Сөз тіркесі

Мазмұны

Кіріспе ... ..

I Сөз тіркесі синтаксисі туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
II Қазақ тіл білімінде сөз тіркесінің зерттелу тарихына шолу ... ... ... ... ... ... ...
III Сөз тіркестерінің байланысу формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
IV Бастауыш мектепте сөз тіркесін оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ..

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ..
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. Тіл - адамзат қоғамында қатынас құралы, сөйлесім пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын құбылыс, біріншіден, тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ» (Ахмет Байтұрсынов). Тіл адамзат қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам - тілдің өмір сүруінің шарты. Қоғамның өмір сүруі үшін, тіл қаншалықты қажет болса, тілдің дамып өркендеуіне қоғам да соншалықты қажет.
Тіл - тірі тарих. Себебі онда халықтың ғасырлар бойы жинақтаған іс-тәжірибесі мен даналығы бар. Сананың аздығы мен көптігіне қарамай, әрбір халық өз тілінде асыл армандары мен әсем жан дүниесі, барша жақсылық атаулығы құрметін адамзат бақытына кесір келтіретіндерге лағынетін бейнелеген. Тіл — оны жасаушы халықтың тарихи шежіресі, бүкіл өмірдің жаңғырығымен мен ізі, арманы мен алдағы үміті, қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні естіліп тұрады. Мағжан Жұмабаев тілдің осы бір қасиеттері жайында былай дейді: «Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы, біресе желсіз түнде тымық, біресе құйынды екпінді тарихы сар далада көшкен тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінді - бәрі көрініп тұрады»
Демек, айтылғандардан шығатын қорытынды, тіл - адам қоғамның рухани өмірінде объективті тіршілік ететін, қарым - қатынас құралы Тіл негіздерін бастауыш мектепте бір-бірімен тығыз байланыста, тіл білімнің қайнар көзін сөйлесім құралы ретінде оқытудың маңызы ерекше. Осындай оқыту процесі арқылы балалар өз сөздерін еркін құрастырып, өз ойын анық, дәл жеткізеді. Соңдықтан, бастауыш сыныптарда сөз тіркесі туралы ұғым беру арқылы біз оқушылардың сөз бен сөйлем туралы білімдерін дамытамыз. Қазіргі заман бастауыш мектепке арналған оқулықтарда сөз тіркесі туралы мағлұматтар аз берілген. Мұндай құбылыс қазақ тіліне арналып шыққан соңғы екі ғасыр уақытқа тән. Оқулықтың сапасы оның методикалық негізіне байланысты, сондықтан оқулықтар алдыңғы қатарлы методикалық жетістіктерге сүйеніп жазылады. Біздің ойымызша сөз тіркесінің ерекшеліктерін анықтап, оны дұрыс тани біліп, сөз тіркесінің өзіне ұқсас тілдік құбылыстарын ажыратып, оның басты қасиеттерін нақтылай түсу қазақ тілі оқыту процесінде жүргізілетін практикалық жұмыстардың түрлеріне, мазмұнына, тиімділігіне байланысты. Аталған тілдік құбылысты игерту оқушының логикалық ойлау қабілетін, олардың ауызша және жазбаша тілін дамытуда маңызды роль атқарады. Қазақ тілі сабағында орындалатын практикалық жұмыстар негізінде оқушылар грамматиканың, оның ішінде синтаксистік құбылыстарды игере отырып, оны сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу жағдаяттарында қолдана білуге дағдыланады. Оқушы алдымен тілдік жаттығулар орындау арқылы синтаксистік ұғымдар мен ережелерді, олардың тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Осы тұрғыдан тақырып өзекті. Бұл тақырып жөнінде бүгінгі таңға дейін ғылыми зерттеу жұмыстары орындалмаған. Сондықтан аталған диплом жұмысы алғашқы жұмыстардың бірі.
Диплом жұмысының мақсаты. Бастауыш мектеп оқушыларына сөз тіркесі туралы ұғым беру, олардың сөйлеу тілін дамыту арқылы тілдік қабілеттерін жетілдіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. Бастауыш мектеп оқушыларына тілдік ұғымдарды түсіндірудің
оңтайлы жолдарын анықтау;
2. Шәкірттердің сөз тіркесін дұрыс қолдану дағдыларын
қалыптастыру;
3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу тілін дамыту жолдарын
айқындау.
Диплом жұмысының нысаны болып Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту процесі алынды.
Диплом жұмысының әдістері. Жұмыста баяндау, талдау, салыстыру, сараптау, жинақтау, жүйелеу, қорыту әдістері қолданылды. Диплом жұмысы үш кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде диплом тақырыбына сай педагогикалық, лингвистикалық және әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалынды. Осының негізінде диплом жұмысының мақсаты, нысаны анықталды. 5-сынып қазақ тілі сабағында оқушылардың сөз тіркесін оқыту тәсілдерін қолданудың міндеттері айқындалды.
Екінші кезеңде Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында оқушылардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдерін қолданудың тиімді жолдары қарастырылды. Оқушылардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдерінің тиімді түрлері анықталып, жүйеге келтірілді. Оқыту процесінде оқушылардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдерін қолдануды ұйымдастыру және тиімді пайдалану жолдары айқындалды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы. Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында оқушылардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдері арқылы оқытуға байланысты алынған ғылыми қағидалар мен тұжырымдар қазақ тіл білімі мен қазақ тілін оқыту әдістемесін теориялық тұрғыдан толықтырады.
Диплом жұмысының практикалық маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілінен алған білімін тереңдетуге және тілдік материалдарды дұрыс игеруіне ықпал етеді. Диплом жұмысы мектеп мұғалімдеріне және қазақ тілін оқыту әдістемесін зерттеушілерге көмекші құрал бола алады. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі тараудан, қорытындыдан және
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Шведова Н.Ю. Активные процессы в современном русском
синтаксисе. М., 1966. стр. 5
2. Қордабаев Т.Р. Қазақ жазбалары тілінің синтаксисі. Алматы, 1966,
13-6.
3. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. Алматы, 1973.
4. Серебренников Б.А, Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая
грамматика тюркских языков. М., 1979 стр.256.
5. Шербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков (Имя). Л., 1977, стр. 97-98.
6. Мусаев К. Некоторые наблюдения над развитием морфологии
казахского языка, в послеоктябрьский период. Исследования по
тюркологии. Алма-Ата, 1969, стр. 214.
7. Шербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М-Л, 1962, стр.
113
8. Қордабаев Т, Томанов М. Тарихи грамматикалық мәселелері,
Алматы, 1975, 118-119-6.
9. Шербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М-Л, 1962, стр.
122.
10. Ю.Шербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М-Л, 1962, стр.185-186.
11. П.Қордабаев Т.Р. Қазақ жазба тілінің синтаксисі, Алматы, 1966, 46-47-6.
12. Дмитриев Н.К. Русские предлогии и татарские послелоги.
Строй тюркских языков. М., 1962, стр. 169.
ІЗ. Гуломов А.Г., асқарова М.А. Хозирги узбек адабий тили.
Синтаксис. Ташкент, 1965, стр.12.
14. Аханов Қ. Грамматика теориясының негіздері. Алматы 1972, 195-6.
15. Ысқақов А, Қазіргі қазақтілі. Морфология. Алматы, 1974. 174-6.
16. Ысқақов А, Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы, 1974. 198-6.
17. Борковский В.И., Дузнеқов П.С. Историческая грамматика русского
языка. М. 1963 стр.313.
18. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языков. М.,-Л., 1948, стр.
120.
19. Казем-Бек М.А. Общая грамматика турецко-татарского языка.
Казань, 1939,318-6
20. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык, П-М., 1952
21. Батманов И.А. Грамматика киргизкого языка. вып. П.Фрунзе, 1940.
22. Искаков А. Наречие в совремменном казахском языке. Алма-Ата,
1950, Современный казахский язык. Алма-Ата, 1950.
23. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары. Алматы, 1951.
24. Шәкенов Ж. Қазак тіліндегі сын есім катергориясы. Алматы 1961.

25. Реформатский А.А. Число и грамматика. Вопросы грамматики. Сб.
Статей к 70-летию академика И.И.Мещанинова, М.-Л., 1960. стр.384.
26. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1962, 43-6.
27 .Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языков. М.,-Л., 1948, стр.120.
28. Искаков Г.Ф. Имя числетельное. Исследование по сравнительной грамматика тюркских языков. П.Морфология, М., 1955. 29.Убрятова Е.И.
29. Исследование по синтаксису якутского языка. М.-Л., 1950.
30. Балақаев М.Б. Структурные особенности словосочетания в тюркских языках. (Казахский Государственный университет им.
С.М. Кирова к 40-летию республики). Сборник статей, Алма-Ата,
1961.стр.407.
31. Хасенов Ә. Қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы.1957, Қазіргі қазақ тілі, 1954. 55-6.
32. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965, 66-6.
ЗЗ. Мусаев К. Некоторые наблюдения над развитием морфологии
казахского языка, в послеоктябрьский период. Исследования по
тюркологии. Алма-Ата, Наука, 1969, стр. 214.
34. Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксисической
стуктуруры тюркских языках. М., 1973, стр.65
35. 0ралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналиткалык
форманттары, 1975, 20-6.
З6. Айдаров Г. Язык орхонского памятника билькагана. Алма-ата,
1966, стр.49.
37. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965, 146-6.
38. Балақаев М.Б. основные типы словосочетания в казахском языке
Алма-Ата, 1957 стр.19.
39. Джапаров А. Грамматическая структура словасочетания в
современном киргизском языке. М., 1955.
40. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. 1975,390-бет.
41. Сергалиев М.Синонимия синтаксических
конструкқий в современном казахском
литературном языке. Наук. Алма-Ата, 1987.
42. 0ралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазак тілі. Алматы, 1982.
43. Балақаев М.Б. «О комбинированном
управлении прямого дополнения в казахском
языке». Тюркологический сборник. 1951, № 7, 37-6.
44. Қазақ тілінің гармматикасы. Синтаксис. II. 1967.
45. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1971. 46.Ә.Әбілақов. меңгерудің өзіндік ерекшеліктері, қазақстан мектебі,
1965, № 6, 37-6.

47. Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1983, 37-6.
48. Балақаев М.Б. «О комбинированном
управлении прямого дополнения в казахском языке».
Тюркологический сборник. 1951, № 7, стр.46.
49. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1971, З-б.
5О. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971.
51. Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсат
мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
52. Арғынов X. Қазақ тілі методикасы. Синтаксис,
пунктуация. 1974.
53. Сауранбаев Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған.
1953.
54. Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі есімдіктер. 1963.
55. Сайрамбаев Т. Есім пысықтауыш. Алматы, 1976.
56. Асылов Ү., М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -
Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
57. Асыл сөз. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы — Алматы:
«Жалын», 1987 ж 24-34 бет.
58. Әлімжанов Д. Қазақ тілінде морфологияны
оқыту методикасының кейбір мәселелері - Алматы: 1972ж
59 бет.
59. Әуелбеков Ш., Қонақбекова Қазақ тілінен дидактикалық
материалдар. 2-сыныпқа арналған - Алматы: «Мектеп»,
1984ж .
60. Балақаев М. Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп»,
1990.
61. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту методикасы. - Алматы:
«Мектеп», 1997 ж 42 бет.
62. Бастауыш мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет.
63. Бәкірова «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нүскау - Алматы:
1987ж48бет.
64. Балақаев М., Әмірова Р. Қазақ тілі 3-сынып (оқулық) - Алматы:
«Мектеп», 1990 ж 57 бет.
65. Бектаев К., Молдабеков К. Бастауыш сынып оқулықтары тестінің
сөздігі Шымкент обл. Баспаха 1990 ж.
66. Қазақ тілінің грамматикасы, «Ғылым» баспасы, II том, Синтаксис,
Алматы, 1967, 18-6.
67. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. 1982,133-6.
68. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1977, 81-6
        
        Мазмұны
Кіріспе ……
I Сөз ... ... ... ... тіл ... сөз ... зерттелу тарихына
шолу............................
III. Сөз ... ... ... мектепте сөз ... ... ... әдебиеттер тізімі …...
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. Тіл - ... ... ... ... ... алысудың құралы ретінде қызмет атқаратын құбылыс,
біріншіден, тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт ... ... Тіл ... ... өмір ... ... шарты.
Екіншіден, тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғам - тілдің ... ... ... өмір ... ... тіл ... ... болса,
тілдің дамып өркендеуіне қоғам да соншалықты қажет.
Тіл - тірі ... ... онда ... ... бойы ... ... мен ... бар. Сананың аздығы мен көптігіне қарамай, әрбір
халық өз тілінде асыл армандары мен әсем жан ... ... ... құрметін адамзат бақытына кесір келтіретіндерге ... Тіл — оны ... ... ... ... бүкіл өмірдің
жаңғырығымен мен ізі, арманы мен алдағы үміті, қайғысы мен қуанышы, ... ... үні ... ... ... ... тілдің осы бір
қасиеттері жайында былай дейді: «Қазақ тілінде қазақтың сары сайран даласы,
біресе желсіз ... ... ... ... ... тарихы сар далада көшкен
тұрмысы, асықпайтын, саспайтын сабырлы ... - бәрі ... ... ... ... ... тіл - адам қоғамның рухани
өмірінде ... ... ... ... - ... құралы Тіл негіздерін
бастауыш мектепте бір-бірімен тығыз байланыста, тіл ... ... ... ... ... ... маңызы ерекше. Осындай ... ... ... өз сөздерін еркін құрастырып, өз ойын анық, дәл жеткізеді.
Соңдықтан, бастауыш сыныптарда сөз тіркесі туралы ұғым беру ... ... сөз бен ... ... ... ... ... заман
бастауыш мектепке арналған оқулықтарда сөз тіркесі туралы мағлұматтар аз
берілген. Мұндай ... ... ... ... ... соңғы екі ғасыр
уақытқа тән. Оқулықтың сапасы оның методикалық негізіне ... ... ... ... методикалық жетістіктерге сүйеніп
жазылады. Біздің ойымызша сөз тіркесінің ерекшеліктерін анықтап, оны ... ... сөз ... ... ... ... құбылыстарын ажыратып, оның
басты қасиеттерін нақтылай түсу қазақ тілі оқыту процесінде жүргізілетін
практикалық жұмыстардың ... ... ... ... ... ... игерту оқушының логикалық ойлау қабілетін, олардың
ауызша және жазбаша тілін дамытуда ... роль ... ... ... ... ... жұмыстар негізінде оқушылар
грамматиканың, оның ішінде ... ... ... ... ... әр ... ... жағдаяттарында қолдана білуге дағдыланады. Оқушы
алдымен тілдік жаттығулар орындау ... ... ... ... ... ... дұрыс қолдану ерекшеліктерін ... ... ... ... Бұл тақырып жөнінде бүгінгі таңға дейін ғылыми
зерттеу жұмыстары орындалмаған. Сондықтан ... ... ... ... ... ... мақсаты. Бастауыш мектеп оқушыларына сөз
тіркесі туралы ұғым беру, олардың ... ... ... арқылы тілдік
қабілеттерін жетілдіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. Бастауыш мектеп оқушыларына тілдік ұғымдарды түсіндірудің
оңтайлы жолдарын анықтау;
2. Шәкірттердің сөз ... ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу тілін дамыту жолдарын
айқындау.
Диплом жұмысының нысаны ... ... ... ... ... оқыту
процесі алынды.
Диплом жұмысының әдістері. ... ... ... ... жинақтау, жүйелеу, қорыту әдістері қолданылды. Диплом ... ... ... ... диплом тақырыбына сай педагогикалық, лингвистикалық
және әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалынды. Осының негізінде диплом
жұмысының ... ... ... ... қазақ тілі сабағында
оқушылардың сөз тіркесін оқыту тәсілдерін қолданудың міндеттері айқындалды.
Екінші кезеңде Бастауыш мектеп ... тілі ... ... ... ... ... ... тиімді жолдары қарастырылды.
Оқушылардың сөйлеу ... ... ... тиімді түрлері анықталып,
жүйеге келтірілді. Оқыту процесінде оқушылардың ... ... ... ... ... және ... ... жолдары айқындалды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы. ... ... ... тілі
сабағында оқушылардың сөйлеу тілін дамыту тәсілдері арқылы ... ... ... ... мен ... ... тіл ... мен
қазақ тілін оқыту әдістемесін теориялық тұрғыдан толықтырады.
Диплом жұмысының практикалық маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... және тілдік материалдарды дұрыс игеруіне ықпал
етеді. Диплом жұмысы мектеп ... және ... ... ... ... ... құрал бола алады. ... ... ... ... ... және ... әдебиеттер
тізімінен тұрады.
I. Сөз тіркесі синтаксисі туралы түсінік
Синтаксистің объектісіне сөз тіркесі, жай сөйлем, құрмалас сөйлем және
күрделі синтаксистік ... ... ... ... «Завершающей
частью грамматики» деп синтаксистің объектісіне жататын ... ... ... ... тобы деп ... ... осы ... дейінгі синтаксистік категорияларды осы ретпен берумен
бірге, керісінше, күрделі синтаксистік тұтастық, ... ... ... және сөз тіркесінің синтаксисі деп беру де кездеседі.
Әсіресе осы синтаксис салаларының ... ... ... жан-жақты қолға
алына бастаған синтаксистік объектінің бірі - сөз тіркесінің синтаксисі.
Ш.Сарыбаевтың библиографиялық көрсеткіші ... сөз ... ... ... тілі және ... тілі мен басқа тілдерді салыстыру жайында 400-
дей монография, оқулық және ... ... ... Ол еңбектерде сөз
тіркесінің теориялық мәселелері, сөз тіркесінің орыс ... ... ... ... ... тарихы сияқты мәселелер қамтылады. ... ... сөз ... ... ... жан-жақты
зерттеу объектісі бола бастағанымен, сөз тіркестерін мектептерде оқу, яғни
оны оқытудың методикасы бірер мақаланың төңірегінде ғана сөз ... ... да сөз ... ... методикалық мәселелер жан-жақты қарауды
күтіп отырған күрделі мәселе. Сөз тіркесінің теориясында, Түркология
еңбектерде бір ізге ... ... ... айтқанда, сөз тіркесі сөйлемде қолданыла ма, жоқ одан ... ма, сөз ... ... не ... ... сөз
тіркесіне салалас, не сабақтас тіркестердің қатысы, олардың құрылысы, сөз
тіркесінің ... ... ... ... әлі де болса жан-жақты
талдауды қажет етеді. Енді осылардың кейбіріне аздап тоқталуды жөн көрдік.
1. Сөз тіркесі сөйлемде немесе ... тыс ... ма? ... ... де талас пікірлер кездеседі. Бұл ... өзі ... ғана ... орыс тіл ... де онша шешімін таба қойған жоқ.
Дегенмен, орыс тіл білімінде ... ... ... ... М.Балақаев, М.З.Закиев сөз тіркесі негізінде тек
сөйлемде яғни ... ... ... ... ... деп
дәлелдейді.
Шынында да, сөз тіркесі де сөз ... ... ... сөз
лексиканың, семансиологияның, морфология мен синтаксистің ... ... Егер сөз сол ... салалардың барлығына да қатысты десек, сөз
тіркесін құраудың да басты тірегі. Сөйлемде үнемі ... ... ... тіпті тұрақты тіркестер, (ТТ) күрделі терминдер (КТ) де сол ... ... ... да сөз де, ТТ, КТ де ... ... ... Олай болса бұл топтар сөйлемге материал. Әрбір сөз
сөйлемде өзара ... ... ... сөз ... ... ... жиынтығы сөйлем құраудың негізгі материалы болып табылады. Сөз
тіркесінің сөйлемде құрылыс материалы өзі, оның ажырамас бір ... ... ... ойды ... алғы ... сөз тіркестері арқылы
жүзеге асатынын көрсетсе керек. Мұның өзі сөз тіркесінің тек ... ... ... ... мына нәрсені де еске ... ... ... ... сөз ... құрала бермейді. Сөйлем жеке сөзді де,
екі сөзді де бола береді. Әрине, ол ... ... ... туады, жалпы сөз де, сөз тіркесі де бір-бірімен тығыз
мағыналық байланыста ... тек ... ... ... құрауға материал
болады. Сонымен, сөйлемдегі сөз тіркесінің қалыптасуының өзі сол сөйлемді
құрайтын ... ... ... бір сөздермен қарым-қатынасының, мағыналық
бірлігінің айқындалса керек.
Сөйлемдегі сөздер дара-дара, дара сөз бен ... сөз ... ... бен ... сөз ... ... КТ мен ТТ де басқа сөздермен мағыналық
байланысқа ... сол ... бір ... топ ... келіп, сөз тіркесінің
де, сөйлемның де аясын кеңейтеді. Бұдан шығатын қорытынды - сөйлем ... сөз ... ... ... де жайттар бола береді.
2. Сөз тіркесі - синтаксистік единиқа. Сөз тіркесі сөйлем жасаудың
негізгі материалы ... өзі ... бір ... ... ... Орыс тіл ... сол сияқты Түркологиялық
білімнің алғашқы қалыптасу кезінде де сөз ... ... ... ... ... ... жай сөйлемнің синтаксисінде, кезде керісінше жай сөйлемнің
сөз тіркесінің бір ... ... ... ... ... сөз ... ... синтаксистің негізгі бір жеке
объектісі ретінде қарала бастады да, сол ... осы ... ... орыс ... еңбектердің барлығында синтаксистің басты объектісі ретінде ... және ... деп ... ... ... ... отыр. Осы сияқты бағыт
Түркологиялық әдебиеттерде де орын ... ... ... сөз
тіркестерінің сөйлем мүшелерінің ыңғайында қарастырды, осы пікірді
С.Аманжолов та ... Ал ... ... сөз ... қазақ тілінде де
синтаксистік единица ретінде арнайы қарастырылып келді. ... бола ... сөз ... ... единица екені туралы соңғы кезде
талас пікірлер де орын ала бастады.
А.Н.Гвоздев, Д.В.Фоменко ... ... ... ... ... ... ли ... языка?» деген арнайы мақала жазып,
онда сөз ... ... жеке ... тиіс емес ... ... ... ... төңірегінде де даулы мақалалар
жарияланды. Сол жарияланған мақалалардың ... сөз ... ... баса ... аударды.
Негізгі сөз тіркесінде синтаксисі, синтаксистің негізгі бір саласы. Ол
дау тудырмаса керек. Өйткені, біріншіден, осы уақытқа дейінгі ... алып ... ... ... де сөз ... жігі ... ... еске алынуы керек. Ондай топ негізінен тек сөз тіркесі арқылы
көріне алады. ... ... ... ... өз ... ... сөйлемде емес.
Бірақ сол сөздер бір-бірімен тіркесу арқасында сөйлемнің аясын кеңейту,
соны дамыту үшін ... ... ... ... Сол ... ... ... жеке объекті ретінде қарастыруға тура келеді. Бұл оның ... ... ... ... ... Номинативті мән. Сөз тіркесінің сөйлемдегі атқаратын қызметі туралы
де бірнеше көзқарастарды байқауға болады. Жалпы сөз ... ... өз ... бар. Сол қызметті сөз тіркесінде номинативті сөйлем
коммунативті екені туралы пікір алғаш рет ... ... ... ... олардың ерекшеліктері түрлі бағытта айтылып жүр.
В.В.Виноградов, А.С.Смирницкий, В.В.Бабайцева, А.Н.Баскаков сөз
тіркестерінің ... ... ... ... сөз ... ... бірге коммуникативті мәні туралы да айтады. Ю.В.Фоменко
сөз тіркесінің номинативті екенің жоққа ... ... ... ... ... ... назар аударады. Жалпы номинативті мән ... ... сөз ... қимылдың, санның, сынның атауы болатыны дау
тудырмаса керек. Ал сөз тіркесінен номинативті мән ... ойға ... ... жайттардан байқауға болады. Сөз заттың, құбылыстың,
сапаның ... ... сөз ... ... ... ... ... топ. Сөз тіркесіндегі сөздер номинативтікте (атауышты) ... ... ... пысықтауыш, анықтауыш сияқты жаңа грамматикалық
мағыналарды білдіру үшін тіркеседі. Олай болса, жақсы студент, екі ... ... ... сөз ... әрбір бағыныңқы сөздердің
әрқайсысының өзіндік ... мәні бар ... ... Енді сол ... бар ... ... ... тағы бір номинативті мән пайда ... келе ... ... ... мән тек жеке сөздерге тән, ... мән сөз ... ... ... ... ... күрделі сөзді
терминдер мен күрделі атау, газет. Журнал, мақала, кітап аттары мен ТТ ... ... ... ... ... отырып, олардың әрқайсысының өзіндік
жасалуы болады. Сол тобымен тілде номинативтік қызметте жұмсалады. ... КТ пен сол ... ... тіркестер кейде бір-біріне үқсас та бола
береді. Мына ... ... ... аласа
тау ^^
қарсыз
Бұлар тау сөзінің әр түрлі сындық қасиетін көрсетсе керек. Ондай
сындар тау сөзінің әр ... ... ... де, ... анықтайтын
сөзімен синтаксистік сөз тіркесін құрайды. Сол сияқты Ардақ ... бар ... ... әр түрлі ерекшелігін білдіретін сөздер еркін синтаксистік топ
құрайтын болса, енді Кіші Ардақ ән аты ... ... бір атау ... ... Осы ... ... мән сын ... анықтауышты тұлғадағы
сөздер арқылы ғана емес, «Біз тау қиялап жүріп келеміз» ... ... ... ... ... арттырудамыз» деген сөйлемдердегі асты сызылған
зат есім мен ... ... мен зат ... ... «Тау ... ... ... тіркестердің қызметі мен мәні бірдей емес. Біріншісінде кәдімгі
еркін тіркес ретінде жұмсалса, ... ... аты ... ... ... осы ... ерекшеліктерде «Қазақстан әйелдері», «Қазақстан
мұғалімі», «Үгітші блокты» сияқты журнал аттары немесе ... ... ... ... хат сияқты кітап аттары сол сияқты басқа да ... ... ... ... ... ... ... ғана номинативтік мәнге ие
де, егер тұнық судан іштім, мешін жылы ... ... ... ... анықтауыш анықталушы сөздер тобы болып шығады. Сол формада еркін
тіркесте немесе осы сияқты ... атау ... ... ... ... ... терминдер кемінде екі сөзден бірігіп жұмсалғанымен, олар сол
тобымен бір ... атын ... ... ... ... негізгі
айырмашылығы болып табылады. Сонымен кез келген екі немесе одан да көп
сөзден ... ... ... бәрі ... тіркес ретінде жұмсалмай, атауыш
қызметінде де жұмсалады. Ондай қызметте жұмсалатын сөз ... ... ... ... КТ күрделі атаулар жатады.
Д.В.Фоменко номинативті мән туралы айта ... ... ... ... дара сөз ... (белая березка), тән дей
келіп, ал (редкая критика профорга за ... ... және ... тіркестерінде ойлану керек деген болатын. Шындығында, жай ... ... ... ... ... күрделі атау мен еркін сөз
тіркестерін ажыратпаудан шығып отыр. Негізінде номинативті мән ... дара ... тән, ... түрі ... ... керек деген
пікіріне біз қосыла алмаймыз. Негізінде сөз тіркесін дара , күрделі, ... ... ... ... ... гөрі ... жағына назар
аудару - негізгі принцип.
Сонымен сөз ... ... ... гөрі ... синтаксистік
ерекшіліктерін айқындау орынды.
4. Сөйлемдегі сөздердің байланысы. Сөйлемдегі сөздер сабақтаса және
салаласа байланысады. Жалпы тіл мамандарынның арасында сөздердің ... сөз ... ... ... ... ... болмаса керек. Соңғы
кезде сабақтаса байланысқан топтен бірген салаласа байланысқан сөздер тобын
да сөз тіркесіне ... жағы ... ... ... байланысқан сөз топтары құрамындағы сөздердің біріне-
бірі бағына байланысып, олардың синтаксистік ... мен ... ... ... сөз ... ... сөз болып келсе, салаласа байланысқан сөздер
тобын сөз тіркесіне дейін ғалымдар: олар тең ... әрі ... ... ... деп, Асан мен Үсен, жазушы мен оқушы, жақсы мен ... ... әрі ... ... екі ... да бір ғана сөз ... жасалған топты
жатқызады. Сөз тіркесі салаласа да ... ... сөз ... ... Неге сөз ... сөз тек ... байланысады
дейміз?
1. Сөз де ондай тіркесу нәтижесінде жаға грамматикалық мағыналар пайда
болады. (анықтауыштық, пысықтауыштық, толықтауыштық). Сол мағыналар ... ... ... ғана ... ... ... бір-біріне
бағынады. Ал, салаласа байланысқан сөздерде ондай қасиет ... ... топ ... ... ... ... кейде ол топқа
жатпайтын қызыл ала, көк жасыл, жеті жүз жиырма бір, алты жүз, мың бес ... ... оқып еді ... ... ... не ... не ... таба алмаймыз. Әсіресе мұндағы сын ... сан ... ... етістіктерде бір сыңары толық мағыналы да, екінші
сыңары көмекші қызметте жұмсалады. Соңғы ... ... ... ... ... ... сөздер тобын да сөз тіркесіне жатқызу ... ... ... ... тобы күрделі сөздер тобын құрайтындықтан,
өзара сөз ... бола ... Тек ... ... сөз тіркестері
арқылы сөз тіркестерінің заңдылықтары жан-жақты айқындалады.
II ... тіл ... сөз ... ... ... шолу
Сөз тіркесінің жалпы мәселелермен бірге оның жеке тілге, яғни қазіргі
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл -
оның байланысу формасы мен байланысу тәсілі, түрлері, кейбір сөз таптарының
тіркесу қабілеті т.б. ... ... ... ... ... ... сол ... әрқайсысына арнайы тоқталамыз.
Тілдің басқа салалары сияқты, оның синтаксистік құрылысы да даму
барысында өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... құбылыстармен тығыз байланысты болып келетіні тіл
білімінде әр кез айтылып жүрген ... Ал, ... ... ... ... - сөз тіркестері құрамындағы болуға мүмкін өзгерістер жайлы
Н.Ю.Шведова: ... в ... ... ... ... чем в системе предложения» деп атап атйтады.. Осы пікірді қазақ
тілі ... ... ... ... т.б. ... ... тіркестері құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... амалдары мен
құрылымдық түрлерінен көрінеді. Сөз тіркесінің байланысу формалары ... ... ... ... ... яғни ... ... құрамында кейін пайда болған құбылыстармен тығыз байланысты. Екінші
сөзбен айтқанда, сөз тіркесіндегі өзгерістер, түптеп ... ... ... ... ... ... байланысып жатады.
Синтаксистегі өзгешіліктердің морфологиялық өзгерістерімен тығыз
байланыстылығы туралы айта келіп ... пен ... ... ... ... ... синтаксис болмайды» деп, біріншіден,
басқа тілдермен салыстыру дәрежесін, екіншіден, бір фактіні бір ... күйі мен ... күйі ... салыстыруды ұсынады.
Қазақ тілі ыңғайында мына тәрізді ... ... ... болар
еді. Кейбір қосымшалар бір байланысу формасындағы сөз екінші байланысу
формасына ауыстырып жібереді. Мысалы, -шы ... ... ... ... («Топ жарған») деген мысалдағы қашан сөзі барыс жалғауында өлмей
сөзімен өзара меңгеріле ... сөз ... ... Дегенмен, оған
-ша қосымшасының жалғауы енді оны ... ... сөз ... жұрнағының кейде арнайы байланысу формасындағы ... ... ... ... ... Жатыс - жолдағы, ертеңгі т.б.
б) әр ... ... ... ... ... ... жұрнақтары бір сөз тобындағы сөзді
екінші сөз табына, яғни су зат ... ... ... енді сын ... қабыса
байланысқан сөз тіркестерін жасайтындығын көреміз. Кейбір шылаулы тіркес
туралы проф. К.Мусаев Қазан революциясына ... үшін ... ілік ... керек ететіндігі міндетті болғандығын айта келіп, қазіргі кезде
мен үшін яғни ілік жалғауынсыз да ... сөз ... ... өзі ... ... ... ... көбіне атау мен іліктен басқа септіктерге
тән делінетін қағидаға аз ... ... ... ... ... орта ... Түркі тілдерінде ілік септіктің табыс
септігімен алмасып жұмсалатын көрсетеді. Мұның өзі біздің еліміздегі матасу
ретінде ... ... ... ол тілдерде меңгеру арқылы
берілетіндігін де айқындайды.
Проф. М.Томанов ерсілі-қарсылы, азды-көпті т.б. —ды ... ... ... ... ... ... ... Бұрын меңгеріле
байланысқан сөздердегі қосымша жалғаулық қызметінен ажырап, ... ... ... ... енді олар, тек ... ... ... ... болады. Осы іспеттес өзгерісті септік жалғауы
ретінде жұмсаған -тағ, -тег, -тек ... ... -дей ... ... ... сөз ... де көруге болады.
«Аффикс —сіз, -сіз не присоединяется к прилагательным и ... ... ... ... ... ... ... являющийся омертвевшим аффиксом орудиного падежа. А: сенсізің, ... ТН: ... без ... ... қабыса байланысатын -сіз, -сіз
жұрнақты сөздердің септік жалғауын қабылдап, бір ... ... ... ... бірақ қазіргі тілімізде ондай құбылыс
(жіктеу есімдіктері -сіз жұрнағын қабылдап, ... соң ... ... ... ... ... ... байланысатын формалардың тарылу
процесін ... ... ... ... ... ... ... есімді және етістікті
деп екіге бөліп қарайды да, сонын ішінде үстеулердің ... ... ... ... жалғауларының көнеленуі қалыптасқандығын
көрсетеді:
барыс септікті - ... ... - ... ... септікті - қайдан
құралдық септікті - кундузун. Бұл фактіден ... ... ... ... ... меңгеріле байланысқан сөздерден
енді басқа ... ... ... ... ... ... еді.
Т.Қордабаев жарыссөз, мейраммен құттықтау, жалынды сәлем т.б. жаңа сөз
тіркестері туралы айта ... ... және сөз ... де
бұрыннан бар екендігін, сондықтанда сөз жарыстыру, сөз таластыру тәрізді
сөз құрағанмен, жарыс сөз ... ... ... Ал ... ... және сөз ... ... жағынан да, мағыналық жағынан да
басқа-басқа зат есімдер болса да, енді ... ... ... сөз
тіркестерінің қалыпты формасына түскен. Якут тілінде септігінің жалпы
болмауы, түптеп келгенде, матасу, ... ... ... ... тілдерде көмектес септектің мәні оны белән шылауы арқылы берілуі
(трамвай белән килдим) ... ... ... ... тәсілдің
орнығып қалғандылығын көрсетеді.
Бұл айтылғандардан мынаны аңғаруға болады.
1. а) ... ... ... ... ... ... ... байланыс формаларындағы өзгерістерге алып келеді.
б) Сөз ... ... ... бір байланыс формасының
тәсілдері ішінде болады.
в) Сөз тіркестері құрамындағы ... ... ... ... келеді. Солап арқылы бір байланыс формасы екінші
тілге ауысып отырады.
2. Жұрнақтардың да не ... ... жаңа мән алуы да ... ... ... әсер ... ... негізі - сөз таптары. Сөз таптарының бір-бІрімен сөз
тіркесінің құрауының басты тірегі тіркесімділік.
Сөздердің тіркесімділігі тілдің сөз байлығымен, оның ... ... ... Тіл ... ... ... грамматикалық
жағынан дамуы, жазба әдеби тіл құрамындағы дифференция - ... да ... ... әсер ... қоймайды. Сөздердің жеке грамматикалық
топтары құрамындағы болған семантикалық және грамматикалық ... ... сөз ... жеке ... жаңа түрлерінің
қалыптасуына алып келеді. Осы тұрғыдан қарастырсақ , ... ... ... және ... ... сөз ... іштей бірнеше топқа
жіктелуінің өзі синтаксистік құрылыстың басынан өткен ... ... ... ... ... ... өз ішіндегі семантикалық
дифференцияның нәтижесі болып ... ... сөз ... басыңқы
сынарында үстеулердің жұмсалуы, соның нәтижесінде үстеулі сөз тіркесі деп
аталатын топтың қалыптасуы кейінгі кездің әсіресе тіл ... жеке ... ... ... артуының нәтижесі А.Г.Гуломов,
М.А.Асқаровалар сөз тіркестерінің басыңқы сыңарына қарай есімді, етістікті
және үстеулі ... тез, ... тез, ... тез) деп тіпті сөз тіркестерінің
басыңқы сынары ретінде ... де ... ... Осы ... пікірді қазақ
тілі материалының негізінде К.Ахановта қолдайды. Осы сияқты ... ... ... ... ... ... негіз болғанына сөз жоқ . Егер бүгінгі тіл фактілерін Х-ХУІ,
XIX ғ. Нұсқалары фактілерімен салыстыра зерттесе, ... ... ... ... ... еді. ... әзір біздің қолымызда ондай
зерттеулер нәтижесі жоқ. Сөз тіркестері құрамындағы болған ... ... ... ... салыстыру жолымен де айқындауға
болар еді. Осы тұрғыдан ... тілі ... ... ... ... ... ... фактілеріне көз жүгіртсек, мынадай жай көзге түседі.
Қазіргі тіліміздегі сөздердің грамматикалық ... ... ... ... ... мен олардың тіркесу қабілетін, соның ... ... ... ... ... Мысалы: А.Ысқақов «Сын
есім заттың сапасын, сипатын, қасиетін, ... ... ... ... және ... сол ... сыр - ... білдіретін лексика
грамматикалық сөз табын айтамыз» -деген тұжырым ... ... ... да ғылыми әрі практикалық еңбектерде де орын алған. Солайына солай.
Бірақ бұл сияқты ... ... сын ... тек зат ... ... анықтауыш қана болуы тиіс. Бірақ сол еңбектің өзінде сын есімдер ... ... ... ... тіркесіп келіп пысықтауыш
қызметін атқара алатындықтары айтылады.
Дұрысы сын есімдер жайлы ереже мен оның ... ... ... ... ... ... олардың тіркесімділік қабілетінің
артуфактісін ескермеуден туса керек. Өйткені сөздердің грамматикалық
кластары ... ... ... жазба әдеби тілдің енді ғана бой көрсете
бастаған ... ... ... ... ... ... даму ... әр
түрлі объективті себептермен жеке сөз ... ... ... ... Солардың бірі - сын есімдер. Бұл жерде ... ... бір сөз ... ... артуы, біріншіден, ең алдымен, олардың
дамуына ... ... ... ... ... есебінде тіркесетін
сөздерінің аясы молаяды. Сын есімдердің заттану процесі де олардың тіркесу
қабілетінің кеңеюіне алып ... ал ... ... олар ... ... ... ... топтарының көбеюіне себеп болды. Міне, сын есім
аясындағы бір ғана ... тек сөз ... ... емес ... ... орын ... сияқты синтаксистің басқа да салаларына өзгеріс ... ... ... тек сын ... ғана ... ... ... атап айтқанда, сын есім, үстеу, көмекші сөздерден, тіпті зат
есім, етістіктерден де анық ... ... ... туралы айта ... ... бірі - ... ... ... күні өткен құбылыстарға
не жататынын, жаңа, ... ... не ... ... - деп
жазады. Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің бұрынғы ... мен ... ... ... айырмашылқтар, жеке формалардың ескіріп, жаңа
формалардың пайда болып дамуы енгізінде ... Сөз ... ... сөз тіркестерінің байланысу формасы, тәсілі, құрлысы
және олардың құрылымдық түрлерінің құрамдарынан да байқалады. Онда ... өзі екі ... ... бір сөз ... ... бір ... ... тұрғысынан, екіншіден, бір сөз табының тіркес құрау аясы
кеңейіп, басқа сөз ... ... ... ... молаюы арқылы
көрінеді.
Бұл арада бір сөз тіркесіндегі ... ... сол екі ... ішкі және екі ... ... деп бөле ... ... жөн көрдік.
Әрбір сөзді жан-жақты тану да оның лексикалық, морфологиялық және
синтаксистік қасиеттері негізгі ... ... ... оның ... оның ... де тіркесу қабілеті, оын басқа сөздерден (немесе оның
сөз табынан) ерекшеленетін белгілердің бірі болып қаралуға тиіс. Дұрысында
әрбір ... ... ... ... ... мүшесі ретінде функциялық
белгісі болса, белгілі бір сөздің басқа сөздермен тіркесу қабілетін ... ... ... түрі деп ... ... Кез ... екі сөз
қалай болса солай тіркесе бермейтіні белгелі. Сөздердің сондай ... ... ... ... ... келтіруге болады.
Сын есім, сан есім мен етістіктің есімше түрі зат есіммен тіркесіп
қана қоймайды, олардың тіркесу аясы ... ... ... ... ... бірі үнемі есімдермен ғана тіркесуге қабілетті сын ... ... енді ... де ... ... дәрежеге ие болуы. Соның
нәтижесінде, сөз тіркестері құрамында сын есім, сан есімдердің етістікпен
тіркесі өз ... сала ... ... Мұның өзі, біріншіден, сөз тіркесі
құрамында жаңа пікірлердің қалыптасуына алып келсе, екіншіден, ... ... ... ... ... жаңа ... ... алып
келеді.
Сын есімдердің етістікпен тіркесінің қалыптасуы туралы Түркология және
қазақ тіл ... әр ... ... айтылып келе жатыр. XIX ғасырда-ақ
А.Казем-Бек «Сын есімдердің саны ... ... ... да бір ... ... қолданған сияқты болғанда ... ... - ... ... Осы ... ... ... Н.И.Ашмарин. А.Н.Боровков,
Ф.Г.Исхаков еңбектерінде де қолдау тапты. Бұл жерде сөздің ... ... ... ... ... қабілетінің ұлғаюы, оның морфологиялық
мәні деп қаралғандығы айқын.
Н.К.Дмитриев «Яхшы бала яхшы уный» деген ... ... ... ... ... «яхшы» -ны сын есім (өйткені еліктеулердің
салдары), екіншіден «яхшы» -ны үстеу (өйткені заттың алдында тұрғандығынан)
дей келіп, «ал башқұрттың ... мен яхшы ... ... жоқ,
сондықтан, оны ешбір ойланбай-ақ сын есімге жатқызуға болды» - деп дұрыс
көрсетті. Сол сияқты ... тілі ... ... ... ... ... сын есімдер етістікке қатысты болып пысықтауыш ... олар ... ... ... өзгертіп үстеуге айналмайды»
- деп, мұндай құбылыс енді олардың тіркесу аясының кеңеюінің нәтижесі деп
тұжырымдайды.
Осы ... ... ... ... ... сол сияқты казақ тілінде сын есімді арнай зерттеген Ғ.Мұсабаев,
Ж.Шәкенов т.б. ... да ... ... ... ... фактілер
мынаны дәлелдейді.
Етістікті сөз тіркестері құрамында жиі жұмсалатындар - ... ... ... олар ... ... анықтауышпен қатар пысыктауыш
қызметінде жиі кездеседі. ... ал ... сын ... ... да
анықтайды, екіншіден, етістікті де әр түрлі жағынан пысықтайды.
Қатыстық сын есімдер сан жағынан қаншалық мол ... ... ... аясы кең де, ал ... ... аясы ... есімдер етістікпен тіркескен кезде, жалпылама қолданыла бермейді.
Әсіресе ... ... және ... сын ... (кейбір жағдайда
болмаса) етістіктермен тіркесе бермейді. Ал таза, сапалық сын есімдердің де
етістікпен тіркесі ... ... ... ... бірдей етістікпен
тіркесуге қабілетті емес.
Әсіресе, түсті ... ақ, ... көк, сары т.б. сын ... ... ... ... ... тұрғысынан да қимыл түске
ажырамайды. Қимылдың істелу мөлшері немесе оның ... ... мен ... ... ... еш ... қазақ «қара жүрді», «қара айқайлады»
т.б. деп айтпайды. Дегенмен ... ... сын ... еш уақытта
етістікпен тіркеспейді дейтін қағида шықпауы ... Кей ... ... ... ... ... береді. Ондай жағдайда олар пысықтауыш
қызметінде емес кім? Не? Сұрауының біріне ... ... ... ... ... яғни ... зат есім ... алады. Сын есімдердің
басқа семантикалық топтарының етістікпен тіркесі де бірдей емес.
Сын есімдер ... сан ... де ... құрау аясын тарихи
тұрғыдан қараудың артықтығы жоқ.
Сапа және сан туралы ұғым - адам ... ... ... ... ... тек ... жағынан қаралмайды. Олар негізінде математиканың
да, философияның да объектісі болып ... ... ... болу ... мына ... ... «Сан және санаудың қиындығы
тек таза математикалық ... ... ... сан ... ... жемісі
бола тұрып, қоғамда сан сөз немесе таңба (ішінара цифр) болып кездеседі.
Санақ және сан ... ұғым ... ... ... пайда болады. Сан есімдер түп негізі жағынан көбіне заттарға
қатысты, солай болатындықтан олар - зат ... ... ... ... ... зат ... емес, санауға болатын заттармен тіркеседі де,
абстракты зат есімдермен жапа-тармағай тіркесе бермейді.Сондықтан ... сан ... зат ... тіркесін екіге бөліп, сан есімдер
нақтылы ұғымдағы зат есімдермен тіркеседі деп жазады. ... өз ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бірақ, сан есімдер конкретті зат атауларының өзімен де жаппай тіркесе
бермейді. Конкретті зат есімдер жалқы есім және ... есім ... ... ... Сонда сан есімдер жалпы есімдермен тіркеседі де, ... ... ... он ... екі жұма, бес батыр айта береміз де,
он бес Алматы, жеті Жұмаш, Жиырма Әлішер деп айтуға болмайды. Өйткені ... ... ... ... ... ... тән аты. Ал сан
есімдер жалпы есімдермен ... ... ... ... ... ... ... садақ тұр (Батырлар жыры). Мұнда «үш» сан есімі «сауыт, қылыш, ... ... ... ... ... тіркесіп келген.
Сонымен, сан есімдер тек зат есемдермен тіркесуге қабілетті. Бұл
қасиет сын ... де тән ... ... ... сын есімдер затты сындық
жағынан анықтаса, сан есімдер тек сандық жағынан анықтайды. Сандардың осы
қасиетіне ... ... ... сан есім тек ... ... жағынан
анықтауғы тиіс деп, оларды бір жақты көрсетеді. Дегенмен, мұндай көзқарас
тіліміздің бүгінгі сипатындағы сан ... ... ... ... ... ... ... өзара тіркесу заңдылығының қалыптасуына
тарихи тұрғыдан қарау керек екендігін көрсете келіп, ... ... ... собою результат длительного развития языка. Она
создается в процессе исторического развития языка в связи с ... ... Чем ... вступают в контакт с другими словами, ... ... их ... ... - деп ... белгелі. Сол сияқты
В.В.Виноградов тың редакциясымен ... ... ... ... деген
еңбекте «... общие грамматические законы и отдельные грамматические правила
выводятся из самой языковой практики» - деп ... Осы ... ... ... ... басқа сөздермен тіркесу қабілетінің
артуын да байқауға болады.сандық ... ... ... байланысты. Бірақ тіл
дамуының нәтижесінде оның байланысы тек зат есемдермен шектеліп қалмай, сан
есімдер ... де ... ... ... ... сан ... ... жұмсалып, қимыл процесін сандық сапа тұрғысынан
пысықтайтын болды.
Тілдік фактілерге қарағанда, сан сан ... ... ... өз ... ... сақтай отырып, зат қимылының мөлшерін білдіруі
бірден пайда болған емес ... ... өз ... бар. Зат ... ... ... сан ... енді етістікпен де
тіркесуге қалай бейімделді? Көне ескерткіштер тіліндегі сан санау біздің
казіргі тілімізбен салыстырғанда көп ... ... Сан ... ... ... ... да, Махмуд Қашғаридің «Диуани
лүғат Түрік» сөздіктердінде де екі түрлі беріледі.
Ол мұралар тілінде сан ... ... ... сөздер арқылы
тіркескен. Сонымен қатар, етістіктермен тікелейде тіркесе кездеседі. Бұдан
мынадай қортынды шығаруға болатын ... сан есім таза ... тек ... ... ... ... болса, етістіктермен тіркеседі. Ал,
сан есімдер түрлі қосарлы сөздермен келіп көбіне етістіктермен ... ... ... сан есімнің мұндай түрлерінің зат есімдермен де
тіркесі кездесіп отырады. Бұл фактілер сан есімдердің етістіктермен тіркесі
ең ... ... ... ... ... дәлелдейді. Ондай даму
барысынан қосарлы сөздердің тіркес құрамынаннан шығып қалу салдарынан, ... ... ... ... ... Ал ... дәнекер,
біздіңше, мыналар: рет, есе, жуық, қаралы, шамалы, дүркін, мәртебе т.б. ... ... сан ... мен ... ... ... Бірақ, тіл дамуының нәтижесінде сан есімдер мен етістіктің тіркесі
жалпы ... ... бола ... байланыстытілдік экономдык
нәтижесінде, кейде түсіп қалып қолданылған. Сөйтіп, кейін ... ... ... ... ... ... ... тікелей тіркесу де
пайда болады. Ал, қазіргі тілде дәнекер сөздер арқылы келуі сирек. Жалпы
сан есімдердің ... тек ... ғана ... сол сияқты орыс т.б.
тілдерде де өзіндік жолмен жүрген. Қазақ ... сан ... ... ... мәлім. Бірақ сол түрлердің қалыптасуы бірдей емес, әр қилы,
солардың алғашқы бірқараты септік, реттік сан ... ... ... ... ... ... ескерткіштеріңде олардың бөлшектік
түрлерінің ... ... ... ... ... ... бөлшектік сан есімнің өте молаю процесін тіл дамуының жаңа түрінің
жемісі деп карайды. Қазақ тілінде бөлшектік сан ... мол. Олар ... ... сөз тіркестерін құрайды. Сан есімдердің тіркес
құраудағы ерекшеліктері олардың түрлі косарлы сөздер мен нумеративті ... ... де ... ... есім кейде басқа сөздерге да қатысты жұмсалатын рет, мәртебе ... ... ... ... байланысқан сөз тіркестерін құраса, ... ... ... тіркесу биылғы астық жоспары екі ... ... ... ... ... сөздердің септелуі негізіндесан
есімдерше шылаулы ... де ... ... бәрі тіл ... ... ... ... нумеративті сөздердің өзі байырғы яғни,
Түркі тілдеріне тән ортақ тілдерімен бірғе, кейінгі ... ... ... ... килограмм, грамм, сағат, минут,
секунд, градус т.б) топтарға ... ... ... ... ... ... ... де өзгеріс енгізді, жаңа форма пайда
болды. Сонымен сан есмідер құрамындағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... мұндай модельдің жалпы Түркі
тілдеріне ортақ екендігін айтады. Қазіргі қазақ ... ... ... - -лы, ... ... бірге —дай, -дей (екі
километрдей, бес метрдей) жұрнағы да ... ... ... ... сан ... ... анықтауыштык қатынаста
жұмсалуымен бірге, енді олар анықтауышымен қосарланып септеліп, басыңғықы
сөздермен ... ... ... ... ... кейде шылаулар
арқылы меңгеріле береді. Бұдан қарағанда нумеративті ... ... ... екі ... ... ... болады. Біріншіден, нумеративті
сөздер басыңқы сөздермен орын тіртібі аркылы ... ... ... ... ... сөз тіркестері меңгеру арқылы да құрылатын
болады. Мұны өзінен бұрын сан есім ... ... сөз ... ... тек есім ... енді ондай құрамды күрделі сөз тіркестерінің
басыңқы сыңары етістік болып, етістікті сөз тіркесінің аясы кеңейе ... сан ... ... ... өзгерістер қазақ тіл
білімінде ғана емес, жалпы Түркологияда арнайы зерттеу обәектісі ... ... ... ... ... қалыптасты. Орхон-енисей
несесе ондан кейінге ескерткіштер тілінде олардың саны көп ... ... ... ... ... сөз табы деп ... ... тілдің фактілері олдардың қимылды ғана пысықтап қана
қоймай, есімдерге де қатысты қолданылатындығын көрсетеді. Бұл ... ... ... жемісі. Қазірігі тілімізде үстеулер
есімдермен түрлі қосымшалар арқылы және сол ... ... ... ... сақтай отырып тіркеседі. Ондай тіркестердің басыңқы
сыңары қызметінде зат есім сын ... сан есім және ... ... ... ... ... ... басшы, оқытушы.
2. Биыл көңілді, кең орынды, таза.
3. Биыл ... ... ... мен, ... ... ... қасиет барлық үстеулерге тән емес. ... ... ... ғана ... ... бейім. Ал, үстеулермен тіркесіп келетіндер
көбіне зат ... сын ... ... да сөз ... ... ... сирек кездесетін құбылыс. Сонымен, үстеулер есімдермен ... ... ... ... олар жер ... отыр... Бүгінге дейін
майыспай келген байдың иілген түрі ме бұл, әлде қүлақтың ... ... морт ... ма? Бай ... ойын ... сақтап, ол турасында ләм
демеді. Ертемен ... ... екен деп ... ашьш тұрсыңдар. Туған
бөлесі Ғанидың күні кешеге дейінгі бар өмірі есінде (М.Дүзенов). Ертең ... ... ... ... ... ... ... қалдырмаңыз
(Ә.Нұршайықов). Сонымен, бұл фактіден үстеулер тек септік жалғаулы тұлғада
калыптасуымен меңгеріле байланысатын тіркестер қалыптасты. Сонымен ... ... ... ... ... де ... ... (Бүгінге
дейін өмір т.б.). Ал күшейткіш үстеулер сын ... ... ... үстеумен бірге өздері де дербес қолданылатын ... ... ... өте ұрысты, өте кейіді, тым мақтады т.б. Бұл құбылыс тіл құрамында
болып отыратын ықшамдау процесінің ... ... ... Бұл ... тіркес құрау қабілетінің кеңеюі.
III Сөз тіркестердің байланысу формалары
Қазақ тілінде сөз тіркесінің басыңқы сыңары қызметінде есімдер ... ... ... ... Ал, үстеулер негізінде бағыныңқы
сынар қызметінде ... ... ... ... ... ... ... үстеулер басыңқы сынар қызметінде сынар қызметінде ... ... бола ... ... болады. Мысалы: көзін уқалап ... ... ... ... одан ... ... ... күте қою әзір
ертеректеу (М.Дүзенов) тәрізді сөйлем құрамындағы аң-таң, ... ... ... ... Бұл әдеби тіл құрамындағы тілдік
әлементтердің фунциялық дамуының нәтижесі ... ... ... ... ... қатынасы арқылы сөз тіркестерінің
жасалуы кең құбылыс. Дегенмен бұл құбылыс ... ... ... ... ... тілінде көмекші сөздер өте аз, ... XVIII ... ... ... тіліміздегі шылаулардың көпшілігі кездеспейді.
Бұдан мынадай жайды аңғаруға болады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... сөзді тіркестер сала-сала
ретінде калыптасты.
1. Қиыса байланысқан сөз ... ... ... ... ... байланысқан сөз тіркестері
негізінде бастауыш пен баяндауыш ... ... Олар ... қарай әр түрлі жақтарда жәие дара, көпше ... бола ... ... ... ... қай сөз таптарынан болу жағы ... ... Біз ... кай сөз ... ... ... ... топ
көрсетеміз.
1. Зат есім мен зат есім арқылы: Қиыса байланысқан зат ... ... ... ... ... тәуелдік формадағы зат есімдер
болады.
а) Бастауышы нольдік формада ... Тегі ... ... ғана ... ... (Ғ.Мүсірепов). Малсыз күй күй болмайды. (М.Қамбаров).
Бәйгесіз той той ма? (М.Қаназов). Жақсы жерге ... ... ... жерге түскен келін келсап дейді ғой қазақ ... ... ... ... ... келуі: қарғыс атқан басы да бас емес,
қолы да қол емес ... ... ... ... Маргоны»
саудалап жүрген адамдардың ісі іс пе? (Жүлдыз). -Не айтайын, шырағым, не
айтайын... - ... ... ... де еш ... айта алмады. Уәдеміз -уәде
(Ғ.Мүсірепов).
б) ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Күнә, екені күнә, бірақ қылмыс емес (Д.Досжанов).
Бір сөздің қайталануы арқылы ... сөз ... ... тек сол сөздер болуы тиіс. Бірақ баяндауыш болатын ... ... ... ... ... ... береді, кейде бастауыш жеке-дара болғанымен
сол сөздің қайталану арқылы жасалған баяндауыш таза күйінде немесе ондай
сөздерге түрлі ... ... де ... ... ... ... мысалдардың баяндауыштары дәлелді түрде көрсетсе керек.
2. Сын есім мен сын есімнің тіркесі. а) ... ... ... ... ... ... ... қызыл күреңденгені қызыл күреңденген бе? (Қазақ әдебиеті).
3. Есімдік пен есімдік тіркесі. Өзгесі өзге еді, бүгінгі қылығын не
деп дәріптейді (М.Сқақаов). ... ... ал, ... ойландырған
қатаң сөгіс те емес, ақшаның табылуы да емес, тіпті басқа нәрсе, сол
сейфке ақшаның баруы еді. («Беласқан»).
Менікі де ... де ... ... ... Сол ... екен. Темір әскерінің ұғын
шеті қиқуласып, аш қасқырша ілгері ұмтылысты (М.Сқақаов). Әй, ол ол ма, сен
Тайлақбайдың не ... ... ... ... ... пен ... тіркесі. Мынау көргені - көрген емес
(М.Әуезов). Жоқ, оны жасамайды. Осы ... ... ... ... ұшқаны ұшқаны — аң шығар (М.Қаназов). —
Айтқаны айтқан (Ж.Молдағалиев).
Үстеу мен үстеудің тіркесі. ... ... ма, ... ... ... Жүрт ... бұрынғы ма, енді Жаулыбай
Ақсынды менсінбей тастап кетіпті деп, Тұрлі қауесеттер бықсытты
(«Жүлдыз»).
6. «Бар, жоқ» ... ... ... бар, жоғы жоқ, ... алар бөрі жоқ. ... ... Бары бар-ау,
бірақ менікі елде, күнде жоқ неме...- деп қыбыжықтай берген суыр Құсайын
шынын айтты (С.Жүнісов).
2. Матаса ... сөз ... Зат есім мен зат ... ... сөз ... ... есім мен жалқы есімнің тіркесі. Ол тек - ... ... ... түбі құл ... ... тал түсте танытса ғана айтпақ
(Ғ.Мүсірепов). Бұл Сұлтанның Сұлтан болғалы, ең бірінші ең бірінші ... еді, ең ... ... ... еді ... Жалпы есім мен жалпы есімнің тіркесі. Әжейлердің әжесінен бері
тартып келе ... әйел ... ... әйел зары ... ... құдайды меңіреу деп, құрғыр деп ... ... ... - ... достар («Маржан сөз»).
2. Сын есім мен сын есімнің тіркесі.
Алақан соғуға қарап арқасы ... ... ... ... ... ... қияметтің қыл көі ірі («Қазақ әдебиеті»). - Ойбай, ол бір
сөзбен бітпейтін қияметтің ... ғой ... ... ... көміп
пісіру, балғының балғысынан келе жатса да, көшпелі қазақтың ауызынан әлі
дәмі кетпеген асы ... ... пен ... ... ... мен ... ... кетті, ұмытпайын дегені
(Ш.Жандарбекова).
4. Етістік пен етістіктің тіркесі.
Бағудың да ... бар ... ... ... ... сөз тіркестері
1. Барыс септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат ... ... ... саз, ... сөз ... ... пен ... тіркесі. Өзіме өзім қожа, өзіме өзім би
болсам, рет келсе, басқаларға да үстемдік жүргізсем ... ... іске ... ... ... бар («Жұлдыз»).
2. Табыс септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат есімнің тіркесі. мырзаны ... ... ... ... ... тірі өледі («Маржан ... ... жоқ үйді «үй» деп ... жоқ, - ... ... Етістік пен етістіктің тіркесі. Аулауын ауларсың, аузыңмен не
қармарсың ?. ... ... ... үйге ... Құрмысы би не
айтарын айтып болып, қоштасар сөзге таяп қалған еді (Ғ.Мүсірепов).
Абзал соңғы сөзін айтарын айтсада отыра кеткен Сәулеге ойлы көзімен
қарап ... ... ... септікті сөз тіркестері.
а) Зат есім мен зат есімнің тіркесі. - Ой, көсегің көгерсін, Ақан
балам, малдан мал, ... жан ... ... ... ... Сол жерде сөзден сөз туды, бұл жігіт өз тағдыры жайында
бір сыр ... еді ... ... пен ... ... Өйтіп езу тартқанын
көрсеткенінен
көрсетпегені жақсы да ... ... бір ... ... алғанымыздан алмағанымыз көп сияқты (Ш.Жандарбекова)
4. Көмектес септікті сөз ... Зат есім мен зат ... ... ... ... дос ... қас бол. Досыңмен қастаспа, қасыңмен достаспа деп, Үлақшыға айта
алмай қалдым-ау» (І.Есенберлин). - Әй, ... ішер ... ... ғой. ... жас болмай, жаңа казандық жаққа барсаңшы (С.Жүнісов).
ә) Есімдік пен ... ... ... ... жоқ, ... ... отыратын ырыс иесі бір момын адам едің, күндердің күнінде көре тү_ра
айтпапсың ... ... ... деп ... ... деді ... ... байланысқан сөз тіркесі
1. Сын есім мен сын есімнің тіркесі. демек, қоңыр дер қоңыр емес,
күлгін деп күлгін емес («Беласқан»).
2. Етістік пен ... ... ... тәрбиеледім, бірақ
болмады (Д.Досжанов).
Жалпы алғанда бір ғана сөздің сол сөз бен сөз тіркесін ... ... ... ... біріншіден, сөз етілмей отыр, екіншіден, бір
сөздің ... ... ... сөз ... ... тіркестері мен
жігін айқындау да негізгі ... ... бұл ... ... ... ... сөз ... көптегензаңдылықтарының басы ашылмаған.. Ол
туралы әді де көптеген ... ... ... ... ... ... ... құрады.
IV Бастауыш мектепте сөз тіркесін оқыту жолдары
Синтаксисті, ... ... сөз ... ... ... ... тани біліп, сөз тіркесінің өзіне үқсас тілдік құбылыстарын ... ... ... нақтылай түсу қазақ тілі ... ... ... ... ... ... тиімділігіне
байланысты. Аталған тілдік құбылысты игерту ... ... ... олардың ауызша және жазбаша тілін дамытуда маңызды роль
атқарады. ... тілі ... ... ... ... ... ... оның ішінде синтаксистік құбылыстарды игере отырып,
оны сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу жағдаяттарында колдана ... ... ... ... ... орындау арқылы синтаксистік ұғымдар мен
ережелерді, олардың тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін меңгереді. Содан соң
коммуникативтік, яғни ... ... ... ... Осы тұрғыда проф. Ф.Ш.Оразбаева «Сөйлеу ерекшеліктерін
меңгерген оқушы өз ойын ... және ... ... іске ... Бұл - тілді
қолданудың тәжірбиелік көрінісі. Сол себепті оқушы тілі адамдармен қарым-
қатынас құралы ретінде үйренгені дұрыс,» - ... сөз ... ... үшін ... ... ... болады:
I. Жаттығулар жүйесі. Сөз тіркесі ... ... ... орны ... Зерттеу тақырыбына сәйкес жүргізілетін грамматикалық
жаттығу жұмысын орындау сипатына қарай мынадай екі топқа топталады:
Ауызша ... өзі ... ... түрлерден тұрады.
Ауызша
Аналитикалық Синтетикалық Шығармашылық сипаттағы
жаттығулар жаттығулар жаттығулар
Жазбаша
Аналитикалық жаттығулар
Синтетикалық ... ... ... ... Көрнекіліктердің сабақ мақсатына сай
тандалып, эстетикалық сапасының жоғары болуы, білімдік, танымдық ... ... ... келуі ескеріледі. Көрнекіліктің мәні оқушының
білімі мен біліктілігін жетілдіруге тигізетін үлесімен өлшенеді.
тер
Грамматикалық
Үлестірмелі ... ... Сөз ... ... ... ... әдістерін пайдалану.
Қазіргі кезеңде ғылым мен техниканың дамуы ... ... ... ... ... ... етіп ... Қазіргі заман талап етіп
отырғандай, әр жеке ... ... ... білімді бойына дарыта
отырып оқыту - бірінші орындағы ... Сөз ... ... ... ... ... әдістері осы жағдаятты шешуге көмектесті.
Оқытудың интерактивті әдістері
Пікірсайыс
Рөлдік ойындар
IV. Тест арқылы оқушы білімін тексеру. Оқушының білім дәрежесін бағалайтын
педогогикалық өлшем, ... ... сөз ... синтаксисінен алған білімін
тексеру, бақылау процестері тәрбиелік, жүйелік, ... ... ... ... ... жүйесін жасау мәселесі -оқыту
жүйесіндегі күрделі мәселелердің бірі болып табылады. ... мен ... ... ... ... ... ... тілдік, яғни,
грамматикалық жаттығуларға көп мән беріліп, оқыту үрдісінде оның үлес
салмағының басым болғанын ... Бұл ... ... ... ... ғана ... асады деген сыңар жақты пікірдің басым ... ... ... байланысты жүргізілетін жұмыс - оқушылардың алған
білімін әртүрлі жағдайда қолдана білуі мақсат тұтатын оқу әрекетінің түрі.
Жаттығуларды даярлау арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... негізгі қызметі - оқушының ... ... ... тез дағдыға айналуы және практикалық жағдайда орындай алуға
мүмкіндік жасау. ... ... ... әр ... міндетті бөлігі.
Теориялық материалдарды берік ... ... ... ... ... ... байланысты. Жаттығу жұмыстары жеңілден басталып, ... ... ... ... ... жаттығуға дейін көтерілуі
тиіс.
Әдістемелік еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... А.Әбілқаев: «Жаттығу тілді оқыту процесінің қажетті
құрамды ... ... ... ... ... тілі сабағын өткізу
мүмкін емес», - дей ... ... ... ... байланысты жаттығуларды
орындай түріне қарай ауызша, жазбаша, қиындық дәрежесіне қарай ... ... деп ... де, ... түрін көрсетеді.
Хасен Арғынов сөз тіркестерін меңгертуге байланысты төмендегідей
жұмыстарды атап көрсетеді:
1. берілген сөйлемдердегі сөз ... ... ... басыңқы компоненттерін атату, қай сөз табынан
болғанын дәлелдету;
2. сөздер бері, солардан сөз тіркестерін жасату, олардың қайсысы
есімді сөз тіркесі, ... ... сөз ... деп ... ... сөз ... бағыныңқы компоненттерінің қай сөз
табынан жасалғанын сұрау;
4. етістікті тіркестерінің бағыныңқы компоненттерінің қайдай
тұлғада, қай сөз табынан жасалғанын сұрау;
5. ... ... сөз ... ... олардың сөз
тіркесінің қай түрі болып тұрғанын айтқызу және дәлелдету.
Проф. ... ... ... ... ... тілін дамытуда
жаттығулардың грамматикалық жаттығулар деп, ішінара бөледі.: «Грамматикалық
жаттығулар оқушылардың қандай тілдік материалдармен жұмыс жасауына ... ... ... және ... болып бөлінеді,» -
дейді.
З.Бейсембаева: «Сабақтың дидактикалық мақсатына өарай жаттығулардың
түрі де (дайындық жаттығу, байқау-сынау жаттығулары, ... ... ... ... да (ауызша, жазбаша) әр түрлі,» - дейді.
Н. Құрманова өз ... ... ... ... игеруде оны дағдыға айналдыру мақсатында), синтетикалық
(грамматикалық ішкі ... ... ... ... аналитика-
синтетикалық (стильді ... ... ... ... ... ... ) деп ... зерттеу тақырыбына сәйкес жүргізілетін грамматикалық ... ... ... ... екі топқа топтадық: ауызша, жазбаша.
Жаттығулардың ішкі мақсаты мен мазмұнына қарай ішінара талдау сипаты
басым (аналитикалық) және жинақтау, ... ... ... ... шығармашылық сипаттағы жаттығу (сөз тіркестерінен ... ... ... ... білу, мәтіндегі ойды білдіруге тірек болып тұрған сөз
тіркестерін таба білу ) деп бөліп қарастырдық.
І.Аналитикалық ... ... ... ... ... ... қабілетін дамыту, тілдің грамматикалық құбылыстарын
анықтау, грамматикалық ... ... ... ... сөз тіркестерін таба білу , сөз
тіркестерін салыстыру, сыңарларына сұрақ қою, басыңқы, ... ... ... ... ... ... анықтау мақсатында жүргізіледі.
Бұл жаттығулар сөз тіркестерінің басты негізгі фекшеліктерін тани білуге
дағдыландырады. Жаттығулар бірте - бірте ... ... ... ... ... ... жаттығулары т.б) өткізу
формасы да (ауызша, үргізілетін аналитикалық жаттығулар жүйесі:
1-жаттығу. Мәтпіннен сөз тіркестерін табыңдар. ... ... қай сөз ... екенін ауызша айтыңдар. Есімді сөз
піркестерін табыңдар.
Төрт жерден албыраған аспалы ... ... ... ... ... ... тұр. Бәрі де ... даласына бұрын келмеген карығы мол, ... Қара ... ... туырлықтың иығын шығара керней тұрған алтын
бояулы уықтай шам ... ... бір ... салтанат сияқтанады. Бірімен
- бірі араласқан ояулар, қызыл - жасылды терме бояулар, түкті кілемдер,
күміс «аптырған ... бұл ... ... ... - ақ ой
:еткендігін ... тұр. ... - бірі сай, асыл ... ... ... ... Мүсірепов ).
Бұл жаттығудың мақсаты - мәтіннен сөз тіркесін табу.
Міндеті - сөз тіркесінің ... ... ... кай сөз ... ... ... ... сөз
тіркестерін таба білу. Жұмысты орындау арқылы оқушы мынадай нәтижеге жетті:
1. тексті мәнерлеп оқып, мазмұнына мән ... ... сөз ... тауып үйренеді;
3. сөз тіркесінің түрін, яғни бағыныңқы, басыңқы компонентерден
тұратындығын, олардың ... бір сөз ... ... ... есімді сөз тіркесі мен етістікті сөз тіркесінің айырмашылығын
білді;
5. морофологиядан ... ... ... ... Мына ... етістікті сөз тіркесін табыңдар. Етістікті сөз
тіркестерінің ... ... ... қай сөз табы ... ... ... ... қуансам, жас баладай қуанам, Көрген адам талай деген «Есалаң» ... ... ... Жас ... тағы да тез ... ... есім ... күлемін, Жылағанда қап-қара қан төгемін. Қасым
болса, қанын ішкім келеді, Досым болса, жолында оның өлемін.
(М.Жұмабаев).
Жаттығудың мақсаты — етістікті сөз ... ... - ... ... сөз ... ... қай сөз табына
жасалғанын анықтау.
Нәтижесі:
6. поәзиялық шығармалардан сөз тіркесін тауып үйренеді;
7. түсініксіз сөздерге ... ... ... ... ... өлеңді мәнерлеп оқуға жаттықты.
3-жаттығу. Мәтінен сөз тіркестерін тауып, онық басыңқы сыңарларын ... ... ашық еді. ... бұлт жоқ. ... ... ... жолмен
келеді. Ағаштардың жапырақтары ... ... ... ... Кей
жерлерде қыстаулар көрінеді. Қыстау маңында жайылып жүрген мал. Құбақан ат
басын шұлғып келеді. Аттың пысқырғаны ... ... ... ... - сөз тіркесінің басыңқы компоненттерінің жасалуына назар аудару,
пысықтау.
Міндеті - басыңқы компоненттерінің қай сөз ... ... ... ... ... басыңқылы болып бөлінетінін нақтылау, назар аударту.
Нәтижесі:
1. сөз тіркестерін мағыналық жоқтан ... ... ... ... ... ... үйренді;
- кез-келген тіркестік сөз тіркесі бола алмайтынына тағы да көздерін
жеткізді.
4-жаттығу. Өлеңнен матаса байланысқан сөз тіркесін ... ... ... ... едің, Әулиенің арты едің, Батырлардың мәрті едің
Айналайын, Қабанбай; Қайда ... ... ... - сөз ... ... формаларын табу.
Міндеті - матаса байланысқан сөз тіркесін тауып, қалай жасалғанын
көңіл ... ... ... ... формасын ажыратуда ерекше
рөл атқаратынын ақытады;
1. мәтінді мәнерлеп оқуға жаттьщты;
7. тирихи ... ... ... ... ... Бұхар
жырау);
8. көмекші есімдер арқылы жасалған тіркестердің сөз тіркесі бола
алмайтынын меңгерді.
5-жаттығу. Сөз тіркестерін анықтап, тірекесу ерекшеліктерінауызша айтыңдар.
Қырқада, айда, бөктерде ... ... күн ... Мал ... ... ... маңы қым-қуат.
Бұлақтың көзі ашылып,
Бұлдырап келді жылғаға.
Құнанның жалына асылып,
Қуанып күліп Тұр бала.
(М.Мақатаев).
Мақсаты - сөз тіркестерін табу, ... ... ... - ... ... ... меңгеру. Нәтижесі:
2. сөз тіркесінің байланысу тәсілін меңгерді;
9. олардың ... ... ... ... ... ... аудару арқылы іскерлік ... ... ... ... ... - ... ... туралы жалпы түсінігін қалыптастыру, сөйлемде, мәтінде сөз тіркесін
тани білу, оның түрлерін бір - бірінен грамматикалық ерекшеліктері арқылы
ажырата білуге ... ... ... ... ... ... ... күрделірек. Мұнда орындалатын жаттығулар, негізінде, сөз
тіркестерін құрау, бір-бірімен салыстыру, ұқсас тілдік ... ... ... ... ... сөз ... ... олардың бағыныңқы,
басыңкы сыңараларын ауызша атақдар.
Үлгі: алып тұлға: алып — бғгыныңқы сыңары (қандай тұлға?), тұлға (не?
)- басыңқы сыңары.
Тұлға, ... ... ... жас, жасыл, үрпақ, бақ, еңбек, өткен, адал,
шатыр, бала, ... ... ... адам, жақсы. Бұл жұмыстың мақсаты - сөз
тіркестерінің басыңқы, бағыныңқы сыңарларын ... ... - екі ... ... ... сөз ... құрау. Нәтижесі:
3. мағыналық байланыстың болуы шарт екеніне көздерін жеткізді;
4. екі сөз тіркестіру арқылы сөз ... ... ... қабілеттерін дамытты;
6. басыңқы, бағыныңқы компонетке сұрақ қоюды үйренді.
2-жаттығу. Сөз ... ... ... және күрделі
сөздерді бөлек-бөлек топтап жазыңдар.
Туған жер, ардақты ... қой ... шөп ... ... мінезді, көркем
дүние, мәдениет сарайы, мектепке арнау, ауыл
жастары, ит тұмсығы өтпейтін, қара торы, қабырғаңмен кеңес, озат
оқушы, таза үй, ... ... - сөз ... ... ұқсас тілдік тұлғалардан ажырата білу.
Міндеті - лексика және морфология салалрынан алған білімдерін
пайдалана білу, оны жүзеге асыру.
Нәтижесі:
10. сөз ... ... ... ... ... оған іс ... көздерін жеткізді;
12. тіл білімінің басты салаларынан алған білім білік дағдыларын
пайдалануға тырысты;
13. күрделі сөздер мен тұрақты тіркестердің сөз тіркесінің бір
компонентінің ... ғана ... ... ... ... ... өсті.
3-жаттығу. Мына кестедегі сөз тіркесі мен тіркесті салыстырып, ... ... сөз ... 3 ... ... ... 3 ... жазыңдар.
|Сөз тіркесі ... ... ... дәптер, таза киім, әдемі|Жүрек жүтқан (батыр), қоян жүрек|
|киім, әдепті кісі, баланың |(қорқақ), тіс ... ... ... | ... - сөз ... мен ... ... салыстыра отырып бір-
бірінен ажырату.
Міндеті - сөз тіркесі жөнінде алған білімдерін практикалық жүзінде
пайдалану, оның ... ... баса ... ... сөздерді орынды қолданып, сөйлемді дұрыс құрастыру. Ойын
жеткізе білу іскерлігін дамытты;
2. алған ... ... ... дағдыға айналдырды;
3. пәнге қызығуын арттырды.
4. 4-жаттығу. Мына сөз тіркестерінің мағынасын сұрақ қою арқылы ауызша
түсіндіріңдер.
Алма ағаш, ағаш ат, ... ... киіз үй, қой ... көз ... ... қол сағат, биік үй. Мақсаты - сөз тіркестерінің ... ... - сөз ... ... сыңарына сұрақ қоя білуге үйрету.
Нәтижесі:
- ... және ... ... ... қоя ... таным белсенділігі күшейді;
16. байланысудың түрлері арқылы сөз тіркестері жасадлатынын,
олар сөйлем құрауға негіз болатынын түсінді.
5-жатттығу. Сөз ... ... Сөз ... басыңқы
сыңарының қай етістікте тұрганын ауызша айтыңдар, сұрақ қойыңдар. ... үйге ... ... ... кезекке тұру, беске оқу, суға шолылу,
лекцияға дайындалу, тәуелсіздікке жету, сабақтан ... жол ... ... өту, ... ... ... ... үйге келіп түсу, салт барып
қайту, үйге келіп түсу. Мақсаты - оқушыларды алған ... жаңа ... ... ... - ... ... сөз тіркесінің басыңқы сыңарының қызметін ... ... ... ... ... ... әдістері қамтылды;
18. тілдік құбылыстарды талдау және ... ... ... ... ... синтетикалық жаттығулардың мақсаты - сөз тіркесіне тән ... ... осы ... ... ... ... ... тұлғалардан
ажырата білуге дағдаландыру, оқушылардың логикалық қабілетін дамыту. ... ... сөз ... бола ... ... ... меңгерту бағытын
да көздеді.
3. Шығармашылық сипаттағы жаттығулар негізінен ... ... ... артыруға арналды. Мұндағы жаттығулардағы тапсырмалар
білгелі тұлғада тұрған сөз ... ... сөз ... ... ... ... орнын көрсетуге бағытталды.
1-жаттығу. Сөз жұптарын оқыңдар. Олардық бірінші сыңары көмектес септігінде
тұрған сөз тіркестеріне 6 сөйлем ... ... ... ... ... кеңес берілді.
Отпен ойнамау, үйге келу, көзбен ... ... ... ... ... ... ... түбіне жету, қағазбен орау, бормен ... ... ... ... ... ... көтеру, күрекпен қазу.
Мақсаты — окушылардың логикалық ойлауын, түйсіну әрекеттерін жетілдіру.
Міндеті — көмектес септігі арқылы жасалған сөз ... таба ... ... бөлшектердің тіл жүйесіндегі орнын ажыратты;
20. оның маңызы мен ерекшеліктерін ажырата білуіне қажетті
іскерлік — дағдыларын қалыптастырды.
2-жаттығу. Екі ... да зат ... ... сөз ... ... ... Ағаш күрекпен қар күреп жүрген Маратты, ол алыстан байқап келеді.
1. Күрек, киім, әдемі, үңгір, оқыған, жіп, еріншек, ... ... ... Аяқ, жер, ... ... ине, ... тас, қыз, қыл, ... кендір.
Мақсаты - сөз тіркестерінің түрлері сөз таптары негізінде топтасатына
көздерін жеткізу.
Міндеті - ойлау қабілеттерін жетілдіру. Нәтижесі:
7. әрбір сөз табының морфологиялық ... ... зат ... ... ... еске түсірді;
9. тілдік талдау жасады.
3-жаттығу. Бірінші сыңары сын ... ... ... зат ... ... ... ... жазыңдар.
Үлгі: тұнъқ су.
І. Су, самал, тай, қауын, ағаш, дәптер, бала.
2. Асау, тұнық, салқын, биік, тәтті, жас, таза.
Мақсаты - сөз тіркестерін ... - сөз ... білу үшін ... ... ... ... ... үйрету.
Нәтижесі:
10. дұрыс құралмаған тіркестерді қайта үйлестіріп құрап үйренді;
21. ... ... ... дағдыларын салааралық байланыста
қайта жетілдірді;
- ... ... ... мына сөз ... бес ... құраңдар.
Жылы жаңбыр, мөлдір бұлақ, ашық аспан, әдемі ... ... ту, кең ... - ... ... ... ... дамыту.
Міндеті - сөз тіркесі мен сөйлемнің арақатынасын ... ... ... ... ... ... ... құрастыруға талпынды;
- жеке басына тән интеллектуалды, жалпы және жеке оқу
біліктерін қалыптастырды.
5-жаттығу. Мына ... сөз ... ... ... аузынан шөп алмас. Ит жанды. Мұзға отырғызып кету. Жұмған аузын
ашпау. Көзді ашып ... Салы суға ... ... - ... ... тіркесінің бір сыңары ретінде пайдалану.
Міндеті - тұрақты ... жеке өзі сөз ... бола ... ... ретінде дәлелдеп көрсету.
Нәтижесі:
- тұрақты тіркестердің синонимін тапты;
тұрақты тіркестердің өзіндік ерекшеліктерін анықтады;
22. ойды әсерлі берудегі мәнін түсінді;
23. сөз ... мен ... ... ... ... ... тіркестердің синонимдес сөзді бір сөйлемде ауыстырып
қолданып, олардың әсерлігін салыстырды.
Жоғарыдағы шығармашылық сипаттағы ... ...... ... ... ... ... толық мағыналы сөздер сөз
тіркесі бола алмайтынын дәлелдеп көрсету, сөз тіркесі болу үшін ... ... шарт ... ... ... ... ... тіркесі бола алмайтындығын мысалдар арқылы үйрету, сөйлем кұрату ... ... ... сөз ... ... ... оқушылардың тілін дамыту
мәселесін де айта кеткен жөн тәрізді. Оқушылардың жазба ... ... ... - ... сөйлеу тілін дамытумен байланысты мазмұндама мен
шығарма жазуға үйрету әдістемесі. Бұл салада Т.А.Ладыженская, ... ... ... ... ... ... еңбектерін атауға болады.
Т.А.Ладыженская редакциясын басқарған «Методика развития речи ... ... ... оқу ... ... ... ... тілін
дамыту бағытында жүргізілетін жұмыстардың ерекшеліктерінің бірі - мәтінмен
жұмыс :касауға үйрету делінген.
Мәтінге ... ... ... — талдаудың маңызы компоненттерінің бірі.
Әдістеме саласында ... ... ... ... ең алдымен
В.А.Добромыслов айтқан.
Әдәстеме саласында байланыстырып сөйлеуді үйретуге арналған жаттығулар
жете қарастырыла қойылған жоқ. Әдетте, мақсатына ... ... ... ... ... сыныпта, үйде; ойды жеткізу формасына қарай жазбаша,
ауызша; ойлау ... ... ... ... ... ... деп ... Т.А.Ладыженская: «Во-первых, упражнения по
обучению ... речи ... быть ... по их ... упражнения, направленные на овладение умением ... ... ... ... ... с докладом и т.д.; во вторых,
по заданиям, которые программируют усвоения учащимися определенных знаий и
спосов деятельности», - дей ... оңы бес ... ... құру ... ... оны әр ... әр түрлі стильдегі, әр
түрлі жанрдағы мәтінді қызыға білуге үйретуден басталады. Мазмұндама,
шығарма жазу мәтін ... ... ... ... оқушылардың осы
ұғым туралы теориялық білімі болу
шарт. Осы тұрғыда А.Тагиев өз ғылыми ... ... ... ... қате ... айта келе, бағдарламаға арнайы «Байланыстырып сөйлеу
тілін дамыту» тауаын және ... ... ... ... қажеттігін
айтады. В.Мамушин өзінің докторлык диссертациясында мәтінді құрумен
(конструкциялау) ... ... жиі ... ... ... Ол шығарма мен мазмұндама ... ... ... мәтінді жөндеу
долдарын білудің және оның оқушы тілін дамытудағы рөлін айқындап ашып
берген.
Осымен ... ... ... әр ... жұмыстар жүргізу сөз
тіркесінің грамматикалық ерекшеліктерін, оның ... ... ... ... және ... ... шығармашылық негізде меңгеруіне мүмкіндік
береді.
Білім мазмұнының жаңаруына байланысты оқыту ... ... ... - ... берудің ұлттык моделін жасау. Осы бағытта іріктелетін оқу
материалы - қазақ ... ... ... ... ... Атап айтқанда, Қазақстан тәуелсіздігіне қатысты мәтіндер, қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... ететін
танымдық, тәрбиелік маңызы бар материалдар қамтылды.
Сөз ... ... ... ... сипаттағы мынадай
мәтіндерді жұмысымызда пайдаландық:
Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші
Сонау бастан, о ... ... ... ... Қара жер, ... аспан. Естеби мен Бумынның Адамзаттан бағы асқан. Төрт ... ... ... - ¥лы Дала ... осыдан дәл 1450 жыл бұрынғы, яғни 551 жылғы
ахуалды архау еткен жырдың сілемі.
2001 ... 18 ... ... қосқұрлығының қақ
ортасындағы Астана шаьарында, Қазақстан Республикасы атты
тәуелсіз ... ... ... ... ... ғана ... түркі дүниесінің тарихында өзіндік орнын ойып тұрып ... ... ... ... ... артық айтуға жатпас. Осы күні
көне түркі заманның үлы ескерткіші Күлтегін жазуының ғылыми
көшірмесі оның заңды мүрагері — ... ... жер ... ... (И.Тасмағамбетов).
Жоғарыдағы мәтінді орындаудағы алға қойған мақсат пен міндет ... ... ... сезім оялату, тәуелсіздіктің біз ... ... ... ... ... тарихына, тіліне деген
сүйіспеншілігін қалыптаста отырып, мәтіндегі негізгі ойды ашып тұрған сөз
тіркестерін ... ... ... ... осы ... ... ... қысқа мәтін құрату.
Нәтижесі:
25. оқушы алдымен мәтінді оқып ... соң, оған ... ... Яғни мәтіннің қысқаша мазмұнын айттып
шықты;
26. түсініксіз сөздердің мағынасын ашып ... ... ойды ... ... ... ... сөз ... (тәуелсіз мемлекет, қазақ халқы, түркі дүниесі, орасан
оқиға, үлы ... ... ... ... көшірме, заңды
мүрагері, қазақ елі).;
28. аталған тіркестерді байланыстыру тәсіліне, қай сөз табынана
жасалғанына, байланысу формасына ... ... сөз ... ... ... (бұл ... атаулық тіркестерді)
ажырата білуге тырысты.
Жаттығу жұмыстарын жүргізуде, тест арқылы оқушы білімін тексеруде,
оқушыларға сапалы білім беруде қолданылатын ... бірі - ... ... ... ... Сөз ... ... көрнекті құралдарды
қолданудың тиімді екенін бақылау, ... ... ... ... ... ... жүргендей, көрнекті қолданудың
негізгі мақсаты, біріншіден, оқытудың ... ... ... ... екіншіден, оқу материалының мазмұнын аша түсуге, окушыдардың
грамматиканы, яғни таза ... ... оны ... қолдана білуін
неғұрлым жеңілдетеді. Осы тұрғыда ... ... ... оқу ... немесе әкранды дыбыстық деп бөлінеді.
Кескінделген көрнекі құралдарға дианамикалық, грамматикалық кестелер,
схема, сурет, ... ... ... перфоркарта, альбом, бүктеме ... - ... ... диапозитив, слайд, кинофильм,
диафильм, телехабар, бейнежазба, үнтаспа, фонохрестоматия, компьютер т.б.
жатады.
1. Сөз тіркесін оқытумен байланысты ең жиі ... ... - ... ... ... Сөз тіркесі мен оған үқсас тұлғаларды игеруге арналған кестелер.
|Сөз |Күрделі |Тұрақты ... ... ... |
|тіркесі |сөздер |тіркес |салалас ... ... |
| | | ... | | ... |Бозторғай |Жүрек ... да |Жаз. Түн. ... және ... |жолдас- |жүтқан, ... ... ... ... ... ... ашып |қыз бен ... |театры, |
|келді | ... ... ... |қант |
| | | | | ... ... ... құралдың мақсаты - мысалдар арқылы сөз тіркесін өзіне ұқсас
тілдік тұлғалармен салыстыра отырып ... ... ... ... Көру сезімі арқылы окушының есінде сақтап қалуына
жәрдемдесу.
ә) Ал екінші ... ... - сөз ... ... ... кесте арқылы сабақты бекіту, толықтыру.
Сөз тіркесінің түрлері
|Есімді сөз тіркесі ... сөз ... ... ағаш, әдемі қала, отыз |Асығып сөйледі, үйге келді, |
|бала, ауылдың баласы ... ... ... |
| |соң ... ... көру ... ... сөз ... ... ... морфологиядан алған іскерлік дағдыларын пайдаланды;б) Схема
арқылы сөз бен сөздің байланысуын, яғни ... ... ... ... ... - ... толық мағыналы екі сөздің
сөз тіркесі бола бермейтіндігін, сөз тіркесі болу ... ... ... ... ... ... ... үғындыру.
Асыл
Биік
қол жетпек ^^- арман көп ^^ ОКУ
алдағы
түншен
2. Үлестірмелік кеспе қағаздары оқушыларды өз ... ... ... Оның оқу ... пәнге деген қызығушылығы арттырады.
Үлестірмелі кеспе қағазбен жұмыс оқушының сөз тіркесін жете ... ... ... кететін уақытты үнемдеуге және олардың білімін тексеріп,
жөндеуге (коррекқия) мүмкіндік береді. ... ... ... ... шығармашылық мәнде, өз бетімен ... ... ... және ... ... принципін жүзеге асырады. Атап айтқанда,
диалогтық, монологтық сөйлеуді ... ... ... ... ... оқу, ... материалдарды талдау, шығарма жаздыру,
мәтіндегі негізгі ойды ажырату, бөлім-бөлімге бөлу, ат қою ... ... ... сөз ... оның ... ... ... ашуда мына
тапсырма түрлерін пайдалану тиімді болды.
1-тапсырма. Мәтінді түсіндіріп оқыңдар. ... не ... ... ... қалай суреттеген. Табиғатты суреттеуде қандай сөз
тіркестерін пайдаланган, сөз тіркестерін ... ... ... сары ... ... қоныс, ақ көделі әдемі өлке мүнарлады...
үзілмей, қатаймай, бір ... ... ... ... қоңыр жел қандай рахат!
Осы жолман құлпыра толқып, су ... ... ... ... ... ал ... мен ... далалары... Дала емес - теңіздері қандай! Сол даладан көз
алмай, үнсіз телміріп, ұзақ-ұзақ қарайды. (М.Әуезов). Мақсаты - ... ... таба ... - тілін дамыту, жазушының тіл байлығына назар аударту ... ... ... ... ... ... ... танысты;
8. ауызекі сөйлеумен көркем әдебиет тілінің айырмашылығын
түсінді;
туған елдің табиғаты туралы әсер ... ... ... ... ойын ... ... тұрған
рөліне назар аударды.
2-тапсырма. Мәтінді оқып, жазушының қай шыгармасынан үзінді екенін
айтыңдар. Мәтіндегі сөз ... ... ... ... байланысу
формаларын, тәсілін айтыңдар.
¥зын бойлы, аршын, ақ сұр жігіт шекпенінің бір жеңін беліне қыстырып,
жерден шөп рып алып, алақанына ... ... де, ... ... ... ... Кеспектей дембел қара жігіт талтаңдай басып қарыс ... ... ... ... ... аңға ... ... екуі де арбасты.
(Ж.Аймауытов).
Мақсаты - мәтінен сөз тіркесін тауып, байланысу формаларын, жасалу тәсілін
анықтау, сын есімнің мәтінде ... ... ... ... - ... ... ... отырып, Жүсіпбек
Аймауытовтың ... ... ... сын ... түрлеріне
талдау жасату. Нәтижесі:
30. мәтінді түсініп оқып, оны қайтадан ауызша айтып беруге
тырысты;
31. сөз ... ... ... ... ... ... дамытты;
33. естігені, білгені жайындағы мағлұматтарды еске түсірді;
34. сын есімнің түрлерін қатыстырып, өз айналысындағы бір адамға
мінездеме беріп, сөзбен портрет жасауға ... екі түрі ... ... ... ... Техникалық оқу құралдарын оқу үрдісінде пайдалану оқушылардың оқу
белсенділігін арттырып, олардың пәнге деген ... ... ... ... ... оны өзін ұқсас тұлғалардан ажырата білуде, ... ... ... ... ... ... магнитафонды (үнтаспа) тиімді қолдануға болады. Сабақтың тиімділігін
арттыру мақсатында мәтінді магнитофон арқылы тыңдатып, одан сөз тіркестерін
теріп жазуды ... ... ... ... ... әр ... ... берілген мәтіндерді тындау арқылы,
сөйлем құрауда сөз ... ... ... ... анықтау сияқты
тапсырмалар орындатылады.
1. Сабақтың тиімділігін артыруда кодоскоптық (эпидоскоп) атқаратын
ролі зор. Кодоскоп ... ... ... схема, сурет,
грамматикалық кестелерді үлкейтіп көрсетуге болады. Мысалы, оқулықта
берілген ... ... ... модельдерді кодоскоп ... ... ... кодоскопта сөз тіркесін меңгертуде мына
жұмыстарды жүргізуге болады:
1. Схема бойынша сөз тіркесін құраңдар.
1. сын есім - зат ... ... - зат ... сан есім - зат ... сын есім - ... зат есім - ... ... сурет түсіріледі. Осы суретке карай
отырып, сөйлемдер, соның негізінде мәтін ... оның ... ... ... ... ... ... мәтін оқылады, мәтінен сөз тіркестерін
тапқызып, лексика-грамматикалық мағынасын анықтау тапсырылды.
Қазақ тілі
Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, баү_ ардың. ... ... ... бәрін
не бардық. Алтын күннен бағасыз бір белгі боп, Нұрлы жұлдыз, ... сен ... ... көрмей, жатсаң да ұзақ, сен, тілім, Таза,
терең, өткір, күшті, кең тілім, Тарап ... ... ... ... ... ... сен, ... тәрізді сабақта қолданылған көрнекі құралдар сөз тіркесі туралы
алған ... ... ... Сапал да терең білім алуға
негіз болады.
III. Қазақ тіліндегі сөз тіркестері тілді меңгертудің жоғарғы ... ... ... ... ... ... мына ... жүргізуге
болады;
1. Пікір сайыс (ой толғақ, дебат);
2. Рөлдік ойындар (симуляқия, драмалық шығармаларды сахналау).
1. Пікірсайыс - итнерактивті ... жиі ... ... Бұл әдіс ... ... ... ... саналы түрде
игеруіне көмектесті. Пікірсайыста қолданылатын сұрақ қою, жауап іздеу, оны
өзі құрастыру, өз ... ... өз ойын ... ... қатысушының ойлау
процесін күшейтті, оның сол тақырыпты терең меңгеруіне мүмкіндік ... ... ... жұмысымызға сәйкес «Сөз тіркесі әлемінде»
тақырыбында «Есімді тіркестер тобы» және ... ... ... өткен ... ... ... ... хабарлай отырып, оларға өз бетінше орындайтын тапсырмалар
берілді. Тапсырмалар баяндама жасау, ... ... ... жазу түрінде
жүргізілді. Сабақтың үлгісі қосымша берілді.
2. Ал, ... ... оқу ... ... ... қызықты,
тартымды өтуіне мүмкіндік берді, ... ... ... ... ... әдіс «тілдік матеиалдарды меңгертудегі іске ... іс- ... оқу, ... ... және ... - төрт ... яғни ... ... ... қарым-қатынас жасау
деңгейінде қолдана алды.
Сөз тіркесін ... ... ... сөздік қорын байытып, оның
сөйлеу тілін дамытуда ... ... ... өлең, мәтіндер жаттау (олардың ішінде сөз тіркесін ... ... ... ... ... ... ... мәтіндерді
пайдалана білу;
5. мәтіндерді толықтау (көркемдік, композициялық, құрылымдық
жағы, сөз тіркестерінің құрылысы, т.б.)
Сонымен қарат грамматикалық ойындар, көбіне сөзжұмбак, ... ... ... шешу, жанылтпаштар айту түрінде жүргізіледі. Аталған
грамматикалық ойын ... сөз ... ... ... соны ... ... ... түсінуге көмектесті. Мынадай ойын ... ... ... ... ... — оқушының сабаққа ... ... сөз ... ... ... ... ... шарты. Бір оқушы матасу байланысына мысал айтады да, ... ... ... ... Ол ... ары ... жалғастырып,
үшіншісіне береді. Сүрінген оқушы айыбын өтейді. Нәтижесі:
6. рөлдік ойындар ... бір ... ... ... ... оята ... орындаушылық қабілетке де
жетектеді;
7. рөлдік ойынның мәні ойын ... ... ... ... ... талабын ашты;
- қажетті сөздерді дәл тауып айтсам деген ойды да туғызды.
«Қызықты адаммен ... ... сөз ... ... алу мақсатында ойнатылды. Бір оқушы журналисттің рөлін ... бір ... ... бір ... ... ойнады. Журналист-оқушы тіл
маманы-оқушыдан сөз тіркесі туралы өзіне қажетті мағлұматтар алды.
«Сөзді тап» ойыны
Ойын мақсаты: Оқушыларға дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетін
жетілдіру.
Ойын ережесі: Көлденеңі бес, тігінен сегіз қатар тор көз ... ... ... тор ... ... және соңғы дыбыстарын
бірдей әріптер жазылады. Оқушылар осы әріптерден соңынан оқыса да, оңынан
оқыса да ... ... ... ... ... 5 ... ... Алғашқы кезеңде мұғалім оқушыларға ойын ережесін
түсіндіріп тақтаға кесте іледі. Екінші кезеңде оқушылар берілген тапсырманы
орындайды.
Ойынның қатысымдық ... ... ... ... дұрыс
құрауға, сөздердің мағыналарын жете түсінуге дағдыланады.
Ойынның тиімділігі: Оқушылардың дауыссыз дыбыстар туралы түсінігін
нығайтады. Олардың ізденімпаздық қабілетін жетілдіреді.
|қ | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |қ ... | | | |к ... | | | |к ... | | | |к ... | | | |к ... ... ... ... ... ... ... керек, кебек) Оқушылар
жоғарыдағы сөздерді ... табу ... ... ... ... ... түсініксіз сөздермен де танысады. Бұл ойын оқушының дауыссыз
дыбыстардың ерекшелігін тез түсіну, ... ... ... ... білу
дағдысын қалыптастырады. Тапсырмадағы жасырылған сөздер оқушыларға таныс
болмаса, мұғалім ол ... ... ... ... ... арқылы үйретуге болады. Сонымен қатар мұндай ойындар оқушылардың
сөздік қорын байытуға, үйренуге, сөздерді дұрыс қолдануға көмектеседі.
Ал, «Өлең ... ... оқы» ... ... Абай ... өлең шумағын табады. Мұғалім ойын ойнамас бұрын оқушыларға ойын
ережесін таныстырып, Абай Құнанбаевтың тағы қандай ... ... ... ... етеді. Оқушылар Абай Құнанбаевтың кім болғанын, оның «Қыс»,
«Жазғытұрым» т.б. өлендерін ... ... ... ... ... ... өлең ... жазылған тор көзді іліп қояды.
Ойынның мақсаты: Оқушышрдың дыбыстардан сөз құрау, сөздерден ... ... ... Өлең шумағында кездескен дауыссыз дыбыстардың
тіркесу жолдарын үйрету.
Ойын ережесі: Окушылар тор көзде жасырылған өлең ... ... ... ... ... оқиды. Табылған өлең шумағының мағынасын өз
сөзімен айтып береді. Дауыссыз дыбыстарға талдау жасайды.
Ойын ұзақтығы: 15 ... ... Ойын үш ... тұрады.
Бірінші кезеңде балалар жасырылған өлең шумағын дыбыстарды ... ... ... Бұл ... ... ... ... біліктерін
қалыптастырады.
Екінші кезеңде өлең шумағын өз сөздерімен айтып, түсіндіреді. Бұл
олардың өз сөздерін ... ... ... кезеңде олар өлең шумағында кездескен дауыссыз дыбыстарға
талдау жасайды. Оқушылар өтілген материалды игереді.
Ойынның ... ... ... ... сөз, сөздерден
сөйлем құрап үйренеді. Өз ой-пікірлерін дәлелдеуге ... ... ... ... ... Олардың сөздік қорын молайтып, дұрыс ... ... |т |І |К |с |л |л |0 | |П |н |Р |Р |а |0 |м |б | |Т |і |п |і |Ң |б ... | |А |г |і |б |а |3 |ә |а | |Б |і |ш |е |Р |а |Р |п | |А |т |д |д ... |н |м | |Р |е |У |н |а |Р |е |е | |қ |к |н |е |л |е |г |с | |А |е |и ... |н |е |ә | |Л |д |е |. |н |ө | |д | |А |н |е |с |п |м |Ң |ө | ... ... ... ... ... Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін
тап та бар, қалан.
Бұл ойын оқушылардың қазақ тілі дыбыстарын дұрыс игеру дағдыларын
жетілдірумен ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар жасырылған өлең шумағының мағынасын, оның тәрбиелік
мәнін жете түсінеді.
Келесі ... бас» ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін терең түсінуге негізделеді. Бұл ойын ... ... ... ... ... кейін, білімдерін бекіту
мақсатында қолданылады.
Ойынның мақсаты: ... ... ... ... тор көздегі
сөздерді дұрыс табуы қажет. Тор көздің санына қарай табылған сөз толық
мағыналы болуы ... ... 10 ... ... Ойынның алғашқы кезеңінде мұғалім оқушыларға ойын
ережесін түсіндіріп, у дыбысының өзіндік ... ... ... ... оқушылар тапсырманы орындайды.
Ойынның қатысымдық қызметі: Оқушылар ... ... ... ... Оқушылардың фонетикалық дағдыларын жетілдіреді.
| | | | | | | |У | |
|
|
|
|
|
| | |У | ... | | |У | ... | | | |У | ... | | | | |У | |
|
| | | | | | |У | |
| | | | | | | |У | | | | | | | | | |У | | | | | | | | | |У | ... ... тау, ... ... атырау, қоңырау, көкшетау, маңғыстау.
Ойын барысында оқушылардың фонетикалық дағдылары жетіліп, сөздік
қоры дамыды. 5-сыныпта оқушыларға дыбыс жүйесін ... бұл ... да ... ... ... ... ... оқушылар дыбыстардың
түрлерін, олардың негізгі ерекшеліктерін жете ұғынды.
Бұл жұмыстардың ... да сөз ... ... меңгертуге көмектесті.
Оқушының сөз тіркесі туралы түсінігі кеңейтті, терең ... ... ... жұмыстармен катар, оқудың ... ... ... бірі — ... ... жүйелі тексеру. Алған білімді жүйелі
тексеріп отыру - ... оқу ... ... Оның оқу матеиалын
жетік меңгеруіне, оны тілде, іс-жүзінде қарым-қатынастық бағытта қолдануына
мүмкіндік береді. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... бірі — тест жолы ... бақылау. Тест, біріншіден уақытты
үнемдейді, екіншіден, сынып оқушыларының ... аз ... ... ... ... ... ... тиімділігі оның оқу материалының мазмүмнын
дәл, толық аша ... және оны ... ... ... сөзсіз.
Тестің әртүрлі жкітелі белгілері бар. Атап айтқанда, тест жүргізудің
мақсаты, бақылау түрлері, тапсырманың құрылысы, тест ... ... ... ... ... ... тексереді және тілді игеру мүмкіншілігін
бақылайды, анықтайды.
Проф. ... ... ... ... ... деп ... өзге тілі ... қазақ тіл такырыбына жазған
докторлық дисертақиясында тест түрлерін ... ... ... ... тестердің мынадай түрлерін саралап
көрсетіп жүр:
Бақылаушы тесті бағдарлама бойынша ауызша және ... ... ... бір ... анықтайды.
Бұған кіретін тапсырмалар: сөздердің көп мағыналылығы, салықтыру,
синонимдік, антонимдік қатарларды табу; артық сөзді табу ... ... шақ, ... ... ... Ал ... тестілер
тапсырмаларды грамматикалық тұлғаларды тануға, өзгертуге, дұрыс қолдануға
құрылады.
Анықтаушы тест - сынаушының дайындық ... ... және ... ... мен ... ... ... құрылады.
Аудиклоуз тесті - грамматикалық түрде беріледі. Таспа арқылы тындалған
мәнінің ішінен түсіріліп, жазылмаған ... ... сөз ... ... ... толтырып жазуға арналған.
Аудитест тестісі - естігенін қабылдауға арналған. 2-3 ... ... ... ... тест - ... ... ... сапасын анықтайды,
қандай нәтижеге жеткенін тексереді.
Үйретуші тест - Оқу материалдарын тегіс қамтитын ... .Мын ... сөз ... ... а). ... жұтқан; ә).
әдепті бала б). хат пен дәптер
2. Сөз тіркесі мен тұрақты ... ... бар ... ... жоқ б). мүмкін
3. Мына сөз тіркестерінің бірінші ... қай ... ... ... ... ... ... қорықпау, жаманнан
жирену, жақсыдан үйрену, лекциядан қалмау. а). барыс септік ә).
шығыс ... б). ... ... Сөз ... ... ... жалғаулар арқылы
байланысуын қандай байланыс деп атайды?
а). синтетикалық ә). фонетикалық б). ... Сөз ... ... ерекше рөл атқаратын қай жалғаулар?
а). септік жалғаулары
ә). сөз табы б). сын есім д) ... Мына сөз ... ... ... қай ... тұр?
Жолмен жүру, балтамен жару, көзбен көру, қолмен ұстау,
кезекпен сөйлеу, инемен тігу.
а). барыс септік ә). шығыс септік б). ... ... Мына сөз ... бірінші сыңары қай септікте тұр? Суда
жүзу, есте сақтау, жолда кездесу, далада жүру, үйде отыру, күзетте
отыру.
а). барыс септік ә). жатыс септік б). ілік ... сөз ... қай сөз ... ... тұр? Қол ... көз ... ... қой қора, киіз үй, жез шәугім, қыш қүмыра. а). зат есім ә).
сын есім б). үстеу
9. ... сөз ... ... сүрте сал
ә). жазып қой
б). болып тұр
д). Жиырма екі бала
10. Етістікті сөз тіркесін табыңыз?
а). ... ... оның ... б). үйге ... д). әсем дала
Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың сөз тіркесі синтаксисі туралы
алған білім деңгейін анықтау, тексеру ... ... ... пайдалана отырып, тестілер үш түрлі нүсқада жүргізілді:
1. Жалпы сөз тіркесі туралы алған білімдерін қай деңгейде
игенгендерін білу;
Бұл ... ... - сөз ... ... ... алған білімдерін
анықтау, тексеру.
2. Сөз тіркесін өзіне ұқсас ... ... ... ... ... ...... сөз тіркесін өзіне үқсас
тұлғалардан, сөйлемнен, күрделі сөздерден, атаулық ... ... ... ... ... ажырата алатындыктарын тексеру.
3. сөйлемдерді сөзтіркесіне талдау ... ... ... ... - ... ... қабілетін дамыту, сөз тіркесі
туралы алған білімдерін іс жүзінде қолдана алтындықтарын байқау, ... ... ... ... ... ... мектепте сөз тіркесін осындай әдіс-
тәсілдермен оқыту жұмыстары нәтижелі болады.
Қорытынды
Синтаксисті, соның ішінде сөз ... ... ... ... тани ... сөз тіркесінің өзіне үқсас тілдік кұбылыстарын ... ... ... нақтылай түсіу қазақ тілі оқыту процесінде
жүргізілетін практикалық ... ... ... ... Аталған тілдік құбылысты игерту оқушының логикалық ойлау
қабілетін, олардың ... және ... ... ... маңызды роль
атқарады. Қазақ тілі сабағында орындалатын практикалық ... ... ... оның ... ... ... игере отырып,
оны сөйлеуде, әр түрлі сөйлеу ... ... ... ... алдымен тілдік жаттығулар орындау арқылы синтаксистік ұғымдар мен
ережелерді, олардың тілде дұрыс қолдану ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... яғни, байланысу формасынан, байланысу амалдары ... ... ... ... байланысу формалары мен
тәсілдеріндегі өзгерістер, шындап келгенде, морфологиялық, яғни әрбір ... ... ... ... болған құбылыстармен тығыз байланысты. Екінші
сөзбен айтқанда, сөз тіркесіндегі өзгерістер, түптеп келгенде, әрбір ... ... ... ... байланысып жатады.
Қорыта келгенде, сөз тіркесін меңгертуде қолданылатын жұмыстардың
барлығы оқушыға сөз тіркесі синтаксисінен жан-жақты, ... ... ... ... Сөз ... сөйлем құрау дағдыларын жетілдірді. Сауатты
сөйлем құрау дағдыларын жетілдіріп, шешендікке ... ... ... ... тест ... ... сөз ... етән
қасиеттерді меңгертіп, оқушылардың ойлау жүйесін дамытты. Тұрақты тіркестер
мен сөз тіркестерінің өзіндік белгілерін анықтап. ... ... ... ... ... ... кірістіріп, колдана алуға септігін тигізді. Тіл
фактілері арқылы оқушының рухани дүниесін жетілдіруге, ... ... ... ... күшейтуге көмектесті. Оқушының
сауаттылығын арттырды. Әрбір тілдік бөлшектердіңжалпы тіл жүйесіндегі
орнын, ... мен ... ... ... қажетті іскерлік
дағдыларын қал ... ... ... ... орай ... ... жұмыстардың
негізінде оқушылар грамматиканы, оның ... ... ... отырып, көптеген практикалық дағдыларды меңгерді.
Қолданылған әдіс-тәсілдер оқушылардың белсенділігін арттырып, сапалы,
тиянақты ... ... ... ... ... ... ... жаңаша құрастырудың үлекн маңызы ... ... ... ... ... ... екі ... бөліп
жүргіздік: ауызша және жазбаша орындалатын жаттығулар. Ауызша жаттығу үш
топқа бөлінді: аналитикалық, ... ... ... ... да ... үш ... ... Бұл жаттығу
жұмыстарының қай-қайсысы болса да өздерінің тиімділігін ... Әр ... , ... ... ... ... ... Сондай-ақ,
теориялық материалдарды бсрік , саналы ... жол ... Сөз ... ... ең ... әдіс — кескінделген көрнекі
құралдары пайдалану. Динамикалық, граммтикалық кестелер, сызбалар
(схемалар), сурет, үлестірмелі кесте қағазы, перфокартаны пайдалану да
жақсы нәтиже берді. Әсіресе, сөз ... мен оған ... ... ... ... динамикалық кестелердің ерекше рөлі болды.
3. Сөз тіркесіне арналған мәтіндерді магниттаспасы аркылы талдау
жасату да ... ... ... ... ... ... болды.
4. Бір тақырыпты оқытуда грамматикалық ойын түрлерін де
қолдандық. Мысалы: ... ... ... ... ... ... айту т.б.
5. Жоғарыдағы әдіс-тәсілдерді пайдалану арқылы сабақтың
тиімділігін арттыра ... ... ... ... ... ... ... бірі.
Соның бірі - оқушы білімін тест тапсырмалары арқылы тексеру. Бұл
әдістің тиімділігі де орасан зор. ... ... ... ... ... ... білімін тольқ тексеруге мүмкіншілік жасайды. Ол
арқылы ... ... ... ... ... сөз тіркесін меңгертуде үғынып отырған әдіс-
тәсілдер сөз тіркесі синтаксисін жан-жақты, терең ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Шведова Н.Ю. Активные процессы в современном ... М., 1966. стр. 5
2. ... Т.Р. ... жазбалары тілінің синтаксисі. Алматы, 1966,
13-6.
Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы. Алматы, 1973.
4. Серебренников Б.А, ... Н.З. ... ... ... М., 1979 стр.256.
5. Шербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков (Имя). Л., 1977, стр. ... ... К. ... наблюдения над развитием морфологии
казахского языка, в послеоктябрьский период. Исследования по
тюркологии. Алма-Ата, 1969, стр. 214.
7. Шербак А.М. Грамматика староузбекского ... М-Л, 1962, ... ... Т, ... М. Тарихи грамматикалық мәселелері,
Алматы, 1975, 118-119-6.
9. Шербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М-Л, 1962, стр.
122.
10. Ю.Шербак А.М. ... ... ... М-Л, 1962, ... П.Қордабаев Т.Р. Қазақ жазба тілінің синтаксисі, Алматы, 1966, 46-47-6.
12. Дмитриев Н.К. ... ... и ... ... тюркских языков. М., 1962, стр. 169.
ІЗ. Гуломов А.Г., ... М.А. ... ... ... тили.
Синтаксис. Ташкент, 1965, стр.12.
14. Аханов Қ. Грамматика теориясының негіздері. ... 1972, ... ... А, ... ... ... ... 1974. 174-6.
16. Ысқақов А, Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы, 1974. ... ... В.И., ... П.С. ... ... ... М. 1963 ... Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языков. М.,-Л., 1948, стр.
120.
19. Казем-Бек М.А. Общая грамматика турецко-татарского языка.
Казань, 1939,318-6
20. ... Н.А. ... ... П-М., ... ... И.А. ... ... языка. вып. П.Фрунзе, 1940.
22. Искаков А. Наречие в совремменном казахском языке. Алма-Ата,
1950, Современный казахский язык. ... ... ... Ғ. ... ... сын есімнің шырайлары. Алматы, 1951.
24. Шәкенов Ж. Қазак тіліндегі сын есім катергориясы. Алматы 1961.
25. Реформатский А.А. Число и ... ... ... Сб.
Статей к 70-летию академика И.И.Мещанинова, М.-Л., 1960. стр.384.
26. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1962, ... ... Н.К. ... ... ... ... 1948, ... Искаков Г.Ф. Имя числетельное. Исследование по сравнительной
грамматика ... ... ... М., 1955. ... ... ... по синтаксису якутского языка. М.-Л., 1950.
30. ... М.Б. ... ... ... ... ... (Казахский Государственный университет им.
С.М. Кирова к 40-летию республики). Сборник статей, Алма-Ата,
1961.стр.407.
31. Хасенов Ә. Қазақ ... сан ... ... ... ... 1954. 55-6.
32. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965, 66-6.
ЗЗ. Мусаев К. ... ... над ... морфологии
казахского языка, в послеоктябрьский период. Исследования по
тюркологии. Алма-Ата, Наука, 1969, стр. 214.
34. Гаджиева Н.З. ... пути ... ... ... языках. М., 1973, стр.65
35. 0ралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің ... 1975, ... ... Г. Язык ... ... ... ... стр.49.
37. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965, 146-6.
38. Балақаев М.Б. основные типы словосочетания в казахском ... 1957 ... ... А. Грамматическая структура ... ... ... ... М., ... ... К. Тіл білімінің негіздері. 1975,390-бет.
41. Сергалиев М.Синонимия синтаксических
конструкқий в современном казахском
литературном языке. Наук. Алма-Ата, ... ... Н, ... Г, ... А. ... ... Алматы, 1982.
43. Балақаев М.Б. «О ... ... ... в ... ... ... 1951, № 7, ... Қазақ тілінің гармматикасы. Синтаксис. II. 1967.
45. Балақаев М., ... Т. ... ... ... ... 1971.
46.Ә.Әбілақов. меңгерудің өзіндік ерекшеліктері, қазақстан мектебі,
1965, № 6, 37-6.
47. Әміров Р. Жай ... ... ... 1983, ... ... М.Б. «О ... прямого дополнения в ... ... ... 1951, № 7, ... Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1971, З-б.
5О. Балақаев М, ... Т. ... ... ... ... ... Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсат
мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
52. Арғынов X. ... тілі ... ... ... ... ... тілі. Педучилищелерге арналған.
1953.
54. Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі есімдіктер. 1963.
55. Сайрамбаев Т. Есім пысықтауыш. Алматы, ... ... Ү., ... Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -
Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
57. Асыл сөз. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы — ... 1987 ж 24-34 ... ... Д. ... ... ... методикасының кейбір мәселелері - Алматы: 1972ж
59 бет.
59. Әуелбеков Ш., ... ... ... ... ... ... - Алматы: «Мектеп»,
1984ж .
60. Балақаев М. Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп»,
1990.
61. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту ... - ... 1997 ж 42 ... ... ... 1997. №16, 17, 18, 19 ... ... «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нүскау - Алматы:
1987ж48бет.
64. Балақаев М., Әмірова Р. Қазақ тілі ... ... - ... 1990 ж 57 бет.
65. Бектаев К., Молдабеков К. Бастауыш сынып ... ... ... обл. ... 1990 ... ... тілінің грамматикасы, «Ғылым» баспасы, II том, Синтаксис,
Алматы, 1967, ... ... Ә. ... ... тілі. 1982,133-6.
68. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі ... ... ... 1977, 81-6

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесін оқытуда қолдану11 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Көркем шығарма атауларындағы сөздер тіркесімі69 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Сөз тіркесі синтаксисі48 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Сөз тіркесінің түрлері7 бет
Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь