Молда мұса шығармаларының тілі

І Тарау. Молда Мұса шығармаларының тілі
I. I. Молда Мұса шығармаларының зерттелуі.
1.2. Молда Мұса шығармаларындағы эпитеттер.
1.2.1. Түр.түске байланысты эпитеттер.
1.2. 2. Бағалаушы эпитеттер.
1.2. 3. Инверсияланған тіркес аясындағы эпитеттер.
1.2. 4. Сұлулыққа байланысты эпитеттер.
1.3. Молда Мұса шығармаларындағы метафоралар.
1.3. 1. Жануарлар мен құстарға байланысты метафоралар.
1.3. 2. Адамға қатысты метафоралар.
1.3. 3. Матасқан метафоралар.
1.4. Молда Мұса шығармаларындағы теңеулер.
1.4. 1. Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған теңеулер.
1.4. 2. Ақын шығармашылығындағы табиғат құбылыстарынын, жануарлар мен аң.құстардың теңеуге алынуы.
1.4..3. Шығыс әдебиетінің ежелден келе жатқан дәстүрі негізінде жасалған теңеулер.
1.5. Молда Мұса шығармаларындағы метонимиялар.
1.5. 1. Сын есімдердің метонимия ретінде қолданылуы.
1.5. 2. Есімдіктердің метонимия ретінде қолданылуы.
1.5. 3. Етістіктердің метонимия ретінде қолданылуы.
1.6. Молда Мұса шығармаларындаты кейіптеу.
1.7. Молда Мұса шығармаларындағыобразды сөздер (экспрессоидтар).
1.8. Молда Мұса шығармаларындағы инверсия.

II тарау. Молда Мұса шығармаларының лексикалык кұрамы:
2.1. Кірме сөздер.
2.1. 1. Араб . парсы тілінен енген сөздер.
2.1. 2. Орыс тілінен енген сөздер.
2.2. Молда Мұса шыгармаларындағы жалқы есімдер
2. 2. 1. Топонимдер.
2. 2. 2. Этнонимдер.
2. 2. 3 Антропонимдер.
2.3. Молда Мұса шығармаларындағы материалдық мәдениет лексикасы.
2.3. 1. Киім.кешек, мата атаулары.
2.3. 2. Қару.жарак атаулары.
2.3. 3. Төрт түлік мал атаулары.
2.3. 4. Өсімдіктер дүниесі атаулары.
2.3. 5. Аң.кұс, жануарлар атаулары.
2.3. б.Тұрмыстық заттар атаулары.

III. Қорытынды.

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақ мемлекетінің тәуелсіздікке жетуіне байланысты қазақ ұлтының мәдениеті тарихын, ұлт, мемлекет болып қалыптасу бағытындағы даму жолдарын зерттеу үнемі назарда тұратын мәселе болып табылады. Осы мәселелердің бастыларының бірі - қазақ тілінің тарихи қалыптасу жолдарының ерекшеліктерін іздестіру, айқындау.
Қазақ әдеби тілін дамытуға өз үлестерін қосқан акын-жыраулардың шығармаларын зерттеу осы саладағы кейбір түйіні анықталмаған мәселелердің шешімін табуға септігін тигізеді.

Зерттеу жұмысының өзектілігі

Жеке қаламгер тілінің көркемдік қолданыстары әдебиеттану ғылымында ғана емес, тіл білімінің әр түрлі саласында, оның ішінде стилистика мен семасиологияда, сондай-ақ көркем мәтінді лингвистикалық талдау ыңғайында қарастырылады.
Ұлттық тілдің ең жоғарғы дәрежесі - әдеби тілді дамытын, жалпыхалыктык әдеби тіл үлгілерін өз шығармашылығы аркылы жетілдіру үлесі көркем сөз иелеріне тиісті екені даусыз.
Шығармаларын қазақ әдебиеттану тұрғысынан ғана зерттеліп, линғвистикалык тұрғыдан шығармаларына ғылыми талдау жасалмай келе жатқан акындар тілінің лексикалық кұрамын, көркемдегіш тілдік кұралдардың лингвистикалық табиғатын аныктау - ғылымға қосылған үлес болып табылмақ.
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген, әдебиет тарихынан орын аларлық, заманының көрнекті, айтулы акыны болған Молда Мұса Байзақұлының поэзиялык мұрасына лингвистикалық ғылыми талдау жүргізудің мәні зор.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы: Жазушы, 1991. 463 б.
2. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. Алматы: Мектеп, 1966. 4 - 37 б.б.
3. Сүлейменова Э. Мадиева Г. т.б. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, 1988.544 6.
4. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: Ана тілі, 1999. 277 б.
5. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. Алматы: Мектеп, 1995
6. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы: Мектеп, 1978
7. Байтұрсынов А. Тіл қүрал. Грамматика. 2-бөлім. Орынбор, 1923.
8. Мұқаметқалиева Г. Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. Алматы, 1995.
9. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы: Мектеп, 1969
10. Ожегова С. И. Словарь русского языка. Москва, 1989.
11. Манкеева Ж. Қазақ тілінің заттық мәдени лексикасы. Филология ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін дайындалған дисеертациялық авторефераты. Алматы, 1997.
12. Жанпейісова Е. Этнокультурная лексика в казахском языке. Алматы: Наука, 1989.
13. Рұстемов Л. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері. Алматы: Ғылым, 1982.
14. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: Санат, 1994.
15. Шойбеков Р. Кейбір түр-түс атауларының мағыналары. Қазақ ССР ҒА хабарлары. Филология сериясы, 1990 №3, 17-6.
16. Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы, 1996.
17. Панзарбекова Р. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. Алматы, 1998.
18. Есқараева А., 3. Шүкіровтың поэзиялық шығармашылығындағы метафоралық қолданыстар. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы. Автореферат. Алматы, 2003.
19. Молда Мұса "Өткен күндер". Алматы, 1987.
20. Серғалиев М. Көркем эдебиет тілі. Алматы, 1995.
21. Оразбаева З «Мұсабек Байзақұлының
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... Мұса ... тілі
I. I. Молда Мұса шығармаларының зерттелуі.
1.2. Молда Мұса ... ... ... байланысты эпитеттер.
1.2. 2. Бағалаушы эпитеттер.
1.2. 3. Инверсияланған тіркес аясындағы ... 4. ... ... ... ... Мұса ... метафоралар.
1.3. 1. Жануарлар мен құстарға байланысты метафоралар.
1.3. 2. ... ... ... 3. ... метафоралар.
1.4. Молда Мұса шығармаларындағы теңеулер.
1.4. 1. Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған ... 2. Ақын ... ... ... жануарлар мен аң-
құстардың теңеуге алынуы.
1.4.-3. Шығыс әдебиетінің ежелден келе жатқан ... ... ... ... Мұса ... ... 1. Сын ... метонимия ретінде қолданылуы.
1.5. 2. Есімдіктердің метонимия ретінде қолданылуы.
1.5. 3. Етістіктердің метонимия ретінде қолданылуы.
1.6. Молда Мұса шығармаларындаты ... ... Мұса ... сөздер (экспрессоидтар).
1.8. Молда Мұса шығармаларындағы инверсия.
II тарау. Молда Мұса шығармаларының лексикалык кұрамы:
2.1. Кірме сөздер.
2.1. 1. Араб - ... ... ... ... 2. Орыс ... енген сөздер.
2.2. Молда Мұса шыгармаларындағы жалқы есімдер
2. 2. 1. Топонимдер.
2. 2. 2. Этнонимдер.
2. 2. 3 Антропонимдер.
2.3. ... Мұса ... ... ... 1. ... мата ... 2. Қару-жарак атаулары.
2.3. 3. Төрт түлік мал атаулары.
2.3. 4. Өсімдіктер дүниесі атаулары.
2.3. 5. Аң-кұс, жануарлар атаулары.
2.3. б.Тұрмыстық заттар атаулары.
III. Қорытынды.
IV. ... ... ... ... ... жетуіне байланысты қазақ ұлтының мәдениеті
тарихын, ұлт, ... ... ... ... даму ... ... назарда тұратын мәселе болып табылады. Осы мәселелердің бастыларының
бірі - ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілін дамытуға өз үлестерін қосқан ... ... осы ... ... ... ... мәселелердің
шешімін табуға септігін тигізеді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі
Жеке қаламгер тілінің көркемдік қолданыстары әдебиеттану ... ... тіл ... әр ... ... оның ... ... мен
семасиологияда, сондай-ақ көркем мәтінді лингвистикалық талдау ыңғайында
қарастырылады.
Ұлттық ... ең ... ... - ... тілді дамытын, жалпыхалыктык
әдеби тіл үлгілерін өз шығармашылығы аркылы ... ... ... сөз
иелеріне тиісті екені даусыз.
Шығармаларын қазақ әдебиеттану тұрғысынан ғана зерттеліп, линғвистикалык
тұрғыдан шығармаларына ғылыми ... ... келе ... ... ... кұрамын, көркемдегіш тілдік кұралдардың лингвистикалық табиғатын
аныктау - ... ... үлес ... ... ... соңы мен XX ... ... өмір сүрген, әдебиет тарихынан
орын аларлық, заманының көрнекті, айтулы ... ... ... ... поэзиялык мұрасына лингвистикалық ғылыми талдау жүргізудің
мәні зор.
Молда Мұса ... ... ақын ... ... ... жүйесін, тілдік ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері
Жұмыстың негізгі мақсаты - Молда Мұса Байзақұлының шығармалары лексикасының
тарихи - ... ... ... құралдарды пайдаланудағы
ерекшеліктерін аныктау, өзіндік қолтаңбасын ... Осы ... ... ... шешу ... ... Мұса ... өмір сүрген ... ... ... ... шолу жасау;
- ақын шығармалары лексикасының тарихи - лингвистикалык
қабаттарын, ... ... ... ақын ... ... қалыптасқан көркемдегіш
амал-тәсілдердің мәнін талдау.
Зерттеу жүмысының ғылыми жаңалығы:
- Молда Мұса ... ... ... ... ... ақын ... ... мәдениетке қатысты
этнографизмдер нақты тілдік деректер арқылы ... ақын ... ... құралдардың қолданыс ... ... мен ... ... ... салыстыру, сипаттау, этнолингвистикалық зерттеу,
топтау, жүйелеу әдістері қолданылды.
Зерттеу дереккөздері
Молда Мұсаның 1987 жылы "Өткен күндер" деген атпен ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Молда Мұса шығармаларының лексикасына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
Жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытынды мен пайдаланылған ... ... ... ... Мұса ... көркемдегіш амал-тәсілдерінің тілдік
ерекшеліктері.
1.1. Молда Мұса шығармаларының зерттелуі.
Халқына танымал болған, артына елеулі әдеби мұра қалдырса да, шығармашылығы
аз зерттеліп, өз ... ала ... келе ... ... бірі - ... Байзақұлы өмір сүрген кезең - қазақ халқының әлеуметтік саяси,
экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық тартыстардың заманы болды.
Молда Мұса - туындыларын ауызша да, ... да ... яғни ... ... ... ... жалғастырған ақындардың бірі. Ақын мүрасын
зерттеген жас ғалым Зейне ... ... ... ақындық мұрасы"
атты еңбегінде оның мұрасынан қазақтың халықтық поэзиясына және ... ... тән ... мен ... ... ... көрсетеді.
Олар:
1. Арнау.
2. Көңіл айту.
3. Жоқтау.
4. Талғау.
5. Сәлем хат.
6. Жазба айтыс.
7. Төкпе айтыс.
8. ... - ... ... ... ... - ... ... Философиялық лирика.
16. Көңіл-күй (махаббат).
17. Табиғат лирикасы.
Молда Мұсаның айтыс жанрын ... оның ... ... және ... ерекше көзге түседі. Ал ... ... ... - "Ер ... Ақын бүл екі бөлімді ұзақ ... ... ... сай өз ... ... ... ... мол мүра қалдырған Молда ... ... ... ... ғана ... жүр.
Мысалы, Ә.Оспанұлының, Б.Кенжебаевтың. ... ... ... болады. Ал лингвистикалық тұрғыдан зерттелмеген.
Осы олқылықты ... ... ... Мұса ... ... ... ... нысанамызға алдық.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақтың мәдени өміріне ... ... ... соған сәйкес жазба әдебиет жанрлары туып, дамып отырды.
Осылардың даму барысында поэзия жанры әлі де басты роль ... ... ... ... ... ... бір ... одан бұрынғы поэзия
дәстүрін жалғастыра ұластыра түссе, екіншіден, сапа жағынан да, сан ... ... мен ... ... да жаңа ... ие ... жаңа ... бастады. Солардың басты өкілдері: Шөже Қаржаубайұлы, Орынбай
Кертағылүлы, ... ... ... Жүсіпқожаүлы, Майлықожа
Сұлтанқожаүлы, Жаяу Мұса Байжанүлы, Ақан сері ... т.б. ... ... Өтемісүлы, Шернияз Жарылғасүлы, Шәңгерей Бөкеев т.б.
ақындық дәстүрін жалғастырып, одан әрі Ақылбай Абайұлы Құнанбаев, Мәшһур
Жүсіп ... ... ... ... ... т.б. ақындар
шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ... әдеби тіл үлгісін әрі қарай дамытушылар болды. Бірақ бұл дәуірде
қазақтың бұрынғы поэтикалық мектебі өзгеріссіз қалмады.
Ақындар ... ... аясы да, ... да, ... ... ... ұшырады. Әрине, ілгергі дәстүрден қол үзушілік жоқ: бұрыннан келе
жатқан кәнігі теңеу, метафора, эпитет ... ... ... ... жиі ... XIX ... екінші жартысындағы ақындарға тән.
Өлең өлшемінде де жаңалық жоқ: 7-8 буынды жыр ағымы мен 11 ... қара ... ... Бұл кезеңде арнау өлеңдер мен ... ... ... ... ... орын ... Бұларда затты, құбылысты, ... ... ... ... ... ... көзге түседі.
Аталған ақындардың біразы ... ... ... ... Мұса) жеке
туындыларымен қатар, айтыс өлеңдердің иелері. Бұл ... ... ... ... барған жанр. Айтыстың сөз байлығы, көркемдік
құралдары да, тіпті көлемі де ... ... ... ... ... ... Айтыспен бірге
ақындардың бірқатары әр алуан эпикалық шығармаларды (дастандарды, эпостық
жырларды) тудырушылар және таратушылар болды. Мысалы, ... ... ... ... "Ер ... ... "Шахнамасы" сияқты т.б.
жырларды ел арасына таратуда еңбегі зор болды. Осы тұста ... ... ... ... поэзия дәстүріне терең бойлап кетеді.
Авторлар ... ... ... кәнігі сөздер мен тіркестерге иек артады.
Бұл кезеңдегі сипатты ... бірі ... ... дені ... әрі орысша сауатты болды.
1. 2. Молда Мұса шығармаларындағы эпитеттер.
Екі заман куэсі болған Молда Мұса Байзақүлының қазақ әдеби тілін дамытудағы
роліне ... ... Мұса ... ... ... ... ... бүрыннан қолданылып келе жатқан байырғы сөздер. Поэзиямызда
сөздердің мағыналық аясын кеңейтіп, көркемдік мақсатта қолдану ... ... Мұса ... ... ... ие. Әрине бұл ерекшелік Молда
Мұсаның осы ... ... ... бір ... ... өзіне
дейінгі ақын-жыраулар шығармаларында бар тәсілдерді қалай ... әрі ... ... ... ... пайдалануынан көрінеді.
Өйткені Молда Мұса да сөздерді көркемдік ... ... ... ... ... дәстүрін пайдаланады.
Тілдің аса пәрменді көркемдеу, бейнелеу тәсілдерінің бірі -эпитеттің
құрылымдылық, лексика - ... ... ... көптеген
зерттеуші - ғалымдардың аңбектеріне арқау болды. Мәселен, эпитет мәселесі
орыс тіл ... ... ... В.Сорокиннің,
Д.Э.Розентальдың ... тіл ... ... ... ... ... т.б.
еңбектерінде сөз болады.
Қазақ тіл білімінде тұрақты эпитеттің тілдік табиғатын арнайы ... ... ... ... анықтама беріледі: "Эпитет ... ... ... одан да көп ... ... ... қабыса байланысқан,
көркем, бейнелі образды сөз тіркесі".
Демек, эпитет адамның не ... не ... ... ... ... олардың бейнесін оқушылардың көз алдына елестету - ... әсер ету үшін ... ... сөз образы.
Молда Мұса эпитет жасауда өзіне дейінгі жыраулардан ұзап ... көбі ... жыр - ... кездесіп отыратын эпитеттер.
Мысалы: жалған дүние, опасыз ... сүм қара жер, ... күн, ... ... ... әдеби тілінде өмірді, өлімді перифраздау жиірек кездеседі.
Өмірді Молда Мүса бұл ... алты күн ... ... бүл ... ... тар ... ... жоқ дүние, қу дүние деп суреттеп атаса, о дүниені
қайырылмастай ... ... бір жай, анау жай ... деп ... ... ... өзіне дейінгі әдеби тілден алған.
Опасыз бұл дүниенің бостанында
Қалмайды ешбір дарақ сағы сынбай
("Өзіңді бұл дүниеде жолаушы біл").
Қаһары жоқ дүние үшін ... ... ... қыласың күш
("Өзіңді бұл дүниеде жолаушы біл").
Бес - алты күн ... ой ... ... ... ... ал
("Большевиктің эділет бостандығы").
1. 2.1. Молда Мұсада түр-түсті білдіретін тұрақты эпитеттер көп кездеседі.
"Ақ" - бет, ... ... жүз, ... ... ... ... ақ бетіңіз атқан таңға
("Сырым қызға").
Ақ тамақ, иегі сүйір, беті ... ... ақ жүзі ... ... ... ... ақ ... асырады
("Қайырымды қыз бен қайыршы").
"Қара" - жер, қас, тер, тас, күш, бұлт, құс.
Қара жерді ақыр кеп ... ... ... қас, ... ... көзі ... ... қара бүлтқа кірген күндей
("Сырым қызға").
Қара термен көйлегі болды сауыс
("Қайырымды қыз ").
"Сары" - алтын, жылан.
Сары ... мен де ... сен де ... ... - ... тіл, ... шақа.
Ашылған екі бетің қызыл гүлдей
("Сырым қызға").
Мақтанғанмен қызыл тіл
("Сүйгенімді сағындым ").
Күрең ат кетті мені тастады да
("Мұсабек пен ... 2. 2. ... Мұса ... эпитеттерді де қолданады.
"Суық" - самал, көз, темір.
Суық самал ... ... ... мен ... ... суық ... ... есіп
("Жолдас ұста").
Ол маған суық көзбен жаман қарап.
("Сұлу әйел мен молда").
"Алтын" - ... ... ... бас, ... бесік сықырлап шіренгенде күшіне
("Шора батыр").
Тартқанмен алтын суын ділдә болмас
("Семірген есек").
Бектері алтын жаға оқалы еді.
("Жаңаның ... ... басы ... ... жар").
"Болат" - кірпік.
Кермиық, меруерт тісті, болат кірпік
("Қыз сипаты").
Молда Мұса ақыр заман, жаңа заман, абат заман, ... ... ... заман
деген заманның кезеңдерін эпитет етіп қолданады. Не жалған дүние, қу дүние,
тар ... ... ... де ... Олардан басқа қыз сипатын
сипаттауда алма мойын, бадам қабақ, ... қас, ... бас, ... ... ... оймақ ауыз, күлім көз деген ... де ... ... ... ... тұрады. Жоғарыдағылардай эпитеттер сияқты өзінің
бейнелеуіш сөздерімен, көркемдегіш тәсілдерімен көрініп ... ... ең ... ащы ... жуан ... жүректі азамат, жан тер, қараңғы
тар жол, кок тұқыл, сақал-мұрты деген эпитеттерді де айтуға болады.
1.2.3. Молда Мұса ... ... көне ... ... келетін эпитеттер жиі кездеседі: азуы кере қарыс арлан, мұрны ... ... сұлу ... ат, ... баға ... ... баға жар, шашы ... қысқа әйел, қүны қымбат байтал, ақылы жұрттан артық бір ... ... ... бір бала ... жүзі ... жеті ... ... жүруші еді бір жолбарыс
Өзі арлан, азуы кере қарыс.
("¥ры мен жолбарыс").
Қымбат баға біз гауһар ғылым деген
Осындай қымбат жар табылса
("Мұсабек пен ... ... адам екен ... ... пен ... тамақ, иегі сүйір, беті қанды
Қара қас, бадам қабақ, көзі нәркес
("Қыз сипаты").
Суреттеудің бүл ... түрі ... ... өзіне дейінгі поэзия тіліне
жақындастыра ... ... осы ... дәстүрлі тілдік белгілер, бедерлі
сөздер ақын тілін ... ... жоқ ... озып ... ат жалы кеткен жүйріктен де.
деген үзіндідегі суреттеу және осындағы тілдік тәсіл сонау XV ғасырда туған
жыр стилін еске ... ... Мұса ... ... өз ... ... ... ерекше орын алады.
1. 2. 4. Сүлулыққа байланысты эпитеттер.
Адам мінезін, оның ... ... ... ... сипаттауда әр
қырынан көрінетін эпитеттер: алма мойын, бадам қабақ, қиғаш қас, түйме бас,
жазық маңдай, ... ... ... ... күлім көз, бұраң бел, қырын жонды,
бөкен санды, ақ тамақ, меруерт тісті т.б.
Ақын осы эпитеттерді қыз ... ... ... ... ... ... "Қыз сипаты" өлеңінде:
Бұраң бел, қыран жонды, бөкен санды,
Ақ тамақ, иегі сүйір, беті қанды
Қара қас, ... ... көзі ... ... ... ... ... жанды.
Түйме бас, жазық маңдай, пісте мұрын,
Жұқа ерін, оймақ ауыз, көзі күлім
Кермиық, меруерт тісті, болат кірпік
Осылай болса ... ... ... 3. ... сөз ... Мұса ... көркемдік тәсілдердің бірі ауыстыру (метафора)
кең қолданылған. Метафора - теңеу сияқты суреттеудің, сипаттаудың негізгі
бір ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Яғни,
суреттелетін объект өзге күллі ... ... ... ... ... ... екінші образын, екінші өзін табады. Метафорада заттың,
құбылыстың әрекеті ұқсатпа, теңеме ... ... ... екі зат ... ... алынса, бірінде екі ... ... ... табиғаты, сөз мағынасы - күрделі ... ... сөз ... ... ... бейнелі құралға айналып отырады. Бұл ұғымды
жалпы филологиядағы түрлі сөздіктерде метафораға берілген ... ... ... ... "Тіл ... ... "Метафора - (грек mеіарһога -ауыстыру)"
троптың бір түрі, ұқсастық, сәйкестік және т.б. негізінде сөздер мен ... ... ... қолданылуы (3, 220) десе, "Әдебиеттану
терминдер сөздігінде" мынадай ... ... ... ... сөзі - ... қою" екі нэрсені, құбылысты салыстыру ... - ... ... астарлы тың мағына беретін сөз немесе сөз
тіркесі. Мысалы, Абай өлеңдерінде кездесетін жастықтың аты, жүректің ... ... ... әрі ... ... ... айтуға болады" (4, 227).
Метафора зат, құбылыс, оның ... ... ... ... ... ... ... процеске серпіліс береді. Ол заттардың
адам байқамайтын қасиеттерін байқауға көмектеседі. Сол арқылы адамның ... ... ... ... жасалады. Бұндай күтпеген, кенеттен
болған салыстырулар тілге, сол арқылы шығармаға ерекше ... ... Мұса ... ... жұрнақсыз бір нәрсені екінші ... ... ... жасалатын метафораның жай түрі жиі қолданылады.
1. 3.1. Молда Мұса шығармаларында құс атауына байланысты ... ... ... күсқа баланады.
Пұл - қаршыға қырымнан ілетұғын
("Қайраты бұл дүниенің мал менен пұл").
Мен бір сұңқар шүйілген
("Сүйгенімді ... ... ... ... білмегіңе
("Октябьрге 14 жыл").
Жаһанда үшып жүрген сен бір ұзақ
("Мұсабек пен Манат", 95).
Ілетін қырғауылды қаршыға едік,
Біз болдық ұшым ... ... ... екен ... 38).
1. 3. 2. Жануарларға байланысты метафоралар Молда Мұса шығармаларында
көптеп кездеседі. Осыларды шартты түрде ... ... деп ... ... ... ... ... де ұлы қолбасшының бойынан аңдарға
біткен он түрлі ... ... ... ... Осы ... ... Мұса да қолданған.
Арыстан - аң патшасы. Көбінесе оның батылдығы алынады.
Жан жолдасың кетіпті ... ... өтті ... жан", ... ... ... ... қалмақ енді деп
("Ер Шора", 80).
1. 3. 3. Молда Мұса шығармаларында метафоралар, көмекші етістіктердің (еді,
едім, едің, ... ... ... Мұндай метафоралар өтіп кеткен іс-
әрекеттердің, адамның қадір-қасиетін тануға, бағалауға жетелейді.
Халқыңа жалғыз нар едің
Қара ... ... би ... ... ... ... аса бір ... жел едің
("Бектүрсын би өлгенде").
Тісіміз өткір қайрақ болат еді.
("Жолбарыс пен түлкі").
1. 3. 4. Молда Мұсада түрік ... оның ... ... тіліне тән
изафеттік қүрылыстағы ... сөз ... - ... ... көкірек, көңіл көзі, көңілдің тоты, халық тізгіні, жұрт тізгіні,
нәпсінің тілі, ғашықтық оты, ... ... жер ... ғылым шамы,
адамзаттың мәуесі, таңның құзғыны, күннің шырағы.
Құзғыны ұшты таңның алауланып,
Шырағы күннің шықты жерден жанып
("¥ры мен ... көзі ... ... ... ... ... 4. Теңеулер.
Қазақ тілі білімінде теңеу ... ... ... тілі ... ... ... "Теңеу заттың, ... ... ... оны ... затпен, құбылыспен салыстыра
суреттейді", - деп ... (1, ... тілі ... ... толық талдау жасаған - ғалым Т.Қоңыров: «Қазақ
теңеулері» атты ғылыми монографиясында теңеудің ... ... ... ... мен ... құрылымын, түрлерін жан-жақты
қарастыра отырып, теңеуге мынадай анықтама ... ... ... - ... белгілердің негізінде бір затты екінші ... ... ... ... ... көркемдік, эммоционалды -экспрессивтік
сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтикалық қырынан ... ... ... әрі ... ... ... шығармаларында көркемдегіш сөз бедерлерінің ішінде теңеу
сөздері ... ... ... көңіл-күй (махаббат) лирикасында "Сырым қызға", Сүйгенімді
сағындым", "Қыз сипаты", Манат қызбен айтысында қыздардың сүлулығын, ... - ... ... хат ... ... ел ... мысал, сықақ өлеңдеріндегі жагымсыз кейіпкерлердің мінез-құлқын
беруде, сипаттауға теңеу сөз ... ... ... ... ... Мұса өзі ... ... сөздерін қалыптасқан дәстүрлі үлгі-
формадан бөлек жаңа бір үлгі формамен жасамаған. Ол ... -дай, ... ... ... ... ... теңеулерді жиі қолданады.
Ал секілді, ұқсайды, ... ... ... ... ... теңеу
сөздер өте сирек.
1. 4. 2. Сәулелі қараңгы үйді жарық қылган
¥қсайды-ау ақ ... ақ ... ... 1 к, 96 ... ... ... ... қызы секілді
("Сүйгенімді сағындым", 194 бет, б.ғ.ж. 11 ... дағы ... ... екен
Бір кейпі тап шешесі секілденген
("Наурызбайға" 1 к, 54 бет).
Молда Мұса өзі ... ... ... ... ... ... ... арқылы ғана жасалу үлгісі жағынан емес, қандаи сөздердің
теңеуге алынғандығы жағынан және нені ... ... ... жағынан
қарастырылуы керек.
Молда Мұса қолданған теңеу сөздердің бір тобы - ... ... ... ... ... сөздер. Мысалы, Молда Мұса арнау, толғау, жоқтау
жанрларындағы туындыларында елге қадірлі деген басшыларды ... ... ең биік ... ... ... ... еді жасқанбай
Түлпардай терең арнадан
Жолбарыстай шапқанын
Тұрғызбастан шайнайды.
Арыстандай талабы
Айға да қолын сермеген.
Жайнап шыққан жасынан
Сексеуілдің шоғындай.
Түскен жерін ұстатқан
Зеңбіректің оғындай.
Дұшпанға деген қаһарын
Аспаннан ... ... ... ... басындай.
("Жайнап шыққан жасынан", 1 к, 76-79 беттер).
Осы сияқты кейіпкерін, оның әрекетін табиғат құбылысына, ... ... ... теңеу ежелден келе жатқан тәсіл.
Молда Мұса өзіне дейінгі поэзияда жасалған дүниені сол қалпында жолма-жол,
сөзбе-сөз қайталамай, дәстүрлі ортақ үлгі ... ... ... әйел сүлулығының дәстүрлі тұрақты теңеулермен ... ... ... ... қан ... қызға", 192 бет, б.ғ.ж. 11 том).
Аймалап сипар күн қайда
Қардай аппақ етіңді?
("Сүйгенімді сағындым", 1 к, 11 ... Мұса ... ... теңеуге алынатын сөздері қазақтың ... оның ... ... ... ... ... даласына тән
сөздер. Теңелетін объект топ-топқа бөлінеді. Ақынның ... ... бір тобы ... ... ... тауып, қасиетті нәрсеге байланып
жатса, бір тобы төмендетіліп, кеміте теңеліп, ... ... ... жатады.
Мысалы, ұнамды кейіпкерлеуі ел басшылары: түлпардай ... ... ... ... шабынған, ақ бөкендей ағызып жатады. Ал ұнамсыз
кейіпкерлер -аю, мысық, қой, күшік, ит, қоян, жылан, есек, құрбақа ... ... ... ... иесіне теңеледі.
Бөрідей иттер ұлыды
Күшіктей түлкі үреді.
("Ер шора", 2 к, 43 бет).
Надан достық достығы аюдай-ды.
("Адам мен ... ... 202 бет, ... ... боп ұрланып
("Ащысай", 53 бет, 1987, жинақ).
Ақын- құстардан қыран құс, аш ... ... ... сұңқар, лашын, ақ
тұйғын, қоңыр қаз, ... ... ... ... теңеуге алады.
Сол уақытта шұбар ат
Қалтаңдай басып қарғадай
("Ер шора", 2 к, 42 бет).
Сұңқардай құрағытқан бауын түтіп,
Дәулетсіз қор болды ғой ... ... бұл ... мал ... пүл",13 бет, 1987).
Бастықтар көрді бұл жайды
Қыран құстай Қырымнан
("Ащысай", 53 бет, 1987 ... Мұса ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Кедейлерің қүрметті Атымтайдай
Патшадай салтанатты байларыңыз!
("Қызылқұмның елі еді", 1 к, 13 бет).
Мазақ қып адамзатты қорлай берді
Кісідей әзілдескен ... мен ... 1 к, 87 ... ... ... жолдар болса,
("Адам түгіл алдайды періштені", 29 бет, 1987).
Күн тимеген саяда,
Жанышадай қыздарын
("Жайнап шыққан жасынан", 1 к, 77 ... ... ... кімде
Иман жоқ мақшар күні ол кісіде
("Семірген есек", 73 бет, 1987 жинақ).
Заманында бар екен қариясы,
Өзі әйел, ағарған қардай шашы
("Түзу терек", 202 бет, ... 11 ... 4. 3. ... ... ай, күн, ... ... алынады.
Жүлдыздай болып жалтырап
Көргеннің кетер әуесі
("Табиғат тамашалары", 197 бет, б.ғ.ж. 11 том).
Әлде қандай адамға қор боласың?
Қалың қара бұлтқа ... ... ... 193 бет, ... 11 ... ... су, ... бұлақ, көл теңеуге алынады.
Кей жаман ел білмейтін судай тасыр
("Тышқан мен түйе", 199 бет, б.ғ.ж. 11 том).
Көңілдің көзі ... ... ... қал шар ... 47 бет, 1987 ... 4. 4. Тұрмысқы қажетті құралдар мен жиһаздарға байланысты туған теңеулер
де ақын өлеңінде жиі кездеседі.
Тұлғыннан ... ... ... ... үсті ... аяқты арбадай
("Ер Шора", 2 к, 42 бет).
Тұл қаршыға қырымнан ілетүғын
Тасқа ... ... ... бұл дүниенің мал менен пұл"1 к, 20 бет").
Молда Мұса шығармаларында тауға теңеу де кездеседі.
Асқар таудай салмағы кідіргенде
("Ақыл қуат ... ...", 46 бет, 1987 ... түйе ... ... ... мен ... 57 бет, 1987 ... 4. 5. Молда Мұса ... ... ... ... ... ... ... мыс, күміс, сынап, тасқа теңеу, балау жеткілікті.
Қымбаттар алтын, күмістей
("Талапты жастар, 49 бет, 1987 ж. жинақ").
Он саусағы күмістей, тартқан сымдай
("Қайырымды қыз бен ... бет ... ... ... ... образдау, теңеу ақын
шығармаларында қолданылады.
Жүйріктің өршіп шығар шабысындай
("Өзіңді бұл дүниеде ...25 бет, 1987 ж. ... ... май ... ... әйел мен молда. 92 бет, 1987 ж. жинақ ").
1. 4. 6. Тіліміздегі мен, сен, біз, сіз, ол ... дай, дей ... ... ... демеу сөздер кездеседі.
Шықпайды неге атың мендей тусаң?
("Тышқан мен түйе,198 бет, б.ғ.ж. 11 тарау").
Шөгерсің бұлт болсаң біздей тауға
("Мұсабек пен ... 99 бет, 1987ж. ... 4. 7. Ал - ша ... ... ... Мұса ... ... жерде
кездеседі.
Қатынша киіп алып киімдерін
Гулетіп тарта берді диірменді
("Сұлу әйел мен молда. 1 - кітап, 92 ... ... ... ... ... не ... әйел мен ... 1 - кітап, 93 бет").
Ғылымды халық өнермен аспанға ұшып,
Балықша сүңгіп жүрер суға түсіп
("Ақыл қуат табады ғылымменен, 46 бет, ... 4. 8. ... Мұса ... ғасырдың соңғы ширегінде етек алған шығыс
әдебиеті әсерімен ... ... де ... ... ... "Қыз ... ... сағындым", "Сырым қызға" деген махаббат
лирикасына ... ... ... ... хорлар пішінді
("Сүйгенімді сағындым, 194 бет, б.ғ.ж.").
Жаһаннан асқан суретің
Перінің қызы ... ... 194 бет, ... ашар ... ... ... ... 194 бет, б.ғ.ж.").
Молда Мұса жаһан, періште, хорлар, лэззат, ... ... ... ... ... ... кәріхана, рәсім, мүбәрәк, рабат, ғанибет сияқты сөздерді
еркін және жиі қолданған.
1. 5. Метонимияның берілуі
Ғалымдардың бәрі дерлік өзара ұқсастық пен ... ... бір ... екінші заттың немесе құбылысты алмастырып айтуды метонимияға
жатқызады. Заттың немесе ... тек бір ... я ... ... ... ... затты түгелімен елестету де осы алмастырып айту.
Яғни метонимияның өзге троп түрлерінен ... ... да, ... осы. ... ... деген терминді алмастыру деп
қазақшалауы осы өзгешелікті дөп басады.
Қазақтың тіл білімінің ... ... ... ... ... "Арасында жақындығы бар екі нәрсенің атын ... ... ... ... ... ... ... метонимия) деп аталады (7, 147-
173). Осы ... ... ... ... С.Хасановалардың да
еңбектерінде айтылған.
"Метонимия - троп, в котором место названия одного предмета дается названия
другого, находящегося с ... в ... ... по ... (СЛТ,
19) - деген пікірді белгілі бір дәрежеде қорытынды түйін деп ... ... ... ... ... метонимияны грамматикаға
байланысты қарастырып, метонимия ... сөз ... ... төмендегіше тоқталдық.
1. 5.1. Сын есімдердің метонимия ретінде қолданылуы
Сөз шеберлерінің шығармаларында ойды бейнелі, әсерлі етіп жеткізу үшін сын
есімдерді метонимиялы ... ... Сын есім ... ... ... жасайды.
Мысалы Жаман парқы жақсыдан бөлек деген.
(«Адам мен аюдың достыгы», 48).
Бұрынғы жақсылардың бір мақалы
"Надан до стан - дұшпаның зерек" ... мен ... ... осы ... ... жүр,
Мал бағып момын байгүс амалдап жүр
("Сайлау деген елге бір бүлік болды").
Бір ... бай бар екен ... ... еш ... бара ... қыз бен ... ... жігіт Көтеншіден таппадың ба,
Күзеген сақал-мұртын қуға тиіп
("Сырым ... ... сіз бір ... біз бір ... жаман ел білмейтін судай тасар
("Тышқан мен түйе").
Іріктеп көріктісін пұлға сатып
("Сайлау деген елге бір бүлік болды").
Бұл өлең жолдарындағы жаман, жақсы, қу, ... ... ... ... сын ... ... олар жаман адам, жақсы адам, кедей ... ... ... қыз, қу адам ... зат ... ... ... Яғни
жақсы, жаман, нашар, көрікті сын есімдері адамның сапалық мәнін білдіре
отырып, өздері сол ... ... ... ... түр.
1. 5. 2. Есімдіктердің метонимия ретінде қолданылуы
Ежелгі грек ойшылы Аристотель сөз ... ... ... де
метонимияланатынын сөз ... ... ... ... ... ... ... жүретіні белгілі.
Біз бір бұлбұл сайраған
("Сүйгенімді сағындым").
Боп тұрсың сен бір үйрек көлден ұшқан
("Сырым қызға").
Көп адам саялаған сіздер шынар
("Қасымбек болысқа").
Күрең ат кетті мені ... ... ... ... бәрі ... немесе адам топтарын алмастырып
тұрған метонимиялар.
1.5.3. Етістіктердің метонимия ретінде қолданылуы
Басқа сөз ... ... ... те заттанып барып ... ... ... үлес ... ... ... есімше
сөздерден метонимия айрықша мол жасалады. Мысалы:
Іріктеп көріктісін пұлға сатып,
Пышаққа жарайтынын қырып болды.
("Сайлау деген елге бір ... ... жеп ... ... ... деген елге бір бүлік болды").
Сайлауда көп құтырған бөрі болды
Ортаға ап оңдырмай түр талағанын
("Сайлау деген елге бір бүлік болды", ... ... ... ... әуесі
("Табиғат тамашалары, 42").
Бұл мысалдардағы пышаққа жарайтынын деген есімше "мал" деген ... ... көп ... ... көргеннің деген есімшелер
адам деген жалпы ұғымды білдіріп, метонимия болып ... ... бәрі ... ... ... ... ... едірейіп шығар есі
Мал бітіп бұрын қарны тоймағанга
("Агаш пен маймыл").
Толған қалмас төгілмей бір шайқалып,
Жалған дүние гуілдеп өтер жанып.
("Өзіңді бүл дүниеде ... ... 6. ... Мұса ... ... ... ... ең көп қолданылатын
троптың түрі - кейіптеу. А.Байтұрсынов: "Кейіптеуді -жансыз ... ... ... түсіріп тұрпаттау" десе (1,18), Қ.Жұмалиев: "Жаратылыстың
жансыз нәрселерін жанды ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды (9, 168).
Кейіптеу грамматикалық жағынан алғанда, етістіктен болып, қимыл-әрекетті
көрсетіп тұрады.
Ақын табиғаттың көктемнен күзге ... ... ... суреттеген.
"Табигат тамашалары" деген ... де ... ... ... ... бүрленіп
Шақпагын жағып жарқырап
Күркіреп бұлт күңіреніп
Сыбдыр қағып күйменен
Сулар агып, ... ... ... жері елжіреп
Қызыл, жасыл, ақ гүлдер
Ашылып бәрі албырап.
Ақын көктем тәрізді табигат ... ... оны адам ... ... ... тән ... ... береді. (персонификация ... ... сұлу ... ... ... ... жарқырап, бұлт
күркіреп күңіренеді, жасыл шөптер шайқалып, біткен жері елжірейді, қызыл,
жасыл, ақ гүлдер ашылып, бәрі ... ... ... ... ... өсіреді сияқты қимыл атауларын еркін
ендірген. Бұлар стильдік қызмет атқарып, ... ... ... 7. ... ... өзіне тән қолтаңбасын танытатын белгілердің бірі -
экспрессивтік болуы күшті, модальдік реңкі бар ... ... үшін ... ... жеке ... ... ... сын, сықақ өлеңдерінде,
мысал шығармаларында қоғамдағы ұнамсыз құбылыстарды халық ... ... ... басы аиналған, әділдік, нысап, қанағатты
ойлаудан қалған ... өз ... ... иесі адамдардың
құбылмалы мінезін, уәдесіздігін дәл, әсерлі етіп беру үшін жағымсыз қимылды
білдіретін ... ... және ... ... ... ... көсемше
формасында пайдаланады.
Мысалы: адырақтап, қаңғалақтап, тарбаңдап, ... ... ... ... ... ыңқылдап, едірейіп, қиқылдап ... ... ... ... ... ... еңбегінде профессор Р.Сыздықова
мұндай экспрессивтік мәні бар көсемше тұлғалы етістіктерді экспрессоидтар
деп атайды.
Құс ... ... едің ала ... едің ағаштың басын бақтап.
Жаз бойы жарқабаққа ұя салып,
Ойнар едің ... ... ... . . ., 54 бет").
Не тұлпарлар сүрініп қапы кеткен
Адырақтап жер-суды басқанымен
("Жолбарыс пен түлкі, 1 к, 63 ... ... ... ... ... тамашалары, 10 бет").
Бір тышқан бір түйені жетеледі
Елпектеп түйе байғұс кете ... мен ... 60 ... ... өте ... ... ... түссем жүземін мен.
("Тышқан мен түйе, 60 бет").
Қараңғыда қаңғырып қаңғалақтап,
Жігіттік бір талай жыл әуре ... ... ... ... ... ... пен ... ырбаңдап екі саны
("¥ры мен жолбарыс, 85 бет").
Кетті шығып тоңқаңдап биік шыңға
("Адам мен аюдың достығы, 66 бет").
Өкпеге ыңқылдатып тепті дейді
("Семірген есек, 70 ... ... ... ... ... ... бояу ... Мұса ғашықтық цикліндегі "Сүйгенімді сағындым", "Сырым қызға", "Қыз
сипаты" өлеңдеріндегі адамның психологиялық ... ... ... ... ... ендіреді. "Сүйгенімді сағындым" өлеңінде нақтылы адамның
көңіл-күйі, ... ... ... үміт, арман, өкініш, сезімдері қат-
қабат берілген. Ақын сүйгенін сағынған ... ... ... ... ... де әсер ленд іре түсу үшін:
Көзімнен ғайып болсаң ... ... ... ... ... ... ... еске түскенде
Ашылар көңілім сергектеп,
Сағынғанмен жетуге
Арада адыр, дөңбек көп,
Ұшқан құстай болар ем,
Сіз ... ... ... әлім ... едім ... - ... тізбекте көлбеңдеп,
елбектеп, сергектеп, бір-бірлеп, еңбектеп деген образды етістіктер
келтіреді.
Молда ... ... ... ... ... "Сүйгенімді сағындым",
"Қыз сипаты" өлеңдерінде: жігіт сүйгенін сағынып сабандай қатып сарғалды,
ауыздан шыққан лебізі есіткен жанды мае ... ... ... ... ең ... - еске ... ... ынтықты арттыратын сүйген сұлуға
деген ынтызарлықтың асқынғандығынан жігіт көзіне ... ... ... көз ... ... ... ... күнге асқынар
Білдірер саған амал жоқ
Мөлтілдеп көзде жас тұрар.
Бұл - ешкімде жоқ, тек ... ... ғана тән, ... ... ... тәсіл Молда Мұсаны халық поэзиясымен барынша табыстырады. Өйткені
халық поэзиясында сөз етіліп ... зат та, ... да ... ... өзінің
қасиетімен, белгісімен қоса аталады. ... ... де ... зат ... гөрі ... қасиет-белгісіне көбірек көңіл бөлінеді. Ал бұл
қасиет-белгі таза сындық формадағы ... ... ... ... ... ... түріндегі сөздер болып келеді.
Мысалы:
Ауыздан шыққан лебізің
Есіткен жанды мае ... бір ... ... сіз бір ... гүл
Жаһаннан асқан суретің
Перінің қызы секілді
Толқып шыққан күн бе ... ... ... ... ... өрген кекілді
("Сүйгенімді сағындым").
Мінеки, Молда Мұса ... ... ... ... тәсілі
кеңінен орын алған.
1. 8. Молда Мұса шығармаларындағы инверсия
Өлең құрылысындағы инверсияның рөлі мен ... зор ... ... яғни өлең ... сөздердің дағдылы орнының ауысуы, негізінен,
ырғақ пен ұйқасқа қатысты. Өлең ... ... ... ... ... алмастыру немесе бір сөйлем болып келетін бірнеше (көбіне
екі-үш) жолдардың орнын ауыстыру арқылы айтылмақ ойдың белгілі бір ... ... ... ... ... рең беру, тағы сол сияқты бірнеше
мақсат жүзеге асырылады.
Тегінде өлең синтаксисінің проза синтаксисінен басты ... ... ... ... ... ... тілдеріне, соның ішінде қазақ
тіліне тән классикалық тәртібі: ... ... ... ... ... ... қатысты сөздерден (мүшелерден) бұрын орналасуы,
құрмалас сөйлемдегі бағыныңқы компоненттің басыңқыдан бұрын келуі - ... жиі және оңай ... ... ... ... Р.Сыздықова:
"Инверсия жасау үшін белгілі бір мотивтер керек. Оның үстіне, инверсияның
өзі кездесу жиілігіне, қолданылған орнына ... ... ... ... бір түрі ... ырғаққа, ұйқасқа орай оңай ... да жиі ... ... келсе, енді бір түрі белгілі бір мотивті
көздеп әдейі қолданылған болады".
Алғашқы түрге, біздіңше, бастауыш пен ... және ... пен ... ... сөздің (көбінесе баяндауыштың) орындарының
ауысып келуі ... ... өзге ... ... өлеңнің ырғағына,
ұйқасына карай баяндауыш бастауыштан бұрын, яғни не ... ... ... келе ... ... ... пен баяндауыштың орын алмастыруы.
Баласы текті атаның Сырым айым,
Қылды ғашық ... бір ... ... ... ... ... Сырым жанға,
Бермеуші ем бұрын көңіл ешбір жанға.
Сәулесі қараңғы үйді жарық қылған,
¥қсайды-ау ақ бетіңіз атқан таңға.
(Сырым ... ... ... ... ... ... ек біз де қанып сіздің жайға
("Молда Мұса мен Бұдабай, 122").
Заманында бар екен қариясы
Өзі әйел, ағарған қардай ... ... ... ... сол ... деп ... не ... терек").
Айтты кемпір "Сатпаймын ағашымды"
("Түзу терек").
Қызымырлығын патшаның көзі көріп,
Қылды ... ... ... ... ... ... бойыңды көрген халық.
Тура жүрсек азбаймыз сіз бенен біз.
Жақсы болмас еш қыңыр басылған ... ... ... пен ... ... ... өзге ... келтірілуі де
инверсияға жатады.
а) Сәулесі қараңғы үйді жарық қылған,
¥қсайды-ау ақ бетіңіз атқан таңға.
("Сырым қызға", 192).
ә) Күрделі анықтауыштың ... ... сөз ... екі ... ... ... ... 193).
Теңізден шығып тұрған сіз бір седеп,
Салынып еш дүкенге тесілмеген.
("Сырым қызға", 193).
2. Бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемнен кейін ... мен ... ... ... ... ... 194).
ІІ тарау. Молда Мұса шығармаларының лексикалық құрамы.
2.1. Кірме сөздер. Бір тілден ... ... ... ... ... ... арқылы тарихтың белгілі бір кезеңдегі халықтар арасында болған
экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың әсері жайлы мәселені арнайы
зерттеген Л. 3. Рүстемов: "Қазіргі қазақ ... ... ... түбірлес
(түркі) тілдерге ортақ сөздер де, араб, парсы, ... ... ... де, орыс, грек, латын т.б. тілдерден ауысқан элементтер де аз ... ... ... Мұса ... ... кірме қабаты қазақ тілінің байырға
сөздерімен қатар араб, парсы, түркі, орыс тілдерінен енген кірме сөздерден
тұратынын байқадық. Кірме ... ... ... ... ... Мүса шығармаларындағы араб-парсы
тілдерінен енген сөздер.
Молда Мұса өлеңдерінде ... ... ... реті ... бүл
сөздерді шагатай әдебиеті материалдарымен болсын, я араб тілі ... ... ... де жете ... ... ... Мұса ... періште, хорлар, ләззат, урият, мархабат, шәхит, насихат,
нақыл, хүкім, рәсім, мүбәрәк, рабат, ғанибет, ишан, сауап, нақ, ... ... ... гүл, ... ... тарбиет, тарих, рақым, тарық,
мейман, намаз, қаһар, ... ... ... ... ... хал, баһар,
дарақ, пенде, ризық, шариғат деген сөздерді еркін және жиі ... ... ... ... ... ұлы ... сарай салмақ.
("Байлар өлсе", 15).
Сіздердей халық қарындасы ағайынның
Сұраушы ем амандыгын дәйім жақтан
("Қызылқұмның елі еді", 15).
Қылды абат ... ... ... елі еді", 17).
Жаһаннан асқан суретің Перінің қызы секілді
("Сүйгенімді сагындым", 19).
Біз бір бұлбұл сайраған
Ашылган сіз бір қызыл гүл
("Сүйгенімді сағындым").
Ғашықтық отын сөндіріп,
Халіме ... ... ... ... баһардың
Суға толған сабасы.
("Ақ бұлт пен көк бұлт").
Сырттан байқап қарасам
Дарақтың ата-енесі,
Тәрбиет қылып әуесі,
Әртүрлі пісер мәуесі
("Ақ бұлт пен көк ... ... ... бер ... ... кім ... ... қағысу").
Биікке сіз бір шырын біткен миуа,
Көп адам іңкэр болған қолы ... Мұса мен ... ... ... еш ... ... ... қылса дерек.
("Түзу терек")
Ол жайда да ризығымыз жетіп тұрды,
Бес ай уақыт рақым етіп түрды.
("Қарекетке жаратқан адамзатты", 23).
Жігіттігің көктемнің баһарындай,
Кәрілігің қыс тоқсан ... ... ... 22).
Адам түгіл алдайды періштені
Оқыранып тұрса да үйір тартып
("Адам түгіл алдайды періштені")
Тіркестер: ғашықтық ... жүзі ... ... болып, аштықтан қүдай
алмай, асыл туған дәлет-бақ, ... ... ... ... ... қылу,
мархабатпен жұмыс қып, дүние абат болар, бүл заман абат болды, ақырында
харап болып, ... ... ... қол ... ... падишасы, неке қылды.
Айналайын ағашым, туралықпен
Қылдың құмар шаһардың падишасын.
("Түзу терек")
Ілгері ешбір жоқ еді
Мұндай абат қылынған.
("Ащысай").
Қыздың жүзі ... ... ... дидары бірдей болып
Ғашықтықтан жігітке қарар қалмай,
Неке қылды ол қызды көңілі ... ... бұл ... - ... ... өмір ... жоқ, ... тез.
("Тіршілікте ғанибет ғылым ізде").
Ғылым шамын қолына алған адам
Қараңғы тар ... да ... ... ... ... ... ... құдай,
Мұратына солар да ақыр жеткен.
("Жолдас ұста").
Орыс тілінен енген сөздер.
Молда Мұса тілінде орыс тілінің ... ... ... бұл тілмен
қарым-қатынасқа түскені байқалады: өлең ... орыс ... ... активтене бастайды, оларды образ үшін пайдалану нышаны
байқалады.
Мысалы, порым, ... ... ... ... ... ... пар,
параход, айырплан, школ т.б. орыс тілінен енген сөздерді пайдаланады.
Кірісіп жаңа ... кед ей озып ... 14 ... тұр ... ... ... ... қалар ақырын
Сусылдап болат паравоз
Тасты басып жапырып
("Октябрьге 14 жыл").
Басылып тұр газетке,
Жер ... ... ... ... тұр
Пошталардың шабары.
("Талапты жастар").
Пар келмес, "балшабекке" ешбір дұшпан,
Күн батыс өкімінде күн шығыстан
Параход, пойыз да жүр ... ... ... ... ... ... түр түрін кісі").
Әр жерден школ-мектеп ашылып тұр
Қаржыға сансыз ақша ... ... кең ... тұр тар ... Мұса ... ... Т. ... Географиялық атауларда халықтың тарихы, тіл тарихы
және тарихи география жөніндегі ... бай ... ... ... (24, ... Мұса ... ... жер-су атаулары кездеседі: Қызылқұм,
Қаратау, Арка, Алтай, Қарпық, Тоқа, Сыр, ... ... ... еді Ащысай
Ойлы-қырлы сала боп
Бұл күнде гүлдей ашылды
Берекелі қала боп
("Ащысай", ... ... ... Орынборға көп ел кетті.
("Болыпевиктің әділет бостандығы", 37).
Өлеңім өзен ... ... ... ... ... бұл ... ... біл", 25).
Қызылқүмның елі деп арман етер,
Арқада Алтай, Қарпық, Тоқадағы
("Қызылқұмның елі деп", 15).
Молда Мұса ... ... ... ру ... Мұса ... қазақ халқы мен көршілес қалмақ, ... ... ... жүһид атауларымен бірге қазақтың ішкі атаулары да аталады.
Қоңыратта бір бай болған ілгеріде,
Бар шығар білмегені де, ... ... пен ... ... ... ... ... дегенде суырылып жөнеуші еді.
("Ақын деп сыртымыздан әркім қанық", 24).
Ауылың жылда шығар Сарысуға
Жолықтық қоныстас боп ... ... Мұса мен ... ... қай ... озып жүрсің
Мойынды әр тарапқа созып жүрсің
Мұнда симай кеткенің Үндістанға
Әр ... жеті ру боп ... ... Мүса мен ... ... сен ... тіліменен
Орта жүз өлеңіме болды-ау нала
("Молда Мұса мен Будабай", 123).
Патшаның уақытында мұндай ма едік?
Ықтиярсыз бір тұтқын құлдай едік
Қазақ, сарт, орыс, ... ... ... ... ... ... ерік
("Большевик кең қылып тұр тар дүниені", 34).
Үргеніш, Қашқар менен тәжік, ... ... ... ... боп.
("Молда Мұса мен Будабай").
Молда Мұса шығармаларының материалдық
мәдениет лексикасы.
Ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай ... ... ... ... кәсібін, ұлттық сана мен
талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін ... ... тән ... ... ... лексикасындағы заттың мәдениет атауларын арнайы қарастырған профессор
Ж. Манкеева бұл ... ... ... ... ... лексикасы
ұлттық тұрмыс пен шарушылық ерекшелігіне сай ... ... өз мәні мен ... ... сай сөз тудырушы модельдер
арқылы жасалатын лексика-семантикалық категория ретінде, куммулятивтік
қызметі негізінде ... ... ... пен ... ... (11, 13) - деп ... ... заттың мәдениет лексикасын төмендегідей топтарға жіктеп
қарастырдық.
2. 1.6. Қару-жарақ ... ... ... XVIII - XIX ... Қазақстанда болып,
қазақтың тұрмыс-салтын зерттеген орыс және Европа зерттеушілері П.И.Рычков,
П.С.Паллас, ... ... ... С.Б.Броневский т.б.
еңбектерінен бастау алады.
Ертедегі әскери қару-жарақтар туралы құнды мәлімет берген әрі ... ... ... ... зерттеушілердің бірі -қазақтың тұңғыш ғалымы
Ш.Уәлиханов. Қазақ халқының қолөнерін зерттеген Ә.Маргұлан, Ж.Аргынбаев,
С.Қасиманов, ... т.б. ... ... қазақтың қару-жарағының
да жекелеген түрлерінің жасалу технологиясы, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ батырларының қару-жарағын
этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеген академик Ә.Қайдар кейбір эпостық
шыгармаларда, мақал-мәтелдерде ... ... ... ... ... ... ... академик Р.Сыздықова қазақ тіліндегі әскери
лексиканы зерттеген Т.Байжанов, Н.Уәлиүлы т.б. еңбектерінде қазақ ... ... ... ... ... болатын.
Молда Мұса шығармаларында пышақ, өткір алмас, шоқпар, ақ найза, сойыл,
зеңбірек деген атаулар ... ... ... ... ... ... бос - құр ... жастар").
Қызгыш әскер атқан оқ
Бүйірінен көктеп өтіп тұр
("Октябрьге 14жыл").
Молдеке, найзаң қайда түйрейтұғын
("Молда Мұса мен ... ... ... қыз ... ... ... ... алмас сөйыл сүйреп.
("Мұсабек пен Манат").
Ақындық алтын шоқпар қойып кетер
Қойып кетсе төбеңді ойып кетер
Ақындардың келеді тілі қанжар
Біреуді іреп, ... ... ... ... тілі ... ... тауды аударды
("Октябрьге 14 жыл").
Қирайды қылыш, найза болса майдан,
Әр жерде ерік шығар намыс жайдан.
("Большевик кең ... тұр тар ... 3. 2. ... мата ... шын ... ... мен ... оның тек тілінде ғана
сақталады" (Ә. Қайдар) деген қағидаға сәйкес этнографизмдер қатарынан орын
алатын адамзат ... ... ... бір ... киім-кешек
атауларына танымдық, этнолингвистикалық тұрғыда талдау жасауда Ш.Уәлиханов,
Ә.Марғұлан, С.Мұқанов, Ө.Жәнібеков, С.Қасиманов т.б. ... ... ... ... Т.Байжанов, А.Сейілхан, Қ.Қайрбаева
т.б. еңбектерін назарға алдым.
Әр халықтың ... ... ... ... тұрмыстық өмірін, ұлттық
дәстүрін, мәдени ерекшелігін, ұлттық мінезін т.б. ... ... ... және этикалық қызмет атқарады.
Ата-бабаларымыздың өнегелі өсиетін, дархан мінезін, дарынды даналығын
танытатын ... ... бір ... ... тұрмысында
материалдық қажеттілікті өтейтін киім атаулары Молда Мұса ... ... ... бір кір ... киіп ... бір ... ... молда.
("Сұлу әйел мен молда").
Қызыл тон қыз құлпырар кигеннен соң,
Көңілің не демейді сүйгеннен соң?
("Мұсабек пен Манат").
Қолыңның үшын беріп ... ... ... ... ... пен ... жан ... де алмайсың ғой
Етегі шыт шапанның жырылмаса
Мұсабек пен Манат").
Ішуге жазды күні ақ таппайсың,
Кимесең қысты күні етік майлап.
("Мұсабек пен Манат").
Құлқын құрып үнем үшін мата ... пен ... ... ... ... ... алтын жаға ақалы еді.
Мен енді барсам керек шапан киіп,
Бозбастық елімдегі бәрін жиып.
("Мұсабек пен Манат").
Қыз алар қымбат баға пұлың болса,
Түзетіп киер едің ... пен ... сен ... ... қайдан,
Жыртығы етегінің көктелмеген?
("Сұлу әйел мен молда").
Жан терге диірмен тартып түсіп Молда
Шетімен жаулығының құрғатады.
("Сүлу әйел мен молда").
Кекілі бар қараса ашып ... ... ... де ... ... ... тоқ, ... асыл киім
Ата-анасы жүргенде мата ала алмай
("Болыпевиктің әділет бостандығы").
2. 3. 3. Молда Мұса шығармаларындағы төрт
түлік мал ... ... ... кәсібі мал шаруашылығы болғандықтан, ... төрт ... ... ... ... ... тура ... да, ауыспалы мағынада да жиі қолданады. Мысалы,
жеке сөз атау түрінде: ... ... ... ... байтал, теке, қой,
інген, бура. Осылардың ішінде ең көп қолданатыны - жылқыға, ... ... ... Олар ақын ... ... ... Мысалы: қазан ат, күрең ат, жалы кеткен жүйрік, жалы жоқ жабы-
шобыр, бедеу ат, шабан жылқы, кер құнан, кер ... ... ат, боз, ... ат, ... ат, ... ... ... құлын, жақсы құнан, жүрісі сүлу
озады ат, ... ... нар ... шама ... қызы ... да ... ... майын бер дегенім жоқ.
("Мұсабек пен Манат").
Теке айтар қойдың бәрі менікі деп,
Бір қой да ол ... ... пен ... ... киім, атта болса,
Барайын өзі жүйрік атқа мініп.
("Мұсабек пен Манат").
Келейін атты сүйсең қазан атпен,
Жүрісі өзі сұлу азада атпен.
("Мұсабек пен Манат").
Молдеке, ашуланшақ ішің тар ... кісі ... шама ... пен ... ат ... мені ... ... ер тоқымды жастады да
Әжі-еке берген тайың күрең ат, дөнен болды.
("Ақжан Әжіге").
3. 3. 4. ... ... егін ... ... ... мен атаулары: шөп, бидай,
тары, терек, ағаш, ақ қауын, гүл, бәйшешек, қалың пәлек, пісіп тұрған анар,
жиде, шынар, ... ... ... ... қаңбақ.
¥стын болар үй-жайға түзу терек
Қисық ағаш туралар неше бөлек
("Түзу терек").
Көп адам ... ... ... ... ... ... ... шыбық
("Мұсабек пен Манат").
Көрінген қарағайдай қалың жусан
("Тышқан мен түйе").
Жас күніңде маужырап
Пісіп түрған анарсың
("Қамдалып қал шар тартпай").
Сынбас шыбық майысып топтап буған.
("Болыневиктің әділет ... ... ... ... ... ... ... мәуесі
("Ақ бұлт пен көк бұлт").
Неше алуан түрімен
Түрлі-түрлі шөп өнер
("Ақ бұлт пен көк ... ... жүр көп кед ... ... және боп
("Ащысай").
Ішінде қалың пәлек жатса егер
Жас бала ақ ... деп ... түйе ... ... ... мен ... 3. 5. Құс ... үйрек, сүңқар, бұлбұл, ұзақ, қаршыға, ... ... ... үйрек, тұйғын, аш бүркіт, ақсары, қоңыр қаз,
қыран бүркіт, ауалаған ақ сұңқар, ... ... ... ... қу тілген
қыран, бала қораз, қарға, қаз-тырна, сұқсыр құс.
Болғанда ұзақ шыңда, тұйғын төмен.
Бірдей ме мәртебесі оныменен?
("Аспанда ұзақ ұшар ... ... ... ... ... ... тұрымтайға.
("Мұсабек пен Манат").
Суырылып судан үшқан сұқсыр құстай
("Мұсабек пен Манат").
Пул - қаршыға қырымнан ілетүғын
("Қайраты бұл ... ... ... бір ... ... сағындым").
Боп тұрсың сен бір үйрек көлден ұшқан.
("Сырым қызға").
Қырғауылдай қыз көрсем қылаңдаған
Бөктергідей бір қағып өте бердім
("Жігіттіктің жалына жетелендім").
Бұрынғылар мақал ғып айтқан ... ... озар деп ... ... ... ... 3. 6. Жан - ... қатысты атаулар: арыстан, жолбарыс, ... ... ... қүлан, есек, тышқан, қүндыз, жылан, айдаһар,
жорғалаған жек, сұр жылан, киік, шыбын, бөгелек, ... ... ... түлкі, піл, құмырсқа.
Бір арыстан келді деп,
Қырылар қалмақ енді ... ... ... ... қош
Тасбақалар, кенелер.
("Ақ бүлт пен көк бүлт").
Кіруішпенен баласын аппағым дер,
Кім жамандар өзінің айтқан сөзін
("Ақын деп сыртымыздан әркім қанық").
Келді маймыл ... ... ... мен жолбарыс").
Есек пен құлан келіп араласты
("Семірген есек").
Бір шыбын кеп бетіне қонды адамның
Кетті ... аюға ... ... мен ... достығы").
2. 3. 7. Тұрмыстық заттарға атаулар: сарай, кепе, қазан, ағаш үй, самауыр,
саба, ыдыс аяқ, киіз, төсек, ошақ, ... ... ... ас, ... ... ... нан, ... үй, үн, май, бидай, шам, есік, күлше, дастарқан,
табақ, леген, айран, шай-нан.
Үйде от жанса сыртына шығар түтін.
("Молда Мұса мен ... одан ... ... ... ... қойған етіп дайын.
("Сұлу әйел мен молда").
Шам жағып сол уақытта қатын келіп,
Байының мүндай ... ... ... әйел мен молда").
Қызы шығып бір күлше қайыр беріп,
Әкесіне білдірмей жасырады.
("Қайырымды қыз").
Дастарқанын алдына жайды дағы
Неше түрлі тартады тағамын кеп
("Қайырымды қыз").
Жеу қиын ... соң ... нан ... ишанға").
Астыма киіз салмай тамақ беріп.
("Қалмет ишанға").
Келгелі біз тойыңа он күн болды,
Он ... ... ... ... ... . . . ... бай ... ақтан сарай,
Кепені кедей қылар басқа пана-ай.
("Қайраты бұл дүниенің мал менен пүл").
Қорытынды
Молда Мұса - реалистік әдебиет ... ... ... бағытта жыр
жырлаған ақын.
Әдебиетші ғалымдар Молда Мұса шығармаларын жанрлық ... ... ... ... ... деп төрт ... бөліп қарастырады.
Молда Мұса шығармалары жұртқа, келешек ұрпаққа үгіт айтып, өсиет ... ... ... ғана емес, қоғамның, өмірдің әр саласына жеке
бастың жай жапсарына қатысты мәселелер арқылы әлеуметтік өмірдің қыры ... ... ... ... ... Сондықтан олардың тақырыптық
ауқымы да кең.
Сол тақырыптың мазмұндық ерекшелігіне байланысты сөз ... ... де ... ... ... ... ... тынысы байқалып
отырады. Әдеттегі сөздер айналадағы белгілі ... ... ... сөз орамдары образды ой білдірудің құралы болып жұмсалады.
Поэзиямызда сөздердің мағыналық аясын кеңейтіп, көркемдік мақсатта қызметке
жегуде ... Мұса ... ... ... ... сөздерді көркемдік мақсатта қолдану өрісін ашуда өзіне ... ... мол ... Мұса шығармаларындағы көркемдегіш құралдар: метафора, эпитет, теңеу,
метонимиялар, ең алдымен, танымдық ... ... ... ... ... Мұса ... - экспрессивтік сипаттарды күшейту үшін образды
етістіктерді ұтымды қолдана білген;
- Ақын шығармаларындағы жалқы есімдер, кірме ... ... ... ... ... ... ... арқылы анықталады;
- Ақын шығармаларындағы көркемдегіш құралдардың ... ... ... ... ... Сонымен, Молда Мұса Байзақов осындай
эпитет, метафора, метонимия, ... ... т.б. ... ... ... ... әдеби тілін дамытуға өз үлесін қосты. Ақын тілі, сөз
өрнегі бұрынғы ... ... ... ... Мұса ... ... тұрғыдан зерттеу -болашақтың ... ... Мұса ... ... ... ғылыми зерттеу еңбектер
жарияланады деп сенеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... А. Ақ жол. ... ... 1991. 463 ... ... Б. ... тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. Алматы:
Мектеп, 1966. 4 - 37 б.б.
3. Сүлейменова Э. Мадиева Г. т.б. Тіл ... ... ... ... 6.
4. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: Ана ... 1999. 277 ... ... М. Көркем әдебиет тілі. Алматы: Мектеп, 1995
6. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы: ... ... ... А. Тіл ... Грамматика. 2-бөлім. Орынбор, 1923.
8. Мұқаметқалиева Г. Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты. ... ... ... алу үшін ... ... 1995.
9. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы: Мектеп, 1969
10. ... С. И. ... ... ... ... 1989.
11. Манкеева Ж. Қазақ тілінің заттық мәдени ... ... ... ... алу үшін ... ... ... 1997.
12. Жанпейісова Е. Этнокультурная лексика в ... ... ... ... ... Л. ... қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері.
Алматы: Ғылым, 1982.
14. Сыздықова Р. ... ... ... ... ... Шойбеков Р. Кейбір түр-түс атауларының ... ... ССР ... Филология сериясы, 1990 №3, 17-6.
16. Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы, 1996.
17. ... Р. ... ... ... ... ... Филология
ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясы.
Алматы, 1998.
18. Есқараева А., 3. ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертациясы. Автореферат. Алматы, 2003.
19. ... Мұса ... ... ... ... ... М. Көркем эдебиет тілі. Алматы, 1995.
21. Оразбаева З «Мұсабек Байзақұлының ақындық мұрасы» А, 2002

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаяу Мұса5 бет
Күйік. Үсік шалу. Сол кездегі дәрігерге дейінгі көмек6 бет
Қошке Кемеңгерұлы10 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет
В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік42 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь