М. Әуезов шығармашылығындағы авторлық идея мен көркемдік шешімнің өзгеруі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 М.ӘУЕЗОВТІҢ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ
АВТОРЛЫҚ ИДЕЯ МЕН КӨРКЕМДІК ШЕШІМНІҢ ӨЗГЕРУІ ... ... ... ..6
1.1 “Еңлік . Кебек” пьесасындағы өмірлік шындық пен
көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2 «Қаракөз» трагедиясындағы авторлық идея мен
көркемдік концепция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
1.3 «Хан Кене» трагедиясының тағдыры және әдеби
сында бағалануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

2. М.ӘУЕЗОВТІҢ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ АВТОРЛЫҚ ИДЕЯНЫҢ
КӨРКЕМДІК ШЕШІМГЕ ҰЛАСУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.1 «Қилы заман» повесіндегі тарихи оқиға желісі мен
көркемдік таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
2.2 «Қорғансыздың күні» әңгімесінің жазылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 71
2.3 «Оқыған азамат» әңгімесіндегі өмір шындығы
мен автор идеясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...73
2.4 «Кінәмшіл бойжеткен» шығармасындағы авторлық позицияның
өзгерісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .85

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .87
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Кеңес идеологиясы қара таңба басып, беті жабылып келген көптеген архив материалдарымен танысуға жол ашылған бүгінгі уақыттың жаңа тынысына байланысты қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымында маңызды өзгерістер жүзеге асырылуда. Әдебиеттегі ақтаңдақтарды анықтау, зобалаң жылдарда нақақтан жазаға ұшырап, шығармалары ел көзінен зорлықпен тасада ұсталып келген көркемсөз шеберлерінің асыл қазынасын халық қолына қайтадан ұсыну, мәдени мұраны бағалауда орын теуіп келген дағдылы көзқарастар мен белгілі деректерді қайта қарап таразылау, жаңаша пайымдау – осының бәрі бүгінгі әдебиет зерттеу ісіндегі өте маңызды, соны құбылыстар.
Кейінгі кезге шейін қарауға тиым салынып, тасада бүркеліп келген сан алуан нақты деректермен танысуға 80 жылдардың соңында мүміндік туып, жол ашылғанда, сарғайған архив қағаздары Мұхтар Әуезовтей кемеңгер суреткердің де заманнан жәбір көріп, талай рет қияметтің қыл көпірінен өткені, тағдырының трагедиялық кезеңдері жайында ауыр сырлар шертті. Ұлы жазушы шындықты бүкпесіз айтқаны үшін, елінің, ұлтының мүддесін қорғағаны үшін қудаланған. Азаттық идеясын көтерген шығармалары “сарыны жат” деп мансұқталып, қара таңба басылған, оқуға тиым салынған, театр сахналарынан алынып тасталған. Жиырмасыншы жылдардың күрделі кезеңіндегі М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына әсер әткен саяси жағдайлардың, шығармаларының алғашқы нұсқасы мен екінші нұсқасының жазылуының әлеуметтік-саяси астарын ашу, сондай-ақ жазушы туындыларындағы авторлық идея мен көркемдік шешімнің өзгеруін анықтау зерттеудің көкейкестілігін құрайды.
Зерттеудің нысаны. Зерттеудің нысаны ретінде М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”, “Қарагөз”, “Хан Кене” пьесалары, “Қорғансыздың күні”, “Оқыған азамат”, “Кінәмшіл бойжеткен” әңгімелері мен “Қилы заман” повесі алынды.
Зерттеудің дереккөздері. Бітіру жұмысын жазу барысында академик М.Әуезовтің ғылыми мақалалары мен белгілі ғалымдар С.Мұқановтың, Б.Кенжебаевтың, З.Қабдоловтың, Т.Кәкішевтің, Қ.Мұқаметхановтың, З.Ахметовтың, М.Мырзахметұлының, Т.Жұтбайдың, К.Сыздықовтың, Б.Майтановтың еңбектері негіз болды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. М.Әуезов туындыларының әуелгі авторлық идеясы мен көркемдік шешімінің өзгеруі автордың өз еркімен жүзеге асты ма, жоқ иделогиялық қысымның кесірінен өзгеріске ұшырады ма? Жазушыға қай шығармасы үшін қандай сын айтылып, айып тағылды, кім айтты және оның кейінгі өзгертуге ықпалы қандай болды? Жұмыстың алдына осындай күрделі мақсат көзделе отырып, оны шешу үшін мынадай міндеттер қойылды:
- М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек” пьесасындағы тарихи негіз және көркемдік таным мәселесін анықтау;
- жазушының «Қаракөз» трагедиясындағы авторлық идея мен көркемдік концепцияны айқындау;
- драматургтың «Хан Кене» трагедиясының тағдырына үңіліп, оның әдеби сында бағалануына сараптама жасау;
- қаламгердің «Қорғансыздың күні» әңгімесінің жазылу тарихына зерттеу жүргізу;
- «Оқыған азамат» әңгімесіндегі өмір шындығы мен автор идеясын пайымдау;
- «Кінәмшіл бойжеткен» шығармасындағы авторлық позицияның өзгерісін ашу;
- «Қилы заман» повесіндегі тарихи оқиға желісі мен көркемдік
шындықты табу.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Әуезовтану ғылымы саласында зерттеушілердің назарын аударатын және арнайы зерттеуді тілейтін ғылыми бағыт өз ізденушілерін күтіп тұр. Ұлы суреткердің жеке өміріне қатысты тағдыр талқысы мен танымдық тамырларының кейбір шешуші кезеңдері кеңестік саясат пен идеологияның қысымы салдарынан мүлде айтылмады немесе теріс тұжырымдалды. Тіпті, саяси және рухани тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары да М.Әуезовтің қайраткерлік қызметі мен шығармашылық нысанасы әрқалай бағаланып келеді.
Әуезовтану ғылымындағы осы мәселелер жазушының шығармаларындағы әуелгі авторлық идея мен көркемдік шешімнің өзгеруіне әкеліп соқты. Сондықтан бітіру жұмысында жазушының аталған шығармаларының жазылу тарихына көз жіберіліп, алғашқы нұсқасының кейіннен өзгеріске ұшырауының себептеріне зерттеулер жүргізіледі.
Зерттеудің әдістері. Жұмысты орындау мақсатына қарай баяндау, жинақтау, саралау, талдау әдістері қолданылды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Бітіру жұмысының барысында алынған нәтижелер мен тұжырымдардың, қорытындылардың теориялық және практикалық мәні зор. Зерттеу нәтижелері педагогикалық колледждердің, орта мектептердің әдебиет пәнінде М.Әуезовтің шығармашылығы орны туралы сөз қозғағанда пайдалануға болады. Әсіресе, М.Әуезов шығармашылығы бойынша курс жұмысын жазу, ғылыми жоба қорғау, реферат дайындау, тағы басқа жұмыстарда еңбек қосымша материал қызметін атқара алады.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан және әдебиеттер тізімінен тұрады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құраст. З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
2 Сыздықұлы К. М.Әуезов шығармаларыныңбейтаныс беттері // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1997. №5-6. Б.52-67.
3 Ауэзов М . Открытое письмо в редакцию / М.Ауезов // Литературной газеты. - // Абай. – 1996. - №2.
4 О грубых политических ошибках в работе института языка и литературы Академии Наук Казахской ССР - // Большевик Казахстана. – 1947. - №1.- 24 с
5 Күрделі заманның қайсар қайраткері Жұмабай Шаяхметов туралы естеліктер – Астана: Аударма – 2002
6 В райком ВК(б)П тов Голощекину от заключенного Ауэзова Мухтара Заявление. – РКФ «Дом Ауэзова», п 634. // Абай. – 1997. - №4.
7 Жұртбаев Т. Өмір үшін өнерінен бас тартқан / Т.Жұртбай - // Абай. – 1995. - №1 – 2.
8 Нұрғали Р. Сөз өнерінің эстетикасы / Р.Нұрғали. – Астана: Елорда, 2003. – 424 бет.
9 Жұртбаев Т. Еңлік-Кебек пьесасының тарихи негіздері , жинақ «Мұхтар мұрасы» / Т.Жұртбай - Алматы: Қазақстан, – 1997.
10 Лихачев Д.И. Литература реальности / Д.И.Лихачев.- Москва: Советский писатель, - 1981.
11 Баишев С. Профессор М.Әуезов өткендегі қателерінің шырмауында / С.Баишев // Социалистік Қазақстан. - 1947 -14 март -№52 // Абай -1997. № 2 -3
12 Байғалиев Қ. Әдебиетіміздің идеялық және көркемдік дәрежесі жоғары болсын / Қ.Байғалиев // Әдебиет және Искусство – 1953. - №3. // Қазақстан коммунисі – 1953. - №4.
13 Мұхаметханов Қ. Семей театрының тарихынан / Қ.Мұхаметқанов // Қазақ әдебиеті – 1984. - 4 мамыр.
14 Жұртбаев Т. Бесігіңді түзе / Т.Жұртбай // Алматы: – 1997.
15 Жұртбаев Т. Бесігіңді аяла / Т.Жұртбай // Астана: - 2002.
16 ЗАЯВЛЕНИЕ М.Ауэзова Папову / Заявление - // Абай – 1997. - №2- 3.
17 Әуезов М О. Жиырма томдық шығармалар жинағы / М.О.Әуезов // Алматы: Жазушы, – 1979- 1985.
18 Нурушев С.Н. До конца искоренить буржуазно-националистические извращение в изучении творчества Абая / С.Н. Нурушев // Вестник Академии Наук Казахской ССР. – 1953. - №4. // Абай. – 2000. - №1.
19 Сармурзин Ғ. Өнеге / Ғ.Сармурзин – Алматы: – 1975.
20 Орманбайұлы Ж. Қаракөз / Ж.Орманбайұлы // Абай. - 1996. - №8
21 Әуезов М. О. Қаракөз / М.О.Әуезов // Сана. – 1923. - №1.
22 Жұртбаев Т. Қаракөз қалай жазылды? / Т.Жұртбаев // Қазақстан өнері: –Алматы: Өнер.- 1979.
23 Әуезов М О. Ескілік көлеңкесінде / М.О.Әуезов //Алғысөз: – Алматы: – 1935.
24 Кенесары – халықтың қас жауы. // Әдебиет және Искусство - 1951
25 Заманымызға сай шығармалар жасайық. Әдебиет мәселелері жөнінде ҚКП(б) ОК болған мәжілістен - // Социалистік Қазақстан – 1948. – 4 август.
26 Кузнецов П. Величание в место критики / П.Кузнецов // Правда – 1953 -30 январь ; Сынау орнына мадақтағандық - // Әдебиет және Искусство. – 1953. -№4.
27 Әуезов М О. Абай жолы. Роман-эпопея / М.О.Әуезов // Алматы: Жеті жарғы, – 1997.
28 В ЦК ВКП(б) товарищу Сталину - // Абай: - 1997. -№2 – 3.
29 Қазақ әдебиетінің тарихы 3-том; 1-кітап / Алматы: – 1967.
30 Қабдолов З. Әуезов және оның әсемдік әлемі / - Алматы: Білім 1986
31 Дәуітова С. “Хан Кене” трагедиясындағы авторлық концепция / С.Дәуітова // Жұлдыз, 1998. - №2. – Б. 176-181.
32 Фаизова Р. Жауынгерлік айбыны жоқ сын / Фаизова.Р // Литературная газета – 1952. -31 январь. // Әдебиет және Искусство. – 1952. - №2.
33 Тоғжанұлы Ғ. Әдебиет және сын мәселелері / Тоғжанұлы Ғ. – Қызылорда: - 1929.
34 Махат Д. Қазақ зиялыларының қасіреті / Д.Махат // «Сейфуллиншілдік».- Алматы: – 2001.
35 Алматы қаласының жазушылар мен көркем өнер қызметкерлер жиналысының қаулысы - // Әдебиет және Искусство. – 1946. - №1.
36 Габдуллин М.О. Состоянии и задачах изучение казахского эпоса / М.О. Габдуллин // Вестник Академии Наук Казахской ССР – 1953. - №4. Абай. – 2000. - №1.
37 Полномочное представительство ОГПУ в Казахстане секретно-политический отдел. Докладная записка. - // Абай. – 1997.- №3.
38 Мұхаметханұлы Қ. Мұхтар кешкен қилы заман / Қ. Мұхаметқанұлы // Абай. – 1992. - №3.
39 Тұңғыш толық жинақ . // Абай. – 1995. №1 – 2.
40 Мырзахметов М. Әуезов және Абай / Алматы : Қазақстан – 1997
41 Жұртбаев Т Қилы заман қалай жазылды? // Лениншіл жас -1990 -№24-29
42 Жансүгіров І. Қата қайда? / І.Жансүгіров // Абай. – 1995. -№1.
43 «Отырыр» кітапханасындағы Қ. Мұхаметхановтың қолжазбалар қоры.
44 Жұртбаев Т. Бетпе-бет / Т.Жұртбаев // Абай. – 2000. - №1.
45 Қазақ ССР Ғылым Академиясы Президиумы мен Қазақстан Совет Жазушылары Одағының Президиумында «Қазақ әдебиетінің классигінің өмірі мен творчествасын ғылыми жолмен зерттеу жөніндегі айтыстың қорытындысы туралы» // Әдебиет және Искусство. – 1951. - №9.
46 Ұлтарақов Қ. Қилы заиан қалай жазылған / Қ.Ұлтарақов // Жұлдыз. – 2002. №8.
47 Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы / С.Мұқанов // Әдебиет және Искусство. – 1951. - №7. // Абай. – 1992. - №4.
48 Тайжанов А.Т. М.Әуезов шығармаларында дүние-танымдық өзектері / А.Т. Тайжанов. – Алматы: – 1995.
49 Шаяхметов Ж. Қазақ халқының әдебиеті / Ж.Шаяхметов // Социалистік Қазақстан. – 1949. – 14 май. - №93.
50 Майтанов Б. Қорғансыздың күні / Б. Майтанов // Қазақ әдебиеті. – 2004. - №37.
51 Әуезов М О. Шығармашылығы / М.О Әуезов // Шолпан. - №6–7-8 сандары
52 Әуезов М О. Қараш-Қараш / М.О.Әуезов // ҚТӘБ; Алматы: – 1960.
53 Әуезов М О. Оқыған азамат / М.О.Әуезов // Шолпан. – 1922. - №2 – 3.
54 Выступление М.О. Ауэзова на дискуссии по казахскому эпосу 13 апреля 1953 года / М.О.Әуезов // Абай. – 2000. - №2.
55 Қазақ совет әдебиеті өсуінің кейбір мәселелері туралы // Социалистік Қазақстан: – 1948. - 21 – 21 декабрь. - №252.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ ... тілі мен ... ... ... ... ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ АВТОРЛЫҚ ИДЕЯ МЕН КӨРКЕМДІК ШЕШІМНІҢ
ӨЗГЕРУІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
..............................................3
1 М.ӘУЕЗОВТІҢ ... ... ИДЕЯ МЕН ... ... ... ...... пьесасындағы өмірлік шындық пен
көркемдік
шешім..................................................................
.......................9
2. «Қаракөз» трагедиясындағы авторлық идея мен
көркемдік
концепция..............................................................
....................20
3. «Хан Кене» трагедиясының тағдыры және әдеби
сында
бағалануы..............................................................
...........................35
2. ... ... ... ... ШЕШІМГЕ
ҰЛАСУЫ........................................................48
2.1 «Қилы заман» повесіндегі тарихи оқиға желісі мен
көркемдік таным
.......................................................................
.................60
2.2 «Қорғансыздың күні» әңгімесінің жазылу
тарихы................................71
3. ... ... ... өмір ... автор
идеясы.................................................................
......................73
2.4 «Кінәмшіл бойжеткен» шығармасындағы авторлық позицияның
өзгерісі...............................................................
........................................80
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
...................................85
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
...............87
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Кеңес идеологиясы қара ... ... ... ... көптеген архив материалдарымен танысуға жол ашылған бүгінгі
уақыттың жаңа ... ... ... ... ... ... өзгерістер жүзеге асырылуда. Әдебиеттегі ақтаңдақтарды ... ... ... ... ... ... ел ... зорлықпен
тасада ұсталып келген көркемсөз шеберлерінің асыл қазынасын халық қолына
қайтадан ... ... ... ... орын ... ... дағдылы
көзқарастар мен белгілі деректерді қайта қарап таразылау, жаңаша пайымдау –
осының бәрі бүгінгі әдебиет ... ... өте ... соны ... ... шейін қарауға тиым салынып, тасада бүркеліп келген сан
алуан нақты деректермен танысуға 80 жылдардың соңында ... ... ... сарғайған архив қағаздары Мұхтар Әуезовтей кемеңгер суреткердің
де заманнан жәбір ... ... рет ... қыл ... ... трагедиялық кезеңдері жайында ауыр сырлар шертті. Ұлы жазушы
шындықты бүкпесіз айтқаны үшін, елінің, ұлтының ... ... ... ... идеясын көтерген шығармалары “сарыны жат” ... қара ... ... ... тиым салынған, театр сахналарынан
алынып ... ... ... ... ... ... мен ... әсер әткен саяси жағдайлардың, шығармаларының
алғашқы нұсқасы мен екінші нұсқасының жазылуының әлеуметтік-саяси астарын
ашу, ... ... ... ... идея мен ... шешімнің
өзгеруін анықтау зерттеудің көкейкестілігін құрайды.
Зерттеудің нысаны. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Кене” пьесалары, “Қорғансыздың күні”, “Оқыған
азамат”, ... ... ... мен ... ... ... ... дереккөздері. Бітіру жұмысын жазу ... ... ... мақалалары мен белгілі ғалымдар С.Мұқановтың,
Б.Кенжебаевтың, ... ... ... ... ... К.Сыздықовтың, Б.Майтановтың
еңбектері негіз болды.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... идеясы мен көркемдік шешімінің өзгеруі автордың өз еркімен жүзеге
асты ма, жоқ ... ... ... ... ұшырады ма? Жазушыға
қай шығармасы үшін қандай сын айтылып, айып тағылды, кім айтты және ... ... ... ... ... Жұмыстың алдына осындай күрделі
мақсат көзделе отырып, оны шешу үшін мынадай міндеттер қойылды:
- М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек” ... ... ... және ... ... анықтау;
- жазушының «Қаракөз» трагедиясындағы авторлық идея мен ... ... ... «Хан Кене» трагедиясының тағдырына үңіліп, оның әдеби
сында бағалануына сараптама жасау;
- қаламгердің «Қорғансыздың ... ... ... ... ... «Оқыған азамат» әңгімесіндегі өмір шындығы мен автор ... ... ... шығармасындағы авторлық позицияның
өзгерісін ашу;
- ... ... ... ... оқиға желісі мен көркемдік
шындықты табу.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. ... ... ... ... ... және арнайы зерттеуді тілейтін ғылыми
бағыт өз ізденушілерін күтіп тұр. Ұлы ... жеке ... ... ... мен ... ... ... шешуші кезеңдері кеңестік
саясат пен идеологияның қысымы салдарынан мүлде ... ... ... ... ... және ... ... алғаннан кейінгі жылдары
да М.Әуезовтің қайраткерлік қызметі мен шығармашылық нысанасы ... ... ... осы ... жазушының шығармаларындағы әуелгі
авторлық идея мен көркемдік шешімнің ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының жазылу тарихына көз
жіберіліп, алғашқы нұсқасының кейіннен өзгеріске ұшырауының себептеріне
зерттеулер жүргізіледі.
Зерттеудің ... ... ... ... қарай баяндау,
жинақтау, саралау, талдау әдістері қолданылды.
Жұмыстың ... және ... ... ... жұмысының
барысында алынған нәтижелер мен тұжырымдардың, қорытындылардың теориялық
және ... мәні зор. ... ... ... орта ... ... ... М.Әуезовтің
шығармашылығы орны туралы сөз қозғағанда пайдалануға ... ... ... ... курс ... ... ... жоба қорғау,
реферат дайындау, тағы басқа жұмыстарда еңбек қосымша материал қызметін
атқара алады.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру ... ... 2 ... және ... ... тұрады.
1 М.ӘУЕЗОВТІҢ ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АВТОРЛЫҚ
ИДЕЯ МЕН КӨРКЕМДІК ШЕШІМНІҢ ӨЗГЕРУІ
Қазақ халқын төрткүл дүниеге танытуға, оның ... мен ... ... ... ... мол үлес ... заманымыздың ұлы суреткер
жазушысы, кемеңгер ғалымы Мұхтар Әуезовтің шығармашылық мұрасының қалың
әлеуметке әлі де ... ... жете ... ... келе ... ... Арнайы сөз еткелі отырған тақырыбымыз – ... мен ... ... ... ... ... ... шешімін табу». Ең алдымен әдебиет теориясы тұрғысынан авторлық
идея жайлы сөз ... ... ... қолжазба дегеніміз не екенін
анықтап алайық. ... ол – ... ... автордың өз қолымен жазылған
түпнұсқасы. Шығарманың авторлық қолжазбасы ... ... мәні бар. ... ... басылымдар тұсында қандай өзгеріске ұшырағанын білуге,
пайымдауға ... ... ... ... ... ... ... келтіруге мүмкіндік береді. Авторлық идея – ... ... ... ... идеясын түпнұсқадағы идеямен
астастырып, ауытқымау негізгі көзделетін мақсат”, - ... ... [1, 31 б.]. ... М. ... 1932 жылға дейінгі қолжазба,
шығармашылық мүлік, мұрасы оның ... ... да ... қарастырған Семей, Ташкент, Алматы, Мәскеу, Петербург архивтерінде
де ... ... да бұл ... ... ... өзі ... кездессе де, көптеген ғалымдарымыздың еңбектері арқау
болды» [2, 52 б.]. Сондай ... ... ... ... ... ... келтіре кетейік.
Мұхтар Омарханұлы Әуезов шығармашылық саладағы ізденіске ... ... ... үшін ... алған алғысымен қатар әміршіл-
әкімшіл жүйе қиянатын да көп ... 1934 ... ... ... ... пен саясат жолында бұрын қандай адам болғаным туралы Қазақстанның
партиялық-кеңестік жұртшылығы өзінің қоғамдық ... ... ... Ол ... нық ... дұрыс сын еді. Ондағы берілген баға бойынша мен бай ... ... ... ... ... іске асырушы кісі
болғам. Осы жай бар ... да, ... ... де ... Бұл ... ... сана ... болған, менің өз ісімнен туған әділ сынды ... ... Ол – ... партиялық-кеңестік баспасөзі. Соның ішіне
жылдар ... сын ... ... ... ... ... ... тобының
төңкерісшіл-марксшіл сыншылар, жазушылар, газет қызметкерлерінің сындары
болды» -деп жазды [3, 183 б.].
Кеңестік билік алдыңғы толқын алаш ... ... ... ... деп ... ... күдікпен қарады. Алдымен ... ... сала мен ... ... қарсылық көрсетілді де, уақыт
өте келе саяси тұрғыда ашық ... ... ... ... мен
идеологиясын насихаттау, ұйымдастыру партиялық ... ... ... сын, ... хат, ашық хат, ... ... бір-
біріне жазған «ашық хаттары немесе ұлт зиялыларының партия мен өкімет
ұстанып отырған ... ... ... ... ... айыптау,
сынау кеңестік кезеңде кең орын алды. «Сыбағама қу ... сені ... ... ... ... ... ... Мұхтар Омарханұлы
Әуезовтің өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... қарсы сан мәрте шабуыл жасалып, ұлтшыл деген атау
оның көлеңкесіндей өмір бойы еріп ... 24 ... ұлт ... ... ... қуғын-сүргін Ф.Голощекин
билікке келгеннен кейін тіпті қыза ... ... ... ... ... ... ... тауып бірінен соң
бірін абақтыға жауып ... ... ... көзі ... түсті. 1927-1928 жылдары басылған «Жыл құсы» атты жинақтың
№2 санында Жұмабай Орманбайұлы «Қаракөз» деген ... ... ... иісі де жоқ, оның жолына да қайшы, пролетариат
салтына да сыймайды. ... ... ... ... ... ... ізіне сыйынатын, еретін азаматтар әлі де бар. Мұхтар пролетариат
тілегіне келтіріп, ... жаза ... Жаза ... де ... Мұхтардан
өзіміздің қойшымыз әдемі жазады», - деп сын ... [5, 35 б.]. Көп ... жылы 30 ... ... ұлтшыл жазушы атанып тұтқындалды. Түрмеде
жатып ОГПУ прокуроры Столбова мен ОСО ... ... ... жазған.
Онда Ә.Байділдиннің берген жауабындағы және Ф.Голощекиннің Қазақстанның ... ... ... ... ... пікірлер жөнінде өзінен
жауап алуды өтінген. 1930 ... 12 ... ... ... М.Әуезов
Қазақ Өлкелік Партия комитетіне және Ф.Голощекинге «өтініш хат» жолдады.
Онда М.Әуезов 1930 жылдың 6 ... 58 ... 7 және ... бойынша тағылған айыптың кейбір тұстарымен келіспейтінін
мәлімдеген. Түпнұсқадан үзінді келтірейік: «по предъявленному мне от 6. ... по ст.58 п.п 7 и 11 и по ... его я ... что ... ... в ... Досмухамедова Тынышбаева исполняя задания этой
организация ... ... ... ... ... влияние ее в
советских органах, наперекор всем важнейшим мероприятиям ... ... ... как: ... печать, школа и проч.., и будто бы ... ... этих ... ... ... в ... не будучи бы один день на роботе в каком бы то ни
было хозяйственном ... ... об ... ... из ... п.7, ... ни в какой мере не относящимся к себе.
Кроме того, с 1924 г., я не ... на ... ... (до ... ... живя в ... а с 1928 года до ареста работал в Ташкенте,
состоял научным сотрудником СОГУ)… Касаясь выступления в печати, ... ... на то, что ... ... в ... периодической
печати длилась в виде дискуссии в течение ряда лет, и я ни одной статьи ... ... ... в ... ... той литературной группы, к
которой меня ... ... ... ... ... 1926 года является повесть «Қилы заман», но как историческая ... не ... ... ... к ... дню. ... учебными пособиями за последние годы я ... ... ... ... [6, 57 б.].
М. Әуезов түрмеден 1932 жылғы 10 шілдедегі «Казахстанская правда» және
«Социалды Қазақстан» газеттерінде ... ... ... ... ... ... ... мерзімді басылым беттерінде «Ашық
хат» жариялап, ұлт болашағы үшін күрестің басқа ... көшу ... ... Мұхаметханов естеліктерінде баяндалады. Ахмет Байтұрсынұлы Әлімхан
Ермеков пен Мұхтар Әуезовке: сендер жассыңдар. Біз ... ... ... ... ... жоқсыңдар. Біз жаздық, жаңылдық – деп айқайласақ та
олар сенбейді және ... ... Осы ... ... ... мойындап ашық хат жазыңдар. Бәріміз бірдей өліп кетсек,
арманымызды алдағы күнге кім ... ... ... әлі ешнәрсе
тындырған жоқсыңдар. Халықтың парызын өтеңдер. ... ... ... ... олар халыққа бізді жексұрын көрсетуі үшін «қатесін
мойындайтын» адамдарды іздеп отыр. Оған сендер ... Бұл да ... ... -деп ақыл ... [7, 186 б.]. ... ... нәр алған жастар
жағы алдыңғы толқын алаш зиялыларын ... ... ... ... ... ... Ермеков пен Мұхтар Әуезовте рухани ... ... ... ... ақылын алып, ел үшін, еркіндік үшін күрестің
басқа бір жолын іздеуге бел ... ... ... ... аталған партиялық газеттер ... екі ... ... мойындады!» деген үлкен тақырыппен М.Әуезов пен ... ... ... ... ... алаш зиялыларының ұстанған
бағыты мен идеясының «халыққа қарсы» бағытталғанын дәлелдеуге ... ...... ... өмірлік шындық пен көркемдік шешім
Әдебиеттану ғылымында өмір және өнер, өмірлік шындық және ... ... ... ... көп. ... ... айтуынша,
көркемдік шындық – өмірді әшекелейтін ... ... ... ... ... ғана ... бұл таза эстетикалық категория; ... ... ... жоқ.
“Біз осының үшеуіне де қосылмаймыз”, - дейді академик Р.Нұрғали [8,
102 б.]. Ұлы ... ... Гете ... ... ... ... тек
данышпандық арқасында ғана жазған жоқпын, олардың тууына мың сан дүние
адамдар нәр ... Олар – ... һәм ... ... һәм ... жігіттер, һәм шалдар; бәрі де бастарындағысын, не ойлайтындарын,
қалай тірлік ... ... ... ... ... Мен үшін ... ... жоқ”.
“Көркемдік шындық – өмір шындығының жазушының ой-елегінен,
творчестволық ... ... ... ... ... баяндалған,
көркем суретке айналған қалпы. Көркем шындық өмірдегі шындықты кең толғап
түсіну, ... ... оған ... өз ... ... ... ... [1,
193 б.].
Көркемдік шындық жазушы қиялы арқылы екшелген, ... ... ... ... ... Бұл ... ... емес. Ол – шашылып жатқан, араласып жатқан жүйесіз, ... ... ... соны ... Бұл ... ең ... бірі – суреткер қиялы. ... ... ... ... ... ... ... шығармадан бастады? Бұл әрине, жай жеңсік - қойлықтан
туып отырған жоқ. Оны ... ... ... ... ... бар
екені сөзсіз.
1917 жыл. Маусымның жетінші жұлдызы. Бұл ... Абай ... ... күтті. Және сол тағатының таусылғанына орай есте ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Одан Мұхтар да шет
қалмады. Суырып салма ақын Әубәкір, әнші – Жебірейіл, домбырашы, ... ... ... ... бас ... ... кенже қызының тойында ел-жұртқа
тосын өнер, мәдениеттің жаңа түрін көрсетейік. Абай ... ... ... ... - десті. Ақын өмірден көшкен соң оның сөзін
ұстап қалған Тұрағұл да ел ... ... ... бірі ... ... ... ... білетін. Сол кісінің әңгімесінен ұшқын алды ма, ... ... не ... ... ... ... скрипкаға
қосылып орындау туралы ұсынысынан әсерленді ме, белгісіз, әйтеуір жиырма
жасар Мұхтар: «Осы ... ... ... ... ... қазір
қыр қазағына, оның ішінде Абай аулына таңсық емес. Одан ... ... ... ... өзі де армандап кеткен тосын сый жасайық.
Оқиғалы ойын қояйық», - деп ... ... [9, 124 ... ... Мұхтар «Еңлік-Кебек» туралы пьеса жазуға уәде етеді.
Рольде ойнайтын адамдар да бекітіледі. Әйгерім ... ... ... ... екі ақ үйін ... тігуге келіседі. Ол туралы Николай Анов
мынадай естелік қалдырыпты:
-«Бірде Мұхтар екеуміз Абай ... ... ... ... ... қалған сәті екен. Ол маған: «Кел, отырайық. Мен саған
«Еңлік-Кебекті» қалай ... және ол ... ... не үшін ... ... ... Есіңде ме, «Абайдың үшінші кітабындағы мына жер. Пьесаның
өмірі сахнада ... ғой. Ал, ... ... ... ... жоқ
болған. Сол кезде маған да, пьесама да тосын ... жол ... ... он бес ... ... ... ... әйелі Әйгерім немересі
Ақышты ұзатып жатты. Міне, сол кезде менің достарымның біріне жас ... сый ... ... ... ұсындым» -деп айтып беріпті [10,
268 б.].
Әңгімені Николай Иванович ... үзақ ... ... соң ... де кейбір сөздердің ... ... ... ... ... ... ... пьеса жазғанын айтады.
Ол кезде Шәкәрімнің атын атауға рұқсат етілмеген де, оның ... ... ... ... керек... Екіншіден пьеса Ақыштың тойына ... ... ... ... ... бар. Ол - жаңсақ. Каникулда жүргенде,
Тұрағұлдың көмегімен Шәкәрімнің ... ... ... мен ... ... ... ... пен белес ақша гүлге малынып,
хош иіс аңқыған шақта ... салт ... ... қабіріне қарап
тұрып: кейін өзінің романында Абай арқылы айтқызған: «Бұл қос мола-ішінде
аса бір ауыр сыр ... ... ... бір осы ... ... ... ... қарызым бардай боламын. Ақындық парызым сияқтанады» -деген ой
келген де шығар, кім білсін? [11, 254 ... ... ... жалғыз төбеден бүкіл аймақ тегіс көрінеді.
Шыңғыс тауларының беталысындағы көлденең жатқан бел кіші орда. Соның бүйрек
тұсында, ұры ... ... ... біткен жартастың қуысында – Еңлік пен
Кебек мекен еткен. Алты – жеті ... оның оң ...... ... ... ... ... құндағында ораулы қалған. Ал, мына екі
ортадағы жазықта екеуі ат бауырына сүйретіліп ... Сол ... ... ... кос киіз үйі тұр. ... ойын ... болмақ. Ол ойынды, сол
бір «жолсыз жазаны» жүзеге асырған билердің ұрпақтары да көрмек. Кейбірі,
тіпті, ... ... ... ... ... жұрт өз аталарының
қатыгездігіне түңіліп, жазғырып қарай ма, жоқ, өре түре ... ... ма? ... ... ... мен Шәкәрімге өкпе артып, өштескен адам
аз ба еді. ... «ит ... ... ... Абай қайтарған. Ал
бұған кім араша түседі?
Тұңғыш шығарманың жазылу азабымен қоса ... ... ... ... ... ... сәттер де жүрегін орнықтырып, батылдана түсу үшін,
шындықтан ауытқымауға ... үшін ... - ... ... ... ... өзін-өзі қайраған. Оның мұндай толғаныста жүрген кезін ... ... ... Разақты Абай жақсы көріп, іш тартады. Әзіл аралас
өлең де шығарған. ... бар ... ... ... ... ... ... еді дегізбей, әкесінің орнына әке болған кісі. Семинарияда оқуда
жүргенде де Райхан осы үйде қалған. Сол ... ...... ... ... бір мінезі жөнінде жазушы Кәмен Оразалинге мынадай
естелік айтыпты
«Мұхтар менің атымды мінген ... Кіші ... ...... ... үй тасына барып, жолдан зиратына соғып қайтқан екен. ... ...... ... бітіп, қойылмақ болып ... ... [12, 35 ... тек пьеса авторы емес, сонымен қатар спектакльдің режиссері де
болды. Гете өзінің пьесаларын өзі қойып, маскараттар ұйымдастырды. Сөйтіп,
неміс ... ... ... ... үлес ... Ал Мұхтар үшін бұл –
қажеттілік еді. Ол ...... ... мұқым бір халық өнері жанрының
көзін ашты. Сол ... бала ... ... Ғайса Сармурзиннің әсері
мынадай:
«1917 жылдың жаз айы. Біздің ауыл биыл да Абай ауылдарына қанаттасып,
Ойқұдықта отырған-ды. Оразбайдың ... ... ... ... ... ... ұзатқалы жатқан. Той болардан бірер күн бұрын: «Еңлік-Кебек»
жайында Мұхтар жазған «пьеса» деген бір жаңа ойын ... ... ... ... Сол ... деген ойынды көруге құмартып, бірнеше бала тай-
құнанмен шапқылап сол ауылға келгенбіз. ... ... ... Реті ... ауылдағы Жәкіммен ойнап (Мағаштың кіші баласы Жағыпарды Жәкім
дейінбіз), әнеукүнгі ұтқызған кенейлерімізді қайтарып алу да ... ... ... ... ... ... Екі киіз үйді тіркестіріп
тігіпті. Сол ... бірі ... ... ... ... үйі ... үзіктерінен байқадық. Ойынға жұрт көп жиналыпты. Төр ... ... ... ... ... ... ... өңдерін өзгертіп, бірнешеуі
сақал-мұрт жасап, Жапал деген қойшысы (Тұрағұлдың Жебеші) бетін күйелеп те
алыпты. Оларды кім екенін дауыстарынан ғана ... Ұзын шаш ... шағи ... ... ... ... кәмшат бөрік киген Еңлігі - Әуездің
Ахметі, Кебек боп ойнағаны – Ақкенже, Матай шалы – Бестеми, оның ... ... ...... ал ... ... тұрғаны Сәлімғазы екен.
Әлгі жүк жиналған төр алдына біреуі келіп, біреуі кетіп жатады. Әйтеуір
сөздің бәрі ... пен ... ... ... ғана аңғарасың. Бір ... ... кеп ... Сонда отырған бір бидің: «сапты аяққа ас
құйып, сабынан қарауыл қарайтын болсаң, мен ... ... ... саңқ ете ... Дәл осы сәтте бұдан бір жыл бұрын менің атам мен
Әуез ақсақал әңгімелесіп отырғанда Мұхаңның дәптеріне ... ... осы ... түсе кетті. Сөйтсем, кейін аңғардым, ... сол ... ... ақ
әңгіме, сөз тыңдағанда өзіне керектісін жазып алып отырады екен» ... ... ... де ... оның түұңғыш рет қойылуын көрген
адамдар болған. Сол куәлар мен қоса Мұхтар өмірінің талай-талай жұмбақтары
да ... ... ... орай осы ... дүниеге келуіне себепші
болған Ақыш ... ... ... ... сәті түсті. Он шақты жыл ... ... ой ... ... ... ... Ол кісінің әрбір сөзінің
астырынан ... ... ... жаңғырығы естілелді. Сондықтан да
тым ұзақтылығына ... ол ... ... ... алмадық. Бұл-
тек «Еңлік – Кебектің» алғашқы қойылымының жайын ғана қамтымайды. Сонымен
бірге Абай мен ... ... ... ... ... ... ... Ақыш Тұрағұл қызының әңгімесінен үзінді:
«Әлі есімде 1917 жылдың жаз айы. Көк бас көтеріп, гүл ... ... Мен де сол жылы он ... толып, Оразбайдың Медеуіне келін болып
ұзатылғалы жатқанбын. Той жасау ... да ... бәрі ... ... биенің байлаудағы кезі. Өзге ағайын ... бәрі ... ... ... Біз төрт ауыл ... ... ... апа мен Тұрағұл
ағаның және Әуез ақсақалдың екі ауылы. Онда ... ... ... ... құлынды жығып, атты адамның етегіне оралытып еді ғой. ... ... ... ... Той күні ... ... болды.
Әйгерім шешемнің сегіз қанат отауының іші жастарға толды. Мен таң қалдым.
Өйткені, Әйгерім шешем мен ... ... ... ... ... бауырына
басқан, Әйгерімнің туған қызы Кенженің үйін қосақтап тігіп жатыр. Кенженің
куйеуі қайтыс болып, жыл ... ... ... ... ... ... ... жігіті болатын. Сегіз қанат сырлы үйге өрнекті ... ... ... ... ... ... бастаған жастар «Еңлік –
Кебек» ойынын ... ... Ол ... ... ... солай айтатынбыз.
Күндіз Әйгерім шешемнің үйінде «Еңлік - Кебек» қойылды. Төрт ауылдың
адамдары түгел тамашалады. Егер ұмытпасам, кісі басы елу ... ... ... ... Оны ... ... ... қазақ жастарына жинап табыс етуге
ұйғарыпты» [13, 256 ... ... ... ... ... ... Абайұлы
тұрды. Ол адамның ақыл – кеңесі, рухани қолдауы және ел ... ... ... ... ... жасады. Жаңа жол тапты. Мұхтардың әр қадамын қатты
қадағалап, қамқорлық көрсетті. «Еңлік – Кебек» ... ... ... та еді. ... ... әр кейіпкердің мінезі мен өмірін
Мұхтарға өз ... ... ... ... де ... Ең ... газетке бастырған да сол адам [14, 365б.].
Мұқабасына «Еңлік - ... үш ... бес ... ... (қайғылы
қал) тарихи әңгіме, ескі қазақ тұрмысынан деп жазылған бұл жинақ 1922 жылы
Орынбор қаласындағы ... ... ... ... ... » жарық көрді. Алғы сөз де сол басылымға арналған пьессаның
алғашқы нұсқасымен «Сөз ... ... ... бес жыл ... ... зерттеушісі Бағыбек Құндақбайев 1917 және 1922 жылғы нұсқаларды
мүлдем салыстыруға ... ... ... ... ... солай. Киіз үйге,
қарапайым ойын-сауықшыларға арналған пьессаның өзгерек болуы заңды. Бірақ,
кейіннен түзеп, өңдегенде қандай – қандай өзгерістер ... ол ... ... да ... де, өзге жұртқа да ... Және ... өзі 1943 ... ... ... сан рет ... де алғашқы үлгіні
өзгерткенін еш жерде ... ... ... ... ... жөндеулер
енгізілгенімен, оқиғаны құру жүйесі, кейіпкерлер ... ... ... көп ... ... – деп ... негіз бар. Сондықтан біз
де 1922 жылғы кітапқа түпнұсқа ... ... ... ... ... ... жиырмасыншы жылдардағы толқымалы көңіл күйі,
алабұртқан жастығы, жан дүниесінің, ақыл – ойының буырқанған қуат - күшінің
ыстық табы анық ... ... ... ... те, өр дауыс та, кейде
кілт түңілуге ауысып сала береді. ... өз ... ... ... күйі етіп алған да, сыншыл ... ... ... жас ... ... алды ... ... және Нысан абыз
толғауында батырлықпен, жыраулықпен, серілікпен күн кешкен өткен өмірді
аңсау сарыны да ... ... ... үні ... ... ... [14, 364
б.].
«Поэзияның шыңы – трагедия... Өлеңмен жазылған драма – ... ... ... үшін аса ... «Еңлік-
Кебекті» орыс тіліне аударған ақиық ақын Илья Сельвинский [16, ... ... ... ... ... да ... ... Бұл «Жолсыз жаза»
оның сол кездегі жүрек буырқанысын, санадағы ой ... ... ... мүмкіндік береді.
Ол «Еңлік-Кебек» трагедиясы арқылы бүкіл феодалдық қоғамға, әлі де ... ... ... жиып ала алмай «феодализмнің қураған мүйізінен»
тас қып ұстап тұрған билерге шырға тастады.
Жазу-ол үшін ... ... ой ... арылудың ең сенімді
жолы еді. Қағазға жазылған тарихи шежіре тапшы болса да:
Өткен адам болады көзден ... ... оны ... ойламаса.
Ол кетсе де белгісі жоғалмайды,
Керектісін ескеріп ұмытпаса,-
деп, Шәкәрім айтқандай, Мұхтар ... ... ауыз екі ... ... ... [17, 357 б.]. Мысалы:
Пьесадан бұрын дүниеге келген ... ... ... ... дастандарындағы адамдардың да, жердің де ... ... ... да, ... та ... Сондай-ақ оқиғаның желісі де «Жолсыз
жазаның» жолымен тартылған. Дастандағы пейзаждардың, тұрмыстық сипаттардың
барлығы ... ... ... ... сөздердің арасына
Шәкәрімнің өлеңдері ... ... сол ... ... ... ашылғанда Нысан абыз сахнаға щығады. Дастанда абыздың
әйелі Таңшолпан жоқ. Пьесада ол да сәуегейдің бірі болып көрінеді. Оқиғаның
ұйытқысы «Жолсыз ... да, ... де ... ... ... ... бал ашуынан басталады. Екі шығарманың жанрлық ерекшелігіне
қарай бірі-өлеңмен, екіншісі-қара сөзбен баяндалғаны болмаса ... ... жоқ. ... ... ... (1917) ... ... жазасының» сахналық нұсқасын жасағанын жорамалдауға
болады. Кейін баспаға дайындағанда ... ... тың ... ... қосып, дербес шығарма дәрежесіне көтерген. Соның өзінде де ... ... ... ... ізі, ұзын ... ... Шындыққа
көз жеткізу үшін шағын бір үзіндіні салыстырумен шектелеміз. ... ... ... зиялы оқырманның өзі де аңғарар деп үміт
артамыз. Сонымен:
«Жолсыз жаза», Абыздың толғауы:
Шырағым бал аштым деп мал ... үшін ... ақы сала ... ... жабығып қала көрме,
Жанның сөзін жасырып қала алмаймын.
...Мұңлы дауысы щықса зарлап,
Ықтиярсыз кетеді бой шымырлап.
«А» дейді де ... ... ... жан ... Абыз ... ... ... да сөйлейді Кебек ерге,
«Ажалдың биік қабақ сұрлау құздан,
Батырым ондай ... ... ... 1922 ... ... Ал ... піріңмін, - піріңнен туған еріңмін.
Аз ұл олжай ішінде- таңдап бір қонған жеріңмін. ... ... ... ... ... ... анда-санда маңқылдап, былдырлап)
Мұндай шіркін не дейді?!... ... ... ... ... ... ... ... жібереді, аздан соң қызуланып
тағы сөйлейді, үйдің іші ... ... соң шаңқ ... Қыз?!.. Қыз ба?
Не дейді? Сұрлау?.. ей... ой, шіркін... жартас дейді (Үйдің іші тағы ... ... ... ... ... басын шайқап) Батырым! Сұңғақ бойлы,
биік қабақ, сұрлау қыздан ... бар. Ол қыз ... ... кез болады,
кез болса, кешікпейді, тез болады, сақтықта ... жоқ, осы ... ... [18, 20 б.].
Бірі – шәкірт, бірі – ұстаз екі адамның ... ... ... ... пәлендей айып-шамы жоқ. Мұхтарға «Жолсыз жазаны» Ақыштың
ұзатылу тойына қойылуына рұқсатын ... ... өзі. Оған ... – Тұрағұл. Сондықтан бұл арада таңданатын ештеңе жоқ. Және дәл
сол Жидебайда, пьесадаға кейіпкерлердің ... ... ... поэмаға
қандай да бір өзгеріс енгізудің өзі мүмкін ... ... ... ... да бар. Ол – оқиғаның өзегін ... ... ... ... ... ірі қайраткерлерінің образы арқылы әлеуметтік жағдайдың
сырын ашуға желі тартты. Трагедияның түп тамырын шешендік өнерімен, ... ... ... ең үздік туындының бірі осы «Еңлік-Кебек» . Үшіншіден,
сол тұста Еуропа мен ... ... ... ... ... ... өзі Метерлинктің абстрактілі пьесаларын сүйіп оқып, қатты еліктеп
«Қыр суреттері» атты ... ... ... да ... ... абыз
сияқты көріпкел-балгердің ол үшін ерекше жұмбақ құбылыстың, ішкі тұспалдың
сәтті тоғысындай көрінуі заңды да. Көзсіз болашақтағы тағдыр ... ... ... ... қарамастан Кебек пен Еңліктің ... сол ... ... ... ... де ... ... тығырыққа кеп
тірелетінін меңзейді [8, 187 б.].
Яғни, адам жақсылыққа қанша ұмтылғанмен де ... ... ... одан аса ... ... ... жетінші – жиырма жетінші жылдардың арасында Мұхтар Әуезов осы бір
түңілуге толы ... ... ... ... ... көңіл күйі етіп алып еді. Пьесадағы идеялық нысана, ... ... ... ... қақында Рымғали Нұрғалиев пен Бағыбек
Құндақбаев өз монографияларында ... ... да, ... ... тұлғалардың өмірлік деректеріне тоқталамыз [15, 348 б.]. Еңлік-
Кебек оқиғасы қай ... ... оған ... ... кімдер? Бұл да
жауабын табуға тиісті түйткілі толғаудың бірі. Шығарманың өмірлік шындығына
көз ... де ... ... ... одан гөрі ... бойы екі ... ... қағылған осынау қасіретті оқиғаның түпкі себебін табу -
өткен өмірді білу үшін де қажет-ау.
Адал махаббатың құрбаны ... ... ... алғашқы хикая 1892 жылы
«Дала уалаяты» газетінің №31-39 сандарында ... ... ... бір сөз» ... ... ... Содан кейін Мағауияның «Еңлік-Кебек»,
Шәкәрімнің «Жолсыз жаза» дастандары ел арасына ... 1900 жылы ... ... ... тұрмысынан хикая» деген атпен ... ... ... да, қара ... ... ... ... да оқиға Кебектің аң аулап жүріп, Нысан Абы0зға ... да ... ... Біз ... оқиғаның нақтылығын сақтау
мақсатымен осы үш нұсқаны ретіне қарай ... ... ... ... ... жылдардың шамасы. Тобықты мен ... жер үшін ... кісі ... бірі ... бірі жығынды болып
тұрған аласапыран шақ. ... ... да «ата ... басылмай,
демігіп, қыжыл көбейе түскен. Елде ... ... ... ... уақытша ішінен тыншыған кезі. Тоқтамыс батырдың ... ... тұс. ... оның жамағайын інісі.
Сол бір қасіретті күні Еңлік пен Кебекті Ералы ... ... ... ... Ол – маң ... ортасындағы бәйге, той, жиын
өткізілетін, жамбы тігілетін ойын-сауық орны ... Енді ... ... ... Жыл өткесін тастан қалқа тұрғызады. Атақты
Біржан сал мен Абай ... ... ... етіпті. (Екі арасы 10-15 шақырым).
«Орда тауындағы әйгілі тас ... ... ... ... ... ... ... естіп, Біржан оны шақырып алып Еңлік-Кебектің ... ... ... ... шағын мұнара тұрғызған. ... ... ... ... жақ басы екі айыр ... Бұл қабірдегі
екі адамды білдірген ишара болса керек, кейін ... ... ізі ... ізі ... жоқ. өшуі мүмкін емес [19, 65 б.].
Сонымен, қашанда көркем шындықтың негізінде өмірлік ... ... ... ... ... ... ... бейнесіне лайықтап
жасайды.
2. «Қаракөз» трагедиясындағы авторлық идея мен көркемдік концепция
Абай дүниеге келген Қасқабұлақтың жотасын тіле ... ... ... ... екі жүз ... жерде мәрмәрмен көмкерілген мұнара
тұр. Ол Махаббат мұнарасы. Қазақтың Ромеосы мен Джульеттасының рухы жатыр.
Тағдыр мен тауқымет, махаббат пен ғадауат. ... пен ... ... ... уыз ... мен зар ... көшпелі Заман.
Ойы екіге жарылған адамның Ақыл азабы, Есіле ... ... ... ... ... ішінде тек «Қаракөздің маңдайына жазылған сыбаға.
Жазушының бірде-бір шығармасы дәл ... ... ... ... құбылыстың қақтығысына құрылған емес, шығармашылық тарихы
өте ауыр, ... мен ... мол, ... ... ... да ... ... күйді қамтыған, жазушы мен кейіпкер ... ... ... ... ... ... жеткізіп отырғанын ажыратуы
қиын туынды да осы «Қаракөз». Көкірегіне жиылған ... жан ... боп ... ... ... «ащы ... ... де «Қаракөз».
Біресе, «Арқаның қоңыр желі садақ оғына жыртылған ... ... ма» - ... ... ... дәуірді; біресе, «Қарауылдан аңқып ұшқан алғыр құсы
Сырымдай бүгінгі жігіт қиыннан тоят ... ... ... ... ... ерке ... ... көңілі алып-ұшқан Әуезовтың бұл
кездегі жан дүниесінің толғағын аңғартқан да ... ... ... ... да ... [20, 129 б.].
Тағдырдың талқысына салып, ... ... да, ... ... қара ... боп соққан да, осы «Қаракөз». Соның ... ... ... ... шал, ... ... толғауы Мұхтарға
«жүрегін жыртқан садақ оғындай» қадалды. Абыз бейнесіндегі ақсақал «хан ... би мен бек, ана мен ... ... ... жыршысындай көрінеді.
Әлеуметшіл сыншылдар әр сөз бен әр ноқаттың арасынан жасырын сыр, емеурін
іздеді. Олар үшін ... соны ... зар, ... ... ... ... Ал бір ысып, бір суыған творчество адамының ... ... ... Сырымның, Қаракөздің қабірі басындағы монологынан құранның
уағызын естігендей боласың. ... ... ... ... ... ... халыққа беретін тағылымы мынау:
«Қазақтың қойылмай келе жатқан жаман әдеттері: молаға түнеу, ... деп ... ... өлі ... ... мен ... рақымын түсіру...
Енді пролетариат үстемдігі езілген ұлт, бүтін еңбекшілерді ... ... ... ... деп отыр. Ол үшін түрлі әдістер,
жолдар іздеп отыр. Бір жағынан шаруасын, ... ... ... байлардың
қолындағы саяси билікті алып, үшінші жағынан салт-сананы байлардың қолынан
алып, осы күштің бәрін сол ... ... ... ... ... ... ... өзгертеді, олардың күшін байларға қарсы
қояды. Олай болса «Қаракөз» нені көрсетіп отыр? ... сол ... ... ... ... оған ... аруақтың анық
жебейтінін, ғашықтардың ақіретте бір-біріне қосылады дейтіндерін ... ... мен ... ... ... ... отыр... «Қаркөздің»
бұл жағынан біздің қарсы тапқа тиетін пайдасы көп, ... ... ... ... жоқ. Ендеше, біздің пролетариат әдебиетінен орын ... [21, 64 ... ... ... ... ... ... тастауды» талап еттірген
де «Қаракөз». Бұл Мұхтар Әуезовке жасалған ... ... ... ... 1928 жылы ... сыншыларының басын біріктірген-«Құс жолы» жинағы
шықты. Сонда «Қаракөз» атты аты шулы мақала басылды. Жинақтың мақсаты-таза
кедейшіл әдебиет пен ... ... ... ... ... ... яғни
жік тастау. Шет қақпай қалған жазушының мүддесін ... үшін ... ... қаласында «Алқа» атты әдеби ұйым ашты. Көркем шығарманың
тек-тамырын, табиғатын ... ... ... әлеуметшілдер, Мұхтар мен
Мағжанның, Жүсіппектің аузынан шыққан әр сөзді тәжіке етуге көшті. Әсіресе,
«Қаркөздің» прологы қатты сынға ... Бір ... ... жіліктей
бөліп алып, келеке-келемежге айналдырды [14, 345 б.].
«Қаракөздің» барлық маңызын, түйіні осы прологында көрінуі керек.
Сонда қандай ... ... ... мұнда кімдердің өмірін жоқтайды?
«Қаракөз» өткен дәуірлерде даланың еркін ... ... осы күні ... Осы күн жел неге ... Жел ... ... ... па? Жоқ олай
емес. Еркін ескен желіндей үстем болушы тап жоғалды деп ... би ... сері ... ... [21, 36 б.].
Бұл сыншылдықтың бастауы ғана. Еркін ... ... тап ... ... ... шаттығы, ақынның шабыты екенін Жұмабай
Орманбайұлы түсінбей отырған жоқ.
Бұл-«жалынның» кіріспесі ғана. ... ашық ... ... та, ... ... сол ... Осыншама авторды сүйініш-күйінішке ұшыратқан бұл
пьеса ... ... ... ... көзімен, кейіпкер қимылымен өзінің
барлық ойын жеткізді. Санына қылбұрау салған ... ... ... қат ... ... ... сияқты, «Қаракөз» оның жеке басының да көкей
кесті күйі еді.
Ол-сонысымен де ... ... де ... ... да ... сияқты-тылсым күшке, қылықты құдіретке ие. Тұла бойын еріткен сезімін
де, сорғалаған тілін де, ... ... де, ... ... ... да, көзі қиса да ... ... жан азабын да, әйтеуір
табиғат берген таланттың барлық қасиетін ... ... ... ащы өтін жарып жібергендей таусыла жырлайтын себебі не?
Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... қоштасу еді. Ешкім оларды айырған жоқ. Бірақ ажырамасқа лажы да
жоқ. Саналы түрде, суық ақылмен таңдап ... ... ... ... – Қаракөзді жоқтап, Сырымның аузынан айтылған осы ... ... ... өмір ... [20, 70 ... ... жауабын табу, 1925 жылы екі ... ... ... ... ... ... ... жүрген Мұхтар Әуезов үшін-
ғұмырлық таңдау, ертеңгі күннің тіршілік мұратын ... ... ... ... ... ... Марғұланның марқұм жұмсақ креслоға
шалқайыңқырап, шапанын қаусыра жамылып, сиреген бурыл бұйра шашы даланың ақ
шашақты селеуіндей ... ... ... ... ... ... ... кейде
«біз тек француз коньягін ішетінбіз», кейде «біз де серіміз, екеуміз де
білеміз ғой», «Әй, ... деп ... өзі ... арасында: «Ой
Шыңғыс кел, келе ғой»-деп немересімен ойнай отырып, көп күндерде мол сыр
айтып еді. Біз ... ... ... ... күйінде көрсеткен
материалдарына иек артып, естелігін сол өзі ... ... ... ... ... ... ... екен.
Әлкей Марғұлан: - «Семейдегі педтехникумда жүрген жылдарында Мұхтармен
сырлас, дос болдым. Ол сол кездегі аса белгілі қазақтың бірі еді. Мен ... бойы ... ... ... ... ... ... әрі ұстаз, әрі дос еді. Ленинградқа кететін жылы ... ... ... ... жеккен шана келді. Мұхтардың күтуші іспетті
серігі бар. Пысық, жақсы жігіт ... Мені ... ... ... ... ... соң ... боран басталды. Ештеңе көрінбейді. Тау
алқымындағы үйге келсек, ұйысқан қалың керуен. ... ... ... Әлгі ... лып етіп ... ... ... бөлек үй тауып
орналастырды. Кілең Ташкенттің көпестері. НЭП-тің кезі ғой.
Әйтеуір үш күн дегенде әрең ... Абай ... ... ... ... ... Ойын-сауық және төсекті жайлы салады. Не ... ән, ... ... неше ұлттық әуен салады. ... ... ... ... өзі ... киінеді, өнерлі еді. Жағыпар - пысық, сері. Оның домбыра
тартысы ғажап. Жебірейілді Мұхтар керемет сыйлап, ... ... ... ... ... ... талант. Үшеуі де Абайдың ұрпағы. Бірінен бірі
өтеді. Мен Мұхтарға екі тазы сыйладым. Тегін тазы ... ... ... Мені
танып, кеудемді иіскеп, әбігерге түсті. ... ... ... екен.
Мұхтар бермепті. Немере ағасы Раздық ұстайды екен. Қыстыкүні болса да ... ... ... аңға ... Саятқа Шәкәрім шақырған еді.
Жолымыз қиыстау болып, қанаққа бара алмадық. ... кәрі досы ... ... қастан. Ұзын бойлы, таза киінген адам. ... ... ... [9, 8 ... жылдың жаз айында Мұхтар оңаша шығарып алып:
-Әй, Әлкей, енді Ленинградқа оқуға жүрердің алдында Шыңғысқа ... ... ... ... Құмарымыздан шыға қызықтайық әншілік,
серілік өнерін көрейік. Заман қалай болады. Басымыз қосыла бере ме? ... ... ... ... бір ... бар. ... дерттен, - деді.
-Қайдағы дерт. Е, барсақ-барайық. Неге түңілесің?-дедім. Үндемеді.
Шындығында да «Қаракөздің» бірінші нұсқасында әр сөздің астарында
екі ұшты ... мен ... ... ... ... ... ... өзі-
екіге жарылған. Бар мен жоқтың, аспан мен ... ... пен ... ... ... Бұл – ... жазу кезіндегі көңіл күйдің ерекше
тебіреністе болғанын ... ... ... біте ... де ... жаны ... тіпті, жылаған творчество иелері бар.
«Татьяна тұрмысқа шығайын деп жатыр» (Пушкин), ... ... ... тие ме» ... ... көп ... ... ең жұмбақ құбылысы да осы. Өнер адамдарының шығарма жазу
үстіндегі ақыл-ой, жан жүйе ерекшелігін көп ... ... ... ... ... психофизикалық алғы шарттар» атты
еңбегінде: «Творчестводағы ... ... ... және оны ... ... ... ... әсіресе, жүзеге асыруға ... ... ... ... барып, суреткердің ішкі қайшылығы
неғұрлым тереңдеген сайын, оның ... ... ... ... ... ... ... ұшырыған сайын, соғұрлым шығармашылық
белсендігі арта түседі. Бұл деректердің шындығына- ұлы адамдардың толысқан
шағына тап келген ... ең ... ... ... ... ірі ... жазуы көз жеткізеді. Жаныңа түскен ... ... ... ең ... жолы – ... - деп жазды [22, 75
б.]. Дәл осындай тебіреністі булығуда Мұхтар да ... ... ... ойы ... ... ... Әсіресе Кәмила мен өзін немерелес деген
жала жанын түршіктірді. Сондықтан да Сырым мен ... де, ... ... суреттеледі. Қос ғашықтың қазасына себепкер де ... Бұл ... ... сол . Зады ... ... ... ... бірі осы ащы запыран болса керек.
Ал жалпы поэтикалық, лирикалық кейіпкер - Мұхтардың ... ... ... ... ... ... ... негіз етті? Ондай сипаттағы
өмірлік деректер бар ма еді? Бар және ... ... ... ... ... ... «Қаркөздің» жазылу тарихынан және оның мақсатынан
қысқаша мағлұмат бере кетейік.
«Қаракөз» 1925-1926 жылы, ... ... жол ... ... тәмәмдалды. Шыңғыстың баурайындағы сән-сауық пен серуеннің әсерімен
шабыттанған ... ... ... ... ... ... ... Сармурзиннің естелігі «Қаракөзді» жазу кезіндегі Мұхтардың көңіл
күй психолгиясын аңғартады: «Сол жылы Мұхаң ... ... ... ... өнеріне тікелей араласып жүрген кезінде менің ол кісімен
көбірек жанасуыма тура ... еді. ... әр ... ... ... көшіріп, оны алдағы қойылуына басты рольдер атқаратын артистерге ... ... ... ... ... күндей кешкі шам жағылысымен
Мұхаңның пәтеріне келіп ... ... ... ... болғанымен,
Мұхтардың араб әрпімен жазылған қиын почеркін мен тез ... «Екі ... ... ... ... әрбір сөйлеміне, көркем тіліне қызыға
отырып, көшіре беретінбіз [19, 117 б.].
Бір ... ... ... ... бізді үйіне қондырып, пьесаны аяқтап
шығу жұмысын тапсырды. Екеуміз ұзақ ... ... ... Бір ... ... Мұхаң таң сәріден электр шамын жағып, жазу жазып отыр ... ... ... қара ... күзен ішік. Түсі өте суық. ... ... ... ойлы ... ... ... қалады да шапшаң жаза
жөнеледі. Ақ ... ... ... ... ... ... бара жатқанындай естіледі. Ешнәрсеге алаңдауға шамасы жоқ. Сәл
дыбыстың өзін де жақтырмайтын сияқты...
Тек ... іші күн ... ... бола ... ... ғана қарындашының
ұшын ақырғы жазған сөзінің соңына тық еткізді де, ... ... ... бір ... ... ... ... болды, уф-уф!»- деп демін бір-
ақ алды.
-Мына жазғаным эпилогы еді, оқиыншы, ұнар ма екен ... ... ... ... ... ... ... оқи бастады:
-Құйыл сөзім, құйыл енді тиылмай,
Таудан аққан тас бұлақтың суындай» деп келіп ...
«Құдретім, қылығыма куә ... бір ... екен [14, 256 ... ... пьесаны көшіріп бітісімен, Мұхтар Әуезов ... ... ... Семейдегі театр сахнасының сол кездегі
белсенді ... ... ... жылдың күзі. Үш сабақтан кейінгі 20 минуттық үлкен үзілісте
Мұхтар мені шақырып ... ... ... атты ... ... ... [23, 94 б.].
Мейлі, піспеген, толыспаған нұсқасы болса да, ... ... ... осы ... ... ... ... Семей топырағында көркем
дүние тудырған жоқ. Бұл шын мәніндегі жанына ерекше ыстық қаламен, ... ... ... ... болып қалды. Ел азаматы атандырған,
тәрбиелеп өсірген қала Мұхтарды алыс ... ... ... ... ... ... «Қаракөзді» сахнада көріп барып жазушы Ленинградқа аттанды.
Сол тілектестердің ішінде кейін Мұхтардың басына қиын-қыстау күн туғанда да
достығынан ... : ... ... ... ... прототипі-
Смағұл Әмзеұлы, тете інісі Ахмет Әуезов бар еді. ... бірі ... сол ... ... күйінде тұңғыш рет қалай қойылғанын
айтайын. Семей ... ...... ... ... білетін
Мұхтар «Қаракөзде» ойнауға қатынасатындарды өзі іріктеп алған екен. Соларды
бері жақтағы (Жаңасемейдегі) Қайым Мұхаметқановтың үйіне ... ... ... ... мен ... ... мен кейпіне қарай өзі
бөліп берді. Қаракөз рөлін Өжен деген мұғалім, Сырым рөлінде ... ... ... Әмзин, Наршаны - Сүлеймен ... ... ... пен
Ахметбек Шикібаев, Асан сал рөлінде Дүйсебай Есенжолов деген мүғалім және
басқа рөлдерді ... ... ... Солардың ішінде маған «Жар-жар»
айтатын төрт ... ... рөлі ... ... ... ... ... өтеді. Оған Мұхаңның өзі
қатысып, режжисердің қызметін көбінесе өзі ... ... ... ... ... қазақ театрының ашылуына байланысты
репертуарды ... ... ... ... ... бәйгесіне жолданған. «Қаракөз» 1926 жылы бірінші бәйге
алды. Үлкен сахнаға шықты, жеке кітап боп ... ... қиын да, ... ... осылай басталды [15, 365 б.].
Зады, Ахмет Байтұрсынов бастатқан қазақ зиялыларының жолын кесу ... ... ... ... «Аса ... белгісі қойылған бір нұсқада
1927 жылы 14 мамыр күні №88 ... ... ... ... ... ... ... баспа жоспарынан Ахмет Байтұрсыновтың
«Мәдениет тарихын», Т.Шопанов пен ... «Оқу ... ... ... тарихы» кітабын алдырып, тастайды және ... оқу ... ... саласындағы мекемелерге ... ... ... ізі өшіп ... ... ... тиетіні белгісіз.
Табылса рухани ұлы олжа болар еді [24, 116 б.].
Бұл ызғар көп ... ... ... да қари ... Дос ... дұшпандық қысас жасалды: «Бізде Мұхтардың атағына, ізіне сиынатын,
еретін азаматтар әлі де бар. ... ... ... ... ... ... Жаза білсе де жазбайды. «Мұхтардан өзіміздің қойшымыз ... ... ... ... ... ... мен де жаза ... -
деп ашуланатын «үлкен» азаматтарымызда бар. «Қаракөз» ... ... таң ... ... ... былай еңбекшілердің театрына қоюды
доғарып, тараттырмау керек деген шешім қабылдады. Дін ... ... ... ... ... ... ... байлардың
әдебиетіне үгіттеп, үндетпей тез арада тиісті орындар қарап, «Қаракөзді»
зерттеп, керекті шарасын қолдансын» ... ... 1928 жыл ... да ... ... Көп ... ... сахнадан алынып
тасталды. Бірақ Мұхтар Әуезов өзіне ... ... өтеп ... жылы ... біз бір ... ... ... шешім қабылдадық. Мен
алдағы уақытта күтіп тұрған қиыншылықтардан сақтандыру үшін маған өзнің
болашағы туралы ... бір ... ... ... Ол ... ... ... жазу үлгісіндегі кітап бойынша бал ашқан,
әдеттегідей қолдың әжімдеріне қарамаған. «Оның айтуы ... мен ... адам ... Үш рет ... ... ... ... үйленгеннен
кейін менің өмірімнен ғайып болады екен. Мен 56 жасымда өледі екенмін, оған
дейін үш рет ... ... ... ... ... ... Омарханұлы
Әуезов [15, 368 б.].
Жаңғырмайтын жан сарайы, жазылмайтын жан жарасы да көмескіленіп,
ұмытыла ... ... де ... ... ... нұсқасы мүлдем
өзгеріп, сарыны әуенге ауысса да, алыстан естілген сыбызғының сызылған ... ... әсер ... де, ... ... ... шығарманың алғашқы реңін
әлсіреткен, «сал-серілердің, бұлаң жігіт, кер марал ерке тотылардың» аяқ
астынан әнін де, ... де ... ... ... мәнісі ашылмай
қалатындай көмескі қалған көркемдік себеп болса – ол осы ... ... ... ... ... ... алғы сөзінде: «Шығарманың ерте
күндегі қателіктерін жойып, жаңғырған жаңа вариантын алдарыңызға ұсынамын»,-
дегендегі қателіктің ... ... ... ... болса, екінші немере
адамдардың ғашықтығы еді. Кейінгі нұсқада Сырым мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... артудың еш қисыны жоқ. Ол
өзгертулер, 1932 жылы 10 ... ... ... ... ашық ... «Менің өткендегі жазушылық қызметімнің айқын
белгілері ... ... ... еді. ... бүгінгі төңкеріс
дәуірінен алынған тақырып бойынша төңкеріс тематикасын ... ... ... және ... ... ... кеткендікті білдіретін
нәрселер» -деген сөзінен соң ... [12, 40 ... ... ... ... таптық астар іздеп,
көркем өнердің ... мен ... ... тыс ... кезеңде,
тек Қазақстанға ғана емес, ... ел ... өнер ... ... ... ... ... махаббат мәселесінің өзіне
өшпенділікпен қарап, Қаракөз бен Сырымды ... ... ... ... ... саналды. «Еңлік-Кебектен» артықшылығы болмаған Қаракөз
бен Сырымды екі ру бірігіп неге ат ... ... Оның ... ... Қаракөз қазақ елінің тарихында болмаған ... ... бір ... ... ... болып, жігітшілік жөнінде масқара болып отыр. Ол
күндердегідей елге мұнан артық өлім бар ма, бұл екеуін ат ... ... ... ... ру ... болды?.. Тіпті қазір де заңда жол ... ... оң ... ... ... неге екі ел ... ... келмейді... Мұндай
оқиға сол күндегі қазақ дәстүріне ешбір уақытта ... жоқ. Ол ... ... сырт ... ... емес- деген өз зерттеулерінде Тұрсын Жұртбай [14,
261 б.].
Жазылу, үкім кесу ... ... ... ... ... ... да, Еспенбеттен де асып түсті. Мұхтарға деген жеккөрініш оның
шығармасындағы бас бостандығы үшін күрескен ... ... ... ... ... ... ... әйелді «ит көзі түтін танымайды» қылып ит
қорлықпен жер-ошақ басында ... ме, ... ... ... етіп
көрсетпейді, қайта Қаракөз барған жеріне айыбының үстіне үстем ... ақыл ... ... теңдігі», «қалың мал жойылсын» деп ұран тастаған
«кедейшілердің» бұл үкімін қалай ... ... ... тисе ... тимесе-
тасқа»- дегеннің кері бұл. Көздегені-Қаракөз емес, Мұхтар. ... ... ол ... орнын толтырды, тиісті бағасын берді. Бірақ та
Мұхтар Әуезов кейбір шығармаларындағы ... ... ... ... ... оралып, орнына қоюға үлгере алмады.
Бұл енді жазушы мен шығарма арасындағы ... ... ... жатады. «Қаракөздегі» оқиға желісі өрбитін негізгі ... ... ...... уыз ... туысқандық шекарадан аттап
өтіп, ағайындықтан ашықтыққа, асықтыққа жетелеуі. Көркем шығарманың өмірлік
дерегін, демек, осы «немерелес ... ... ... ... ... ... алыста емес, сол Абай ауылында, ол
ұлы ақынның көзі тірісінде өткен өзі де ... ... Бір емес ... ... құрайды. Кейіпкерді көркем кестелеудің тәжірибесі мол. Соның
бір ... «Ең ... ... ... ... жайларды тырнақтап
жиып, солардың басын қосып, ... ... ... беру қажет. Жинай жүріп
өзіңмен салыстырасың, өз бойыңнан не ... не ... ... әйел, сайқал мен сарамастың мінезін іздейсің»-деп ... жол. ... да ... ... сол ... қолданған. Мұнда
өмірдегі төрт ... ... ... жымдаса өрілген деп зерттеді өз
зерттеуінде Тұрсын Жұртбай [22, 34 б.].
Сонда Сырым кім, Қаракөз ... ... ... ... Сол үшін де ... ... отыр. Бұл
ретте, мына жайды оқырманға құлақ қағыс етеміз. өзге ... ... ... ... ... ... оның ... өміріндегі
орны, прототиптердің аты-жөні, тарихы, қайсысының қандай «үлесі бар»,
тұрған үйі, ... ... ... үңгірі, қыдырған бағы қайсысы? Қай
прототип қандай дәрежеде көркем ... ... әр ... ... арқылы кімді, нені меңзеп отыр, бәрі-бәрін қамтыған зерттеулер көп.
Сонау жиырмасыншы жылдары 29 жасар Мұхтар ... ... ... елді көз ... елестетіп отырып, дүние жүзі әдебиетінің асыл
жиһаздарымен таныса жүріп жазған ... ... ... ... да ... «Ақылдың азабы» комедиясы сияқты тарам-тарам тарауға
бастайды. Тек айырмасы қазақ әдебиет танушыларының ... ... ... өзек етіп ... ... ... деректерді пайдаланғаны,
трагедияның желісіне негіз болған адамдардың ... ... ... ізденістер
мен пікір, болжамдар әзірше өріс алған жоқ.
«Қаракөз» трагедиясының прототиптерін іздестіру барысында бір қызықты
ұқсасатыққа ... ... ... ... терең тамырлы қаһарманы
Чацкийдің бір өзіне төрт адамның бейнесін біріктіргендей. «Қаракөздің» де
өмірде болған төрт ... ... ... көз ... ... Қай заманда өмір сүрген «Қаракөз» трагедиясында сол оқиғалар қалай
тұжырымдалып, жинақы бейнеге ұқсап, бір шығармаға ... ... сол ... ... ... [25, 67 ... Шыңғысты мекендеген адамдардың тағдыры Мұхтар шығармашылығында
ерекше дара, оқшау орын алады. Американ жұрты Нобель ... ... ... Миссисипи штатының «меншікті қаламгері» десе, Мұхтардың да
«Шыңғыстаудың жыршысы» деп аталуға толық хақысы ... ... да сол ... оның ... ұлы ... өзі
араласып өскен Абай ауылы төңірегіндегі оқиғалардың негізінде өрбіген.
Трагедиялық тағдырдың себеп-сырын жеткіншек жасынан ... ... ... ... ... офицер ұл, Абайдың тетелес інісі Халиолла
Өскенбаевтың сондай-ақ, сол ... ... ... ... ... Құдайбердиевтің, Шаған өзенінің сағасындағы Ғалия мен Ниязбек ... және ... өзі ... ... ... болған бір
уақиғаны «Қаракөзді» жазу кезінде пайдаланған. Зейін қойып, назар ... қай ... қай ... ... ... оңай ... ... нұсқасында Қаракөз бен Сырымның немерелестігін тағы да еске саламыз.
Оны баса көрсетудегі мақсатымыз талдау ... ... [22, 135 ... прототип:
Өткен ғасырдың екінші жартысында аға сұлтан Құнанбай ... ... ... мектепке береді. Ол 1859-1867 жылдары Омбыдағы Кадет
корпусында, кейін 1867-1868 ... ... III ... ... ... ... офицер шенін алды. Халиолла Шоқан Уалихановпен
таныс, өйткені оның інісі екеуі бірге оқыған. Және ... мен ... ... ... ... ... ... демалыс кезінде Шыңғысқа бара
жатып Семейдегі ... ... қызы ... ұнатып көңіл қосады.
Тінібайдың екінші ұлы Меңдібайдың әйелі Құнанбайдың қарындасы, Халиолланың
әпкесі. Бірақ ... ... ... ... туады. Яғни қандық
жақындығы жоқ. Біз тарихи мәліметтерді толығырақ беру үшін ... ... да ... ... ... қарындасы Тінібайдың өзі
тоқалдыққа алған Халиолла бәйбішесінен туған ... ... ... Шариғат
жолы бойынша Тінібай да, Құнабай да Халиоллаға қарсы болған делінеді. Қалай
болған күнде де бір ... ... ... ... ... Тінібайдың
үйінің босағасын аттаған. Халиолла - сол Мәкішті тоқалдыққа алған адамның
бәйбішесінің қызына ғашық болады деп көрсетілген ... ... 154 ... ... - ... әнге ... ... көмей сал Біржанның ... ... ... ... ... астындағы сәйгүліктерінің
жал-құйрығына түрлі-түсті шүберек тағып, сән-сауықтың дауы ... ... Бұл да ... ... ... ... туған ағасы.
Құнанбай үлкен бәйбішесі Күнкеден туған ... ұлы ... ... жеті ... ... қалып, үлкен үйдің еркесі атанып өседі. Өзі өткір,
өжет, өнерлі екен. Бозбала ... ән ... 30-40 жас ... ... әуенге бөлеп, ел-жұртты аралаған. Оның салдық өнеріне Құнанбай
наразылық білдіріп, қатты ... ... ... ... ... тастаған.
Сонда да өткір тілімен Құнанбайды түйреп, ... ... ... ... ... ... ... арадағы мейірімге толы қимас махаббаты, «Абай
жолы» эпопеясының «Жайлауда», ... атты ... ... [9, 397 б.]. ... ... Әмір мен ... ғашықтық сыры
кең толғанып, мұңлы сырға ... Бұл ... ... ... ... ... ... екі ғашықтың оңашада табысып, мұң-шерін ағытып
тұрған жеріндегі қыз ... ... ... ... ... ... тіпті кейбір сөйлемдер мен диологтарға дейін өте ... ... ... ... да бар. Ол ... мен ... сияқты
әдебиеттің екі ұдай жанрының ішкі заңдылықтарынан туындаған өзгерістер ... ... да, ... да, Әмір мен ... ... мен Қаракөз аталас.
Туыстығы жеті атадан барып тоғысады. Екеу де бір ... Қос ... ... ... ... ... Адал да арманды сүйіктісін қимаған
Үмітей Әмірге өз ойын ... ... ... өзің ... ... ... - деп зар тілегін білдірсе,
трагедияда Қаракөз Сырымға:
- «Сен мені ертең ұзатқан жерге келесің. ... мені ... ... ... саларсың. Әйтпесе бір емес, екі өлгенім... Мені апарып салмасаң,
көзімнің жасын кім ... деп ... ... ... [27, 431 б.].
Сырт көзге «Қаракөздің» оқиғасы түгелденген тәрізді. Негізгі оқиға іс-
әрекет, тартыс-бәрі де ... мен ... ... ... біткен тәрізді.
Бірақ Шыңғыс өңіріндегі өмір сүрген тағы бір қос ...... ... ... ... ... ... назар аударады. Тоғжан ару
ұзатылып барған Шаған өзенінің бойында өскен екі жас ... ... ... ... ... құсаланып, дертке ұшырайды. Әке-шешесі оңаша
үйге қамап қойып, ұшықтауға ... ... ... дауасыз емі арманды
аруды есінен тандырып, шерменді халге ... ... ... аралап,
біресе сақ-сақ күліп, біресе ... ... ... ... ... Екі ... ... «Тоғай! Қалың ... ... ... Сол ... күйден қалпына келе алмай, далада
адасып өліпті.
Бұл оқиғаны Семей облысының Абай ... ... ... ... ... Асқаров айтып берді.
Оқиға төңкеріс кезінде болыпты. Мұхтар Әуезов жас кезінде ... ... ... ат ... тіреген. «Оқыған ... ... ... ... ... ... ... бұл. Сорлы
Ғалияның қасіретін естігенде, қаламгердің жүрегін тебіренткен. ... ... ... ... ... ... ... айтуы,
сандырақтаулары Ғалияның мүшкіл халын көзге елестетеді. Ой ... ... ... ... Мұхтар Әуезовтің бұл оқиғаны да ... ... ... барлығы Қаракөз-типтік бейне деген ұғымға
саяды. Әуезов мол материалдарды кең толғап, қиыннан ... ... [28, 244 ... жылы ... ... біз осы ... пәтерімізге тіркелдік, бірақ
та мен ата-анамның қолында тұра бердім де, Мұхтар Омарханұлы жаз бойы ... 1927 жылы 4 ... ... ... 5 күні ... ... ... соққан жеделхат келді. Оны «өзіміздің бөлмеде»
қарсы алу үшін ... ... ... ... ... ... соғып табақ
пен май және тағы ... ... ... ... үйдің алғашқы
бұйымдары еді... Содан кейін, әуелі 1927 жылы 31 желтоқсанда дүние келген
тұңғышымыз - ... ... ... оны ... күн ... - дейді
Ленинградтағы күндер жайлы Валентина Николаевна өзінің еске алуында деп
берді Қабдолов өз ... [29, 256 ... ... ... ... та Мұхтар үшін сондай шабытты шақ
еді. Себебі «Қилы заман», «Қараш-қараш», «Хан Кене» осы кезде, ... ... ... жазылған. Смағұл Садуақасоқа дәл осы кезде өзі туралы:
«27-28 жылы «Сұғанақ сұр» ... ... ... ... баспаға шықпады. 27-
жылдың күзінен бері «Қараш-қараш» ... ... ... ... ... Аяғына жақында «Қилы заман» деген бір ұзақ әңгіме жазып,
Госиздатқа ... Ірі ... осы» деп ... ... [20, 85 ... бұл тараушада «Қаракөздің» жазылу тарихынан мағлұмат берілді.
Жазушы өмірімен қаншалықты байланысты екендігі ... ... ... ... ... автор идеясына қаншалықты байланысты екендігі
ашылды деген ойдамын.
3. «Хан Кене» трагедиясының ... және ... ... бағалануы
Елінің еркіндік жолындағы қаһармандық күресін жырлаған шығармасы үшін
М.Әуезовтің көп қуғын көріп, ауыр жапа ... баян ... бір ...
“Хан Кене” трагедиясының тарихы.
М.Әуезов бұл шығармасын 1928 жылы ... Көп ... ... ... шығаруға жолдама берілмей, алты жылдан ... ғана ... ... ... ... ... рет қойылған.
Трагедияның алғашқы сахналық көрінісіне байланысты баспасөз бетінде қилы-
қилы және бір-біріне ... ... ... ... ... пікірлер
көп айтылған. Осыларға байланысты трагедияны сахнада көрсетуге уақытша ... ... ... ... Кене” жарты ғасырдан аса уақыт бойы жарық
көрмей, жабулы қазан астында жатты да, 1983 жылы ғана ... ... ... ... соң да қуғындау жалғаса берді. 1933 жылы Абай
шығармаларын жинап баспаға ... [30, 176 ... ... туысы мен өмірі» деген еңбегін қосқан болатын. Жазушы
бұл еңбегі үшін де ... ... деп ... 1933 жылы ... ОГПУ-дың Қазақстандағы құпия-саяси бөлімі «аса ... ... ... Өлкелік БК(б)П-не, Л.Мирзоянға жолдаған Қазақстан әдебиет
майданындағы күрестің қысқаша тарихын ... ... ... түрдегі
алашордашы және олармен тығыз қарым-қатынас жасаушыларға ... ... ... ... ... ... Өз идеясынан бас тартпай
келе жатқан, ... ... бірі ... ... -деп ... ... есімін ерекше атап, олардың қызметі мен шығармашылығына
тоқталды [31, 131 б.].
1934 жылы республиканың драма ... ... «Хан ... ... бүкіл өмірі бойындағы ... мен ... ... ... 1951 ... 20 сәуірінде Қазақстан кеңес жазушылары одағы
жанындағы ... ... ашық ... ... сөзінде: «Мен 1928 жылы
«Хан Кене» пьесасын жазған ... Бұл ... ... ... ... айқын көрініп еді. Алғашқыда бұл ... ... ... да
қойылмады, басылып та шыққан жоқ, тек қолжазба күйінде ғана қалды.
Бес жыл уақыт ... соң, 1932 жылы ... ... ... ... жасап бер деген сөзін ескере отырып, мен пьесамды едәуір
өңдедім. 1934 жылы пьесаның премьерасы ... да, ... ... ... ... саяси мазмұны жағынан ... ... ... болды.
Сол кезде менің пьесам туралы да, Кенесарының өзі жөнінен ... ... ... ... ... ... Ол ... еңбекшілерінің патша
өкіметіне қарсы күрескен Кенесары қозғалысынан ... 1916 ... ... керек дегенді айтты, ал, Кенесарыны халықтың қас жауы ,
кертартпа хан деп атады. ... ... мен бұл ... ... оралған
жоқпын» -деді [31, 57 б.].
«Хан Кене» пьесасы сахнада қойылысымен ағарту, мәдениет істерін
басқаратын партиялық органдар арнайы кеңес ... ... ... ... ... ... «Ұлтшыл» деген үкім шығарып, пьеса театр репертуарынан
алынады. Партияның үгіт-насихат бөлімі баспасөз басқармаларына ... ... «Хан ... мен оның ... ... партия пікірін кеңес
жұртшылығының алдына жайып салу, сөйтіп қоғамдық ... ... іске ... ... ... ... газетінің 1934 жылғы 24-25
маусымдағы сандарында жарияланған мақаласында «Хан ... ... ... ... отырған екі республиканың еңбекшілері арасында
советтік туысқандық - Сталиндік достық сезімге араздық пен ... ... деп ... ... ... ... халқына жасаған
Кенесары жорығының реакцияшыл екндігі ... да ... ... [31, 134
б.].
1934 жылғы «Социалды Қазақстан» газетінің №133 санында С.Сейфуллиннің
«Хан Кене туралы» пікір алысу ... ... ... ... «Хан ... ... айта келіп: «...
Бұл екі нәрсе қазақтың ескі әдебиетінде белгілі әңгіме, жырлар екенін
жұрт біледі. Әсіресе, «Хан Кене» ... ... ... бір ... нәрсе...» - деп нүкте қойып кеткен [32, 29 б.]. Бұдан мақала
авторының Хан Кене ... ... ... ... жеткізуге партиялық
өктем саясат мүмкіндік бермей тұрғанын көрсетсе керек. Олай дейтініміз
С.Сейфуллинннің өзі де осы ... ... сәл ... ... ... «Көкше қасиеттері» және басқа да қазақ халқының
хандарын, ... және ... ... ... ... шығармалары үшін
«Сейфуллиншілдікке» айыпталған болатын [33, 115 б.]. Мақала партиялық
тапсырмамен жазылғанмен ... ... ... ... нені тақырып қылып
алса да ... ... ... ... ... ... партиялық
өктемдік пен қысымға қарсылыған сездірді. «Толық тарихы ... ... ... ... ... ... ... бірі. Тарихи
әңгімелерді қолға алуы Мұхтардың дұрыс қызмет қылғандығы деп білеміз. ... ... ... ... белгілі бір дәуірінің
мәселелерін көтеріп отыр, сонысының өзі пайдалы» [32, 30 б.] деп ... ... ... пен ... ... аса алмай біржақты баға
берушілерге қарсы өз пікірін ... ... ... ... Қазақ тарихы үшін деректік мәні зор ақпараттар басым екенін де
айта кеткен орынды. Мақаладан бірнеше ... ... ... «Хан ... ... ... ... Кенесары, Наурызбай,
Бопай сахнаға шыққанда ерекше қол ... ... ... ... ... ... ... әбден күйзелген халықтың көкіректегі
өксігі көз жасы болып келіп ... да ... ... Қазақ халқының
тәуелсіздігі жолындағы күрескер батырлардың әр қимылына залдағылар ... ... ... сөз ... ... ... ... тарихи тамырларын,
елдік пен батырлықты баяндайтын, ұлттың рухын көтеретін ... ... ... ... пен ... ... ... қалжыраған халықты бір
серпілтіп тастағаны байқалады. ... ... ... ... ... қажет алғашқы театр қойылымдары, әртістер шеберлігі, киім үлгілері
туралы да мәліметтер бар. ... ... ... ... ел ... сақталған, қариялардан естіген тарихи деректер
келтірген. ... ... ... ... ... ... ... астанасы орналасқан қалаға қатысты да маңызды деректер келтіреді.
Мақалада: «... осы күнгі Қарағанды облысына қараған ... сол ... ... ... ... ... ... Ақтау қаласының қазір орны
жатыр, тас қорғаны тастан салынған үйлері, қазған терең орлары әлі де ... ... ... Ақмола облысының картасында сол Ақтау қаласының
орны ... ... ... деп ... еді. ... соң қала ... ... 25 шақырымдай жерге барып ... қала ... ... ... орны сол екінші орны. Бұл екінші орынға ... ... да ... жасап, қаланың ішінде соғыс болғаны жайлы мәліметті архив
зерттеулерінен көруге болады [34, 20 б.].
Кеңес ... ... бар ... ... С.Сейфуллин «Тар жол,
тайғақ кешу» мемуарлық шығармасында алаш зиялыларын, сын мақалаларында
Мағжан Жұмабаев, Нәзір ... ... ... XX ... ... ... жүйе ... «Қызыл ат» және «Біздің тұрмыс»
шығармаларында дәл ашып көрсетті. Аталған шығармаларды оқып ... ... ... ... ... ... ... болады. Жоғарыдағы
«Хан Кенеге» арналған мақаласында да ... ... ... ... ... ... ... түске мысал қылып, социалды шындықты қызыл
түске мысал қылсақ, «Хан Кене» ... ... ... ... әр ... ... ... қошқыл қызыл жамаулар жамаған сияқты болып ... ... ... құлпырған асыл жібек сияқты болып шыққан. ... ... көбі әлгі ... ... ... ... тоқтатпайды. Көңілін жасыл
жайманың көлеміне тоқтатады» [31, 134 б.].
«Хан Кенеге» ... сын ... ... ... 1934 ... ... ... Жансүгірұлының «Қата қайда?» мақаласында ... « «Хан ... ... ... ... жазылған пьесесі. Мұхтар
бұл пьесесінде де ... ... ... ... ... ... ... арман қып, ескі хандардың жұрнағы «елім»
деген ұлдарын, Кене ... ... ... ... ... ... ... туралы менің айтарым:-пьесенің бұрынғы ... ... ... ... Мұны ... «жаңа пьесе жазу деп ұғатын
көрінеді. Әрине жаңа болып көрінуі керек... Сондықтан театр «Хан Кенені»
түзеймін ... ... ... ... ... ... «Хан ... жазу керек» [35, 33 б.]. Қ.Жармағанбетов 1951 жылы 20 ... ... ... ... ... ... ... Кенесары
Қасымұлы бастаған қозғалыс пен оның жеке ... ... ... ... партия жиналысында жасаған баяндамасында: «1934 жылы
осы пьесаның драма театрында қойылуымен байланысты республикалық газеттерде
әртүрлі ... ... ... ... жарияланды» - деу себебі
осыдан [31, 63 б.].
М.Әуезовтың қолжазба мұрасында «Хан ... ... ... , ... ... ... ... Баспаға автордың өз қолымен емле
қателерін түзеткен, сызып, қосып, жеке ... ... ... ... ... ... «Хан Кене» театрда қойылуына байланысты
баспасөз пікірлерінде тек біріңғай ... ... ... негізінен спектакль
кемшіліктері – режиссура шешімі, сахналық қосымшалар кеңірек сөз ... ... алғы ... де ... ... сол ... 1934 жылы ... қайта қаралған соңғы нұсқасында бір кезде сын
айтылған ... ... ... ... орынсыз ән-жырлар, Кене, Наурызбай
т.б. өлтірулі желілерінің, режиссер жамауларының бәрін де өз қолымен алып
тастаған, ... ... ... [36, 27 ... ... ... шығармалар жинағын дайындау барысында «Хан
Кене» қолжазбасы бойынша біздің ... да ... ... ... ... қазіргі емле ережесіне сай түзетіліп, кеткен
қателерді жөндеді. Оқиғалар ... ... жеке ... сандардың кейде қайталанатын, кейде аттап кететін тұстары
кездесетін. Баспаға ұсынғанда ... ... ... ... ... ... сол күйінде қалдырылады да, ал перделер ... рет ... ... ... деп алынады деген екен өз зерттеулерінде ... [37, 79 ... ... ... ... ... 1928 жыл) ... араб әрпімен
жазылған алғашқы нұсқасы, ал №76 ... оның ... ... Осы екі ... ... ... адамдар, жарлы-жақыбайлар,
кейіпкерлер жас шамасын айқындайтын автор ... ... ... ... 6-пердеде баспаға ұсынылып отырған кейінгі нұсқада
біржолата қысқартылған. Ең алғаш «Хан ... ... 1934 ... бас ... бір рет ... тоқтатылған тұста әр-түрлі сын-пікірлерге орай
драматургтің қайта қараған ең соңғы жаңа ... деп ... [34, ... жылы сахнаға шығып зор табыспен ... ... ... ... да көп ... ... ұшырады. «Социалистік Қазақстан»
газетінің 1939 жылғы №47 санында жарияланған С.Мұқановтың «Халық қазынасын
дұрыс пайдаланайық» деген ... ... ... идеялық
мазмұны – тап тартысы екендігін М.Әуезов дұрыс ашып ... ... ... ... бейнелі типтерге айналдырып жіберді ... ... ... ... «Бұл қателігі үшін Мұхтарға екі себеппен қатты
айтуға болады: бірінші- ... ... ... ... ... ... жақсы білетін адам: екінші- Мұхтардың бұл пьесасы, тарихи және ... мәні бар бір ... ... ... ол - ... ... тілі ... газетінің 1936 жылғы «Батырлар» деген пьесасы туралы мақаласы.
«Правда» - «Батырлар» пьесасын сынағанда, ... ... ... ... әдебиетін, халық сүйген образарды теріс бұрды» деген саяси
айыптармен ... Осы ... ... ... жолы ... ... бұл ... көре тұра ескермеді. «Батырлар» пьесасындағы залалды
пікірді сол күйінде қайталады» деп кіналаған [37, 79 б.].
М.Әуезовтың жоғарыдағы сын ... ... ... Қазақстан»
газетінің 1939 жылғы №49 санында жарияланды. ... ... жан ... атты
жауап мақалада: « «Жүз жыл бойы халық сүйген Көтібар» деп өзеурейді жолдас
Мұқанов, бұл араға ... ... ... ... ... Бір шығарманың
ішінде әрі зорлық істеп ... ... ... ел ... бе? ... ... ... жалған айтпаса, қатар қостаған сыншы көрдің бе?
Халық ... ... ... ... ... ... жүз жыл
бойы мысқыл етіп, күлкі етіп көрсетеді. ... ...... ... деп ат қоюы да сол қыздардың ... ... ... ... ... еді ... білдіргені ... Қара шоқпар, зорлықшыл,
озбыр Көтібар болды.
Ендеше мұраның да мұрасы бар. Жақсы көріп алуға ... бар ... бар, сен мұра ... осы екен деп ... қара ... ... соны ғана ... құшақтап қаласың. Ақбөкен екен деп қарды атқан
аңғал мерген боп қаласың. «Батырлар» сынын ... тұра ... ... ... әдейі қайталап отыр» демексің.
«Сынай көрме» деп сенің қаламыңа ... ... ... ... ... ... ... келіп қорытсаң болмай ма?... Ал мына
сының құр «тас-талқан қылды» дегеннен басқа нені айтты?... ... ... ... бір ... ... Және ... қатесін көріп, соны барып
қайталайды демек- мәдениетті сын емес, ол сын пікірі емес, ... ... де сырт ... ... жанасы жоқ «пікірше». Автор идеясын сөз
де қылмай, ұғынбай да, ұғынғысы да ... құр ... ... ... да
күрселең» деп аптығып келіп, жалған қорытындыға ұмтылу керегі сын емес
«жаптым жала, жақтым күйе» ... -деп ... ... ... [37, ... ... әміршіл-әкімшіл жүйені қалыптастыру кезеңінде қазақ
зиялыларын бір-біріне қарсы қою арқылы ... ... ... санасын партия
саясатымен улау, халықтың ақыл-ойын, есінен адастыру ... ... ... жүйе ... ... ... де, ... партия
саяси жүйені сақтап қалу үшін партиялық мерзімді басылымдарды партияның
үгітшісі әрі ұйымдастырушысы, бұқара халықты ... ... ... ... ... пайдалана берді. БК(б)П Орталық Коммитетінің «Звезда»
және «Ленинград» журналдары ... 1946 ... 14 ... «Драма
театрларының репертуары және оны жақсарту шаралары туралы» 1946 ... ... ... ... ... ... және ... журналы мен
«Қазақстан» альманағының идеялық көркемдік жағынан үлкен кемшіліктері бар
екені ... ... ... жоюға арналған Алматы қаласы
әдебиетшілері мен көркем өнер ... ... ... ... ... ... ... қабылданды. Жиналыстың қаулысында «Әдебиет және
Искусство» журналы мен «Қазақстан» альманағында ... ... ... ... «Ер Қаптағай», С.Мұқановтың «Біздің заманның
батырлары» ... ... ... Қ.Шаңғытбаевтың, Ж.Тілековтың,
В.Копытинның, А.Мухареваның өлеңдері идея мен көркемдік жағынан төмен
шығармалар деп атап ... [34, 21 ... ... ... ... үш рет кінәлілер қатарында аталды.
Біріншіден, «Майдан» альманағының 1945 жылғы №3 ... ... ... ... ... ... автор озбыр феодал Құнанбайды мақтап,
феодалдардың-байлардың әдет-ғұрыптарын дәріптеген. Екіншіден, ... ... ... редколлегиясының мүшесі ретінде М.Әуезов журнал
тағдырын ойламаған. Оның жұмысына мүлдем қатыспаған, журналда не ... ... ... ... идея және ... ... ... оны
Қазақстан халқын, жастарды тәрбиелеудің айбынды құралына айналдыруда іс
жүзінде көмек көрсетпеген [33, 116 ... жылы ... ... ... К(б)П ... ... ... Ғылым Академиясының тіл және әдебиет институтының жұмысындағы ... ... ... ... ... кейін М.Әуезов шығармашылығына
шабуыл қайта жалғасты. 1947 жылы «Социалистік Қазақстан» ... ... ... ... ... өткендегі қателерінің шырмауында»
деген С.Баишевтің көлемді мақаласы жарияланды. Мақала авторы: «... тіл ... ... ... орын алған сорақы саяси ... ... ... ССР ... ... белді қызметкерлерінің бірі
профессор Әуезов жолдастың да басында, оның әдебиет жөніндегі ... бар» -деп ... [38, 48 б.]. ... аталған
мақаласында М.Әуезовке мынадай кінә тағылды: ... ... ... теріс жолмен жасауға жол салған. «Қазақ әдебиеті тарихының» сорақы
саяси қателермен жазылған бірінші томын басқарып, ... ... ауыз ... баға ... ... заманның әдеби мұраларын
меңгеруде бұрынғы ... ...... контрревалюциялық
теорияларын әшкерелеу былай тұрсын, қайта сол теорияның шырмауында қалып
қойды, ал ... ... ... жөнінде сол буржуазияшыл
бұрмалаушылардың салған жолымен, басқан ... ... ... ... ескі тақырыптардың әуеніне түсіп кетіп, жаңа өмірден, совет ... ... қол ... ... жылдан аса уақыт өтіп кетсе де С.Байішевтің «М.Әуезов
қателіктерінің тамыры оның басында ... ... ... ... ... қателермен жалғасып жатыр. Ол «қазақ буржуазиясының идеологы», «қазақ
буржуазияшыл ұлтшылдарының тобында болып, ... ... жас ... совет
әдебиетіне қарсы күрес жүргізді» - дегенді арланбай айтуға аузы барды [39,
115 б.]. Өзіне жабылған жаладан арылар жол ... ... отыз ... ... және он бес ... Қазақстанның жоғарға оқу
орындарында жасаған еңбегінен тек антисоветтік бағыт іздеп жүйелі түрде
ізіне түсіп келе ... ... ... ... оның ... ... 14 наурыздағы «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған айыптау
мақала туралы И.Сталинге хат жолдады. Хатта ... ... ... үгіт және ... бөлімінің тапсырысымен жазылып отырғандығы,
республиканың рухани-мәдени ... ... ... саяси ауыр ахуал
айтылды [34, 127 б.].
1984 жылы тамыз ... ... К(б)П ... ... ... мәселелеріне арналған насихат өткізілді. Мәслихатта
Қазақстан К(б)П ... ... ... ... Шаяхметовтың өзі ашты.
«Қазақстан әдебиетінің жайы және өсу ... ... ... ... ... насихат жөніндегі хатшысы Ілияс Омаров баяндама жасады.
Баяндама ... ... үш ... ... ... ... Л.Макеев, Д.Снегин және басқа барлығы 27 адм сөз ... өз ... ... ... жазушыларының шығармашылығына тоқталды.
Партиялық мерзімді басылымдар үздіксіз ... алып келе ... ... елеулі «қателіктерін» тағы да атап өтті. Шығармашылық жұмысында
қазақ ... ... жүз жыл ... – XIX ортасынан XX ғасырдың ортасына
дейінгі ... ... жеті ... жазу жоспарын айттты. Бұл романдар,-
деді Әуезов,- бұрын ... ... ... ... көмегімен, өзінің тап
жауларына қарсы күресте социализмге көрсетуге тиіс [25, 65 б.].
Сол жылдардағы Қазақстан К(Б)П ... ... ... ... ... ... мен әдебиетінің жанашыры болған азамат екендігі
замандастары жазған естеліктерден белгілі [40, 216 б.]. Ол осы ... ... ... ... ... «сыншыларға» : «бізде кей уақытта
шығарманы сынаудан автордың өз басын ... ауа ... ... ... ... сынауды, оның авторының барлық табыстары
мен кемшіліктерін толық талдауды талап етеміз» - деді [39, 137 ... жылы ... ... ... эпосын зерттеу мәселелері және оның
жағдайы туралы арнайы ... ... ... ... ... ... аты болмаса негізінен қазақтың екі ғалымын: Мұхтар Әуезов пен Әлкей
Марғұланды алдымен саяси тұрғыдан ... ... ... ... айыптап,
соңынан саяси қуғын - сүргінге салуды ... ... ... болатын. Қазақ эпосы тарихы марксизм-ленинизм ... келе ... ... ... ... Мәлік Ғабдуллин
жасады. Баяндамада қазақ эпосы тарихы мәселесін антимарксистік тұрғыдан
зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... аталды [41, 40 б.]. Жоғарыда аттары атлған әдебиетші-
ғалымдар еңбектеріне сын - ескертпелер айтылды. ... ... ... талдау М.Әуезовтың қазақ ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтың «Қазақ әдебиетінің
қазіргі кезеңі», «Қобыланды батыр», «Қазақ әдебиеті тарихының очерктері»,
«Қазақ ... ... мен ... ... мерзімді басылымдарда
жарияланған мақалалары мен «Қазақ ССР тарихы» 1 томының (1943 және ... ... ... эпосы тарауына жазған «Қазақ әдебиеті ... ... ... ... 1 томы (1948 жыл. ... ... «буржуазиялық ұлтшылдық» бағытта жазылған деп айыпталды.
М.Әуезовтың бұл ... ... оның ... ... ... ... де ... [42, 22 б.].
Әдебиет тарихын зерттеуде жіберген өрескел саяси қателіктері мен
бұрмалаушылықтары жайлы, осы ... ... және ... ... басылымдарда ашық жазбауының өзі Мұхтар Әуезовтың бұрынғы
концепциясының ... ... ... [43, 45 б.]. ... 1948 ... ... ... берілген, жазушы еңбегінің ... ... ... ... ... ... алысуда» партия
саясаты идеологиясын және оның көсемдерін қанағаттандыратын, ғылыми
талдаудан алшақ бір ... ... ... ... ... ... Ғабдуллин ұлтын
сүйген азаматты әміршіл-әкімшіл жүйе, бір ... ... ... ... ... [44, 80 б.]. Бұл ... ... Тұрсын Жұртбай былай дейді:
«Мәлік Ғабдуллин марқұм ... ... ... ... ... қалғанын
бертін жасырмай айтып, өзінің ... ... ... ... ... ... ... үзбей айтып шығатын. өзінің қателігін
ашық мойындаған бірден бір азамат осы - Мәкең, ... ... Бұл ... тән ... ... болса керек. Кейіннен М.Әуезов ашық хат ... ... ... ... ... ... ол ... жасап
баспасөзден жауап берді. Өзінің ... ... ... ... ... ... [45, 134 ... айтылған пікір алысуда сөз кезегі Әуезовке келгенде өз ойын
ашық айтты. ... ... ... ... да ... жаза ... жаны ... тұрғанда, ұлы жазушы: «Я мог ответить
на это и на самых законных оснаваниях, очень горькими и ... же ... о ... ... но я не ... этого, не сделаю
из уважение критики Габдуллина обо мне» - деп ... тән ... ... тән биіктіктік пен ірілікті көрсетті [2, 57 ... ... үдей ... ... ... ... ... Қазақстанда
қызмет істеуге мүлде мүмкіндік қалдырмады. Ол жасырын түрде Мәскеуге кетуге
мәжбүр болды. Мәскеуден 1953 жылы 18 ... ... ... ... хат» ... алайда ол жарияланған жоқ. ... ... ... ... өз ... алып, өткен тарихын
түгендей бастаған тоқсанынша жылдары «Абай» журналында жарияланды [35, 25
б.].
Міне, ... ... ... ... партиялық мерзімді
басылымдардың Мұхтар Әуезовке қарсы жүйелі ... ... ... осындай.
М.Әуезовтің “Хан Кене” трагедиясы – Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-
азаттық ... ... ... ... ... ... алғашқы
трагедия [47, 36 б.].
1. М.ӘУЕЗОВТІҢ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ АВТОРЛЫҚ ИДЕЯНЫҢ КӨРКЕМДІК ШЕШІМГЕ ҰЛАСУЫ
Адамның ... ... ... ... ... қас - ... ... кезеңдер, аласапыранды мезеттер кездесіп қалады. ... ... ... ... ... ... - кеткенді ойыңда байыппен саралап,
тұманыта ... ... ... ... ... ... ... сәл ұстай білудің өзі соншалықты қиынға түсетін. ... ... ... ... ... ... қарсылығын,
қызуы мол ақыл - ойдың толқынын тежеп, асқақ көңілдің аптығын басудың өзі –
қаншалықты парасатты ... ... ... ... ... ... Үлкен аға – кіші інінің, дос – ... ... адал ... де
осындайда. Тіршілік ұсынған талай – талай ащы сыбаға мен сынақты басынан
кешкен, бұдан кейін да ... кес – ... ... пен ... ... ... үшін дәл ... кезеңдей, отызыншы жылдардың басындағыдай
шешуші міндет жүктеген емес. Бұған дейінгі, ... ... ...... оның ... шығармашылығынан туындап жатса, бұл жолғы залал – оның
өз өміріне де, іс - әрекетіне де, өткені мен ... де ... ... [14, 427 ... жарым жыл бойы осы сұрақтың жауабын іздеуге тура келді. Мұхтардың
өзіндік қиындықтары да, ... де ... ... кейбір айыпты
ойланбастан мойындаса да, оның біразына ... ... ... Орынсыз,
шындыққа ешбір қабыспайтын, «жалаң әлеуметшілдікке» сүйенген ... ... ... ... қатты қинағаны – жүрегін жарып ... бас ... ... ... ... хақындағы «тапсырма»
болатын. Бұл - өз көзқарасынан, ... ... ... ... ғана тиесілі адамдардың арасындағы табиғи ... ... ... ... ... бас ... бұрыңғы өміріңді бүтіндей
сызып тастау керек деген сөз. Ал ертеңгі тірлік үшін бәрін де тәрік етесің.
Сонда, жаңа жағдайға бейімделе ала ма? ... ... ... ... жағымды бейнелеуге тиісті кейіпкердің ұйыйтын ... ... ... ... алыс қой. Мүмкін, бұл талап өзгерер. Дегенмен де, ...... өнер үшін өмір ... ... ... Адасу ма, қасарысу ма?
Қайдам. Бір бұл емес қой, ... ... ... ат ... ... ... да, ... өмірді қалай бастайды? өткенсіз қайтіп ... ... ... жер жоқ өз ... ... неше ... қайталап
өткен [14, 428 б.].
Екінің бірін таңдау қажет. Екінің бірін.
Міне екі жылдан бері ақ ... ... ... қаламсапты да
жатырқап қалды. Шынымен, көкіректе құж – құж қайнаған ... ...... мазасын алған дүние құбылыстарын сыртқа шықпай, сөз маржан боп
төгілмей, кеудесінде кеткені ме. Жоқ, қаламды жатырқайтын шақ емес. ... ...... ... шығарып алмауы қажет. Онсыз тіршіліктің мәні де
жойылады. Ал, ... ... ... ... ... азап бар ... Абай айтқандай, мұнсыз «толық адам» ... ... ... ... ... ... ... Ол – қозғалыс заңы,
болмыстың бітімі. Ағысқа қарсы жүзудің ... да ... ... Күрестің
барлығы мақсатқа жеткізбейді. өмір-өзеннің ырқына бір сәт ... ... ... ... ... өзің? Не үшін күйіп-пістің, кім ... ... не ... Әне, ... пен Халел атылып кетті.
«Кімсің сен?»
Сол бір қиын, зауалды кезеңде ... ... осы ... қоя ... тапты да да және ең дұрыс жауапты тапты. Ол – ... ... ... ... да өмір сүру ... ... ... қабылдауға жаны жақын жанашыр адамы септігін тигізді.
Қалың алма ағашы мен селмен қоса домалап келген ... ... ... ... түрмеде жатқан Мұхтарға қолын созды. 1932
жылы 23 көкекте шыққан ... ... ... «Әдебиет, көркемөнер
ұйымдарын қайта құру туралы» қаулысының қабылдануы оның ... де, ... ... сақталып қалуына да бірден-бір шарапатын
тигізді [35, 28 ... ... ... бес ... ... сай жеделдете жүзеге
асырамыз деген жалаң ұранды жамылушылар, көптеген келеңсіздікке жол берді.
Халықтың рухани мүддесін құртып ... ... ... ... мәні ... отызыншы жылдары таптық- тартыстың
шиелініскен тұсында «жалаң әлеуметшілдіктің», ... ... ... ... ... ... тон пішіліп, қалайда «тап
жауын» іздеп табу науқанына жол ... Бұл ... ... ... 1919 жылы ... ... ... кеңес өкіметі орнаған күннен
бастап губерниялық комитеттің жергілікті ұлт жөнінде ... ... ... ... ... ... Каз ЦИК-тің мүшесі
болған Мұхтар Әуезов ешқашанда ... ... ... ... ... ... ... қарсы аттанған төтенше коммисияның мүшесі
ретінде ат салысады. Оған Семей губревкомының ... 24 ... ... ... «Бұл ... иесі ... Омарханұлы Әуезов жолдас,
губревкомының шешімімен контрревалюцияға, алыпсатарлыққа, тағы ... ... ... ... ... үшін ... ... төтенше
комиссияның (ЧК-ның – Т. Ж.) мүшелігіне тағайындалды, сол үшін ... мөр ... ... ...... ...... -
сияқты М. Әуезовтың: «Жергілікті жерден Дутовтың шегініп бара жатқан
армиясының өз ... ... мал ... шөп ... ... ... ... малдарын тартып алып, ондаған мың шаруашылықты баспанасыз,
азық-түліксіз қалдырды, - деп барлық мәліметті толық келтіріп – ... ... ... ... ... ұлт ... Губревкомнан
жоғарыда көрсетілген мерзімде Семей облысының уездеріндегі ... ... ... ... ұлт ... ... М, Әуезов» - деген құжаттар айғақ [17, 183 б.] .
Мемлекет қайраткері ретінде ... ... ... соң, ... ... ... «Сарыншылдық» әуені жазушыға басты «мін»
есебінде таңылады. Оған қоса Абай ... ... ... ... тарихи тақырыпты тек «өткен өмірді дәріптеу мақсатында» жазғаны үшін,
«латын әрпіне көшудің зиянды екендігін ... ... ... төңкеріске
қарсы жазушы» деген айып тағылып, 1930-1932 жылдар арасында Мұхтардың
үстінен тергеу жүргізілді. Уақытша ... ... ... ... ... ... құқынан айырылды. Бұған қоса тағы да толып ... ... ... атты еңбекте бұл соттың барысы толық ... ... ... ... желігін қоздырған РАПП таратылды. Рухани
мұраларға байыпты баға беріле бастады. «Екі ... ... ... ... ... ... ... жарияланады.
Қаламгерлердің шығармашылық мүдделарін қорғайтын Жазушылар одағы құрылды.
Максим ... өзі ... ... ... ... ... ... болды. Солай болуы тиіс еді. Бірақ сол бір парасатты талап ... ... ... ... ... кетті.
...Ол адамдардың атын атаудың өзі ... ... Сол ... ... ... ... ... үндемеу - әбестік. Жоғарыдағы
«айыптардың» біразы араға уақыт өткен соң ба, кім ... ... ... ... ... ... керек қой дерсіз. Иә, мақтаныш тұту ... ... ... ... ... ... Тіпті, ұлттық өнеріміздің көшін
бастаған азаматтарымыздың ... да ... ... Ой – санасы толысқан,
университетті тәмәмдап, университеттің философия ... ... ... ... ... ... басқарып отырған Ілияс Қабылов
іспетті ірі қызметкердің өзі Абай ... ... ... ... Абай ... кәдімгі
буржуазиялық идеялогиялық философияның дінге иек сүйеген бір ... ... ... ... ... Бұл ... осы уақытқа дейін
қазақ халқының қалың жұршылығы мен парасатты зиялылардың ... ... ... ... та жүр. Оны былай қойғанда, біздің ревалюциямыздың
жүзеге асқанына он бір жыл ... соң да ... ... күл-қоқырды
ешқандай сынсыз-ақ қазақтың жастары нағыз материалистік философияның қазақы
түрі деп ... Абай ... осы ... ... ... ... ... басылымдарында, қазақша шыққан ... ... ... ... ... Барлық баяндамалар мен
сөздерде т. б. жатқа айтылады. Егер де ... бір ... ... ... ... көп жыл ... көрініс берсе төзіммен қарауға болар еді. Ол
кезде Қазақстанда еңбекшілердің үстемдік құруы енді ғана жүзеге асып ... еді. Ал дәл ... ... ... ... ... саласы
ревалюцияланып болған кезде, болып жатқан кезде біз: ... ... ... ... ең бірінші кезек күттірмейтін міндетті таяу
арада шұғыл буржуазиялық күл-қоқыр ... ... ... ... Сондықтан да, қысқа мерзімде Қазақстанның партия – ... ... ... ... ... Абай ... және
оның қазіргі сыбайластарына қарсы күресуге жұмылдыру керек» - деп ... онша таң ... ... [7, 58 б.]. Ал, ... ... ... Абай ... бірден-бір мұрагері – Мұхтар Әуезов болатын. ... ... екі ... мұрасын, естеліктерді жинап, шығармаларының
библиографиялық көрсеткіштерін жасап, баспаға әзірлеп қойып еді. Және ... ... ... пікір айтпай тұра алмады. ... ... ... ... Менің бала күнімнен ішкен асым, алған
нәрімнің барлығы да Абайдан. Таза ... ... бой ... ... ... сөз, ... деген сөзбен теңбе-тең түсетіндей кездері бар сияқты.
Абайды сүюім үнемі ақылдан ... ... ... ... ... ... туған
орта, кір жуып, кіндік кескен жерді сүюмен ... ... ... соң Мағжанды сүйемін. Европалығын, жарқыраған әшекейін сүйемін.
Қазақ ақындығының қара ... ... ... ... ... сарайына оратылып барып, жайлауы жарасқан, қызып ... ... ... ... зор ... ... ... келісімі мен
күйшілдігіне қарағанда, бұл бір ... ... ... ... қазақ қауымынан ертерек шыққандай. Бірақ түбінде әдебиет
таратушылары ... ... ... ... тереңін терген ақын
болмайды, заманынан басы озып, ілгерілеп ... ақын ... ... ... үшін ... ... ... болмай, нәрлі әдебиет болуға жол ... ... ... бар ... ... келешекке бой ұрып, артқы
күнге анық қалуға жарайтын сөз – ... ... Одан ... ... өте ... деп ... [49, 79 ... жазушысы анық сүйетінім: Толстой, Достаевский. Адам жанын
соларша қойма ... ... соң, ... мәні де жоқ. ... ... өзгенің бәрі сылдыр су, жабайының тақтақ жолы. Мына
екеуіне қарағанда өзің де ұяласың, жан ... алып ... ... ... ... қаласың. Жазушылықтың асқары деп сүйемін.
Европаның жазушысы Антоль Франсты ... ... ... алуаны өзгелерден
бөлек. Терең білімге, сыншы ақылға бой ұрған ... ... ... ... надо быть разумным» деп Еврепид айтқандай, бұл ірі ... бір ... ... [49, 81 ... ауыз ... ... ... шаруасын бітірген» соң, ендігі кезек
оның «сыбайластарына» келіп еді. ... 1930 жылы ... ... ... Азия ... ... ... шығыс әдебиетін зерттеудегі
болашағы өте зор ...... ... ашқаны үшін «ұлтшыл,
буржуазияшыл, теріс пиғылдағы жат ... боп, ... ... ... ... Бұл науқан бір-екі жылда басылмады. Мұхтар өзінің
пікірінен ... ... ... ... оның ... қасарысуын теріс
пиғылға жорып, «халық жауы» ... ... ... бұра ... ... тым ... аяқталуы мүмкін.
Екінің бірі, екінің бірі.
«Кімсің сен?!», «Кіммін мен?» - ... ... дәл осы ... ... да, оған кесілер үкімді еншісіне қалдырып, «Социалды Қазақстан»
газеты арқылы ашық хат ... ... ... ... ... алды. Абай
поэзиясы туралы пікірінен, «Еңлік – ... ... ... ... ... көне ... хақындағы зерттеулерінен бас тартты. Мұның
бәрі де уақытша «бас тарту» ... ... ... қатар «салт-сана»
жөнінен, әдебиетті таптық тану тұрғысынан мойынсынбаған, заман ... ... де бар [14, 430 ... осы хат өз ... ... Сот үкімі үкімін жеңілдетті.
Жүсіпбек, Халел, Ахмет, Міржақып, Әлихан ату ... ... ... ... үшін 1930 жылы ... ... тартылып, 1932 жылы, 10
маусымда «Казахстанская правда» мен ... ... ... ... ... Онда Мұхтар мен бірге Әлімқан Ермекұлының да өз
көзқарасынан ... ... хат ... ... ... атынан
түсініктеме де сол кездің талабынан туындаған және ... ... ... ... үшін ... ... партиясының мүшелігіне
ешқашан қабылдамаған. Ресми түрде ондай айып та тағылмаған. Сонымен...
Әуезұлы Мұхтардың ... ... пен ... ... ... ... адам болғандығым туралы
Қазақстан партиялық кеңестік жұртшылығы өзінің қоғамдық сынын ... ... ... нық ... дұрыс сын еді. Ондағы берілген баға бойынша мен:
«байшыл, алашордашы ... ... ... ... ... кісі» болғым.
Осы жай барлық жұршылыққа да, менің өзіме де мәлім. Бұл сияқты тарихы
дұрыс және ... ... ... өз ... туған дәл сынды жазушылар кімдер
болды? Ол Қазақстанның партиялық кеңесінің баспасөзі, соның ... ... ... сын ретімен тексеру жүргізген ҚазАПП тобының ... ... ... ... ... ... ... бетпен келе жатқан жұртшылық соты - өзінің толық сөзін ҚазАПП-
тың соңғы ... ... ... ... Міне қазір осы сөзді жазып
отырғанда, сол ... ... ... қандай, соны жұртқа салмақпын.
Қазір мен өзімнің сол бұрын басып ... ... ... соны ... білдірмекпін.
Соңғы бірнеше жылдар бойында менің ішімде жай созылса да ілгері басып
келе жатқан өзгеріс бар еді. Бұл ... ... мен ... және оның тарихи социалдық қисыны мен танымын – ... ... жолы ... бір ... алып ем. ... қазірде сол негізді
өзімнің дүние ... ... ... ... ... деп ... ... осындайлық менің қазіргі мазмұны мен бағытымды айқындайтын
пікірлік жаңа негізді ... ... ... ... жағынан жаңа жақсы
тұрмыс үшін алысқан пролетариаттың жеңуі, дегеніне жетуі, тарих ... ... ... болып отыр. Осы халмен қатар пролетариатқа жаулық
ниетінде болған үлкенді-кішілі топтардың барлығының жат, жау ... ... ... біткелі отыр. Сол сынаған жайлардың барлығын еске алып келіп,
мен ... ... ... ... ... өткен жолымды сынап шыққан
ҚазАПП даусына өзімнің де кінәларымды өзім айыптаған жаңа сыным мен ... ... ... анық ...... қоспақпын.
Ең алдымен менің кейінгі ... ... ... ... ... ... не? Ол менің көп замандар бойында ұлтшыл алашордашы
негізінде төңкерістің жауы болған топтың салт-саналық бағытымен ... еді. Осы ... ... нық ... ...... саясат пен
әдебиеттегі ісімнің мазмұны мен қалпы соңғылардың саяси бағытын бастады.
Бастағанда, ... ... ... тілегіне жау болған, барынша
қарсы бетке бастады.
Өзге алашорда басындағы жазушылар сияқты мен де ... ауыл ... ... ... ... байы мен ру басыларының тілегін,
мұңын жоқтайтын салт-санасы болдым.
Осы жаймен қатар мен көп уақыт қоғамдық ... мен ... ... ... тану мәселесіне келгенде әрі залалдық-
санашылдық түсінігін ұстап қалдым. ... ... ... ... ... өзге қоғамдық өзге шаруашылық жағдайлардың бәрінен жарып
алып, жекелеп қарап, оның арналған мұратын, рөлін, бітімін жеке-дара ... ... ... Маркс – Лениннің даусыз ақиқат ... ... ... жолы бойынша әдебиет барлық мемлекет құрылысы мен соның саясатына
ежелден бағынатын нәрсе ... ... ... ... ... ... ... жағынан қате болған салт-
саналық бағытымды – ... де ... та және ... ... ... келе
жатқан социалдық құрылыстың өсуі де түгел теріске шығарылды.
Сондай теріске шығарудың бірі – ұлт мәселесін ... әділ ... ... ... Бұл ... ... барлық бұрынғы патша отарының,
соның ішінде біздің Қазақстанның елінің ... ... ... мен осы ... социализм құрып жатқан дәуірдегі тарихи
уақиғаларды ... ... ... тар ... түсінуім себепті Қазақстанда
партия мен үкіметтің жүргізіп ... ірі ... ... ... ... болды. Ол шаралар өткен заманда езгіде болған Қазақстан
еңбекшілерінің пайдасы, ... үшін ең ... ... екенін түсінбедім.
Біздің аймақтың барлық қоғамдық шаруашылық ... ... ... ... ... ... салу үшін ол шаралар қажет екенін
есептемедім. Жекелеп айтқанда байлар мен ру ... ... ... ... ... ... құрылысының тұсында істеген ... ... да ... сенімсіздікпен қарап, қарсы болдым. Ал ол құрылыстың
орнаған жері кешегі жабайылық күйіндегі көшпелі, жарым көшпелі ауыл мен ... ... ... ғасырлар бойында өзімен-өзі ғана болып, ылғи артта
қалуын, қалғуын сақтап келген дала ... ... ... өндіріс құрылысының кеңінен өріс алуына ... ... ... де ол ... асқан ұлы іс болып, Қазақстанның барлық
қалпын қайта туғызғандай боп отыр.
Қазір өмірде ... ... Одақ пен ... ұлы ... мен ... үшін ... ... бұқарасының жаңғырған саналы
тіршілігінің тәжірибесімен менің жаңағыдай түсініктерімнің барлығы ... әрі ... ... ... Қазақстанның еңбекшілеріне жаулық ниет ойлайтын ішкі-тысқы
таптар мен жеке ... жат ... мен ... ... нақ ... ... – олардың жолы тарихтан қағылып шыққан көзсіз жол – қаза ... ... ... ... ... бағыты – енді тарихтың аударып ... ... беті ... ... бұны ашық ... алу ... ол ... бәйгесіз, ажарсыз беті болып саналуға тиіс.
Олардың бұрынғы өзін ... ... ... Қазақстанның
еңбекшілерінің тұрмысындағы жаңалап өскен дәуірде оның бәрін ... ... алып ... ... ... ... ... залалды болса да, қазір онан да залалдырақ.
Одақ еңбекшілерінің ендігі тұрмысының өсуі, гүлденуіне ... ... ... ... керексіз десек, бұны да сол сияқты керексіз зиянды
деп білемін.
Өзімнің сондай топтармен байланысқан артқы ... ... ... ... ... ... ендігі байламым: сол ескілігінен өз
арамды бұдан былай біржола бөліп - жарып алу.
Осы сияқты жаңа ... жаңа ... ... енді менің жүріп өткен
әдеби және зерттеушілік қызметімді шолып өткенде айтатыным: ол қызметтерім
Қазақстандағы мәдени төңкерістің жол ... ... жоқ. ... соған
қайшы келіп отыр.
Менің өткендегі жазушылық қызметімнің ... ... ...... ... еді. ... бүгінгі төңкеріс дәуірінен алыстағы қазақ
салтын көрсетумен қатар, өздерінің екшелеп алынған ... ... ... әдейі аулаққа жайылып кеткендікті және ұлтшыл
жазушылардың тобына кеткендікті білдіретін ... Мен сол ... ... 1920 жыл мен 1928 жыл, ... 1929 ... аяғында
Қазақстандағы және Ташкенттегі баспасөзге әсер етіп, ... ... ... ... Сол ... оқушы тобына тар ұлшылдық бағытында әсер етіп,
әдеби шығармалар, сындар, айтыстар ... ... ... жүргізсек, жастар
арасына ұлтшылдық күйін тараттық. Бұл әрекеттің ... ... ... ... үкіметінің сол жастарды интернационалдық рухында баулимын деген
міндет бағытына негізсіз қарсы жүріп ... Мен осы ... ... ... кетіп, бірбеткей тақырыпта ғана екшеп алғандығын айып деп,
кінә деп ... Сол ... ... ... ... суреттеулік ретінде қалыптасуын да теріс деп білемін.
Менің шығармамның көпшілігі сарнамашылдық бетімен болумен бірге, өткен
дәуірді төңкерісшіл сарыншылдық жолымен ... ... ... ... кейбір залалды шарттарын жарыққа шығарып өсумен, ол салтты
салтты ... ... ... ... ... ... мен өз ... көпшілігімен анығында беті ашық ұлшылдық
күйінде жазушы боп шықтым.
Ал бұл жол ... ... ... ... ... ... ... жолы боп шықты. Себебі, жаңағыдай шығармалардан пікір,
сезім жолындағы теріс ... ... ... ... ... ... рухына да тиетін болды. өйткені біздің жастар өткен ... жаңа ... ... жаңа оянған артта қалған елдің жастары болатын. Қорытындысын
айтқанда менің әдеби қызметім, сол жастардың ... ... ... ... ... арналмай, қайта соны нығайта түсуге
арналып кетті. Қазіргі күнде мен өзімнің ... ... ... ғана ... ... әдебиетін тексерген тарихшы, зерттеуші есебінде
қызметіме де теріс деп қарамаймын.
Түгелдеп айтқанда, төңкеріс ... ... ... ... жұртшылықтың тілегіне біржолата үйлеспейтін сөздерім болған.
Бұл ретте қосылатын төңкеріс жолындағы жылдар ішінде қазақ әдебиетінің жолы
қандай болу ... ... ... ... ... айтқан пікір. Бұл
салт-сана жолында залалды пікір еді.
Сол қаталарым кейбір кейінгі тексерулерімнен де арылған жоқ. Мысалы,
соған ... ... Абай ... да ... соң ... бағытын әдебиеттегі жаңа төңкерісшіл бағыт деп
қабылдауым да теріс еді. Анығында ол марксшілдікке құр ғана иек ... ... ... тар ... ... ... қайта қалыптап, қайта
нығайтамын деген жол болатын. Мен оның негізгі бағытын қаталасып ... ... ... қазақ жазушыларының алдында тұрған төңкерістік
міндеттерді түсіну ... мен ол ... ... ... ... астым. Сондықтан бұдан былай онымен ешбір ... жоқ ... бір сөз, ауыр ... деп ... ... ... ... марксшілдің – сынына құлақ салмауымда.
Дәлелсіз сыңаржақтықпен қарап, барлық ... ... ... арналған жаулықтың ғана сыны деп санап жүрдім. өз ісімнен ол
сынның рөлі де, ... да, ... ... ... ... жөнінен соққыға
жығудан басқа емес деп біржақты теріс баға беріп ... ... ...... негізді төңкерісшіл басшы екенін ескермедім. Сынға
осылайша теріс қараған көзқарасыммен соңғы ... ... ... де, ... ... құрылысы есебінде, жұртшылық алдында өзімнің қатарларым
туралы да үндемей, сөз көтермей келдім. Бұл да ... бірі ... ... ... мен «Социалды Қазақстан» ... ... ... ... бұрынғы өзімнің әдеби-саяси ... ... ... ... ашық жарияламақ боламын. Сонымен
бірге, енді бұрынғы қатарларымды төңкеріс ісіне барынша бой ... ... ... түзетуге бекінгенімді білдірмекпін. Енді мәдениет, салт-сана
майданының ең жауапты, ең қызу ... ... іс ... ... міндеттеймін деп санаймын Әуезұлы Мұхтар» [36, 438 б.].
2.1 «Қилы заман» повесіндегі тарихи оқиға желісі мен көркемдік шындық
“Қилы заман” ... жеке ... ... ... кейін
оған жазушының көзі тірісінде өзі де қайта оралған жоқ, сол кездегі әдеби
жұртшылық та ... ... бере ... ... ... заманнан” ұлтшылдық
сарында, сыңаржақ, теріс бағытты ... ... ... ...
шығарманы әлі көтеріле алмаған туынды санап, тайыз таныды.
Шілде айының орта шені. Тіршілік буы аспанға шығып ... ... Мына ... төрт бұрышынан жиналған халықтың, олардың тілдері
мен діндерінде ұқсастық болмаса да ... ... – ақ. Ол ... ... олжа ... ... қазанша қайнаған Қарқараның қан базарына көптің бірі
болып Мұхтар да ... ... ... ... ... осы жәрмеңкеге
бұрыннан келіп – кетіп жүрген азамат екен. Бірден оңаша отырған ... бір ... ... ат байлады.
Ол кезде Алматы қаласынан ... ... салт ... ... ... күн ат ... жүрген Мұхтар екі күндей қол – аяғын
жинай алмай үйде жатты. Ол үйде бос жатпады, ... еріп ... жас ... ... ... ... ... Келесі күні істің басы
басталды. Атқосшы жігіт ел аралауға ... [48, 123 ... ... келу ... 1916 жылғы албан елінің патшаға қарсы
көтерілісінің мән – жайын зерттеу, сол ірі толқуды басқарған, оны көзімен
көрген адамдармен ... ... еді. Ол ... осы ... осы ... ру ... ел ағалары олардың барлығы осы жерде. Ендеше Қарқара
маңындағы белгілі жайлауларда орналасқан рулы елдің қонысын ... ... ... атын білу ... Көп ... ... ... істің
барлығы анықтала бастады. Ат үстіндегі Мұхтардың жолдасы қуанышты хабарды
досына айтып, жеткізіп жатты. Сол бір ... ... ... кешіп,
етігімен су кешкен батырдың аты – жөні белгілі болды.
Мұхтар көңілді отыр. Белгілі болған іске өзі ... ... Осы ... ... жәрмеңкені аралағысы келген атқосшы Мұхтарға
қарай:
- Мұха, мына жәрмеңкенің қызығын аралап көрейік, - ... Жоқ, - деді ... ... алғандай. – Бұл адам қанымен суғарылған
қара жер ғой. Оны ...... ... басарсың.
- Иә, 1916 жылы мұнда Албан руының қаны ... ... мен ... - деді ... жолдасы.
- Иә... ә... ә.., достым, - деді Мұхтар, - 1916 жылы төгілген қан ,
ол өз ... ... ... ... 1916 жылы ... қантөгістен
де зор оқиғалар болған. Мен осы сапарым ... ... ... ... саяхат жасадым. Жетісу жеріндегі қандай тарих
оқиғаларын алмаңыз, соның барлығы сені айналдырып келіп осы ... ... ... ... ерте заманнан бастап соғыс
аренасы болды десем, мен ... ... Егер де ... ... XVIII ... ... осы Жетісу үшін болған соғыста
қырылған адамдардың қанын жинап бір арнаға ... мына ... ... ... дария ағар еді. Бұл жердің тасы мен сай – саласы
халықтың өз ... мен ... ... күрестердің
куәсі. Ендеше, сол куәлармен кездесейік, солардың мұңын тыңдайық.
Қысқасы, мен мұнда базар базарлайын, қан базардың ... ... ... жоқ. ... мақсатым – кешегі 1916 жылғы қанды
шайқастардан тірі қалғандармен кездесу, ... ... ... жерлеріміз де болуы мүмкін. Сондықтан да әрбір күнді, әрбір
сағатты босқа ... ... ... керек.
- Иә, шындығында да солай болады. Келесі күні - ақ ... ... та ... Оның ... еріп ... ... Мұхаңды сирек
көретін болды. Көретін кезі кешкі қонақта ғана, жазылған шимайға
толы қағаздар, ... ...... ... ... ақтарылып
жататын.
Сұрастыра – сұрастыра жүріп кешегі патшаның «жазалау» ... тірі ... ... ... болу керек. Олармен кездесудің
әр түрі жүріп жатты. Кездесушілер тіл табысқан болуы ... ... ... жатты. Күндердің күнінде жәрмеңке маңындағы кездесулер
қырдағы ел арасында ауыса бастады. Қарқара маңында ұлылы – ... ... бар – ды. Осы ... шығу ... айналғандай болды [37, 67
б.].
Патшаның озбырлығына ... ... ... ... ... ел – ... жақын – жарандарын көру, олармен ...... ... ... еді. Ол да ... жатты. Болашақ жазушы ... ... ... Сарыбастау сияқты атақты ауылдардан кішігірім
саяхат жасады. Албанның жақсылары мен елбасылары орналасқан жердегі ... ... ... ... ... күні ... күндегісінен гөрі ерте тұрады, ол жолдасына қарап көп
ойланып тұрып:
- Бүгін үлгере қалсам, кешірек оралатын шығармыз, барып – ... ... ... Анау ... деп төрдегі кебеженің
үстінде бұрқырап жатқан ... ... сақ ... - ... аттанып кетті.
Сол күні Мұхтар кеш оралды. Бұл тауықтың басқы шақыруы еді. Аттан
түсті де, жаюлы ... ... ... Оны ешкім де мазалай қоймады. Келесі
күні сиыр түсте ... ... ... ... ... жылулық жоқ.
Сұрғылт, көп ашылып – жарылып еш нәрсе айтпады. Кеседегі ... анда - ... ... көп ... ... ... ... бұзып:
- Мұха кеше қай жерде болып қайттың? Атыңның сора – ... ... ... тұр, ... суысын деп ұстап отырмын, - деді.
- Кеше өкінішті өлімнің куәсі болған жерде, әлі күнге дейін ... елде ... деді ... – 1916 жылы ... ... ... ... бір топ азаматтарын жол үстінде атып өлтірген. ... ақ ... ... ... Атылғандар тұтқындағы қол-аяғы
кісендеулі азаматтар. Оқиға айналада жол үстінде болған. Жазалы ... ісі ... ... ... ... сот ... ... Бұл
оқиғаны не деуге болады.? Адамгершілікке жататын қасиеттердің қай түріне
жатады?! Жауыздық, айуандық еркі билесе ... ... ... аяса
болмас па еді? Жазығы бостандыққа ұмтылғаны ғой. Еңірегенде етегі жасқа
толған әйелдер мен аналардың үні әлі ... ... ... иесіз ауылға
ұқсайды. Елі жоқ жұртқа келдім бе деп ... ... ... ... сөз ... ... ... ауылға барарын, барып алып, қалай
шығуым қиын ... Асық ... ... 5-6 ... ... «Бұл ... - деген сұрағыма ауылда ешкім жоқ, көкемді орыстар атып кеткен
деген жауап естідім. ... ... үн жоқ. ... ... бола ... ғана ... у-шу ... жатқан балалар шуы су сепкендей басылды.
Балалардың бастары салбырап кеткен, төмен қарап ... жер ... ... ... ... баланың көзіне көзім түсіп кеткен екен, әлгі
баланың екі көзінен ... Аяп ... ... оның ... ... «неге
жылайсың?» - деп едім. «Тәтемді далада атып өлтіріп кеткен», - ... ... ... кек оты жаңа ... ... Ет ... ... кетті.
Қайтуға аттың басын әрең бұрдым. Менің осы ... ... түрі ... - деп Мұхаң сөзін бітірді [49, 23 б.].
Тамыз айының ортасынан ауған кез.
Жайлаудың аты жайлау ғой, ... ... ... ... Жәрмеңкелі
думанның көңілді кезі күннен-күнге азаюда. Базарлаушы халық ... ... ... ... ... ... Қайтудың жол-жоралғысын ойластырып жатса
керек.
Солардың бірі болып Мұхтар да жиналып-теріну ... ... Салт ... ... ... не жиын болсын, тең-тең кездеме, ... шай ... ... ... Бар ... жүгі - ... Қағаз
болса да оның өз әуресі өзіне жетерлік. Соған қарағанда қағаздың ретін
тауып жинастыру алты ... үй ... кем түсе қояр ма ... ... ... ... оның болған жерлерін, атаулар мен
қозғаушы адамдарға толы материалдар өз алдына тарих деректері емес пе? Олай
болса, тарих деректерінің көшін ... ... ... деп ... ... ... құнды деректерге толы қағаздар қаттап жинауды, түр-түрлеп
сұрыптап керек ... Осы ... ... ... ... Бірнеше
қоржындардан әр қағаз өз орнын тапты. Қоржындар көп, іштері тоқ, томпайып-
томпайып ... ... ... иек ... кез. ... атқа ... суыт жүріп келеді.
Бет алыстары Үш Меркі арқылы Асы жайлауын асып Алматыға жету. Түгін ... ... ... көк ... ... Ақтанкер ат жұмыртқадай
доғаланып алған, ауыздықпен алысады.
Таулардың басын күн шала бергенде жолаушылар көк биіктің ... ... ... ... Аттан түсіп жан – жағына көз салған Мұхтар:
- Пай, пай, мына өңір неткен сұлу еді! – деп бір ... ... ... ... жер. Ол осы ... ... ... ерекше көріністер жеке тұрған жер сауыры. Оның ... ... әр ... ... ... ... ... өзіңді
баурап ала жөнеледі. Ерксіз табиғат көркінің құшағына кіресің, бәрі ұмыт
болады, жүрегіңе көптеген ... ... ... ... жер көркіне
құмарта қараған Мұхтар:
- Құдайым бұл жерге сұлулық көркін аямай берген ... - ... ... ... жері Албан елінің Қызылбөрік, Таз, Сары, Қаракісі,
Айт, Бозым, Баба руларының жаз жайлайтын кең жайлауларының ... Кең ... ... ... ... ... сияқты жайлауларда
орналасқан ел ... ... ... ... ... ... ... халық күн сайын ерсілі – қарсылы жүріп ... ... ... ... жайлауларда қонақ болған ел адамдары,
саяхатшылар әуесқойлықтың ... ... да осы ... ... бір шықпай
өткен емес. Кезінде бұл биіктің ... ... ... ... Ораз ... ... ... болған екен.кейінгі жылдары
Иса Байзаков, Ілияс Жансүгіров сияқты ... ... өнер ... ... ... аунап – қунайтын орны болған [25, 96 б.].
Аттардың солығы ... ... ... ... да ес ... ... Атқосшы жігіт жайылымда жүрген аттарды жинастырып, аттанудың
қамына кірісті.
- Мұха, - деді ол, - ... ... ... ... Иә, иә, жол жүрсе қысқарады деген еді – ау. Аттансақ аттанайық.
Күн шайдай ашық, аспанда бір бұлт жоқ. Осы ... ... ... жер ... жол сорабы сағымданып көрініп тұр. Мұны Мұхтар да
байқап ... ... ... ... ер – ... жайғастырып жатқан
атқосшы жігітке қарап:
- Осы бүгін Асы жайлауына жетеміз бе? – деді Мұхтар.
- Жоқ, ... ... ... ... Егер тоқтамай суыт жүрсек,
Сарытауға тақар барып қонамыз.
Алыстан бұлыңғырланып көрініп тұрған Сарытауды қамшысымен нұсқап:
- Сарытауым әне ... тұр ғой, - деді ... Ол ... тауға жету үшін талай сайларды, талай суларды басып
өтуіміз керек. ... ... Үш ... ... ... ... ірі ... тұр ғой.
Атқа Мұхтар мініп жатып:
- Жігітім, көп шұбыртып жібердің ғой. Онда ... - деп ... желе ... келеді. Лепілдеген жүрісті ат айызыңды
қандырады. ... ... ... шыдасаңдар, біз де ... ... ... ... ... ... Үш Меркенің терең сайларын бірінен-
соң бірін артқа тастап, Ағанас жазығына шыға келді. Бұл түс ауған кез ... ... ... елі. Оны қақ ... ... бұл өзеннің суы мол,
ағыны қатты. Сондықтан салт аттыларға өткел бермейді. Жолаушылар ... ... төрт ... ... ... ... бар. Жолаушылар сол
көпірге тартты. Көпір тар, жол ... ... ... Өзі тар, адам ... тұр. Мұны ... ... ... жетектеп, өзеннің арғы
жағына жаяу өтті.
Күннің ыстығына қара терге малынған аттарды біраз дем алдыруды ойлады
Мұхтар. Бұл ... ... да ... Осы ... олар өзен
жағасындағы үлкен теректер арасындағы көгалға келді.
Көгалда үш адам отыр. Екеуі еркек, біреуі әйел. ... ... ... ... келіп:
- Ассалаумағалейкум, - деп сәлем берді.
- Әликумассалам! Келіңіздер, - деді отырғандар.
Мұхтарлар аттан түсті. ... ... айыл – ... ... ағаш көлеңкесінде отырған әйел:
- Ау, жігіттер, аттарың дем ... ... ... ... ... сонда аттардың белі босап, шынығып қалады, -
деді.
Қоржындар жерге түсірілді.
- Енді өздерің анау өзеннің ... ... ... мына ... - деді ... ... ... суына жігіттер лезде сергіп қалды. Олар үш адам
отырған топқа келді. ... ... екі ... ... ... орын ... сырт көрінісі көз татарлық болуы керек. Оның үстіндегі киімі
қыр қазақтарының жобасына ... Киім түрі ... жас ... үстіне
құйып қойғандай. Дастарханда отырған әйел Мұхтардың өне – бойына түгел
қарап шықты.
- Дастарханға ... ... ... ... ... ... ... қатты ыстық қой, шөлдеп қалған шығарсыздар,- деді әйел.
Ол әйел қайтып сөз ... ... ойы ... ... ... ... қымызға сусындасын, сөзге айналдырмайын» деген болуы керек.
Адам қатты шөлдегенде сыпайылықты ... ... ғой. ... ... ... ... қымызды Мұхтар дем алмай сіміріп алды. Екінші
рет құйылған ... оның ... тұр. Енді ... өзі ... ... ... иелеріне көз жүгіртіп зейін қойды. Екі жігіт ... ... ... жүр. ...... ... жаңа шыға бастапты. Соған қарағанда 20-
25 – терде болуы керек.
Дастархан басында төрт ... ... ... ... ... әйел ... ... әсемдеп қойған ақ күндік. Күндіктің астында ақ
кимешек. Кимешек сәндеп тігілген. Маңдайы мен екі жақтауы ... ... ... ... қара торы бет- әлпетіне ерекше сән ... ... көк ... ... камзол, белінде кереқарыс күміс белдік
[48, 45 б.].
Мұхтар бұл әйелге әлсін - әлсін қарап қояды. Ішінен ... ... ... ... ... Қазақ ауылындағы әйелдер дің
көпшілігіне ұқсамайды. Киім ... сөз ... ... ... ... белгісі тұр. Жылы мінезді, шешен сөзді, ойшыл адамның бір түрі
бар. Бұл әйел кім болды екен ... ... ... ... Мұхтар. Ол әйел
1916 жылғы патшаға қарсы Албан елін ұйымдастыра ... ел ... ... ... ... ... еді. ... білімдарлығы мен парасаты
жағынан Албан елінде ерекше құрметті ана болған. Кезінде ... ... ... ... ... әйел ... да, сегіз қырлы , бір ... мол жан еді. ... ... ... сыйлы
болған. Кең дастарханды, ер көңілді ашық мінезімен ел ... ... ... ... ... ... ... ерлердің қызметін де атқарған.
Жолаушылар сусындап болды. Аттары да дем алып, сергіп қалыпты.
Жолаушылар жабыла атқа отырды. Ұзақ ... ... ... жолы ... ... жол. Барлығы бес адам іркес – тіркес қатар келеді.
Мұхтарға ой түсті. Бірге келе жатқан адамдармен танысып, ... ... ... ... Оның астындағы Ақтанкер ат суып,
денесі ширап ... соң ... ... ... ... ... Ол ... тартып, жүрісін бәсеңдетті. Осы ... ... ... ... ... жолаушы әйел Мұхтармен қатарласа жақын келді. Екеуі ат үстінде қатар
келеді. Үлкен адамға ... ... ... ... ... ... ... әйел бастады:
- Қайным,- деді сыпайы жүзбен әйел, - ... ... ... ... ... сөз бар. Біздер енді жолдас болдық. Танысып
қояйық, өздерің қайдан келесіңдер? Қайда барасыңдар?
- Жеңгей, біз Қарқара жәрменкесінен келеміз, ... ... Онда ... ... ... қайным. Біз де Алматыға барамыз. Менің
атым Көкшігер. Енді аты – ... кім ... ... қай ... ... Атым – ... әкемнің аты -Әуез. Тобықты елінен боламын.
- Бұл жаққа бұрын келіп пе едің?
- Жоқ, жеңгей, бірінші рет келіп отырмын.
- ... ... ... ... баласы екенсің. Біздің Қарқара
жайлауы ұнады ма?
- Қатты ұнады, жеңгей, мен дәл ... ... ... - деп ... ... – Қарқара әсем жер екен, жер беті Қоқанда тоқылған
кілемнің ... Тау да, төбе де, қыр да, сай да, жыра ... ... ... ала ... бүркенгендей. Тек Қарқара
тауының терістік беткейлерінде тебіндеп ... ... ... денеге қара барқыттан тұмар таққандай бір ерекше көрініс беріп
тұр. Осындай әсем ... ... қақ ... ... ... иректеп ағып жатқан Қарқара өзені. Осындай көрікті жердің
орналасуы да бір ... ... өзі ... ... ақ ... ұлы
таулар. Соған қарағанда күміс ... асқа ... ... ... ... толық бейнелеуге дүние жүзіне белгілі
шебер суретші Рембрандт та бояулар таба ... ... ... ... ... ... қатты тебірінттің. Әркімнің өскен жері
«Мысыр шәрі» дейді ғой, ... ... ... ... ... өз
атымен атадың, өз сырымен сырладың, - деді ... Жер ... - деп ... ... Мұхтар, -оның бояуымен ғана
бағаланбайды ғой, жеңгей, оның мағынасы өте тереңде ... ғой. ... ... емес пе. Оның бір ... ... ... ... көркі мен маңызы жағынан қазақ халқының бет ажары
ғой. Ал экономика жағынан алсақ, ... ... ірі ... ... ... тұрған күретамыры ғой. ... ... ... осы арада нәр алып, алмасып отырған
ғой. Тіршілік мәні осыда [49, 50 б.].
- Қарқара үлкен думан базар ғой. ... ... ... ... ... -деп ... Көкшігер.
- Жоқ, апай, олай емес. Мына томпайғандардың бәрі кездеме, киім –
кешек, шай, қант ... құр ... ... деп күлді.
- Қойшы әрі, бірдеңені айтпақшы, қарағым. Қағазы несі? Қарқарадан
қағаз артып не болыпты? Алматыда қағаз жоқ па ... ... ... іс ... ... тұр. ... өзі де ... Енді ерсілеу көрінген істің мән – жайын ... ... ... жөн ... ... - деді ол ... ... қағаз артып келе жатқаным рас.
Біз сауда - саттық жасайық деп келгеніміз жоқ. Уақыты өткен үлкен
істің жайын зерттеуге ... ... Сол ... ... анау
қоржындағы қағаздарда жинақталған.
- Астапыралла, ол қандай іс екен? - деп ... ... ... Жеңгей, осы жердің адамы екенсіз. 1916 жылғы Албан ... ... ... ... ше. Елімізді бүлдіріп, ... ... ... ... ... ісін неге ... ... мал, сұраусыз затпен
бірдей болдық қой. Қырды ғой, таптап жаншыды ғой, аяққа басып ... ... деп ... аяқтауға шамасы келмей көз жасын төгіп жіберді Көкшігер. Осыдан
соң ... ... ... ... ... тым – тырыс, барлығында үн
жоқ. Бір қайғының шырмауына оралғандай. – Уһ...қайным – ай, ... ... ... тырнап ашқандай қайдағыны қайдан еске түсірдің. Болары болып,
бояуы сіңген істі ... не ... Ол өтіп ... істі ... ... мәні бар, ... деп сөз
қозғады Мұхтар. – Бостандық көксеген қарусыз қарапайым халықтың қарулы күші
бар, әмір иесі ... ... ... шығу ... ... ... ... кеш те болса сол болған оқиғаны қағаз бетіне түсірсем ... ойым бар. Ол ... іске ... ... ... келемін. Бұл жерде
айта кететін бір жай бар. – Мұхтар өзі ... келе ... ... ... қилы ... ... хабары бар екенін аңғарып қалды. ... ... ... ... ... сөзі ... үлкен ой салды. Сондықтан
да өзі зерттеп, іздеу салып жүрген ... әлі де ... ... осы әйел ... ... келді. Әйелді әңгімеге тартуды ойлап
келеді. ... ол ... 1916 ... ... ... ... біреуінің әйелі екен деп ойлаймын. Тіпті, Қаракөл мен Жаркент
арасында ... ... ... Серікбайдың нақсүйері екендігінен хабары
болған. Мұхтардың өз айтуы бойынша, осы күнге дейін жинаған материалдардың
ішіндегі құндылығы соңғы бір ... ... ... ... әңгімелер болды.
Қарқаралыда жиналған көп материал осы ... ... ... ... ... оқиғаның көптеген кезеңдері анықталды.
Көтеріліске қатынасқан ... ... ... өз ... ... 357 ... сөзбен айтқанда, «Қилы заманға» ... ... ... ... байытылды. Бұл пікірді Көкшегір Мұхтардың өз аузынан естіген
екен.
1950 жылдан ... осы ... ... барып, мөлдір суынан дәм татып,
дем алып қайту оның әдетіне айналған. Оның мынадай себептері бар.
Туған елінің мұңын ... ... ... зарын зарлаған Мұхтардың
«Қилы замандағы» ойлары осы жолда, осы бастауда туып, қалыптасқан шығар деп
ойлаймын.
Бостандық туын алғаш көтерген ... ... ... ... бояған патша озбырлықтары «Қилы заманда» өз атымен аталған, ... ... ... ... ... ... ... төзе
алмайтын әділет туын ұстаған күрескерлер бар екені сәтті бейнеленген.
Мұхтар болмаса ел үшін озбырлыққа қарсы кеудесін тосқан, ... үшін өз ... ... ... ... ... мен ерлік
істері атаусыз қалар ма еді. Осы ... ... осы ... ... ... ме екен деймін [48, 49 б.].
2. «Қорғансыздың күні» әңгімесінің жазылу тарихы
Расында да Мұхтар ... ... ... оның ... орыс және ... ... ... көтеріліп барып творчествоға ден қойып
еді. Бұған оның тұңғыш жарық көрген ... ... ... ... бірі - ... ... атты ... анық айғақ бола
алады. Мұхтар Әуезов өзінің қуатты суреткерлік таланты мен ... ... осы ... өзінде-ақ айқын танытады.
Бұл әңгіме төңкерілістен бұрынғы қазақ ауылының өмірінен алынған аса
бір ауыр шындықты, адамның жаны түршігерлік сұмдықты баян ... ... ... оқиға өрбігелі тұрған жер, мекенмен таныстырып алады. Арқалық
тауынан аса соққан, азынаған сарынауық жел де, ... ... ақ ... ... ... арам ойларын өзара ишарамен ұғынысып келе жатқан жат ... ... да ... аңырап ұмытылып қалған бірдеңе секілді ескі қора да,
одан жарты шақырымдай жерде басы қарайып қожалық ... ... ... ... ... бір ... ... бір баланың бейіті де ... ... бір ... ... ... жаршысындай сезілді [50, 4
б.].
Сөйтіп, жазушының адам тағдырын, оның іс-әрекеттерін ... ... алып ... ... оның ... жоғары әдебиет
дәстүрлеріне ден қойғандығы, суреткерлік алғырлығы бұл шығармада анық белгі
берді. әңгімеле өзара қарама-қарсы тұрған екі ... бар. Бірі - ... ... ... ... ... өктемдік дүниесі, екінші-
Ғазизалар арқылы бейнеленген қорғансыздар дүниесі. ... пен ... ескі ... мынандай қорғансыздардың көрген күні осы болатын. Олар
«ұстағанның алдында, ... ... кете ... Осы ... Ғазизалар өзінің рухани пәктігімен де, аянышты тағдырымен де, жан
қуатымен де сол қорғансыздардың ... ... ... ... ... ... ... қозғаған тақырыбына,
яғни қазақ әйелінің аянышты тағдыры жайына кейін де талай рет ... «Кім ... ... ... ... шығармаларын жазды. Бұл
шығармалардың бірі әлеуметтік тақырыптар да қоса қамтылып отырады.
Ал ... ... ... ... ... ... мораль
тақырыптарына арналған. Бұларда сын ашық ... ... ... ... ... хал-халеттерге бөлініп берілген. Жазушының осындай
зілсіз ирониясы, майдақоңыр ... ... ... лиризмге суарылғанда
көркемдік бояу-нақыштары құлпырып, жайнап сала ... [51, 58 ... ... кезеңдегі шығармалары негізінен сыншыл реалистік
бағытта жазылғаны мағлұм. Әрине, оның творчествасындағы осы ... ... ... болған жоқ. Мәселен, «Оқыған азамат», «Кінәшіл бойжеткен»
сияқты ... ... атты ... ... ... ... ... жетеді.
Алғашқы екі шығармадан төңкеріліс алдындағы өмір шындығының бірталай
елесі көрінеді. ... ... ... ... мен ... ... ... мінез-құлқы мен рухани кейіптерінен
олардың түсінігі мен түйсігіне, ой санасына ... жат ... ... байқаймыз. Бұл шығарма кейіпкерлерінің психологиясы, ішкі
сырларын ашу ... да ... ... ... ... жеткен. Кінәшіл
бикеш Ғайшаның зиянқорлық қылықтарын, оның тән құштарлығын қызықтаған ... ... ... тып-типыл ете суреттеуімен жазушы ... қыры ... ... танылады. Рас, оның кей ретте реалистік
мәнерден ауытқып, натуралистік сарынға ... ... ... де бар ... б.]. Бұл ... оның шығармасының әлеуметтік астары жалаңқабат
тартыңқырап та кетеді. Яғни онда ... ... ... ... мінеу
басым шығып, сондай рухани жүдеушілікті туғызып ... ... ... ... ... ... ... алмағайып жәйттер, ... ... бой ... ... ... ... әңгімесінен де
байқалмай қалмайды.
Ал, «Жуандық» атты ... ... ... оның
суреткерлік бағытындағы жаңа беталысты ... ... ... ... шыққан қарапайым адамның, еңбек иесінің ұнамды образын жасаудағы
ден қойғаны, сөйтіп оның жаңа арнаға қарай меңзегені ... Ол ... ... ... жаңа ... ... бірге оның ой-
санасындағы шектеушілікті де жасырмайды.
Жалпы, адам тағдырының ... ... ... ... ... оның ... табиғатты астастыра қабылдау
мақсатымен, көбінесе ... ... ... алу ... ... Алайда,
«Оқыған азаматта» Мұхтар табы әлі жүрегінен өшпеген оқиғаның нақты мерзімін
алған. 1921 жылы ... ... ... ... өлімді» елге
естірткен қаза хабарында «21 февральда затондағы қазақ жұмысшыларын ... ... ... 3 наурыз күні дүниеден қайтқан», Мұхтардың жасынан
бірге өскен досы Сейіт Тоқымбаевтың көңілін сұрай барғаны ... «Ел ... от ... суық ... ... бұрын да дімкәсі бар, көкірек
ауруын қоздырып ... ... ... ... ... қалу үшін
шақыруы да сенімді. Төңкерістің толқынында сан рет өліммен бетпе-бет келген
екі ... «Уақ ... ... ... ... мақсат жолынан
айнымасқа уәде берісіп, серт ... ... «Мен ... сіңіре
алмадым... Мені сөкпейсіңдер ме? Менде жазық жоқ қой» ... ... істі ... өкінеді. Алматқа тапсырады [52, 52 б.] .
2.2 «Оқыған азамат» әңгімесіндегі өмір шындығы мен ... ... ... ... ... оқиға үшінші жақпен баяндалып
келе жатып, кенет Мейірханның өз ... «Сол ... ... тірі ... ... ... болады... Содан үлкен дерт бола ма? ... ... осы ... ... кісі ... ... бірі
болмаса екен. Тағдыр енді ең болмаса осы ... ая, ... ой ... ... деп ... ... ... түзеледі. Кейіпкер мен автордың
ойының араласып кетуі – шығармаға желі тартып ... ... ... ... ... [53, 36 б.]. Ішкі әсер мен ... әсер ... сезім
буырқанысы тұтаса төгіледі. Сондықтан да Мейірхан мен Мұхтар есімдерінің
дыбыс үндестігі де бірталай ... ... жан ... ... ... «мені» мен Мұхтардың
«мені» шығарманың орындалу барысында араласып кетуіне бір себеп – ... ... ... автордың толық арылып кете алмауында.
Сейіттің қазасы мен әңгіменің жарық көруі ... - ... екі ай. Ұлы ... ... ... бірде бір шығармасында ... ... ғана ... ... Ал мұнда: «Мейірхан жолдас! Ертең ... ... ... кел. Сен ... ... мен ... ... болдым.
Құдай ұрып сөзіміз осылай болып қалды. Жұмағұл» - деп түгелдей көшіреді де,
хаттың үстіне ірі жазумен: «бармаймын, тойың ... деп ... ... ... [53, 37 б.]. ... тұрмыстың детальді осыншама тәтпіштеп
жазу өзге еш ... ... ... Мұхтар тойдың шақыру қағазын
әңгімеге енгізгенде, оның өмірлік шындығын басымырақ көрсету үшін ... ... ... және ... ... салмағын үстей
түскісі келгендей.
Сонымен «Оқыған азаматтағы» Мейірхан – Мұхтардың өзі. Мақсұт – ... ... ... ... ... Ол пікірді тағы да дәлелдей түсетін
мынадай дәйектер мен уақиға күәларының сөзін келтіреміз.
Қайым Мұхаметханов «Ес – ... ... ... ... Уәли
Тұрлыбеков, Құсайын Әубәкіров, Омар ... ... ... ... ... Әуезов, Кенжебек Құлғарин сияқты кеңес қызметкерлері
Ғалиасқар Төлебаев, Латиф ... ... ... Кәбір Махмұтов, Әжен
Махмұтова, Сәруәр Арықов сияқты бастауыш кеңес мектебінің жас ... ... ... ... – Сейітқазы Тоқымбаев болды. «Ес- Аймақтың»
талантты ұйымдастырушысы, қоғам жұмысын қызу ... ... ел ... ... алғашқы қадамды, 1921 жылы 21 ақпанда «Ел ағасы» пьесасын сахынаға
шығарыпты да, мезгілсіз дүниеден көшіпті. «Ес- Аймақ» мүшелері, ... ... ... Жүніс, Омар, Кәбір, Әжен, ... ... ... ... ... ... Қайғырып хабарлап, «Күйінішті
өлім» деген ... ... ... Газет редакторы Мұхтардың досы
болатын және «Оқыған ... атты ... ... ... ... ... Тоқымбаев еді» - дейд [53, 24 б.].
Ал, Ғ.Сармурзин «Оқыған азамат» әңгімесінде ... өзім ... ... жайттар мен адам бейнелерін кемеліне келтіре суреттеп жазған. Осы
әңгімедегі қайғылы оқиға мен ... ... ... ... ...... екі үйдің арасында болғаны әлі есімде. Мұндағы Мақсұт (1960
жылғы ... М. ... ... атын ... деп ... Ал 1922 ... – Т.Ж.)– дегені Тоқымбайдың мезгілсіз қаза ... ... ... арам ой мен зұлымдық әрекет жасаған Жұмағұл дегені - ... оны ... ... ... Ақтай дейтіні - Әуездің Ахметі [20, 135
б.]. Хадиша ... ... ... қызы – Қанипа, ал Әміре – ... адам - ... ... ...... ауыз ... ... жазушының сондағы оқиғаға қатысты адамдардың жақсылы – жаманды
кейіптерін қалай ... ... ... ... ... - ... [54, 5 б.].
Мұхтар Әуезовтың «Қорғансыздың күнінен» кейігі көркем шығармасы да,
көріп тұрғанымыздай, өмірдегі оқиғаға құрылған. «Оқыған ... ... ... ... де ... мақтамен бауыздағандай ауыр тиері анық. Әуезовтың
иірімі күшті психологиясының нағыз дәл көрсетілген ... ... ... ... ... ... өзін тағына жеткізе
қайырды. Мұхтар Әуезовтың алғашқы кездегі ... ... ... ... иек ... ... ... бір шығармашылық кезеңдегі жазушының ерекше ден қойған
тақырыбын оның ізденіс жолындағы тоқырауы, не ... ... ... деп
бағалауға болмайды. Қайта жан – ... ... ... ... ... жөн. Мұхтардың сол жылдардағы ... ... ... ... ... ... – кезінде орынсыз сыналып,
теріс түсініктерге жол ашты. Тіпті, саясатпен астарлап, кей ... ... ... ... ... мен «Сөніп – Жану» солардың ішінде аты
аталып, түрі түстелмегенімен де, тізімнен ... ... ... ескі
тұрмысын көксеушілік, сал – серілікті дәріптеушілік сарыны ... ... ... ... көрінстің байбаламы жазушы үшін өте қиын ... ... ... ... ... [53, 39 б.]. ... басын қосып, 1935 жылы оқырмандарға ұсынғанда Мұхтар Әуезов:
«Ескілік көнеңкесінде» деген ... ... ... ... болған
рушылдық, феодалдық ескіліктің көлеңкесінде, қойны қонышында болған әр
алуан көріністің ... – азды ... ... Сол ... ... ... шыға алмай, сезім, санасы тұсаулы болған жеке адамдар, жас-
кәрі, еркек-әйелдер бар. Ол ескіліктің езгісінен әлі шыға ... ... деп ... ... неге сол кезеңге қатты көңіл бөлгендігін
түсіндіреді [54, 45 б.] ... ... ... ... жастық желегімен қоса,
«абүйірсіз көрге құмар» қасіреті де қамтылуға тиісті. Олар өздерін уақытша
«заман еркесі» ... ... ... ... ... ... Автор осы
жылдардағы әңгімесінде тақырыптың өзін мысқылмен: «оқыған ... ... ... ... деп ... ... жан дүниесіндегі жалғандықты
бүркемелеп тұрған «қылымсуды» әшкерелейді. Кейін қоғам ... ... ... ... ... ... ... ақырына шейін
айтылмағандығын анықтайды. Өмірінің ... ... ... ... ... ... кезеңі хақында роман жазуды армандап өткен
қаламгердің орындалмай қалған ... бірі осы. ... ... соның
алғашқы ұшқыны еді. «Үйлену» де, «Сөніп-жану» да бір жылда жазылып, ... ... ... ... ... әйел ... - ... «Ескілік
көлеңкесіндегі» қыз - Жәмеш. Егер осы үш шығармаға ортақ бейненің бір ... ... ... ... ... ... аты- Кәмила, Кәмеш болып
шығады. Бұл кездейсоқтық па? ... ... ... Ал оның ... ... ... ше?
Онда мұның бәрі кездейсоқтық емес, өмірлік құбылыс ... ... ... ... ... басынан кешірген сезім бұлқыныстарын көркем
тілмен кестелеген, өлі табиғатты тірілтетіндей ... ... ие ... ... ... ... ... ұсыну қиынға соқпайды.
Мұхтар да мұндай тебіреністі шақтардың сезім шарпуын өз жүрегі арқылы
сыннан өткізді. «Үйлену» әңгімесі арқылы өзінің ... ... ... елес береді.
Ал енді осыдан Мұхтар ... ... ... ... ... “болатком”- яғни болыстық атқару комитеті делінеді.
Бұл – «халбикенің»- халық билері комитетінің ... 1920 жылы ... ... ... ... ... өкіл болып барып, Кәмила Мағауия қызын
атастырған жерінен ... өз ... алып ... ... Кәмиланың ағасы
Тұрағұлдан, әжесі Ділдәдан қолдау тапқан. Мұндай ... ... ... ... жүк ... ... «Жас ... деп аталған алғашқы
нұсқасының мақсаты - сол «Жас жүректің» ... ... ... ... ... қалуы заңды. Кәмиланы дәл «Үйленудегідей» ... ... ... ... ... жартылай сот күшімен сес
көрсете пәуескемен ауылға әкелгендегі Мұхтардың өзі ғай. ... ... ... ... екені дәлелденіп шығады деп жеткізді өз ойын М.Әуезов
[54, 8 б.].
Біз жоғарыда автордың «Менімен» кейіпкердің арасындағы жіктің жымдасып
кеткені сондай, кейде ... ... өзі ... ... ... ... ғұламаның естелігі арқылы ескере кеткен едім. «Үйлену» де
дәл сондай шығармашылық құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ғана ... ішкі иіріміне ықпалын тигізген.
Жалпы бейнелік сипат алған. Яғни өмірлік ... ... ... ... ... дүние ретінде әсер қалдырады. «Үйлену» бас бостандығын ... бен ... жас ... ... ... адал тілектерімен «Жас
жүректердің» қосылуын мақұлдаған авторлық ... ... ... ... ... ... ... сүйсінген ізгі-ниеттің желісі.
Мұндағы басты тұлға, әрекет иесі- қыз. Ал «Сөніп-жануда» жігіт мүддесі
алдыңғы қатарға шығады. ... ... ... ... ... онша жинақталмай-ақ табуға болады.
«Сөніп-жану» алғаш рет 1923 жылы «Заман ... ... ... 6-7-8 ... роман іспетті шықты. «Сөніп-жанудың» ... 1960 ... ... кірмей қалған мынадай сөздер бар: «Сондықтан
жолдастарымен бірін-бірі жұбатып, ... ... ... ... теңдік,
бостандық әпереміз, құлдықтан, қорлықтан құтқарамыз деген сөздеріміз іске
асатын болса, осы заманда ғана ... ... ... ... ... ... жоқ ... енді бас алмай іс істемек болған ниеттерін айтысты...»
[55, 24 б.].
«Үйленуде» де кейіпкердің ... ... ... ... де жазушы айрықша көңіл бөлген. Мысалы, «Оспан сөзінің басын
ұғымсыз қылып, қайта-қайта ... ... ... ... ... ... екен. Я, оның үстіне күйеуіңіз бір елдің
болысы, ұлығы. Енді тимеймін дегеніңіз лайық бола ма? Міне бұл ... ... деп ... ... ... деген мінездеме
кейінгі 1936, 1960 жылғы ... ... ... ... ... ... ... қайта-қайта бөгеліп сөйлеп, аяғында:
- Ата-анаңыз атастырып...лайық бола ма? Я, мен бұл ... ... деп ... ... ... күлімсірей келіп, ақырында мырс
етті. Жәмиланың өңінде жігіттің сөзі әсер ... ... ... Жәмиланың Оспанмен көңіл қосып қашып кеткен бейнелері де
қысқартылған.
«Бәрі де сандарын соғып «қап», мына ... ... ... ... ... деп... Оқуың бар болғыр... Бұлардың бәрі де осы деп қала берді»
деген баяндаулар соңғы 1936, 1960 жылғы түзеулермен алынып ... ... ... ... ... да ... ... болады. Кейбір
туындылардың бақ жұлдызы бірден аспандай көтеріліп, жарқырап шыға келеді.
Қайсібірі жылт ... өшіп ... ... жолы ауыр, өзі де сүрінеді,
авторын да ... Бары да, жоғы да ... ... ... қояық. Өзге себептерді ескермегенде, автордың бетіне жиі-жиі
көлеңке түсірген және талай-талай ... ... ... ... ... бойжеткен» мен «Қаралы сұлу» жатады. Қазақ тұрмысынан
алынған ... ... ... ... да, ... де ... бағы ... бағасын алып жүрген жоқ. Екеуі сыналса да мақталса да қосақталып
айтылады. Соның әсері ме жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... ... де осылар. Өңделгеннен кейінгі
көркемдік ... ... ... мүлдем қарама-қарсы бағдарды
ұстанып, тонын айналдырып шыға ... ... 1926 жылы ... ... ... Ондағы негізгі кінә - кейіпкер әйелдер бойындағы қазақы мінездің,
тұрмыстағы әдет пен әдебінің іштартпа, үлгі ете ... ... ... бірақ одан жар сүйгісі келеді. Екіншісі тілсіз табиғаттың
жүрегін үзгендей болып шаншыла қадалса да, бойды ... ... ... ... ... ... ... сыртқа шығарғанын түсінуге сол ... ... да, ... ... да ... емес ... ... жүзіп, таным-табиғатына жат әйел бейнелерін кескіндеуге
итермелеген тылсым күш пе? Мұхтар Әуезовтен ... ... ... ... ... ең жасырын, ең қиын іске» қалам тербеген, жол нұсқаған
үлгі бар ма еді. Ол кім? Және оған ... ... жүр? [32, 36 б.] ... ... кейіпкер психологиясы қанша айтқанмен ер адамға бейтаныс
мінез ғой. Соны қалай жаздыңыз?»- деп сұраған ... ... ... ... жиырма алты жасында жесір қалды. Ақтілеу жұбайынан айрылған
соң ашуланшақ болып ... ... ... ... ғана ... ... отыр). Өзі іле нұрлана, тола түсті. Бір прототип сол болса, екіншісі-
Семейде сыр алысқан тағы бір ... ... ... ... деп ... ... Әуезов. Бұл жауаптан бір ... ... өзі ... ... ... ... «Кінәмшіл бойжеткенді», «Қаралы
сұлуды» жазғанда таныс ... ... ... ... ... ... ... өз естеліктерінде М.Әлімбаев [53, 39 б.].
2.4 «Кінәмшіл бойжеткен» шығармасындағы авторлық позицияның
өзгерісі
«Кінәмшіл бойжеткеннің» ғұмырлық деректерін толық ашу ... ... ... ... бар. ... ... Қайым Мұхаметқанов Семей
қаласындағы Ертістің құлама жағасындағы екі ... үйді ... бар ... ... сол ... екінші қабатындағы терезесі аулаға қараған бөлмеде
тұрыпты. Үлкен шарайнаның алдында ұзын, қара ... ... ... ... ... сылап-сипанып, өзіне-өзі сүйсініп отырады екен. Кастюм-шалбарын
үтіктеп, галстук таққан жігіттің барлығы сол үйден көз ... ... - дәл ... ... ... бірақ екі рет күйеуден шыққан
екен. ... ... ... ... ... ажырасқан. «Ес-
аймақтың» ойын-сауық ... де ... ... ... ... жігіттердің: «оның үстіне Ғайша жақсы актриса десетін»- деуі де
шындыққа жанасады. Кейін орыс ... ... ... Сібір жақтағы үлкен
қалаға қоныс ... ... [50, 36 ... ... марқұмның:
«Е, ол Ғайша ма? Неғыласың ажарлы еді.
Мұхтардың ... ... ... де ... Есік ... ... кесірлігін көрмедік. Содан «Бұл қазаққа жақсы көрсең де
жақпайсың деп кетіп қалдық. әңгіменің ... аты ... ... ... ... екі ... ... өзін ел – жұртқа солай таныстырған» [III.2T.№8] –
деген екен [51, 325 б.].
Жазушының бұл әңгімесі алғаш рет ... ... ... ... 1925 ... журналында басылды. Ал 1936 жылы «Кінәмшіл бойжеткен» деген атпен
шықты. Ең алдымен, әңгіменің бұрыңғы атын «Қазақ ... деп ... ... өз ... ... ... мен ... позициясындағы жаңа
нышанды байқатады. Өйткені Ғайша сол кездегі қазақ қыздары үшін типтік,
жинақы ... бола ... ... Ал ... ... деген атауда нәзік
астармен берілген юмор, тіпті әжуә да бар.
Сол сияқты әңгіменің алғаш ... ... ... ... ... қалған. Мысалы: Қаланың дағдылы шаңы мен ерте басталған
ыстығы көп жұртты қажытқан. Сондықтан қазір қызарып күн ... ... ... ... ... ... ... жиіркендіреді. Керісінше,
«Кінәмшіл бойжеткендегі» нәпсіқұмар Ғайшаның ... ... ... ... ішкі ... ... қызының намысына тиерлік
жала» деп шала бүлінді. Өз шығармашылығы ... ашық ... ... ... жолдарының қоғамдық жұртшылықтың игілігіне біржолата
үйлеспейтін сөздерім болған» деп емеурін танытқан шығармаларының бірі ... ... екен ... 57 ... бойжеткен» мен «Қаралы сұлудың» кілтипәні не еді? ... ... ... еді және не үшін ... ... ... бас
тартты? Олар, сол тұстағы азулы, білікті әдебиетші Ғаббас Тоғжановтың:
«Мұхтардың «Қаралы ... ... ... ... ... – бәрі де тұрмыста болмаған оймен, ... ... - ... ... ... тым ... өмірден алшақ
оқиғалар ма еді? Біздіңше ескерерлік жайлар болғанымен бұл таза реалистік
тұрғыдағы туындылар ... әйел – екі ... ... ... да екі ... тілекпен
қарайды. Бірі – дене рахатын бара жатқанда ... ... ... ... ... леп ... қана тербетіле соққандай. Жеңіл
жібек киімді денелер ... ... ... ... ... кіргенде
жазғы ыстық күнде, мөлдір көлдің бетінде дыбыссыз жүзіп келіп, ... ... ... аққудай сыланып көтеріліп, сергігендей болушы еді.
Бақша рахатына ... ... ... ... ... ... ... маңынан салқын леп соққызғандай». Сондай-ақ әңгіменің соңғы
нұсқасындағы аяқталымды оның ... ... ... алып тастаған
[23, 36 б.].
«Бұның артынан бірталай заман өтті... Ғаббас осы ... бір - ... ... келіп, ақырғы бір күні губерниелік қалаға ол бір орыс қызын
әйелдікке ... ... ... ... Ол ... қазақ қызы - әйелін
губерниелік қалаға келген соң тастадым деп хат жазып еді. Соның ... ... бір ... орыс ... ... алып та ... ... Ғаббас
нең бар еді Ғайшада. Ол екеш ол да саған адамшылықпен әрқайсысын үгіттеген
соң, сенің момын ... кім ... ... әр нұсқасын салыстыра
оқығанда жазушының ойлы ... пен ... ... ... ... ... оқыс әрі ... аударарлық жай - әңгімедегі басты кейіпкер ... ...... ... Оның аты – ... ... Бет - әлпеті «тұңғиықтанып, сұлу ажармен қарайтын, пенсие киген,
қара көзді, қыр ... ... ... шашты жігіт...». Жанындағы екеуі,
бұрын басқа жерде бірге оқыған жолдастары. Бұл, жазушының өз ... етіп ... ... өнер ... ... қарасақ, «губерниелік қала»
- «құмы мен шаңы көп» Семей. Бұрыңғы ... бағы ... ... ... ... ... орны «үлкен аллеяда екі – үш жерде дөңгелек фантан бар
еді». Бір жыл ... ... ... да ... ... келген. Оның да
аты белгілі жазушы. Әрине, бұдан Ғаббас – Мұхтар деп ... ... ... ... ... ... ... қимағаны белгілі. Ғайша мен
Ғаббастың – Мұхтарға ренжіп жазған хаттары бар. Кез-келген ... ...... ... Т.Жұртбай келістірі берген болатын [52,
10 б.].
Қорыта айтқанда, әуел баста автор «Қаралы ... ... ... арқылы қазақ әйелінің хан сұлулығын, ар тазалығын, рухани беріктігін
символдық поэзия тілімен жырлауды ниет еткен. ... ... ... ...... тұлғасын сомдап, нағыз идеалды әйел бейнесін
сипаттаған. Қайғыны жеңе ... ... ... күшін, сезім беріктігін
сенімді түрде суреттеуге - өз ... ... ... ... ... ... ... жылдар салғанда қатайып, өзіне - өзі қатал ... қара киім ... ... әйел болғаны» Мәденнің тағдырына қозғалыс
алған.
Біздің пайымдауымыздың «Қаралы сұлудың» әуелгі ... ... ... яғни ... ... ... тиген тәрізді. Осы қалпымен
де, классикалық мұраға ... ... ... ... ... ... [18, 29 ... Мұхтар Әуезовтың алғашқы шығармашылық ... ... ... ... ... болды. Бұл аялдамадан Мұхтар
Әуезов мүлдем басқаша түлеп, жаңа ... ... Үш ... ... ... ... ... алғашқы әрекеті – осы уақытқа дейінгі
рухани перзенттерін өз өмірінен сызып тастауымен ... Сол ... ... ... ... «Қаракөз», «Қаралы сұлу»,
«Қилы заман», «Қараш-қараш», «Көксерек» бар еді. «Көксеректегі» адам ... ... ... пен ... ... автор идеясын бұрмалап, Көксеректің болмыс-бітімінен әлдебір
символиканы тауып, оның емеурінінен саяси ... мен ... ... ... ... ... ... ишарасы. Көксерек-өтіп
кеткен көшпенді дәуірдің ... ... ... ... щабылып
жатқан ұлттық буржуазияның көкжалдары, соны Мұхтар өкінішпен жырлап, жылып
отыр десті. Іздегенге - мін көп. Тек өнер ... ... ... ақиқат
айтылмады. Өкініштісі де сол. Екінші бір түйткіл: осы кезеңде Мұхтардың
шығармашылық ... ... ... ... оны ... ... емес-
тағдыр тұрғысынан бағалап, жазу керек. Әйтпесе жалаңдыққа, жадағайлыққа
жолығамыз» - деген пікірінің «Шолпан», «Сана» ... ... ... ... ... еді. ... дәл осы ... елеусіз,
ескерусіз қалуы-ол уақытта ақылға сыймайтын. ... сол ... ... ... 1932 жылғы ашық хатында: «... Осы жаймен қатар мен көп уақыт
қоғамдық ... ... ... ... ... тану
мәселесіне келгенде әрі залалды-санашылдық түсінігін ұстанып қалды.
«Көксерек» 1929 жылы «Жаңа ... ... ... 1936 ... (жинақ), 1957 жылы «Пионер» Журналының №9 санында 1960 жылы
А.Пантиелеевтің аудармасы ... орыс ... ... мир» ... ... 1960 жылы ... ... шықты. Кейін бұл
шығарма А.Пантиелеевтің аудармасы ... 1961 жылы орыс ... ... ... ... 1962 жылы ... ... «Қараш-Қараш» беттерінде
шықты .
Осылайша М.О.Әуезов шығармашылығындағы прозалық жанр, ... ... ... ... ... ... шешімінің өз идеясымен жымдасуы
өте керемет дарындылықтан туған қолжазба десе де ... ... ... ... ... ... ... өмірімен байланысты
келеңсіздіктермен де ұшырасқанымды жасырмаймын Әр бір туындысын оқи отыра
жаңа әлемге тап ... ... ... ... ортақ бір түйін болады.
Ол әрине автор өмірмен, шығармашылық ... ... идея мен ... ... ... Мұхтар Омарханұлы Әуезов шығармашылық
саладағы ізденіске толы, мағынасы терең ... үшін ... ... ... ... жүйе қиянатын да көп ... ... ... ... біз ... ... үшін ... алмаймыз, ол қателіктерге
жазушы емес, сол кездегі қоғам кіналі болар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мұхтар Әуезов өзінің жазу үлгісімен де, шындықты бейнелеу, ... ... де ... ... жаңа жол ... Оның ... болсын, өз заманын суреттеуге арналған шығармалары болсын, жаңа
жазушылық ... ... ... ... соны ... ... Әуезов өткен өмір жолының өзі де ... еді. Ол ... ... ... ... қиын ... бастан кешті.
Қуғын да көрді, жазушылық ізденістері де ... ... ... ... де
Мұхтар таланты ерте мойындалып танылды. Мұхтар Әуезов еңбектері тарих
таразысынан өтіп, ... ... ... ... ... Оның ... халқының әлем алдында бетке ұстар тұлғасына айналды.
Мұндай міндетті Мұхтар Әуезовтің мойнына тарихтың өзі артқан еді. Оның
туған халқы отаршылдық пен ... ... ... ұзақ ... ... өсуін тежеп келді. Тарихтың әр кезеңдерінде оның ... ... мен ... ... ... Оның ... ... тоталитаризм
тәртібі ұлттың болашағы жайлы ойланып, азаттық үшін ... ... ... ... ... жіберді. Олардың ішінде М.Әуезовпен бірге аренаға
келген замандастары, қаламдастары көп еді. ... осы ... ... ісін ... сөйленбей қалған сөзін ... өзі ... ... ... ... ... мүддесін жоғары қойып, соған адал қызмет
жасады. Оның шығармаларында адамның еркі, бостандығы ... ... да ... ... ... ... келе, бұл салада көп ізденіс
жүргіздік. Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің шығармашылық лабороториясын ... өмір ... ... ... ... ... ... барлық
шығармалары оның өмірімен тікелей байланысты деп нақты түрде айта ... жай ... ... бұл ... ... ... шындық. Бұл дәлелді
бітіру жұмысынан көруге болады. Жазушы шығармаларындағы, авторлық идея ... ... ... көре ... Бұл зерттеуде негізінен
автор әңгімелері мен драмалық ... ... сөз ... ... 1920-1940 жылдар аралығы. Мұхтар Омарханұлы Әуезов шығармашылық
саладағы ізденіске толы, ... ... ... үшін ... алған
алғысымен қатар, әміршіл-әкімшіл жүйе қиянатын да көп ... ... ... ... ... көп ... кемеңгер жазушының
шығармаларындағы авторлық идея мен көркемдік шешімнің ... де ... ... ... ... ... байқау қиын емес. Сол замандағы ащы шындық
М.Әуезов шығармашылығына өшпес із қалдырған. Бұл ... ... ... тарихы, әдебиет сыны, саясаттану, текстология, тарих салаларымен
тікелей байланысты.
Ал енді бір айта кететін қызық жайт, осы ... ... ... ... ... пен жұмысты аяқтағандағы көзқарас тіпті екі түрлі деп айтуға
болады. Бұл зерттеу ... жазу ... ... ... ... адам
ретінде тануға үлкен жол ашты. Кейбір жерлерде жазушының іс-әрекетіне көңіл
толмайтын да ... ... (1934 ... ... ... ... оның
қателіктері сол кездегі қоғаммен байланысты екенін түсіндік. Әңгімелері ... ... ... жағдайда автордың өз тағдырымен, сондай-
ақ жақын адамдарының өмірімен өте тығыз байланысты екеніне көзіміз жетті.
М.Әуезовтің “Еңлік – ... ... ... ... пьесалары,
“Қорғансыздың күні”, “Оқыған азамат”, “Кінәмшіл ... ... ... заман” повесіндегі әуелгі авторлық идеяның көркемдік шешімге ұласуына
зерттеу жүргізілді. Сондағы байқағанымыз, жазушының шығармаларының ... ... ... ... ... ұшырап оқырманға
жеткендігі. Жазушы кеңестік идеология заманында өмір сүріп отырғандықтан,
шығармалары сол ... ... ... көркем туындыларын бірнеше
нұсқада өзгертіп жазуға мәжбүр болды. Бұл ... ... ... ... ... мәні де бар. Сондықтан жазушы
шығармаларында авторлық ... ... ... ... шешіммен өзгерткен.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / ... ... ...... ... 1998. – 384 ... Сыздықұлы К. М.Әуезов шығармаларыныңбейтаныс беттері // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 1997. №5-6. Б.52-67.
3 ... М . ... ... в ... / ... // ... газеты.
- // Абай. – 1996. - №2.
4 О грубых политических ... в ... ... ... и ... Наук Казахской ССР - // Большевик Казахстана. – 1947. - №1.- 24 с
5 ... ... ... ... ... ... ... естеліктер –
Астана: Аударма – 2002
6 В райком ВК(б)П тов Голощекину от ... ... ... – РКФ «Дом Ауэзова», п 634. // Абай. – 1997. - ... ... Т. Өмір үшін ... бас тартқан / Т.Жұртбай - // Абай. –
1995. - №1 – 2.
8 ... Р. Сөз ... ... / ...... ... 2003. ... бет.
9 Жұртбаев Т. Еңлік-Кебек пьесасының тарихи негіздері , ... ... / ... - ... ...... Лихачев Д.И. Литература реальности / Д.И.Лихачев.- Москва: Советский
писатель, - ... ... С. ... ... өткендегі қателерінің шырмауында / С.Баишев
// Социалистік Қазақстан. - 1947 -14 март -№52 // Абай -1997. № 2 ... ... Қ. ... ... және ... дәрежесі жоғары
болсын / Қ.Байғалиев // Әдебиет және Искусство – 1953. - №3. // ... – 1953. - ... ... Қ. Семей театрының тарихынан / Қ.Мұхаметқанов // Қазақ
әдебиеті – 1984. - 4 ... ... Т. ... түзе / ... // Алматы: – 1997.
15 Жұртбаев Т. Бесігіңді аяла / ... // ... - ... ... М.Ауэзова Папову / Заявление - // Абай – 1997. - №2- ... ... М О. ... томдық шығармалар жинағы / М.О.Әуезов // ... – 1979- ... ... С.Н. До ... ... ... ... изучении творчества Абая / С.Н. ... // ... ... Наук
Казахской ССР. – 1953. - №4. // Абай. – 2000. - №1.
19 Сармурзин Ғ. Өнеге / Ғ.Сармурзин – ...... ... Ж. ... / Ж.Орманбайұлы // Абай. - 1996. - №8
21 Әуезов М. О. Қаракөз / М.О.Әуезов // Сана. – 1923. - ... ... Т. ... ... жазылды? / Т.Жұртбаев // Қазақстан өнері:
–Алматы: Өнер.- 1979.
23 Әуезов М О. Ескілік көлеңкесінде / ... ...... ... ...... қас жауы. // Әдебиет және Искусство - 1951
25 Заманымызға сай шығармалар жасайық. Әдебиет мәселелері жөнінде ... ... ... - // ... ... – 1948. – 4 август.
26 Кузнецов П. Величание в место критики / П.Кузнецов // Правда – 1953 ... ; ... ... ... - // Әдебиет және Искусство. – 1953.
-№4.
27 Әуезов М О. Абай ... ... / ... // ... Жеті ... ... В ЦК ВКП(б) товарищу Сталину - // Абай: - 1997. -№2 – 3.
29 Қазақ әдебиетінің ... ... ... / ...... Қабдолов З. Әуезов және оның әсемдік әлемі / - Алматы: Білім 1986
31 Дәуітова С. “Хан Кене” ... ... ... / ... ... 1998. - №2. – Б. ... Фаизова Р. Жауынгерлік айбыны жоқ сын / Фаизова.Р // ... – 1952. -31 ... // ... және ... – 1952. - ... ... Ғ. Әдебиет және сын мәселелері / Тоғжанұлы Ғ. – ... ... ... Д. Қазақ зиялыларының қасіреті / Д.Махат // ...... ... ... ... мен ... өнер ... жиналысының
қаулысы - // Әдебиет және Искусство. – 1946. - №1.
36 Габдуллин М.О. Состоянии и задачах ... ... ... / ... // Вестник Академии Наук Казахской ССР – 1953. - №4. Абай. –
2000. - №1.
37 ... ... ОГПУ в ... ... ... ... - // ... – 1997.- №3.
38 Мұхаметханұлы Қ. Мұхтар кешкен қилы ... / Қ. ... // ... ... - №3.
39 Тұңғыш толық жинақ . // Абай. – 1995. №1 – 2.
40 ... М. ... және Абай / ... : ...... ... Т Қилы ... қалай жазылды? // Лениншіл жас -1990 -№24-29
42 Жансүгіров І. Қата қайда? / І.Жансүгіров // Абай. – 1995. -№1.
43 ... ... Қ. ... ... ... ... Т. ... / Т.Жұртбаев // Абай. – 2000. - ... ... ССР ... Академиясы Президиумы мен Қазақстан Совет Жазушылары
Одағының Президиумында «Қазақ ... ... ... ... ... ... зерттеу жөніндегі айтыстың қорытындысы туралы»
// Әдебиет және ... – 1951. - ... ... Қ. Қилы ... ... ... / Қ.Ұлтарақов // Жұлдыз. – 2002.
№8.
47 Мұқанов С. Абайдың ... ... / ... // ... ... – 1951. - №7. // Абай. – 1992. - №4.
48 Тайжанов А.Т. М.Әуезов шығармаларында дүние-танымдық өзектері / ......... ... Ж. ... ... әдебиеті / Ж.Шаяхметов // Социалистік
Қазақстан. – 1949. – 14 май. - ... ... Б. ... күні / Б. Майтанов // Қазақ әдебиеті. – 2004. -
№37.
51 Әуезов М О. Шығармашылығы / М.О ... // ... - ... ... Әуезов М О. Қараш-Қараш / М.О.Әуезов // ҚТӘБ; Алматы: – 1960.
53 Әуезов М О. Оқыған азамат / М.О.Әуезов // ... – 1922. - №2 – ... ... М.О. ... на дискуссии по казахскому ... 13 ... года / ... // ... – 2000. - ... ... ... әдебиеті өсуінің кейбір мәселелері туралы // Социалистік
Қазақстан: – 1948. - 21 – 21 ... - №252.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері17 бет
Азаматтық істерді сырттай іс жүргізу тәртібімен қараудың сот тәжірибесіне шолу9 бет
Апелляциялық сатыдағы соттың өкілеттігі23 бет
Арбитраждық шешімнің жарамсыздығы6 бет
Баскару9 бет
Сот шешімі76 бет
Сырттай iс жүргiзу тәртiбi9 бет
Шешім қабылдау процесі5 бет
Қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы15 бет
Қонақжайлылық кәсіпорнының басқару шешімдері.11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь