Тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының даму бағдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.8

І. ТӘУЕЛСІЗДІК ТАҒЫЛЫМЫ: ҰЛТТЫҚ МҰРАТ ЖӘНЕ
РУХАНИЯТ ӘЛЕМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9.36
1.1. Қазақ әдебиеттану ғылымы: тарихы мен даму кезеңдері ... ... ... ... 9.18
1.2. Ұлттық әдебиеттану және мәдени мұра мәселесі ... ... ... ... ... ... ... . 18.36

ІІ. ҚАЗІРГІ ӘДЕБИ ҮДЕРІС ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ ӘДЕБИЕТТАНУ
ҒЫЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37.60
2.1. Қазақ әдебиеттану ғылымы: тарих пен таным ... ... ... ... ... ... ... ... 37.55
2.2. Әдебиет тарихын дәуірлеу: уақыт және жаңа көзқарас ... ... ... ... . 56.60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61.63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64.66
Ұлт мұраты – азаттық, бостандық, тәуелсіздік.
Дербес ел, тәуелсіз мемлекет атану – абыройлы іс, биік белес.
Еліміздің тәуелсіз болуы – ұлттық жаңа тарихымыздың бастамасы. Енді алдағы уақытта біз өз тарихымызды бұрынғы көп ұлтты мемлекеттің құрамында емес, дербес ел ретінде зерттеп, тарихымыздың бұралаң жолдарында жетістіктер мен жеңілістерді, ұмтылыстар мен іркілістерді қайта зерделеп, болашақ мәдениет пен ғылым, әдебиетіміздің әлем елдерінің озық үлгілерін үлгі тұта отырып, дамудың ұлттық моделімен алға жылжуымыз керек.
Отанымыз егеменді ел болып, тәуелсіздікке табан тіреген сәттен бастап осы тәуелсіздікті баянды ету мақсатында халқымыз әр салада қажымай еңбек етіп келеді. Бұл адамның рухани азығы – мәдениеті мен әдебиеті саласында да кең қанат жайды.
Қоғамдағы сан түрлі саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, өтпелі кезеңнің ауыртпашылықтары өмірдің барлық салаларын, оның ішінде руханият дүниесін де қамтыды. Мұндай өтпелі уақытта әдеби процестің тоқырамаса да іркіліп, әлеумет, қоғам өміріндегі сан түрлі өзгеріс жаңалықтарды ой елегінен өткізуі заңды. Осы кезеңде әдебиеттану ғылымы ең алдымен ұлт әдебиетінің өткенін таразылап, шашырағанын жинақтайды, бүгінін талдап, бағытын айқындайды.
Мемлекетіміздің бүгінгі бағыты басқа да ғылымдарға сияқты ұлттық әдебиеттану ғылымының алдына да зор міндет жүктеді. Соңғы он бес жыл ішінде халық санасы едәуір серпілді. Ендігі міндет – ұлттық сананы қайтып қалғып кету қаупінен сақтап, барынша сергек ұстау, өскелең ұрпақтың рухын мықты, ділін сау ете түсу. Осы мақсаттың орындалуының аса пәрменді құралы - сөз өнері. Ол үшін халықтың сөз өнерін ең алдымен сол халықтың өзі танып, сонан соң өзгеге танытса абзал.
Міне, осынау міндетті орындау ұлттық әдебиет тарихының кем-кетігінің орнын толтыруды, жолсыз жазаға ұшыраған әдебиет тұлғаларын тарих сахнасына қайта әкеліп, әділет тұғырына қондыруды және әр қалам иесінің сөз өнері тарихындағы өзіне лайық орын иемденуін, сондай-ақ, бүгінгі әдебиеттанудың жаңа ізденістерінің бағыт-бағдарын айқындауды, әдебиет теориясы, поэтика мәселелерін зерттеуді діттейді.
Осы бағытта аға буын өкілдері бас болып, бағыт беріп, бағдар сілтеуінің арқасында кейінгі толқын өкілдері әдебиетіміздің өзекті мәселелеріне қалам тартып, өнімді ізденіс үлгілерін танытып келеді.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық әдебиеттану ғылымы бастау арнасын тереңнен алады. Оның өзіндік даму жолы, бел-белестері бар. Басқа да қоғамдық ғылымдар секілді қазақ әдебиеттануы да жеке ғылым саласы ретінде туып, қалыптасу жолын зерделеуге, әр кезеңдегі жетістіктері мен кемшіліктеріне баға беруге, қазіргі ахуалын бағамдауға ұмтылуда. Онсыз қандай да ғылым саласының өсіп-өркендемейтіні белгілі.
Ұлттық әдебиет туралы ғылым белгілі бір білімдер жиынтығы мен әдебиеттегі құбылыстарды танып-білу құралы ретінде өзінің ұғым-түсінігі, теориясы мен әдіснамасы қалыптасқан ғылым ретінде күрделі тарихи жолды басынан кешіре отырып, қазіргі кезге жетті.
Ұлттық әдебиеттану ғылымының бүгінгі жай-күйін, жетістіктері мен жетіспеушіліктерін, негізгі бағыт-бағдарын, он бес жылдық тарихын ғылыми саралау – бүгінгі таңдағы көкейкесті мәселелердің бірі екендігі айқын. Бұл қазақ әдебиеттануындағы жаңадан игеріліп, іздестіріліп жатқан тақырып, ендеше, бұл аталмыш тақырыптың өзектілігі, көкейкестілігі болып табылады.
Зерттеу нысаны және тақырыптың зерттелу дәрежесі. Қазақ әдебиеттану ғылымының тәуелсіздік алған күннен бастап бүгінге дейін, яғни 1991-2006 жылдар аралығында жарық көрген зерттеу еңбектері мен монографиялар қарастырылды.
Олар, атап айтқанда: әдебиетші-ғалымдар З.Ахметов, С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Х.Сүйіншәлиев, М.Мырзахметов, Р.Бердібай, М.Жолдасбеков, Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, С.Қасқабасов, Ж.Ысмағұлов, М.Мағауин, Ө.Күмісбаев, Ж.Дәдебаев, Б.Майтанов, С.Негимов, Қ.Жүсіп, Д.Ысқақұлы, А.Егеубаев, Б.Әбілқасымов, Б.Ыбырайымов, Қ.Алпысбаев, М.Хамзин, Қ.Әбдезұлы, З.Бисенғали, Т.Жұртбай, Г.Піралиева, Р.Тұрысбек, К.Сыздықов, Д.Қамзабекұлы, Қ.Ергөбек, Т.Еңсегенұлы, С.Жұмабек, И.Нұрахметұлының т.б. осы кезеңде жарық көрген зерттеу мен әдеби-талдау мақалалары қарастырылды.
Қазақ мемлекетінің тәуелсіздігі тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының бағыт-бағдарын зерттеген арнайы еңбек жоқ. Алайда бұл мәселе жекелеген мақалаларда, сұхбаттарда, сыни еңбектерде, басқа тақырыпқа арналған зерттеулер аясында қарастырылып келеді. Айталық, академик С.Қирабаевтың «Қазақ әдебиеттану ғылымы: бүгіні мен ертеңі» деген сұхбаты, Қ.Әбдезұлының «Қазақ прозасы және ұлттық идея», Р.Тұрысбектің «Парыз бен парасат», «Асыл сөз» атты еңбектері осы тақырыпта ой толғайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ әдебиетінің азаттық, тәуелсіздік тағылымдарының тамыры тереңде екендігіне басты назар аударып және еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы он бес жылда аталған тақырыптың жаңа мазмұнға ие болғандығы белгілі. Жұмыста осы құбылысты әр қырынан ашу көзделген.
Жұмыстың басты мақсаты – тәуелсіздік тұсындағы әдебиеттану ғылымының негізгі бағыт-бағдарын айқындау. Қоғамның әр саласы бір-бірімен өте тығыз байланыста өмір сүреді. Олай болса, еліміздің ұлттық тәуелсіздігі әдебиеттануға әсер етпей қоймайтыны белгілі. Әсер етсе, ол қандай сипатта көрініс тапты, еліміздің тәуелсіздік алған соңғы он бес жыл төңірегінде қазақ әдебиеттану ғылымының негізгі ұстанымы қандай болды, негізгі өкілдері кімдер, ғылымның әдіснамалық негізі мен мәдени мұраға деген көзқарас қандай деген мәселелерді анықтау мақсатында мына міндеттерді орындаудың қажеттілігі туды:
- қазақ әдебиеттану ғылымының тарихына ден қою;
- тәуелсіздік тұсындағы әдебиеттанудың әдіснамалық негізін айқындау;
- «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымындағы маңызын саралау;
- әдебиеттану ғылымына тәуелсіздік әкелген жаңалықтар мен өзгерістерге мән беру;
- әдебиет тарихы, теориясы, сынына қатысты ізденістерді зерделеу;
- соңғы жылдары жарық көрген зерттеу еңбектерінің бағыты мен мәнін, ғылыми-теориялық, әдіснамалық сипатын зерделеу;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бұл зерттеу жұмысында қазақ әдебиеттану ғылымы тәуелсіздік жылдарында жарық көріп, әдебиеттің әр түрлі мәселелерін қарастыратын еңбектердің негізгі сипаттары зерттеліп, танымдық-тақырыптық арналары айқындалды. Бұл тақырып алғаш рет жеке зерттеу жұмысының нысаны болып отырғандығы тақырып сонылығын айқындайды. Соңғы жылдар ізденісі, әдебиетке көзқарас, жанрлар жөніндегі ой-пікірлер т.б. жаңа уақыт талаптары тұрысынан сараланады. Ұлт тәуелсіздігі әдебиеттану мәселесімен қатар қарастырылады.
Тәуелсіздік тұсындағы ұлттық әдебиеттанудың бағыт-бағдары жөнінде бұған дейін арнайы зерттеу жұмыстары жоққа тән. Осы жұмыс сол олқылықтың орнын толтыруға қосылған үлес. Бұл жұмыста ұлттық әдебиеттану ісі қазіргі әдеби үдеріс аясында сөз етіледі.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі. Тақырыпты негіздеп, соған сай мәліметкөздерді белгілеп, материал жинауда зерттеудің салыстырмалы талдау әдістері пайдаланылды. Соңғы он бес жыл шамасында жарық көрген еңбектердің библиографиясы жасалды.
Аталған мәселелердің шешімін іздеуде белгілі әдеби зерттеушілерінің (С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Р.Нұрғали, Ж.Дәдебаев, Қ.Ергөбек, Б.Майтанов, Қ.Әбдезұлы, Р.Тұрысбек, Ж.Смағұлов т.б.) негізгі ғылыми еңбектері басшылыққа алынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- саяси-рухани тәуелсіздік еркін ойлап, шығармашылықпен айналысуға мүмкіндік берді;
- қазіргі қазақ әдебиеттануының ұстанымы, әдіснамалық негізі айқындалды;
- социалистік реализм әдісін көркемдік-эстетикалық тұрғыдан ойлау алмастырды;
- коммунистік идеологияның орнына ұлттық рух, ұлттық идея орнықты;
- ұлттық идея көрінісінің жарқын үлгісі ретінде тарихи романдар табиғаты кеңінен қарастырылды;
- қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтарды игеру тереңдей түсті, аясы мен аумағы кеңейді;
- шетелдегі қазақ әдебиеті нұсқаларын жинау, зерттеу, насихаттау басталды;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ

1. Ысмайылов Е. Әдеби мұра және оны зерттеу. - Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1961.-376 б.
2. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994.- 448 б.
3. Смағұлов Ж. Ұлттық әдебиеттану әлемі. Монография. - Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2005.-317 б.
4. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. 2-кітап. - Алматы: Ғылым, 1967.-663 б.
5. Қасқабасов С. Әдебиеттанудың өзекті мәселелері: Академик Серік Қирабаевтың 75 жылдығына арналған жинақ. - Алматы : «Комплекс», 2002. – 431 бет. Кітапта: Әдебиет пен өнердің нарық жағдайындағы түр-сипаты мен мақсат-міндеті туралы 63-77 беттер
6. Ұлттық тарихымыздың бастау көздері. – «Егемен Қазақстан», 2006 жыл, 10 ақпан
7. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. - Алматы: Ғылым, 2004.-448
8. Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар. - Астана: Таным, 2003.-360 б.
9. Сейітжанов З. Ақыт ақын. Оқу құралы. - Алматы, «Қазақ университеті», 2002.-129
10. Мәсімханұлы Д. Сөз – желкен. - Алматы: Өлке, 2005
11. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралы. - Алматы: Білім, 1995. -288 б.
12. Омарұлы Б. Зар заман әдебиеті. Монография (генезис, типология, поэтика). - Астана: Елорда, 2005.- 372 б.
13. Қалижан І. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым (ХІХғ.ортасы- ХХғ.басы). - Алматы: Білім, 1998.-256
14. Қазақ ССР Прокуратурасында // «Қазақ әдебиеті», 23 декабрь, 1988
15. Нұрғали Р. Әуезов және алаш. Әдебиеттегі ұлттық рух. Көмекші оқу құралы. – Алматы: Санат, 1997. – 432 б.
16. Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетінің Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволық мұраларын зерттеу жөніндегі комиссияның қорытындысы // «Қазақ әдебиеті», 6 январь, 1989
17. Кәкішев Т., Дүйсенов М. Ұлы Октябрь шуағы. - Алматы: 1981. –136 б.
18. Кәкішев Т. Мағжан мен Сәкен. Ғылыми эссе. - Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 449 б.
19. Жұртбай Т. Күйесің, жүрек... сүйесің (Абай «Жан бостандығы...» немесе рухани бостандық). - Астана: Санат, 2001. - 408 б.
20. Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағлымы. - Алматы: Ғылым, 1994.–280 б.
21. Әбдезұлы Қ. Қазақ прозасы және ұлттық идея: Оқу құралы / Жауапты ред. З.Қабдолов. - Алматы: Қазақ университеті, 2005.-242 б.
22. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы, 2002
23. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Монография. - Алматы: Білім, 2000. - 336 б.
24. Нұрғали Р. Драма өнері. - Алматы: Санат, 2001. - 480 б.
25. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу құралы. -Алматы: Санат, 1996.-336 б.
26. Піралиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар. - Алматы, 2001. – 220 б.
27. Мархабаев А. Планета – қиял зертханасы. // Таңшолпан. 2005 №3 50-69 бетте.
28. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары (Оқу құралы). - Алматы: Санат, 1999.-321б.
29. Ахметов К. Әдебиеттануға кіріспе. Оқу құралы. – Қарағанды: «Арко» ЖШС, 2004. – 332 б.
30. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Қысқаша очерк: Оқу құралы. - Алматы: Білім, 1998.-220 б.
31. Еңсегенұлы Т. Қазақ әдебиеті тарихының арғы арналары (архетиптері). Филология ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. - Астана, 2001
32. Нұрахметұлы И. Ұлыстық әдебиеттен ұлттық әдебиетке дейін (б.з.д. Хғ. – ХVІІІ ғ. дейін). Ғылыми зерттеу. - Астана: ЕҰУ, 2005.-195 б.

Қосымша әдебиет

1. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. Зерттеу. – Астана: Фолиант, 2002. – 408 б.
2. Қирабаев С. Қазақ әдебиеттану ғылымы: бүгіні мен ертеңі //Егемен Қазақстан, 2006. 22 сәуір, 6-бет
3. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті: дәуірлеу және жаңаша пайымдау //Егемен Қазақстан, 1999. 16 шілде.
4. Қирабаев С. Тәуелсіздік рухымен: Зерттеулер мен естеліктер. – Астана: Фолиант, 2002. – 504 б.
5. Қазіргі Абайтанудың өзекті мәселелері (Ұжымдық монография. Ред. алқасы З.Ахметов, С.Қирабаев, Ж.Ысмағұлов). – Алматы: Ғылым, 2002. – 274 б.
6. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: «Жалын» ЖШС, 1997. – 368 б.
7. Бердібай Р. Байкалдан Балқанға дейін. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 256 б.
8. Машанов А. Әл-Фараби және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 192 б.
9. Кәкішев Т. Кер заманның кереғар ойлары. – Алматы. Атамұра – Қазақстан, 1195. – 168 б.
10. Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді. – Астана: Фолиант, 2002. – 194 б.
11. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқулық. – Алматы: Санат, 1997. – 928 б.
12. Қасқабасов С. Түп нұсқамыз түгел ме? Қолда бар әдеби мұра ала-құла // Егемен Қазақстан, 1999. 8 қыркүйек.
13. Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс.- Алматы: Қазақстан, 1994. – 208 б.
14. Мырхаметұлы М. Абайтану тарихы. Алматы. Ана тілі, 1994. – 192 б.
15. Мәшһүр Жүсіп Қ. Өлең – сөздің патшасы. Зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 216 б.
16. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы. Генезис. Стилистика. Поэтика: Оқу құралы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 280 б.
17. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Оқулық. – Астана: Елорда, 2001. – 224 б.
18. Әдебиет пен өнер мәселесі бойынша 30-40-шы жылдар кезеңі мен 50-ші жылдар басында қабылданған қаулыларды зерттеу жөніндегі Қазақстан компартиясы Орталық комитеті Комиссиясының қорытындысы // Қазақ әдебиеті, 1989. 15 желтоқсан
19. Мұхтар мұрасы. – Наследие Мухтара. Ғылыми мақалалар мен зерттеулер (құр. Ш.Ыбыраев, С.Қорабаев). – Алматы: Қазақстан, 1997. – 352 б.
20. Алпысбаев Қ. Ой орамдары: зерттеулер, мақалалар. – Алматы, 2006. – 505 б.
21. Тұрысбек Р. Парыз бен парасат (Әдеби толғамдар. Зерттеулер. Портреттер). – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 374 б.
22. Тұрысбек Р. Жүсіпбек Аймауытұлы және 20 жылдардағы қазақ прозасы. Монография. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 340 б.
23. Тұрысбек Р. Сөз сарасы: әдеб-ғылыми мақалалар. – Алматы: Мектеп, 1996. – 150 б.
24. Тілешов Е. Суреткер және көркемдік әдіс. – Алматы: Арқа, 2005. – 278 б.
25. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана. Фолиант, 2002. - 474 б.
26. Мархабаев А.Ф. Қазақ фантастикалық әдебиеті. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 367 б.
27. Ыбырайым Б. Сырлы әлем: Қазіргі қазақ балалар прозасы. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 224 б.
28. Дәрімбетов Б. Қазақ әдебиеті тарихына қайта оралуымыз керек // Қазақ әдебиеті. 1997. № 23
        
        «Тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының даму бағдары».
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................... 5-8
І. ТӘУЕЛСІЗДІК ТАҒЫЛЫМЫ: ҰЛТТЫҚ МҰРАТ ЖӘНЕ
РУХАНИЯТ
ӘЛЕМІ.......................................................................
........... ... ... ... ... ... мен даму ... Ұлттық әдебиеттану және мәдени мұра
мәселесі............................. 18-36
ІІ. ҚАЗІРГІ ӘДЕБИ ҮДЕРІС ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ғылымы: тарих пен
таным................................ 37-55
2.2. ... ... ... ... және жаңа көзқарас.................
56-60
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................... 61-63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
ТІЗІМІ................................................. ... ...... ... ... ел, ... мемлекет атану – абыройлы іс, биік белес.
Еліміздің тәуелсіз болуы – ... жаңа ... ... ... ... біз өз ... ... көп ұлтты мемлекеттің құрамында
емес, дербес ел ретінде ... ... ... ... мен жеңілістерді, ұмтылыстар мен іркілістерді ... ... ... пен ... ... әлем елдерінің озық
үлгілерін үлгі тұта ... ... ... ... алға ... ... егеменді ел болып, тәуелсіздікке табан тіреген сәттен бастап
осы тәуелсіздікті баянды ету мақсатында халқымыз әр ... ... ... келеді. Бұл адамның рухани азығы – мәдениеті мен әдебиеті саласында да
кең қанат жайды.
Қоғамдағы сан ... ... ... ... ... ауыртпашылықтары өмірдің барлық салаларын, оның ішінде руханият
дүниесін де қамтыды. ... ... ... ... ... ... ... әлеумет, қоғам өміріндегі сан түрлі өзгеріс жаңалықтарды ой
елегінен өткізуі заңды. Осы ... ... ... ең алдымен ұлт
әдебиетінің өткенін ... ... ... ... ... ... бүгінгі бағыты басқа да ғылымдарға сияқты ұлттық
әдебиеттану ғылымының ... да зор ... ... ... он бес ... ... санасы едәуір серпілді. Ендігі міндет – ұлттық сананы қайтып
қалғып кету қаупінен сақтап, барынша сергек ұстау, ... ... ... ... сау ете ... Осы ... орындалуының аса пәрменді құралы -
сөз өнері. Ол үшін халықтың сөз өнерін ең алдымен сол ... өзі ... соң ... ... ... ... міндетті орындау ұлттық әдебиет тарихының ... ... ... ... ұшыраған әдебиет тұлғаларын тарих сахнасына
қайта әкеліп, әділет тұғырына ... және әр ... ... сөз өнері
тарихындағы өзіне лайық орын иемденуін, сондай-ақ, бүгінгі ... ... ... ... әдебиет теориясы, поэтика
мәселелерін зерттеуді діттейді.
Осы бағытта аға буын ... бас ... ... беріп, бағдар
сілтеуінің арқасында кейінгі ... ... ... ... қалам тартып, өнімді ізденіс үлгілерін танытып келеді.
Тақырыптың ... ... ... ... ... арнасын
тереңнен алады. Оның өзіндік даму жолы, бел-белестері бар. ... ... ... секілді қазақ әдебиеттануы да жеке ғылым саласы ретінде
туып, қалыптасу жолын зерделеуге, әр ... ... ... баға беруге, қазіргі ахуалын бағамдауға ұмтылуда. Онсыз
қандай да ғылым саласының өсіп-өркендемейтіні белгілі.
Ұлттық әдебиет ... ... ... бір ... ... ... ... танып-білу құралы ретінде өзінің ұғым-түсінігі,
теориясы мен әдіснамасы ... ... ... ... ... ... ... отырып, қазіргі кезге жетті.
Ұлттық әдебиеттану ғылымының бүгінгі жай-күйін, жетістіктері мен
жетіспеушіліктерін, негізгі бағыт-бағдарын, он бес ... ... ... – бүгінгі таңдағы көкейкесті мәселелердің бірі екендігі айқын. Бұл
қазақ әдебиеттануындағы жаңадан игеріліп, ... ... ... бұл ... тақырыптың өзектілігі, көкейкестілігі болып табылады.
Зерттеу нысаны және тақырыптың зерттелу ... ... ... ... алған күннен бастап бүгінге дейін, яғни ... ... ... көрген зерттеу еңбектері мен монографиялар
қарастырылды.
Олар, атап айтқанда: ... ... ... ... ... ... М.Жолдасбеков,
Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, С.Қасқабасов, Ж.Ысмағұлов, М.Мағауин, Ө.Күмісбаев,
Ж.Дәдебаев, Б.Майтанов, С.Негимов, Қ.Жүсіп, ... ... ... ... ... ... ... Г.Піралиева, Р.Тұрысбек, К.Сыздықов, Д.Қамзабекұлы,
Қ.Ергөбек, Т.Еңсегенұлы, С.Жұмабек, ... т.б. осы ... ... зерттеу мен әдеби-талдау мақалалары қарастырылды.
Қазақ мемлекетінің тәуелсіздігі тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының
бағыт-бағдарын зерттеген арнайы еңбек жоқ. ... бұл ... ... ... сыни ... басқа тақырыпқа арналған
зерттеулер аясында қарастырылып келеді. Айталық, ... ... ... ... бүгіні мен ертеңі» деген сұхбаты, ... ... және ... ... ... «Парыз бен парасат», «Асыл
сөз» атты еңбектері осы тақырыпта ой толғайды.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... тағылымдарының тамыры тереңде екендігіне басты ... ... ... ... ... ... ... он бес жылда аталған
тақырыптың жаңа мазмұнға ие ... ... ... осы құбылысты әр
қырынан ашу көзделген.
Жұмыстың басты ...... ... ... ... бағыт-бағдарын айқындау. Қоғамның әр саласы бір-бірімен өте тығыз
байланыста өмір ... Олай ... ... ... ... әсер етпей қоймайтыны белгілі. Әсер етсе, ол ... ... ... ... ... ... ... он бес жыл төңірегінде
қазақ әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... негізгі
өкілдері кімдер, ғылымның ... ... мен ... мұраға деген
көзқарас қандай деген мәселелерді анықтау ... мына ... ... ... ... ... ғылымының тарихына ден қою;
- тәуелсіздік тұсындағы әдебиеттанудың әдіснамалық негізін айқындау;
- «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының қазіргі қазақ әдебиеттану
ғылымындағы маңызын саралау;
- ... ... ... әкелген жаңалықтар мен
өзгерістерге мән беру;
- әдебиет тарихы, теориясы, сынына қатысты ізденістерді зерделеу;
- соңғы ... ... ... зерттеу еңбектерінің бағыты мен мәнін,
ғылыми-теориялық, әдіснамалық сипатын зерделеу;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бұл зерттеу ... ... ... ... ... жарық көріп, әдебиеттің әр түрлі мәселелерін
қарастыратын еңбектердің негізгі сипаттары зерттеліп, танымдық-тақырыптық
арналары айқындалды. Бұл ... ... рет жеке ... ... ... отырғандығы тақырып сонылығын айқындайды. Соңғы жылдар ізденісі,
әдебиетке көзқарас, жанрлар жөніндегі ой-пікірлер т.б. жаңа уақыт ... ... Ұлт ... ... ... ... ... ұлттық әдебиеттанудың бағыт-бағдары жөнінде бұған
дейін арнайы зерттеу жұмыстары жоққа тән. Осы жұмыс сол ... ... ... ... Бұл ... ... әдебиеттану ісі қазіргі әдеби
үдеріс аясында сөз етіледі.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және ... ... ... ... сай ... ... ... жинауда зерттеудің
салыстырмалы талдау әдістері пайдаланылды. ... он бес жыл ... ... ... ... жасалды.
Аталған мәселелердің шешімін іздеуде белгілі әдеби зерттеушілерінің
(С.Қирабаев, ... ... ... ... ... ... Ж.Смағұлов т.б.) негізгі ғылыми еңбектері
басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... ойлап, шығармашылықпен айналысуға
мүмкіндік берді;
- қазіргі қазақ әдебиеттануының ұстанымы, ... ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық тұрғыдан ойлау
алмастырды;
- коммунистік ... ... ... рух, ... идея ... ... идея көрінісінің жарқын үлгісі ретінде тарихи романдар
табиғаты кеңінен қарастырылды;
- қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтарды игеру ... ... аясы ... кеңейді;
- шетелдегі қазақ әдебиеті нұсқаларын жинау, зерттеу, насихаттау
басталды;
- қазақ әдебиет ... ... ... ... ... шегеру
идеялары ұсынылды;
- фантастикалық әдебиеттің сыр-сипаты әдеби-ғылыми тұрғыдан анықталды;
- сын жанрлық тұрғыдан жіктеліп, ... ... ... ... ... әдебиет жан-жақты сараланды;
- поэтиканы әдебиеттану ғылымының жеке саласы ретінде қарастыру ... ... және ... ... ... ... ... тәуелсіздіктің алғашқы он бес жылы ішіндегі ... ... ... жай-күйі туралы мағлұмат береді. Жұмыста ... мен ... ... оқу ... ... ... курсы бойынша пайдалануға болады.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... жұмыстың
тұжырымдары, ғылыми ізденістері мен түйіндері сараланған мынадай мақалалар
жарық көрді: Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде ... ... «Жас ... ... ... ғылыми еңбектері» халықаралық
ғылыми-тәжрибелік конференциясы материалдарының жинағында «Тәуелсіздік
тұсындағы ... ... ... ... ... ... Астана, 2005.-187 бет), Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... классигі, көрнекті
ақын Жұмекен Нәжімеденовтың 70 жылдық мерейтойына арналған «Тұғыры ... ... ... конференциясының материалдар жинағында
«Әдебиеттану ғылымы: дамуы мен жаңа ... ... ... (Жалпы ред.
басқарған Қ.Әбдезұлы.-Алматы: ... ... ... ... ... ... ұлттық университетінің ... ... жыл ... ... ... ... (Астана, 2006.-
305б.) жинағының «Қазақ поэзиясы және ... ... мен ... ... тәсіл» атты 6-кітабында «Ұлттық әдебиеттану ғылымы хақында (ХІХ ғасыр
әдебиеті негізінде)», «Тараз» ғылыми-зерттеу ... ... ... ... білікті мамандар даярлаудың өзекті ... ... ... ... ... ... әдебиеті және тәуелсіздік тағылымы» (Тараз, «ТАШ», 29-30 наурыз, 2007
ж. 1-том, 327б.).
Қорытындыда жұмыстың басты нәтижелері нақтыланып, негізгі ... ... ... ... бірнеше тараушаға бөлінген екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ТӘУЕЛСІЗДІК ТАҒЫЛЫМЫ: ҰЛТТЫҚ МҰРАТ
ЖӘНЕ РУХАНИЯТ ӘЛЕМІ
1. 1. Қазақ әдебиеттану ғылымы: тарихы мен даму ... ...... ... ... ... ... бір саласы.
Оның дамуы ұлттың тарихымен, тілімен, ... ... ... ... тікелей байланысты. Осының бәрі көркем туынды ... ... ... ... оның ... ... қалыптастырады.
Әдебиет туралы ғылым (әдебиеттану) көркем әдебиеттің осы жолдағы ... ... ... ... ашудағы еңбегін, ойлау мен
бейнелеудің жолдарын жинақтайды, қорытындылайды. Сол ... ... ... ... ... әсер ... Әдебиеттің көркемдік-
эстетикалық, тәрбиелік-танымдық қызметі – бәрі де сын еңбектер ... ... ... ... ... ... яғни соңғы он бес жыл
шегіндегі даму бағдарын бағамдамас бұрын, ең ... оның осы ... ... – тууы мен ... даму ... және ... ... даму бағытына әсер ететін факторларды анықтап алған абзал. Себебі
кез келген ... ... ... оның ... жай-күйін сипаттауға
ұмтылу мүмкін болмас еді.
Әдебиеттанушы ғалымдар қазақ әдебиеттануының ғылым ретінде қалыптасып,
орнығуын ХХ ғасырдың ... ... ... «Қазақ
әдебиеттану ғылымының тарихына көз жіберсек, оның ... екі ... ... ... болады. Біріншісі – үйрену, ... ... ... ... ...... ... дәуір,
яғни қалыптасу, даму дәуірі» /1; 35/,-десе, ... ... сын ... ғылымы сабақтаса дамитындығын, сынның бара-бара әдебиеттануға
айналатындығын ескерте келіп: «Қазақ әдеби сыны мен ... ... үш ... анық ... ... ... - ... әдеби сынының
туу дәуірі. Қазақ әдеби сынының туу ... ... ... ... Екінші кезең – қазақ әдеби сыны жанр ретінде қалыптасу және
әдебиеттану ... туу ... Бұл ... 1917-37 ... ... ... ... - қазақ әдебиеті сынының өсіп-өркендеу және
әдебиеттану ғылымының ... ... 1938-85 ... ... ... әдебиеттану ғылымының қалыптасып, даму тарихы туралы зерттеуші
Ж.Смағұлов: «Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Бірінші кезең - қазақ әдебиеттану ғылымының тарихи алғышарттардан
тұратын арғы бастаулары, яғни тарих ... ... Бұл ... ... ХХ ... ... ... аралығына созылады. Екінші кезең - қазақ
әдебиеттану ғылымының туу ... Ол ... ... арасында жүзеге асты,
үшінші кезең - қалыптасу дәуірі. Бұл 1941-1970 жылдар аралығын қамтиды»,-
дейді /3; 6/.
Ойға ... ... ... да – ... яғни қазақ әдебиеттануы
ғылым ретінде 1900 жылы қалыптасты деген ой.
Себебі егер жоғарыдағы ... ... ... жанр ... ... төңкерісімен байланыстырса, біз Т.Кәкішев еңбегінде әдеби сын
«Түркістан уалаятының газеті» ... ж.ж.), ... ... ... ... ж.ж.) басылымдарындағы әдебиетке қатысты жарияланған мақалалар көбіне
жекелеген әдеби фактілерге, жаңадан жарық көрген кітаптарға, ақын-жазушыға
қатысты, ... ... 1905 ... «Семипалатинский листок»
газетіндегі «Абай» мақаласы, К.Ысқақовтың 1909 ... ... ... ... ... ... соңғы сөзі, А.Байтұрсыновтың 1913 жылғы
«Қазақ» газетіндегі «Қазақтың бас ақыны», ... 1914 ... ... ... ... 1916 жылғы «Надандық құрбаны»
мақалалары, ... 1913 ... ... ... ... өлең ... жайынан» сияқты әдеби-сыни ой-пікірлер айтылғанын
білеміз. ... ... жанр ... қалыптасуына аталған еңбектер мен
аталған басылымдар негіз болса, ол ... ... ... ... ... ... ... болып, қалыптасып, дамып, бүгінгі күнгі деңгейіне
жетіп, өрлеу жолына қадам басқан ұлттық әдебиеттанудың тарихи жолындағы әр
кезеңдегі ... ... - ... ... ... ... анықтауға септігін тигізеді.
Қазақ халқының руханият әлемі, мәдениеті мен әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті ғылым
тарихын, сыншылдық-эстетикалық көзқарас, ғылыми-зерттеушілік ой-пікірлердің
туып, қалыптасу кезеңдерін қазақ ... ... ... ... ... ... қай ... болмасын әдебиет туралы ғылымы сол елдің
тарихи жолы, философиялық-эстетикалық танымы көркем әдебиеттің ... сай ... ... ... ... сонау ХХ ғасырдың басынан бүгінгі
күнге дейінгі жүріп өткен жолы ... ... жуық ... ... өмір ... келе ... әдебиет туралы
ғылым сан алуан жолдардан өрлеу мен құлдырау, тар жол тайғақ тайғақ ... ХХ ... ... ... ... еліміздегі қоғамдық-саяси
оқиғалар ұлттық санаға, қоғамдық ой-пікірдің дамуына әсер етті. Ол ұлт
зиялыларының ел ... ... ... жер-су бөлінісі, ұлттық
тәуелсіздік, дін, ... ... ... араласуына жағдай
жасады.
Сондай-ақ баспасөздің пайда болуы, жазба әдебиеттің ... ... ... ... ... жаңа көркемдік ізденістерге ұмтылуы,
кітап шығару ... ... ... ... ... (Шоқан, Ыбырай,
Абай, Дулат, Мұрат т.б.) мұралардың үлгілері, оқу құралдары мен ғылыми
еңбектердің ... ... ... бастырылуы (М.Кәшімов «Ақыл кітабы»,
«Әдеп», «Үгіт», М.Малдыбаев «Қазақша ең жаңа ... ... ... ... ... ... ... «Тіл құралы», «Оқу
құралы» т.б.) әдеби-тарихи бағыттағы ой-пікірлердің туындауына әкелді.
М.Сералиннің «Шахнамеден» аударған «Рүстем-Сүһрапқа» жазған ... ... ... ... ... ... Ибраһим
Құнанбаевтың өмірі», А.Байтұрсыновтың ... бас ... ... ... турасында», М.Дулатовтың «Ш.Ш.Уәлиханов»
атты зерттеу мақалалары сияқты ... ... ... ғылыми зерттеулердің болғандығын айғақтайды.
Өкінішке орай, кеңестік әдебиеттануда қазақ ... осы ... ... ... ... ... ... аталған күннің өзінде
социалистік көзқараспен түсіндіріліп ... ... ... да соны ... ... ... ... едәуір нәтижеге жеткені байқалады. Қазақ баспасөзі
бетінде фольклорлық мұралар ... олар ... сыни ... ... А.Баржақсиннің «Мақалдар», Ж.Басығарин «Өлең-жыр, әндер»,
Ә.Бөкейханов «Қара ... ... т.б. Өзі ... ... жүйеге келтіріп, хатқа түсірген М.Ж.Көпеевтің «Қара мес», «Қара
кітап» қолжазбалары да фольклортануда маңызды орын алады.
Әдебиеттану ғылымының бір саласы ... ... ... ... ... ... де ғасыр басында қалыптаса бастады. Бұл
бағытта А.Байтұрсыновтың «Роман не нәрсе?» деген мақаласында роман туралы
теориялық ұғымды ... ... ... ... ... ... ... да осы кезеңде
кесілді. «Айқап» журналының бетінде «Баспашылдық дүниесінен», «Жаңа шыққан
кітаптар», «Бірадын Каримовтар кітапханасы», «Бұған да көз ... ... ... ... ... ... қалың жұртшылықты жаңадан
басылып шығып жатқан кітаптармен таныстырады.
Қорыта ... ХХ ... ... ... ... яғни кеңес өкіметі
орнағанға дейін ұлттық әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... ... ... ... қатысты ойлар айтылды; фольклорға
алғашқы жіктеу жасалды; әдеби-теориялық, жеке жанр табиғаты туралы ... ... ... ... ... ... тапты.
Бұл қазақ әдебиеттануы жеке ғылым ... сол ... ... ... дамуына сәйкес қалыптасқанын дәлелдейді.
Осылайша ғасыр басында әдебиеттану саласында жоғарыда аталғандай сәтті
қадамдар ... ... ... ... 1917 ... ... ... төңкерісінен кейін дағдарысқа ұшырады.
Қазақ даласына зор тарихи өзгерістер: 1921-22 жылдардағы аштық, 1925
жылғы Ф.Н.Голощекиннің «Қазан төңкерісі қазақ ... ... ... өте ... ... ... ... өзгеріс жасамаған» деген
желеуімен ұйымдастырылған «Кіші Қазан» төңкерісі, ... ... ... ... «бай», «үстем тап адамдары» деген атпен
тәркілеу, 1931-32 ... ... ... ... ... жүдеушілікке
ұшыратты. Осындай сананы тұрмыс билеген уақытта рухани ... ... емес ... ... Оның үстіне қазақтың ел билеген білімдар
азаматтарын «халық жауы» деген жала ... ... ... ... ... және ... «Сәкен және сәкеншілдік» атты
мақалалар басылып, нәтижесінде небір зиялы қазақ азаматтары түрмелерге
тоғытылды.
Осының ... ... ... ... пен әдебиет туралы ғылымның
дамуына белгілі дәрежеде ықпал етті.
Бұған дейін әдебиетті эстетикалық және ғылыми ... ... ... енді ... ... процеске араласуға тура
келді. Өйткені Қазан төңкерісі мен ... ... ... ... жолмен қайта құру үшін өнер-білім, мәдениет пен ғылымға ... ... ... ... беру ... қойылды.
Өткендегі әдеби мұраның барлығы бірдей үстем тап ... ... ... ... ... шығарып тастауды талап еткен пролеткультшыл
нигилизм тұсында бағыт-бағдары енді ... келе ... ... дағдарысқа ұшырады.
Жаңа дәуір әдебиеттану ғылымына маркстік-лениндік ілімге сүйенген
өзіндік теориялық негіз әкелді. Әдебиеттанудың эстетикалық-танымдық маңызы,
лениндік ... ... ... ... ... ... таптығы
мен халықтығы сияқты маркстік-лениндік теорияның идеялары ... ... ... ... ... ... бұл ... 20 жылдардағы қазақ әдебиеттану ... ... Ол ескі мен ... ... пен ... пен ... ... түрінде саяси мәнге ие болды. Сөйтіп
ұлт тәуелсіздігі үшін бір мақсатта жүрген қазақ зиялылары ... ... ... ... ақын-жазушылар (А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,
М.Дулатов, ... ... т.б.) мен ... ... ... ... т.б.) арасында көркем әдебиет
пен әдеби процеске қатысты айтыстары баспасөзде беріліп отырды.
Бұл кезеңде сын мен ... ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжібаев, М.Дәулетбаев,
Ы.Мұстамбаев т.б. ат салысты.
20-жылдардағы саяси-әлеуметтік, қоғамдық-өмірдегі өзгерістерден
туындаған ... ... ... жою саясаты қазақ зиялыларының
тарапынан кең қолдау ... Бұл ... ... ... әр ... ... құралдар, әліппе, оқу құралдарын ... ... ... ... (1921), «Оқу ... (1921), ... Жаңа құрал»
(1926), Т.Шонанұлымен бірігіп ... «Оқу ... (1927), ... ... ... Ж.Аймауытовтың «Жаңа ауыл» (1929) т.б. оқу
құралдарымен қатар, қазақ әдебиеттануындағы алғашқы ... ... ... (1926), ... ... ... зерттеу
еңбегі М.Әуезов «Әдебиет тарихы» (1927), Х.Досмұхамедовтың «Қазақтың ... (1928) ... ... зерттеу еңбектері дүниеге келді. Бұл
зерттеу ... ... ... ... ... өсіп келе ... яғни қазақ әдебиеті туралы ғылымының кемелдене,
тереңдей түскендігін танытты.
Аталған ... ... ... үшін маңыздылығы зор, себебі
олар ғылыми зерттеу ой-пікірлердің таза кескін-келбетін сақтап, жаңа заман,
яғни социалистік ... ... бой ... ... еңбектер еді. Ал
30-жылдардың басынан бастап «ұлтшыл-алашордашыларды ... бұл ... ... ... кезеңдегі әдебиеттану ғылымындағы басты оқиғалардың бірі – 1925
жылы КазАПП-тың (Қазақстан пролетариат жазушыларының ассоциациясы) құрылуы.
Бұл қоғам «қазақ ... ... ... ... ... ... ... сүйенуі керек, мәдени мұраға қалай қарауы қажет» деген мәселені күн
тәртібіне қойды.
КазАПП-тың құрылуына байланысты әдебиет туралы ... ... ...... ... ... жоқ десе, екіншісі – пролетариат
табы жеткіліксіз болғанымен, оған тілектес әдебиет бар екендігін дәлелдеуге
тырысты.
Әдебиетті ... ... емес деп ... ... сай ... екі ... ... бірінікін – дұрыс, екіншісінікі – бұрыс
деушілік әдебиет пен ғылым үшін ... зиян ... ... ... анық.
Сол кезеңдегі әдеби дамуға деген мұндай көзқарас жеке ақын-жазушылардың
еңбегі жайлы жазылған ... ... да өз ... ... ... 1925 жылы ... ... көркем әдебиет саласындағы
саясаты туралы» қаулысы «пролетариат әдебиет үстемдігін ... ... ... ... міндетін қойды.
Қазақтың кеңесшіл қаламгерлері алашшыл зиялылардың әдеби-сыншылдық
ойларын ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсіндірді. Қазақ зиялыларының арасындағы
мұндай пікір алауыздығы мен бірікпеушілікті ... ... ... ... ... ... жағдайда ушықтырып отырды. Мұндай жағдай тек әдебиет
саласында ғана емес, қоғам мен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... қаламгерлер екі түрлі идеялық көзқарасты
қолдап, екіге жарылғаны жалпы ұлттық әдебиеттің дамуына кедергі ... ... ... ... соны ... ... ... қазақ әдебиеттануындағы негізгі жетістіктерінің бірі –
қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеу теориясының қалыптасуы. ... ... ... ... ... ... болып ұсынған Р.Мәрсеков,
А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, ... ... ... т.б. ... ... байқасақ, ғасыр басындағы маркстік-лениндік әдіснама
бекігенге дейінгі ... ... ... ... таза ғылыми тұрғыдан
тануды негізге алса, ... ... ... орныққан тұстан бастап
ғылымдағы басты ... осы ... ... ... бас ... ... орныққан социалистік идеяны, маркстік-
лениндік әдіснаманы негізге ала отырып, осы кезеңнің ұраны - ... ... ... ... ... қадам басталды.
30-жылдардың басында «Сталин жолдастың хатына байланысты Қазақстандағы
күрес міндеттері туралы» қаулы жарияланды. Бұл қаулыға сәйкес осы ... тек ... ... қудаланса, енді төңкерісшіл,
кеңесшіл ... ... ... пен ... ақсүйектік дәуірді жырлаудың, ұлтшылдықтың белгілерін» ... ... Оған ... ... белсене араласты, әсіресе, осы
сарындағы мақалалар жазуда Ж.Садуақасов, М.Қайыпназаров, Қ.Өтепов, Ә.Мусин,
С.Мұқанов, Ә.Тәжібаев т.б. ерекше ... ... ... ... ... І.Жансүгіров, М.Әуезов, Ғ.Тоғжанов, С.Садуақасов сияқты көрнекті
қаламгерлер ілікті.
Әдебиеттанудың басты мәселесі - көркем ... ... болу ... ... ... қандай деген сауалдар қойылды. 1931 ... ... ... ... ... ... сөзінде алғаш
қолданған «социалистік реализм» деген түсінік ... ... ... басты мәнге ие болды.
1932 жылы Орталық Комитеттің ... ... ... құру ... ... дүниеге келді. Осыдан бастап социалистік
реализмге сүйенген кеңес әдебиетін негізгі ... ... ... оның ... ... ... әдебиеттің партиялық, таптық,
халықтық екендігін және оның негізгі идеологиялық құрал екендігін ... ... ... ... ... тұрған шақта Абайдың қайтыс
болғанына 30 жыл ... орай оны атап өту ... ... ... Абай ... ... көшбасшысы», «жазба әдебиеттің негізін
салушы» екендігін таныту жолында ғұмырнамалық ... ... ... Бұл ... ... ... «Абай ақындығының айналасы»,
Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі», Ә.Мәметованың «Абай –
кезеңнің дана ... ... ... ... ... ... «Абай» т.б. мақалаларымен қатар, Ғ.Тоғжановтың «Абай» атты
монографиясы абайтануда тың бастама салды.
Бұл жылдары әдебиетті ... ... ... халық ауыз әдебиеті мен
әдебиет тарихын жүйелеу, жанрларға жіктеу, әдебиет тарихын ... мол ... ... ... ... ... ... (1932), С.Мұқановтың «ХХ
ғасырдағы қазақ әдебиеті» (1932), М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаевтың
«ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... оқу ... (1933) т.б. ... ... Бұл оқулықтар мектепте ұзақ уақыт қолданылып, ... ... ... ... болды.
Әдебиеттің негізгі салаларының бірі - әдебиет теориясы бойынша алғашқы
талпыныстар 20-жылдары-ақ болғанымен де осы ... ... ... ... ... оқулық-зерттеулер - Қ.Жұмалиевтің «Әдебиет теориясы» ... ... ... мәселелері» (1940) жазылды.
Міне, осылайша қазақ әдебиеттануы түрлі айтыс-тартыстардан біршама
айығып, ғылымға тереңдеп ден қоя ... ... ұлты үшін ... 1937
жыл да келіп жетті. Елде қоғамның даму ... ... ... ... ... ... ... белең алды. Алашордашылар, олардың
соңынан іздерін жалғастырушылар ретінде кеңесшіл ақын-жазушылар ... ... ... ... ... осы ... бұл тұстағы
әдебиет сыны толықтай олардың қателерін әшкерелеуге, «халық жауларын»
табуға, шығармалар мен ... ... ... жат ойларды
іздеуге бағытталды.
Шоқпардың басы ... ... ... ... ... жас буын ... С.Мұқанов, Ғ.Мүсіреповтерге де тиді. ... ... ... мен әдебиеттану ғылымының дамуы дағдарысқа ұшырады.
Осындай рухани жүдеушіліктен кейін қазақ ... ... ... ... Жамбыл бастаған халық ақындары мұралары ... ... ... ... ... ғылымы үшін елеулі
кезең болып табылады. ... көп ... ... көп ... да, ... ... ... күні қайта жанданып, өткен кезеңнің
жетістіктері де болғанын көрсетіп отыр.
Соғыс ... ... ... сай халықты жеңіс үшін ... ету, ... ... ... ... ... кеңестік
бағдарға сәйкес әдебиеттану ғылымына екі түрлі міндет жүктелді: бірі – ... мен оқу ... ... ... жауап беретін
оқулықтармен қамтамасыз ету, екіншісі – ... ... ... ... Бұл ... ... Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, Ә.Марғұлан,
Б.Кенжебаев, М.Ғабдуллин, Ә.Мәметова, ... ... ... ... етті.
Бұл кезеңде қазақ әдебиеттануында ... ... ... ... ... ... ... Абай, Ыбырай,
Шоқан, Махамбет, Сұлтанмахмұт мұраларына қатысты ... ... ... ... түсіп, зерттеушілердің жаңа
буынымен толықтырылып жатқан тұста ... ... ... ОК-ның
1947 жылғы «ҚазССР ҒА-ның Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел
қателер туралы» қаулысы кесе ... ... Ол ... тың ... ... шығарып қана қоймай, еркін шығармашылық ойлауға тыйым
салды.
Осы қаулының негізінде Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, Ә.Марғұлан,
Б.Кенжебаев, ... ... ... т.б. ... үшін ... ... ... Олар «мәдени мұраға сын көзбен
қарамағандығы», Шортанбай, Дулат, Мұрат, Нарманбет, ... ... ... ... ... ... ... зерттегендері
үшін сыналды. Тағы да репрессия, тағы да қуғындау дауылы соғып, ғалымдар
түрмелерге қамалып, ... ... ... ... ... ... тек И.В.Сталин қайтыс болып, Н.С.Хрущев жеке ... ... ... ... жол ... ... яғни
«жылымық» кезеңі орныққан тұста ғана өзгере бастады.
Әдебиетке қуғындағы талантты ... ... ... оралып, ғылымда
жаңа күрделі зерттеулер жасады. Әдеби процеске, әдебиет тарихына арналған
«Қазақ әдебиетінің тарихы» (1948), ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық поэзиясының очерктері» (1955) сияқты
ұжымдық зерттеулермен қатар, жеке ... ... ... ... (1948), ... ... туралы» (1950), З.Кедринаның «М.Әуезов» (1951) ... ... ... ... ... ... Т.Нұртазин,
Қ.Жармағамбетов, С.Сейітов, С.Төлешев т.б. белсене араласты.
Соғыстан кейінгі дәуірде әдебиеттануда жоғарыда ... ... ... ... монографиялар дүниеге келіп, әдебиет
туралы ғылым қарқыды даму үстінде болды. Алайда дәуір ... ... ... сай ... реализм әдебиеттанудың жетекші
әдіснамалық негізгі болып қала берді.
Ұлы Отан соғысы ... бері даму мен ... ... кешіп келе
жатқан қазақ әдебиеттану ғылымы СОКП-ның ХХ съезінен кейін ... ... аяқ ... ... мен идеологияның тар құрсауынан арыла бастаған зылыми-
зерттеушілік ой-пікірлер ... ... бет бұра ... Оның ... «Ең ... ... ... профессионалдық арнамен өркендеп,
одақтық, дүниежүзілік сахнаға шығуы болса, екінші жағынан, ... ... ... ... еңбектерін ғылыми негізде жүргізуге жағдайдың
туғандығы, үшіншіден, әдебиеттануға жалпы мәдени ... ... ... ... ... ... келуі, арнайы ғылыми
мекемелердің, баспасөз орындарының ашылуы. Осындай объективті жағдайлардың
арқасында әдебиеттану мен сынның жалпы ... ... ... ... ... /4; ... те қазақ әдебиеттануы маркстік-лениндік әдіснамадан мүлдем қол
үзіп, таза ... ... ... сай дамыды деп айту орынсыз болар еді. Әлі
де болса ұлт ... ... ... пен өнер бір
орталықтан басқарылып, белгілі бір шеңбердің шегінде ғана қарастырылды.
Еркін ... әр ... өз ... ... ... ... жеке жанрлар тарихы, поэтикасы басқа халықтардың
фольклорымен ... ... ... ... дейін «тұрпайы
социализм» әсерімен шеттетіліп келген, жарияланбаған халық ауыз ... ... ... көре бастады.
Бұл бағытта М.Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз ... ... ... (1951), жеке ... ... С.Қасқабасов,
Б.Адамбаев, Р.Бердібаев, Ш.Ыбыраев, Б.Уахатов, Е.Тұрсынов т.б. ... ... ... ... бөлуге, әр кезеңнің тарихи, қоғамдық
сипатын анықтауға қатысты 1959 жылғы ... ... ... Бұл конференцияда Б.Кенжебаев қазақ әдебиетінің тарихы өз бастауын,
Қ.Жұмалиев ұсынғандай, ... ... ... ... ... қашалып жазылған
жазба мұраларынан басталады деген тың пікір айтты. ... ... ... ... ... ... әдіснама бойынша
ұлттық тамырды іздеуге, ұлттық санамен ... жол ... ... ... ... Бұқар жыраудан бастау туралы
ұсынысы басшылыққа алынды. ... ... ... ... дұрыстығы
дәлелденіп, аталған кезең әдебиетін зерттеу бағытында Б.Кенжебаев бастаған
жас ғалымдар (М.Мағауин, ... ... ... т.б.) тобы ... ... ... ... салыстырмалы тұрғыда зерттеу нысанына ХХ ғасырдың
басындағы қазақ әдебиеті көбірек ... ... Оның ... 1956 жылы Сәкен, Ілияс, Бейімбеттердің ақталуына байланысты
олардың мұрасын ... ... ... ... ... ... С.Қирабаевтың «С.Сейфуллин» (1962), Е.Ысмайыловтың «Ақын ... (1967), ... ... (1967), ... (1965), ... ... творчествосы» (1966),
Б.Ысқақовтың «С.Дөнентаев» (1966), Ы.Дүйсеновтың ... ... ... ... (1967) т.б. ... ... жылдары қазақ әдебиеті теориясын, ... мен ... ... ... ... ... мен ... көп назар аударылды. Бұл бағытта Р.Бердібаевтың («Роман және
заман», 1967), ... ... ... және ... ... ... («Идея және образ»,1962), Қ.Жұмалиевтің («Стиль - өнер
ерекшелігі», 1966), С.Ордалиевтің («Қазақ драматургиясының ... ... ... ... ... мен юморы», 1966), М.Атымовтың
(«Қазақ романынының ... 1975), ... ... ... Б.Майтановтың («Қазақ прозасындағы замандас бейнесі», 1987) т.б.
еңбектерін атауға болады.
Байқап отырғанымыздай әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... қалыптасу, даму мен дағдару, жетілу мен жығылу, өрлеу мен
іркілу кезеңдерін басынан кешірді.
Ғылым ретінде ... ... ... ... ХХ ... ... ... дейін біршама қиындықтардан өтіп, ... ... ... ... мол қоры жинақталып, жарияланып, том-том болып жарық көруі
арқылы қалың жұртшылықтың рухани азығына айналды;
- жеке ... ... мен ... мұралары ғылыми тұрғыдан
зерттелді;
- ежелгі ... ... ... игеруден басталған әдебиеттанушылық
ізденістер ... ... ... ... дәрежесіне дейін
көтерілді;
- әдебиет теориясын зерттеуде әлемдік ұғым-түсініктер ... ... ... ... сыны жеке жанр ... ... ... жеке ғылым болып бөлініп, жан-жақты зерттелді;
- абайтану, шоқантану, ... ... ... ... ... олардың кейбірі еліміздің жоғары оқу орындарында жеке
пән ретінде оқытылады.
1. 2. ... ... және ... мұра ... ... ... соңындағы еліміздегі саяси-әлеуметтік,
қоғамдық өзгерістер тәуелсіздік тұсындағы ұлт ... ... ... ... ... рухани құндылықтарды өзгеше талап тұрғысынан
бағалауды қажет етті.
ХХ ғасырдың соңына алғашқы тарауда айтылғандай жетістіктермен жеткен
қазақ әдебиеттану ... ХХІ ... аяқ ... ... ... ... ... тәуелсіздігі әдебиеттануға әсер етті ме? Әсер етсе, ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты да осы – яғни
еліміздің тәуелсіздік алған соңғы он бес жыл шамасында қазақ әдебиеттану
ғылымының ... мен ... ... ... негізгі өкілдері кімдер,
ғылымның әдіснамалық негізі қандай, мәдени мұраға ... ... ... сияқты мәселелер.
Бұл мәселе қазақ әдебиеті қауымын, қаламгерлер мен ғалымдарды көп
ойландырады. Осы ... ... ... әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының
өзекті мәселелерін арқау еткен халықаралық, республикалық ғылыми-теориялық,
әдістемелік-тәжрибелік, конференциялар мен семинарлар, коллоквиумдар көптеп
ұйымдастырылды.
Осындай ... ... ... ... ... өзгерістер бар,
қандай процестер жүріп жатыр, әдебиет пен өнеріміз нарықтық қатынасқа
бейімделді ме ... ... ... ... ... ... ... процестер жүріп жатқандығын тілге тиек ... ... атап ... ... ... ... ұшыраған
әдебиетіміздің қайта жаңғырып, мәдени, әдеби-эстетикалық ой-өрісімізді
кеңейтіп, елдің ұлттық рухын ... ... деп ... ... және отарлық саясатының салдарынан тыйым салынған тарихи-
мәдени құндылықтарымыздың халыққа қайта оралып, қалың көпшіліктің санасын
оятқанын ... ... ... ... мен Американың көркемдік
эстетикалық ... ... деп ... ... мен ... ... әр ... «бұқаралық мәдениет» кең тарап, жастарға кері ықпал етіп
жатқандығына қынжылады; ... ... ... ... ... себебін экономикалық және моральдық-психологиялық күйзеліске
түскен қаламгерлеріміз мәдениет нарығында шығармашылық ... ... ... осындай жағдайда әдеби туындыны бағалаушы, әдеби-ғылыми тұрғыдан
таразылаушы нендей принциптерге сүйеніп, не ... ... алу ... ... ... ... «Енді бір қоғамда көп түрлі мәдени ... ... ... әр қауым мен әр топқа арнайы ... ... оның ... қай ... ... ... керек? Менің ойымша,
қай топқа арналса да, ... ең ... ... ... ... этика мен
моральға қайшы болмауы тиіс. Сонымен бірге шығарма құндылығы оның көркемдік
сапасымен анықталуы керек. Ал, ... ... ... эстетикалық және
эмоциялық әсерінің күш-қуатымен өлшенбек»,-дейді /5; ... жылы ... ... өзін ... Егемен ел деп
жариялағаннан ... оның ... ... ... зор ... енді.
Еліміздің егеменді, тәуелсіз ел болуы – ... жаңа ... ... ... біз өз ... бұрынғы көп ұлтты мемлекеттің
құрамында емес, жеке ел ретінде зерттеп, ... ... ... мен жеңілістерді, ұтқанымыз бен ұтылғанымызды, ұмтылыстар мен
іркілістерді қайта қарастырып, бағамдап, болашақта дамудың ұлттық ... ... ... бұл ... ... пен әдебиетте де көрініс табары анық.
Ең алдымен мәдениет пен ғылым дамуының алғышарттарына өзгерістер енді.
Атап айтсақ:
- ... ... кез ... ... ... ... болған
маркстік-лениндік әдіснаманың жолы кесілді;
- ел тарихы, ұлт тағдырына қатысты әр түрлі дерек көздері ашылып,
зерттеу арналары кеңейе түсті;
- ... пен ... ... ... ... ... ... шетелдегі қандастарымыздың өздерінің тарихи отанына ... ... ... ... ... мүмкіндік туды;
- әдеби мұраларды жинау, жариялау, зерттеу ... бір ... ... ойлауға, шығармашылықтың дамуына да жол ашылды.
Қазақстанның ұлттық-рухани егемендігінің ... ... ... жаңа ... ... айқындап, ұлттың рухани
мәселелерін ... ... кең ... қарастыруға жол ашылды.
Тәуелсіздік таңына қол жеткен тұста ... ... ең бір ... ... ашық ... ашық жазуға мүмкіндік
алды. Әдебиет пен көркем сын идеологиялық және саяси ... ... ... ... ... мен ... сынында ұмыт қалған немесе әдейі
бұрмаланған ұлттық құндылықтарымыз қайтадан сарапқа салынып, тәуелсіз сана
тұрғысынан қайтадан бағаланды. Яғни ... ... ... барлық
әдебиет, өнер, мәдениет мұралары ұлттың рухани төрінен орын ала ... ... ... ... ... қабылданған «Мәдени мұра» бағдарламасы
да ұлттық идеяны насихаттап, көркем мұраларымызды қайтадан көрсетуімізге
жол ашты.
Ұлттық мәдениетті асқақтатуды ... ...... ... ... ... еліміздегі мәдени-тарихи ескерткіштер қалпына
келтіріліп, халық әдебиеті үлгілері, ұлт ... көне ... ... ... ... ... ... Алыс-жақын шет
елдерде тұратын қандастарымыздың әдеби-мәдени, фольклорлық және музыкалық
мұрасы жан-жақты зерттеліп, жарық көре бастады.
“Ұлттық кітапхананы” ... ... ... ету ... Лондон, Париж, Мадрид, Берлин, Флоренция қалаларындағы кітапханаларға
ғылыми-зерттеу экспедициялары ұйымдастырылды. Нәтижесінде – 200-ге ... мен 77 ... ... ... ... мәдениеті мен
тарихына қатысты 3,500 сирек кездесетін құжаттар табылған. Қымбат қазына
қатарына қосылған аталмыш жәдігерлермен қалың көпшілік көп ... ... ... ... бағдарламасы бойынша “Бабалар сөзі” – 100
томдық, “Қазақтың ата ... – 10 ... ... ... мұра” –
20 томдық, “Әлемдік саясаттану ой-санасы” – 10 ... ... ... – 10 томдық, “Экономикалық классика” – 10 томдық,
“Қазақ әдебиетінің ... – 10 ... ... ... ...... ... әдебиеті” (энциклопедиялық анықтамалық), “Қазақ мәдениеті”
(энциклопедиялық анықтамалық) т.т. ... ... ... ... ... секілді бұл бағыттағы жүйелі жұмыс аударма саласында да кең ... ... ... ... ұлы ... ... ... Твисттің басынан кешкендері”, орыс және ағылшын жазушысы Владимир
Набоковтың “Машенька”, “Лужин ... ... ... атты ... ... ... ... арабтың “Мың бір ... ... ... ұлы ... ... ... ... тұсау”, “Ромео мен Джульетта”, “Гамлет”, “Король Лир”, ... ... ... ... ... ... ... мен қара”
романы, үндінің халық эпосы “Махабхарата”, “Рамаяна”, орыстың ұлы ақыны
Михаил Лермонтовтың “Біздің ... ... атты ... грузин
халқының ұлы ақыны Шота Руставелидің “Жолбарыс тонды ... ... ... жазушысы Мулд Маммеридің “Апиын мен таяқ”, “Шөл даланы
кешіп өту” романдары, Эрнест Хемингуэйдің ... бол, ... ... ... “Килиманджаро – қарлы тау”, “Қызығы мол сол ... атты ... ... ... ... ... “Фаусты”, Торнтон Уайлдердің
“Сегізінші күн” және ... ... ... ... ... атты
романдары, Федор Достоевскийдің “Ағайынды Карамазовтар” романы және басқа
да құнды шығармалар ана тілімізге аударылып, қалың ... ... ... ... ... ... (1991), ... “Түрік
шежіресі” (1992), Бабырдың “Бабырнама” (1993), ... ... ... ... ... ... ... “Шипагерлік баян” (1996), ... ... ... ескерткіштерінің толық атласы”, Б.Биболатұлының
“Жұлдызнама”, «Майлықожа» (2005), «Тарихи тұлғалар» (2005), А.Сейдімбектің
«Қазақтың күй ... (2002) т.т. ... ... ... – ұлт ... ... тұлғаларының тағдыр-талайын танып-таразылауға мол мүмкіндіктер
берді. Аталған еңбектердің ... көп ... ... ... тыныс ашуы -
ұлтқа, ұрпаққа үлкен олжа, қымбат қазына.
Аталған кітаптар қадым замандар шындығы мен сипаттарын, халық ... ... ілкі ... дала ... ... мен
қолбасыларды, ақын-жыраулардың өмірі мен өнегесін, ... мен ... ... ... кең көлемде көрсетуімен құнды.
Өткен тарихты қайта қарап, жаңа уақыт талаптары тұрғысынан зерттеп-
зерделеу ісінде ... ... ... айту ... ... ... ... жарық көрген – “Орхон ескерткіштерінің ... ... пен ... 2005) атты ... ... ... ... М.Қойгелдиев пен Х.Әбжанов: “Орхон ескерткіштерінің
толық атласы” Түрік қағанатының бүгінгі толық құқылы ... бірі ... ... оның ... өз ... ... және ... ісіндегі
тамаша жетістігі»,-деп баға берді /6; 3/.
ҚХР Шыңжан халық ... ... ...... үйсін елі” (құр.
Ш.Ахметұлы) атты көлемді еңбекте ... елі мен ... ... ... ... көрініс табады.
Бұл кітапта ежелгі үйсіндердің байырғы этнос, көшпелілер, отырықшы ел
болғаны баяндалады. Кітаптағы ғылыми мақалалар, ... ... ... мен ... ... ... ... тарихы,
этникалық, тарихи-географиялық сипаттары, мәдени-рухани жазбалары жөнінде
құнды-құнды мәліметтер келтіріледі.
Аталмыш кітапта кешегі қытайлықтар мен бүгінгі қытай ... ... де кең орын ... ...... мен ... тіліндегі – үйсін этнонимінің
ортақ мағынасы, яки ... ... мен ... ... ... ... көздері негізінде дәлелді сөз етіледі. Біздіңше, кітап құрылымы мен
жүйесінен, зерттеу мен ... ... ... ... ... бетбұрыс байқалып, дәстүр мен сабақтастыққа, өткен мен келешектің
байланысына зор маңыз беріледі.
“Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары ... ...... ... және ... ... ... анықтамалықтары (Алматы: Аруна, 2005) бұрыннан бар,
қалыптасқан дәстүрлер негізінде ... ... мен ... сапасы, жаңа дерек көздері мен ... ... ... ... ... анықтамалық та қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... мен ... жекелеген ұғым-терминдер табиғаты, халық
өміріндегі ... мен ... ... ... ... танымал
тұлғалардың қызметі мен кезеңі, шығармашылық мұралары, ... ... ... ... т.т. ... да ... үлгіде,
ақпараттық-деректік сипатта жүйелі жеткізіледі.
“Мәдени мұра” бағдарламасы бойынша ... ... ... ... бәрі де ұлттық мұратты асқақтатуға, ... ... ... пен тұрақтылықты нығайтуға берік негіз қалайды.
Сол арқылы өткен тарихты қайта зерделеп, жаңа ... ... ... кең жол ашады. Барды бағалап, артық-кем тұстарды қалпына
келтіруге, жоқты іздеуге мол ... ... ... ... ... рухани қазыналарымызды жинау,
жүйелеу, жариялау ісіндегі ... ... ... іс. ... ... ... жаңа серпінмен қарқынды дамуына жол
ашты. Мұндай бағытты әдебиеттану ғылымынан да анық ... ... ... ерен ... ... сүбелі
еңбектерімен оқырман назарын аударып жүрген сыншы-әдебиетші ғалымдар
С.Қирабаев, ... ... ... ... ... ... Н.Келімбетов, А.Қыраубаева, С.Ордалиев,
Е.Тұрсынов, А.Сейдімбек, Ө.Күмісбаев, ... ... ... ... С.Жұмабек, Ж.Дәдебаев, Б.Майтанов, ... ... ... ... ... Б.Ыбырайымов,
З.Бисенғали, Қ.Алпысбаев, М.Хамзин, Ә.Бөпежанова, А.Ісмақова, ... ... ... ... т.б. осы ... жарық
көрген зерттеу мен әдеби-талдау мақалалары әдебиеттану қоржынын қомақтылай
түсті.
Ал осы аталған авторлардың ... ... ... ... ... ... мен ... неде, олардың әдеби-эстетикалық талдауда
орны қандай деген заңды сұрақ туады?
Өнердің бір түрі ретіндегі әдебиеттің негізгі ... – адам ... ... ұмтылдыру болса, бүгінгі әдебиеттану ғылымының негізгі
талабы - әдебиетті көркемдік-эстетикалық ... ... ... С.Қирабаев «Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет» атты еңбегінде
«ұлттық идеалогиямыздың негізі тәуелсіздік болуы ... деп ... ... ... ... мен әдебиеттану ғылымының дамуындағы
негізгі бағытты нұсқағандай әсер етеді /7; 19/. Соңғы он бес ... ... ... ... ... ... осы идея желі ... егемендігін алғаннан кейін, әсіресе мәдени ортада түркілік тек
мәселесі көп қозғалып жүрді. Бұл ... де, ... көп ... ... ... халық өзін бос кеңістікке тап болғандай, негізінен ... ... ... анық. Сол сәтте зиялы қауым ... ХХ ... Алаш ... ... ... тілдес халықтардың ортақ түркілік
ататегі мәселесін қайта жандандырды. Бұған қазақ мәдени өміріндегі ... зор ...... ... ... ... ... орын
алуы да игі ықпал етті.
Әдебиеттану ғылымында бұл мәселеге ... пен ... ... ... 1991), ... ... ескерткіштері»
2001, Қ.Сартқожаұлымен бірге «Орхон ескерткіштерінің толық атласы» 2005),
М.Мағауин («Тасқа ... ... 2002, ... ... ... 2002), ... («Түбі бір түрікпіз» 2002, «Балқаннан Байкалға
дейін» 1996), А.Қыраубаева («Ежелгі дәуір әдебиеті» 1991, «Ежелгі ... ... ... ... ... 1995), ... ... жалғастығы (Ежелгі Түркі поэзиясы және қазақ әдебиетінің
бастаулары» 2000), А.Егеубаев ... ... т.б. ... мол ... Бұл ... өне ... өрілген идея, айтар ой бір – ... ... ... ... ... халықтардың мәдениетінде ерте
кезден-ақ жазудың болғаны, ескерткіштің көркемдік-идеялық деңгейінің кезең
ерекшелігін танытатындығы.
Кеңестік кезеңде құрамдас республикалар ... ... ... ... тыйым салынғандықтан, түбі бір түркі халықтары бір-бірінен
оқшауландырылды.
М.Жолдасбеков пен ... ... ... ... (2005) атты ... ... ұлт мұраты мен ел тарихына, мәдени-
рухани жәдігерліктерге қайта үңіліп, байыпты барлау мен терең ... өріс ... ... – көне ... ... ... ... көңіл бөлінуі құптарлық жайттардың бірі. Ежелгі мұраларымыз, тастағы
дастандар тағылымы, ондағы көне кезеңдердің ... ... ... мен ... ... ... ... тыныс-тіршілігін тануға
кең жол ашады. Еңбектің ... ... ... ежелгі
әдебиетті жіті зерттеп-зерделеу ісінде мәні зор.
Соңғы жылдары халық эпосын ... ... ... ... «Эпос мұраты» (1997), «Байкалдан Балқанға дейін» (1996) атты
зерттеу еңбектерінде олардың тамыры барлық түркі халықтарына ... ... ... ... ... Балқанға дейін» еңбегінің негізгі тақырыбы – түркі ... ... ... ... ... ... халықтарының ортақ әдеби
мұралары, түркі халықтарын біріктірудің басты мұраттары.
Кітап «Түбі бір ... ... ... ... ... ... ... Алғашқысында саха, алтай, ұйғыр, хакас, қарақалпақ, тува,
өзбек, түркімен, ... ... ... башқұрт, қарашай, әзірбайжан,
қарайым, халықтары ... ... ... ... Бұларда сол халықтардың қиын ... ... ... ... ... отаршылдық саясаттың салдарынан пайда ... ... ... ... ... анықтама береді. Бұлардың ұлттық
дамудың болашағына аса қауіпті екендігіне назар аударады.
Ғылыми-көркем публицистикалық стильде жазылған еңбекте авторлық позиция
айқын: ол – ... ... ... ... ... ... әдеби, тарихи, мәдени мұралар кеңінен пайдаланылады.
Әдебиеттану ғылымына егемендіктің әкелген соны ...... ... ... ... орнап, алыстағы ағайындардың
атажұртқа ат басын ... ... ... әдеби мұрасын зерттеп,
зерделеу ісінің қолға алынуы.
Осы мәселе төңірегінде ой толғай келе белгілі ... ... ... орыс ... ... ұғым орыс әдебиеттану ғылымында
берік орныққан. Шетелде жүрген орыс жазушыларының шығармаларын кітап ... ... ... ... баспа бар. Ал біздегі жағдай
қандай?», - деп бүгінгі ғылым үшін өзекті сұрақты күн тәртібіне ... ... ... ... үштен бір бөлігі шет елдерде шашырай қоныстанған.
Алыс шетелдегі қазақтардың саны – 1млн. 578 мың, ... ... ... саны – 1 млн. 707 мың («Қазақ тарихы» 1993, №3). ... ең көп ... ...... мен Моңғолия елдері. Атап
айтқанда Қытайда 1 млн. 270 мың ... ... ... Баян Өлгий деп
аталатын мекенінде 130 мың ... бар. ... ... ... талап-
тілегіне орай қазақ тілінде тұрақты ... ... ... ... мен
Моңғолияда ғана бар. Жалпы бұл елдерде қазақ тілінде газет, журнал, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан талдап, зерттеу, ғылыми
айналымға енгізу, ... етіп ... ... ... шетелдегі қандас
ақын-жазушылардың атын таныстыру – ... ... ... ... мәселесі болып табылады. Себебі «шетелдердегі қазақ әдебиеті» жалпы
«қазақ әдебиеті» деп аталатын алып бәйтеректің салалы ... ... бір ... ... ... ... әдебиетін зерттеуші ғалым З.Сейітжанов:
«Әлемнің әр ... ... ... ... сөз ... қара
шаңырақтағы қазақ әдебиетінің бір саласы ретінде ... ғана ... ... ... ... өте ... ... қосады /9; 3/.
Бұл болашағы зор бастама екенінде дау жоқ. Себебі, атамекеннен тыс
өмір сүрген ... ... ... ... ақын-жазушылардың болуы
заңды болса, олардың мұрасы басқа емес, қазақ әдебиетінің бір саласы екені
де ... ... ... ... ... ... ... аз болғанмен,
З.Сейітжановтың «Шыңжан қазақ әдебиеті», «Ақыт ақын», Д.Мәсімханұлының «Сөз
- желкен» (2005) сияқты ... ... ... ... ... құяр қайнар бұлағының бірі -
Шыңжан қазақ әдебиеті екенін айта келе, оның негізін ... Ақыт ... ... соңы - ХХғ.) өмірі мен әдеби мұрасын зерттейді. Қазақ
әдебиетімен байланыстыра отырып, Ақыт ақын мұрасының зар заман ... атап ... ... әр ... ... ... ... ала отырып, өлеңдері мен дастандарын тақырыптық, жанрлық ... Сол ... ... ... ... ... түседі.
Түркітанушы ғалым Д.Мәсімханұлының «Сөз - желкен» кітабының ... ... ... ... оның ... арналары мен даму көкжиегі.
Еңбектің бір артықшылығы – оның авторы сол ортаның өзінде туып ... ... ... ... ... ... терең түсінетіндігі, әдебиетінен
жастайынан сусындап өскендігі зерттеудің ғылыми-танымдық тұрғыдан дәйекті
болуына жағдай ... ... ... ХХ ... 20-50 ... ... ... негізгі бағыт-бағдары, поэзиядағы ұлт-азаттық идеяның
көрінісі жан-жақты сараланады. Ұлт-азаттық ... ... сөз ... ... ... ... қазақтарының саяси және әлеуметтік
жағдайына, яғни бүгінгі Қытай Халық Республикасының Іле қазақ ... ... ... Іле аймақтарында, Санжы, Бұратала
облыстарында, Құмыл аймағында Гансу ... ... ... ... жері мен шұрайлы қонысы үшін ұлт-азаттық күрестеріне тоқталады.
Тарихи жағдайдың әдебиеттегі ... ел ... ... ... ... ... ... қытайланып кетпеуі үшін күрескерлік
танытқан жыраулардың тарихи рөлі мен орны – осының бәрі ... ... Осы ... бұл ... тек ... ... үшін ғана ... қатар Қазақстан тарихы, этнографиясы үшін де маңызы өте мол
екендігі ... ... ... ... ұлт-азаттық бағыттағы әдебиеттің
қалыптасу жолын сол кездегі Қытай елінің саяси-әлеуметтік, мәдени өмірі,
қоғамның даму процессімен тығыз байланыста зер сала ... ... ... ... ... ... алаш ... (Көгедай, Қожеке,
Тазабек, Нақысбек, Оспан, ... т.б. ... мен ... ... перзенттер ауыл іргесінің амандығын, аймақ-
топырағының бүтіндігін сақтау ... атқа ... ... ... сөз ... ... наркескен намысы бар ақын-жыраулар сол жат ... ... ... ... ... алмаса да, өшірмеудің, рухани
аштыққа ұшыратпаудың қамына шындап кірісіп еді. Өйтпейінше жырынды ... ... ... ... ... ... емес ... олар жақсы
біледі. Әрине, олар ұлт азаттығын армандаған ақындар мен ... ... ... ... ... мың жерден қаламағанымен, тыныс-
тірлігі былайғы жерде бәрібір қытай қазақтары рухани әлемінің ... ... сол ... ... ... ... қам-қарекетіне байланысып,
қабысып жатты»,- дейді /10; 56/.
Ұлт-азаттық идеяны алғаш жырлаған ақындар ретінде Ақыт қажы Үлімжіұлы,
Жүсіпбек қожа Шайхсламұлы, Әсет ... ... ... тәрізді жыр
жампоздарын атап, олардың өмірі мен қоғамдық қызметі, шығармашылық жолы,
ақындардың өлеңдеріндегі ... идея ... сөз ... ... Таңжарық Жолдыұлы, Құрманәлі Оспанұлы, Бұқара Тышқанбаев, Мағаз
Рыстанұлы, Құрманбай ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақбаев, Задахан Мыңбаев сынды ақындардың
шығармалары Қытай қазақтарының ұлт-азаттық әдебиетін ... ... ... ... ... ... қазіргі жас ақындардың
шығармашылықтарына арналған әдеби-сын ... мен ... 1980 ... ... ... ... демократияның
белгілері орныға бастады, ... ... есік ... ... ... ... ел өзгеше даму жолына түсті. Соған байланысты
руханият әлемінде тың серпін, соны бейнелеу тәсілі пайда ... ... ... ... ... ... Т.Қайысқанұлы, К.Елемесов, С.Тоқтабаев сынды жас ... ... ... ... пен бейнелілік, тың теңеу, жаңа
образға қол жеткізген тұстары мен кем түсіп жатқан шумақтарын ... ... ... ... ... ... ... Қ.Ергөбек
ағайындардың «Армысың, Атамекен» атты өлең-жыр, эссе ... ... ... ... Моңғол қазақ әдебиетінің өкілдері ретінде ... ... ... ... ... ... ... т.б.
атайды. Атамекеннен тыс өмір кешіп ... ... ... ... автор: «Атамекенді сағыну сезімі кейде өскен өлкені
қимау сезімімен ... ... ... ... ... қайшыласқан
аласапыран жан-дүниесін ашуға да айналады»,-дей келе, олардың өлеңдерінің
екінші бір ... ... ... арна ... ... /8; ... жылдар бойы бізге беймәлім болып келген шет ... ... ... жалпы қазақ әдебиетінің бір ... ... дау ... ... ... үшін бұл ... бір ... материалдың
молдығымен, тарихи-әдеби деректердің тиімді қолданылуымен құнды болса,
екінші жағынан отандық әдебиет ... ... соны ... ... ... шет ... қазақ әдебиетін зерттеушілердің қаламынан
неғұрлым көп еңбек туса, ... ... ... ... соғұрлым
кеңейіп, тынысы ашыла түседі.
Еліміздің тізгіні өз қолына тигеннен кейін ... ... ... бойы кеңестік саясат ... ... ... ... бет ... Сол себепті зерттеуші-ғалымдар азаматтық
тарихымыздың, руханият тарихының айтылмай, жазылмай келген ... ... ... ... басылым беттерінде «әдебиеттің ақтаңдақ беттері»,
«тарих ақтаңдақтары» атты айдармен шыққан, әлі де ... ... ... хабарлар көп-ақ.
Қазақ елі тәуелсіздік алып, заманның желі ... ... ... пен ... ... ... ... келтіру ерекше
жанданумен, зор құлшыныспен жүргізіле бастады. Осының арқасында ұзақ уақыт
бойы қоғамға үстемдік еткен ... ... ... ... ... ... аулақтатылған арыстарымыздың асыл мұралары арамызға
қайта оралды. Бүгінгі таңда әдебиет ... ... ... өз ... ұлт қайраткерлерінің төл туындылары жан-жақты зерделеніп, ғылыми
еңбектердің нақты ... ... ... ... ... ... ету ... 1995 жылы жарық
көрген С.Қирабаевтың «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері» атты еңбегінің
айтары мен тағылымы мол.
Аталған ... ... соңы мен ... ... жазған,
бірақ жалпы оқырманға жетпеген зерттеу мақалалары кіреді. ... ... ... ... «Ақтаңдақтар – қазақ әдебиеті тарихын
зерттеудің жеке бір проблемасы емес, оның бүкіл даму жолын ... ... ... ... ... оның ... ... қамти отырып,
әдеби мұраны жаңаша бағалауға мұрындық болса, оның негізгі ... ... онда ... ... /11; ... ... оқи ... бір-бірімен сабақтасып жатқан әдеби
дәуірдің, кезеңнің айтылмай келген ... сол ... мен ... ... ... ... ... мәселесі екендігі аңғарылады.
Ақтаңдақ дегенде көпшіліктің ойына ең ... ойға ХХ ... ... оралады. Ал байыптап қарап, қазақ әдебиеті тарихының өн бойына көз
жіберсек, социалистік идеологияның кесірі ... ... ... ... ... мен ... қиянат жасаған тұстары көп.
Ендігі жерде осы кемшіліктің орнын толтырып, мұраларды қиянаттан
арашалау ... ... ... ... әдебиет қалай игерілуі қажет,
әдебиеттанудың ендігі бағыт-бағдары қандай ... жөн – осы ... ... ... пен өнер – ... ... ... «Әдебиет – ұлттық рухани байлық», «Қайта құру және ... ... ... Ғалымның «Біздің бүгінгі идеологияның
негізі енді ғана ... ... ... мемлекеттік дербестігін алған
халықтың мүддесі жолында топтасу, ұлттық бірлікке үндеу болуға тиіс. Бұл
идеологияның қазақ ... үшін ... ... мол. Біздің әдебиетіміз -
өмір бойы тәуелсіздікті, ... ... ... ... ... ... ендігі әдіснамалық негізін анықтаған
іспетті /6; ... сан ... ... ... бар ... ... ... тікелей
қатысты түркі, мұсылман әдебиетінің мейілінше толық игеру қажет, ол үшін
ғылыми білімді арттырып, ... ... ... ... ... жөн деп ... ... бұл пайымы қазір де көкейкесті.
Сондай-ақ автордың қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы өткеннің озық
үлгісінен, ... ... және жаңа ... ... үлгі ... ... ойы да өзекті мәселелердің бірі.
Аталған еңбекке әдебиеттің жалпы көкейкесті мәселелерін сөз ... ... жеке ... ... тарихи тұлғалардың
қызметін жаңаша бағамдайтын ғылыми мақалалар мен естеліктер енген.
«Абайтанудың кезекті міндеттері» атты мақалада ... ... ... ... – Абай ... танудағы бір кездегі саясат
құзыретімен жіберілген қателерді, яғни ... ... ... ... Абай ... зерттеудің мақсат-міндетін жүйелі айта
келе, бұл ілімнің ... ... ...... ... ... ... отыратын ғылым. Әр дәуір, қоғамдағы өзгерістер мен
көзқарастардың ... оған өз ... ... Әр ... Абай ... ... айтатын болады»,- деп жазады /11; 42/.
Кітаптағы «Ұлы ағартушы, демократ, педагог» атты мақала Ы.Алтынсарин
мұрасы ... ... ... ... туралы сан түрлі
даулы пікірлер болғаны белгілі. Автор бұрын сөз бола ... ... мен ол өмір ... ... ... ... қайшылыққа
толы кезеңдегі азаматтық позициясын қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... еңбектерімен ұштасқан халыққа қажет оқулық жазу ісінің
дәстүрін жоғалтпау мәселесіне айырықша тоқталады.
Әдебиеттану мен ... ... мен ... бар ... ... айналымға енгендердің бірқатары – ХіХ ғасыр ақындары мен
батырлары. Бұл ғасыр ұлт-азаттық көтерілістер мен ... ... ... болғаны тарихтан белгілі. Ұлттық сананы сілкінтерлік салмағы зор
болғандығы себепті бұл ... ... ... оқиғалар айтылмай, тарихи
тұлғалардың есімі жасырылды. Сол себептен Жанақ ... ... ... «зар заман» ақындарының көрнекті өкілі Шортанбай
өлеңдері, Ақан сері ... ... ... ... мен ... ... ... қаһармандары Кенесары мен оның
батырларының тарихтағы орнын ... ... ... ақын», «Шортанбай
ақын», «Ақан сері туралы сөз», ... ... ... ... ... ... дереккөздер мен жаңа көзқарастар негізінде сөз жалғайды.
ХХ ғасырдың басындағы әдебиет о бастан ақтаңдағы мол кезең екені аян.
Сондықтан ғалымның ... ... ... ... ... ... түрде сөз ете отырып, бұған дейін жіберілген
қателерді сол кездегі қоғам тарихымен байланыста қарастырады.
Еңбектен ... ... ... кезең әдебиетінің де беймәлім
беттері, ол дәуірдің де ақтаңдақтары бар ... ... ... ... ... ... С.Мәуленов, Х.Ерғалиев
туралы мақалалар осы ... ... ... ... ... «Сыр дәптерінен» (күнделік) ... ... 1979 ... ... қаламгер күнделігіне Ахмет, ... ... ... ... ... ақтау туралы жазбалар
түсіреді. Ол осы мәселе бойынша Д.Қонаевтың ... ... ... ... ... әлі де сол күйінде жабулы қалғанына ... ... ... ... ... ... тануға септігін тигізеді.
Сондай-ақ 50-жылдардың басында «Қазақстанның тарихы ... ... ... ... ... ... шығармалар жинағына
баспагерлер тарапынан ревизия жасалып, кей жерлері ... ... ... ауыстырылды. Ақынның 1953, 1955-57 жылдары жарық көрген
жинақтары сол ізбен жарияланды. Ғалым өзі куә болған жайттарды ... ... ... ... және осы ... қалпына келтіруді мәселе
етіп қояды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезде, әсіресе, ХІХ ғасырдағы «зар заман»
поэзиясы мен діни-ағартушылық бағыттағы (ХІХғ. ортасы-ХХғ. ... ... ... ... ... ... ... халыққа насихаттау
ісінде көп ілгерілеушілік байқалады.
Әрине, бұдан аталған әдебиет өкілдері 90-жылдарға дейін ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап
С.Сейфуллин, С.Мұқанов, М.Әуезов, ... ... ... ... т.б. ақын мұраларын зерделеу ісі бүгінде ... ... ... «Зар ... ағымы және Шортанбайдың әдеби
мұрасы» (1995), Қ.Сыдиықұлы «Халқымен қайта табысқандар» (1997) ... ... (1993), «Зар ... ... (2000), «Қазақ әдебиетіндегі
зар заман ағымы (генезис, типология, ... (2001) ... ... зерттеулердің алғашқы авторлардың еңбектерінен ерекшелігі - «зар
заман» ... ... ... ... зардаптары, орыстану,
ұлттық моральдық-этикалық мінездің өзгеруі, діннен безіну, қазақ халқының
хандық дәуіріндегі өмірінің артықшылығы,т.б.) өміршеңдігінің ... бұл ... ... ... ... ... ... үңілу, өзге
қырынан, жаңа көзқараспен зер салу үрдісі байқалады.
Мысалы, ... «Зар ... ... ... типология,
поэтика)» атты монографиясында қазақ әдебиетіндегі зар заман ақындарының
шығармашылығы дәуір құбылыстарымен, ... ... ... ... еңбекте зерттеуші зар заман ағымының бастау
көздері, даму арналары, өзге ... ... ... табуы,
ақындардың көзқарас бірлігі жөнінде байыптаулар жасайды. Өз ... ... ... ... ... де ... ... қазыналардан кенде емес.
Соның көпшілігі құлашты кең ... ... ... ... ... толы ... ... ақиқатын айтқан шығарма екендігіне тоқтала
келе, автор зар заман ... ... ... ... саяси ағым,
отаршылдық дәуірдегі елдің әлеуметтік ахуалының көркем ... деп ... /12; ... ... «зарлану» үрдісін зорайтып көрсету, ... ... ... ... ... айта ... бұл ... тұсау салудың бірнеше себептерін атайды. Олар:
- «зар заман» ақындарының өлең-жырларында ... өмір ... ... ... танытпай, болашақтан аса ... ... ... өмірінің көрінісін аңсау сарынының орын
алуы;
- зар ... ... ... ... бой ... Олардың өлең-
толғауларында «орыс», «кәуір» сөздері қазақ даласын басып алып,
ойран салған басқыншылардың атауы ретінде жиі ... ... ... ... ... сарынның
орын алуы.
Зар заман ақындарының қазақ әдебиетіндегі маңызы, дәстүр жалғастығы
жөнінде автор: «Зар ... ... ... ... ... ... ... ойлаған ақындардың шығармаларына түгел жайылды, рухты оятып,
күрескерлік сананың ... жол ... Өз ... мәдени
құндылықтарын жаңа дәуірге жеткізген «зар ... ... бір ... сапаға өтуі, ауыз әдебиетінен жазбаға көшуі аралығында дәнекерлік
рөлін атқарды», - дейді /12; 8/.
Зерттеуші зар заман ... ... ... оны ... ... оның ... ... көрсетуге, теориялық
негіздемелерін анықтауға әрекет жасайды. Бұндай сарын тек ... ... ... ... ... тап ... ... халықтар әдебиетінде
де орын алғаны белгілі. Бұл ретте, автор ... ... «зар ... ... ... ... ағымымен салыстыру арқылы ұқсас
сарындарды көрсетіп, екеуіне ортақ саяси, әлеуметтік, идеялық мәселелерді
талдап, ... ... тағы бір ...... зар ... ... зер ... Бүгінгі әдебиеттануда поэтиканы жеке сала ретінде
қарауға ден қойыла бастағанын ескерсек, зар ... ... ... бір ... отаршылдары Арқа өңірі, Еділ мен Жайық бойындағы жергілікті
халыққа қысым көрсетсе, Сыр ... ... ... ... Орта Азия ... бірі – ... хандығы бүйідей тиді.
Қазақстанның оңтүстік аймағын жарты ... жуық ... ... ... ... ... ұстап, еңсесін көтертпей келді. Бұл тарихи
оқиғалар ХІХ ғасыр ақындарының мұраларында көрініс тапты.
Қаратау, Қазығұрт, Сыр бойы ... ... ... Құлыншақ,
Молда Мұса (Мұсабек) Байзақұлы, Нұралы Нысанбайұлы, Ергөбек Құттыбайұлы,
т.б. егеулі найзасы мен ақындық ... ... ... ел ... ... мәшһүр болды. Осы ақындардың өмірі мен ұлт тәуелсіздігі жолындағы
қызметін, әдеби ... ... ... жасалды. Бұл ... ... ... ... зор. ... ... шайырлары» (1991), Т.Әлбеков «Құланаян ... ... (2002), ... «Сыр ... ... айтысы» (2003),
С.Дәрібаев «Сыр шайырлары ... ... ... дәстүр» (2002),
С.Жұмкина «Шашубай Қошқарбайұлының әдеби мұрасы және ақындық орта дәстүрі»
(2003), А.Тебегенова ... ... ... ... ұлттық сипат
және дәстүр жалғастығы» (2003), М.Үмбетаев «Пірім менің - ... ... ... сыр ... ... ... ерекшелігіне, айтыс
өнерінің дамуына, көркемдік жанрлық табиғатына теориялық ... ... ... ... ... ... ниетін айқын
түсініп, оған қарсы идеологиялық күрес жүргізіп, кейін сол ... ... ... мұралары халыққа «жат», ардақты есімдері қудалаушылыққа
ұшыраған Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Нұржан ... ... ... ... ... ... Шәді ... Ғұмар Қарашұлы, т.б. сияқты
ақындар ХІХғ.-ХХғ. діни-ағартушылық ағымның өкілдері ретінде қарастырылады.
Кеңестік саясат салдарынан ХХғ. 80-90 ... ... ... мұралары
арнайы зерттеуден қалыс қалды, ал жалпы дәуірді сипаттаған оқулықтарда
(әсіресе мектепке арналған оқулықтарда) ... ... ... ... рухани байлығы – діни сенімі азайғанымен қоса, ғылымнан қашық
тұрғанына күйзелген ақындар мұралары ... ... ... (2000), ... ... ... ... бейнесі» (2000),
С.Сүтжановтың «Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің әдеби мұрасы» (1994), У.Қалижанның
«Мәшһүр Жүсіп» (1998), ... ... ... ағым ... (1998), Қ.Сәлімгерейдің «Нұржан Наушабайұлының ... (2001), ... ... ... ... (1993) ... көрініс табады.
Жетпіс жыл бойғы саяси бұғау мен әдебиетке қойылған партиялық принцип
қалыптастырған атеистік сана әсерінен осы ... ... ... ғылымының
арнайы нысанына алынбаған ... – діни ... ... ... аталған зерттеуі осы олқылықтың орнын ... өз ... ... жаңа ... ... даму, қалыптасу тарихында өзіндік
орны бар, өзіндік идеялық бағыты, көркемдік сипаты бар тұтас бір ... ... ... Ол – ХІХ ... ... жартысы мен ХХ
ғасырдың алғашқы ширегіне дейінгі уақытты қамтитын діни-ағартушылық ағым
еді.
Қазақтың ХІХ ғасырдың басында ... ... атап ... ... ... ... ... Нұржан Наушабаев,
Әбубәкір Кердері, Шәді Жәңгіров, Мәшһүр Жүсіп ... Абай ... ... ... ... сынды ақындар шығармаларын талдау
арқылы діни-ағартушылық ағымның қазақ ... ... ... ... майданына, әдебиет майданына елдің капиталистік,
прогресшіл дамуының әсері мен оянушылық, ... ... өріс ... шыққандығын айта келе, У.Қалижан: «Бұл ақындардың барлығы да
үлкен әдеби процестің басы ғана емес, үлкен ... ... яғни ... ... ірі ... екені сарапталып, талданғанымен, оң шешім
тапқан жоқ. Ақындардың шығармаларының көркемдік ... ... ... Осы ... ... ... ... ақын жырларындағы дінге, имандылыққа тереңдеп барған жоқ»,-
деп орынды аңғарады /13; 30/.
Ақын ... ... ... ... ... зерттей келе,
олардың қоғамдық ... ... ... Ол ... зерттеуші
У.Қалижан: «Қаншама жыл күресіп, шайқасып келсе де, ХХғ. бас ... ... ... ... тұр еді, ол бүкіл халықты тұтас жұту
алдында болатын. Міне, ... ... ... ... сол кездегі
ақындар бозторғайдай шырылдап, жан-жақтан жырлады. ...елінің көзі, құлағы,
тілі болуға ақындар бар ... ... ... ... ауыр ... бейнесі шындығының беті ашылды»,-дейді /13;
255/.
Әдеби мұраны танудағы жаңа көзқарас, әдебиеттегі пайғамбарлар өмірінің
көрінісі, шариғат шарттары – ... дін және ... ... ... ... ... У.Қалижан еңбегі арқылы ғылыми айналымға түсіп, соны ой, жаңа
көзқараспен сипатталады.
Монографияда ұлттық ... ... ... ... ... ресми құжаттардың молынан пайдалануы бүгінге дейін беймәлім ... ... ... ... ... мәні зор ... ... көрсетеді.
Тәуелсіздік тұсында әдебиеттану ғылымының тағы бір үлкен ... ... ... ... туған саяси қатенің түзетілуі, яғни
алашордашылар мен ... ... ... ... ісінің кең арнаға
шығуы.
Әдебиетіміздің алтын ғасыры – ХХ ... ... орны ... ... ... бір ... – «Алаш ұранды әдебиет». Оның ерекше болу себебі
жалпы қазақ әдебиеті деп аталатын түпсіз дарияға, ... ... ... жаңа ізденістер әкелгендігінде болса керек.
ХХ ғасырдың басында қазақ әдебиеті жаңа түр, өзгеше мазмұнмен толықты,
тұңғыш ... ... ... ... дәстүрлі қазақ өлеңдері
пішін мен мазмұн тұрғысынан түрленді; әлем әдебиетінің классикалық мұралары
қазақ тіліне аударылды; әдебиеттану ... ... ... де ... ... ... қазақ ғалымдарының алғашқы теориялық еңбектері, әдеби-
зерттеу, сыни мақалалары баспа жүзін ... ... ... ... енуі ... жылдарға сәйкес
келеді. Бұл кезеңдегі әдебиетті бүгінгі ғылымда «Алаш әдебиеті» ... ... ... деп атау ... ... осы ... өмір сүріп,
қаламдарынан небір ғажайып дүниелерді тудырып әрі қаламгер, әрі ... ... ... ... көбі алашордашылар еді. Олар атап
айтсақ, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов, Халел, Жаһанша ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов т.б. болды.
Қазақ халқының саяси, рухани бостандығы жолындағы ... ... ... озық ойлы ... пен ... ... нысана тұту
идеясын мақсат еткен Ә.Бөкейханов бастаған бір топ ... ... ... жылы Алашорда үкіметін құрды.
Ал мұндай идея мен көзқарасты ұстанған адамдар жалпы Орта Азия ... ... ... ... ... ... шабуды көздеген
компартияға, әрине, жақпады. Сол себептен Алаш көсемдері тұтқындалып,
мұраларының көзі ... ... ... ... ... үкіметі, Алаш өкілдері туралы осы
тарихи шындық бұрмаланып келгені ... ... ... ... ... жауы ретінде танытты және бұл көзқарастың өзгертілмеуі үкімет
тарапынан қадағаланып отырды.
Негізінен ішкі қуат пен ... ... әрі ... ... ... ... соңындағы өзгерістерден соң социалистік
кеңістікте әбден орнығып, қатып қалған қасаң ... ... ... бастады. Сөйтіп 1988 жылы әдеби және ... ... ... ... Компартиясы Орталық Комитеті Бюросының шешімімен
алаш қайраткерлерінің ... ... ... ... ... ... әдебиет, тарих, тіл, саясат саласының ... ... ... ... ... ... С.Байжанов, М.Б.Базарбаев, ... ... ... ... ... С.З.Зимнов,
Ф.Ф.Игнатов, Ә.Т.Қайдаров, М.Қ.Қаратаев, Ә.К.Кекілбаев, ... ... ... ... ... ... ... Р.Б.Сүлейменов, Р.Б.Сүлейменов,
Р.Ғ.Сыздықова, Ә.Тәжібаев, Г.И.Толмачев, Б.А.Төлепбаев, Ә.Ш.Шәріпбаев.
Комиссия ... ... ... ... ... ... ... олардың қазақ мәдениетінің дамуына
қосқан үлестерін жоғары бағалай ... ... ... ... Сондай-ақ 1988 жылы ҚазССР Прокуроры республика Жоғарғы Сотының
соттар коллегиясына «жазалау туралы үкімді жоюды және ... ... ... ... ... істі ... ... еткен наразылықтар
енгізіліп, олар толық көлемде қанағаттандырылған» болатын /14; 3/.
Аталған комиссияның қорытындысы бойынша М.Жұмабаев, ... ... ... қалың көпшілікке жария ету үшін
ҚазССР Баспа, полиграфия және кітап саудасы ... ... ... ... ... академиясының Тіл білімі, ... ... және өнер ... ... ... шығармалары мен ғылыми
еңбектерін басып шығару тапсырылды.
Осыған орай алаш өкілдерінің таңдамалы ... ... ... ... ... ... олардың мұраларына қатысты
мақалалар циклі жарияланып, шағын зерттеу еңбектері, көлемді монографиялар
өмірге ... ... ... ... соң, оның ... ... күрт
өзгерістер байқалды. Ең алдымен ұлттық тарихқа көзқарас ... Жаңа ... ... жіті қарауды міндеттеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ұғымына, «алашордашыларға» деген көзқарас
өзгерді.
Бұрын ғалымдар ... ... Алаш ... ... ат тонын ала қашса, енді сол қаламгерлердің ... ... ... айқындайтын қасиет ретінде бағаланады. Мысалы,
Алаш зиялылары туралы әдебиет зерттеушісі, академик Р.Нұрғали: «... сол
заманғы кез ... озық ... ... асып ... кем ... ... ғылым негіздерін меңгерген, сегіз қырлы, бір сырлы ... ... ... баға береді. /15; 424/. ... ... ... ... оқығандарының ғасыр басынан бастаған ... ... ... елді ... ... білім-өнер жолына
түсіруді аңсаған ... ... ... сөзі ... ... /7;
26/.
Бұл, әрине, Алашордаға деген көзқарастың ... ... ... Алаш ... мен мұрасы – мәңгілік мәселе. Мұнда өз ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушыларының туған
әдебиетіміздің небір келелі мәселелерін ашық айтып, ашық ... ... ... пен сын ... және ... ... ... Осы тұста
ұзақ жылдар бұғауда болған алаш әдебиетін қайта ... ... ... алаш ... ... әдебиеті тарихында, мәдениеті
мен қоғам дамуындағы тағылымы жайлы, алаш ұранды қазақ әдебиетінің мәні
мен ... ... ... мен ... ... ... ... «Кер
заманның кереғар ойлары», «Сандалтқан «Садақ», «Мағжан мен ... ... ... ... сынының тарихы», С.Қирабаевтың
«Әдебиеттің ақтаңдақ беттері», ... ... «Ұлт ... ... ... ... «Әдебиет және ұлт ... ... және ... ... ... ... Б.Майтановтың «Мағжан Жұмабаевтың поэтикасы», «Қазақ романы
және психологиялық ... ... - ... ... «Әуезов
және театр»; Р.Тұрысбектің «Жүсіпбек», «Дүниетаным және шығармашылық», «Сөз
сарасы»; С.Байменшенің «Бейтаныс Бейімбет» З.Бейсенғалидың «ХХ ғ. ... ... ... ... ... және ... ... газеті», т.б. көптеген зерттеу еңбектері дүниеге
келді
Алайда 1988-89 жылдары жаппай жазылған мақалалар мен еңбектерді еліміз
тәуелсіздік ... ... он ... ... көрген еңбектермен
салыстырғанда шындықты әлі де болса көлегейлеу, қажет тақырыпты, ұлттық
мәселелерді айналып өту, ... ... ... ... ... ... жылы ... Социалистік Қазақстанда жарық көрген Қазақстан
Компартиясы Орталық ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың,
Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволық мұрасын зерттеу жөніндегі комиссияның
қорытындысында «Патша өкіметі құлағаннан кейін елде ... ... ... Оның ... революциялық-демократиялық ұйымдар тәрізді
буржуазиялық ұйымдардың қалыптасуы да жеделдейді. Соңғысы «ұлттық туды» бар
әлінше ... ... Сол ... ... мен ... ... та шыға ... 1917 жылы жазынан Алашорда жетекшілерінің бірі
болады»-дей келе, оны тағы «социалистік» тұрғыдан «Жалпы ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов алғашқыда Ұлы
Октябрьдің мәнін түсінбеді. ... ... ... ... царизмді қайта орнатуға ұмтылатынына көз жеткізген ол ... ... ... Содан кейін Ә.Жангельдиннің ұсынысы бойынша
олармен кездеседі. Ал 1919 ... ... ... ... бір ... Совет өкіметі жағына батыл өтеді де, алашордашылардың ... ... ... ... /16; ... екіұшты, «жалтақ» көзқарастар социалистік идеяның дәуірлеп
тұрған кезеңінде жазылған зерттеу еңбектерінде ... ... ... пен М.Дүйсеновтың «Ұлы Октябрь шуағы» атты 1976 жылы жарық көрген
еңбекте ... ... ... «Революцияға дейінгі қазақ
қоғамының әр түрлі әлеуметтік жіктері ... өз ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев сияқты ақын-жазушылардың шығармалары бұған айғақты дәлел. Олар
демократиялық ... ... ... ... ... ... ұлтшылдық
сыңайда уағыздады, кертартпа бағыт тудырды»,-делінсе /17; 8/, ... қол ... ... жарияланған ... ... ... атты ... Алаш ... ... ... бүкіл тағдырын халқының болашағымен ... ... ... ... ... ... тарихына, мәдени қазыналары мен
дәстүріне, тіліне, дербес экономикалық дамудың жолында, ұлттың ... ... ... ... ... ... ... күн тәртібіне қоя білді.
Осы үшін «ұлтшыл» атанып, жазықсыз ... ... /11; 141/. ... ... ХХ ғ. ... ... ... буржуазиясы оянып, саясатқа
араласа бастағанын және оларды «байшыл, ұлтшыл ... ... ... ... қолдап отырғанын» айта келіп,
зерттеушілер «идеялық ... олар бір ... ... ... ағымымен байланысты болса, екінші жағынан, батыс, ... ... ... ... да арқа ... ... ... жаныңды сал», - деп М.Дулатов жар салса, «Мені
де өлім, әлдиле», - деп ... ... ... /17; 24/. Ал ... ... еңбегінде Р.Нұрғали Мағжанның түрікшілдігіне, романтизміне басқа
қырынан қарайды. Ақынның ықшамдық, сұлулық, ... ... ... ... ұштастыра жырлайтынын атай отырып,
«Қойлыбайдың қобызында» ... ... ... өмір мен ... мәңгілік үшін күрес, өнердің өлместікке апарар киелі ... ... ... қиясында», «Түркістан» туындылары азаттық идеясын,
түркі бірлігін жырлайтын шығармалар»,-деп кезінде ... ... ... ... ұстаныммен зерделеп, тәуелсіз санамен пайымдайды /15;
25/.
Ғалымдардың пікірлерін байыптап ... ... ... ... ... ... бірде кертартпа, бірде жаңашыл; ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Мұндай екіұшты көзқарастардың болуы себебі не және оларды салыстырудың
қажеттілігі неде?
Уақыт тұрғысынан алшақ мерзім ... да, ... ... алшақ
кезеңде жазылуы себепті зерттеушілердің көзқарастар қайшылығы байқалады.
Сондықтан бұл ретте Т.Кәкішевтің ... ... ... көрген «Мағжан және
Сәкен» атты ғылыми эссесіне жүгінген жөн. ... алаш ... ... «ұлтшыл, байшыл, кертартпашыл» десе де, өздерінің сол кезеңде бұдан
артыққа бара алмағандарын, қайта бір ... ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті тарихы» атты фундаменталды
еңбекте жазылуы үшін талаптанғандарын, ... ... ... творчестволық жағынан профессионалдық дәрежеде болғанын,
оқыған, ... ... ... ... ... ойларды «дәстүрлі,
қалыптасқан» тұжырымдардың арасына ... ... ... дейді /18;
79/.
Ойымызды жинақтай келгенде, тәуелсіздіктің әдебиеттегі «ақтаңдақ
беттер» үшін тағылымы қандай болды ... ... ... қаншама жыл бойы құрсауда ... ... ой ... ... ... ... мен пікірлер айтылды.
Екіншіден, әдебиеттің тұтас бір дәуіріне - күрделі әрі қайшылығы ... ... жаңа ... тың ... ... ғылыми жинақтаулар
қосылды.
Үшіншіден, Алашордашылардың әдеби ... ... ... ... қызметтері, тіл мен ділді, жер мен елді ... ... сөз бола ... С.Садуақасов, Қ.Кемеңгеров, Н.Төреқұлов, О.Әлжанов сынды
қайраткер-қаламгерлердің мұралары мен қызметінің ақтаңдақ тұстары ... ... ... ... да ... шара..
Бесіншіден, әдебиеттің өткенін бағалауда бүгінгі күннің көзқарасы,
тәуелсіз санамен жаңаша зерттеп, зерделеу бой ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... 1. Қазақ әдебиеттану ғылымы: тарих пен таным
Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы тамырын тереңге жайған, ... ... алып ... ... Әдебиеттің тарихы, сыны,
теориясы әрқайсысы өз алдына ... ... ... ... ... сияқты бүгінде жалпы әдебиеттану ғылымының аясында әрқайсысы өз
алдына жеке-жеке сала ретінде ... ... ... ... ... ... Шәкәрімтану, Жүсіпбектану, Бейімбеттану
т.б. ілімдер де жаңа зерттеу, соны еңбектермен толығуда.
Әсіресе, ... ... мен ... ... ... әдебиеттану ғылымының өсу өрісін аңғаруға ... ... ... ... ... бар» деген әдебиетшілердің басы үлкен дауға қалып,
қуғынға ұшыраса, ... ... ... ... ... ... ... орта мектептерде жеке пән ретінде оқытылатын болды.
1995 жылы Абайдың туғанына 150 жыл толуы ЮНЕСКО-ның ... ... ... өтті. Осы айтулы оқиғаға байланысты «Абай» (1995), ... (1995) ... ... ... ... мақалалары, кітаптар
жарық көрді.
Тәуелсіздік тұсындағы Абайтануға жаңаша ғылыми сипат ... ... ... ... ... мен ... мұраларының жаңа қырлары. 1994),
«Абайды оқы, ... (1993), ... ақын ... ... ... ... ... (1995), Т.Әлімқұловтың «Жұмбақ жан»
(1993), Т.Жұртбайдың «Күйесің, жүрек... ... ... ... ... ... ... 2001), ... «Әл-Фараби
және Абай» (1994), М.Мырзахметұлының «Абай және Шығыс» (1994), ... ... (1993), ... ... (1993), ... ... (1997), Қ.Өмірәлиевтің «Абай афоризмі» (1993), ... сөз ... (1995), ... ... ... ... (1994),
А.Көбесовтің «Абайтану дәрістері» (2000), Б.Байғалиевтің «Абай өмірбаяны
архив деректерінде» (2000), т.б. монографиялық ... ... ... ... ... ... ... табыстары қатарынан
саналады.
Абай даналығынан сусындау, оның тереңіне ...... ... міндет. Себебі, ұлтының тарихи дамуына, әр кезеңнің
ұрпағына бағыт-бағдар беретін Абай ...... ... ... ... әдебиеттану ғылымында жеке сала болып қалыптасып, ең ... ұлы ақын ... ... ... ... қыры жоқ
сияқты көрінуі мүмкін, алайда олай емес екен. Қайта Абай зерттелген сайын
зейінді тарта түседі, ... ... ... түседі.
Т.Жұртбайдың «Күйесің, жүрек... сүйесің» (Абай «Жан бостандығы...»
немесе рухани бостандық) атты еңбегі осының айғағы. ... ... ... ... ... ... ... өміріне қатынасын,
оның азаматтық ұстанымын шығармалары ... ... ... ... ... ... рухани бостандық, идеологиялық тәуелділік, дін
мәселелеріне, миссионерлік әрекеттерге көзқарасын әр ... әр ... мән бере ... ... ... ол Абай ... әрбір
өзгерген заманның ырқына ыңғайлап бұрмалап түсіндірудің «оның мұраларын
түсіну тәмсілін мүлде ... ... ... ... ескертеді /19;
52/.
Зерттеуші Абайдың пәлсафалық толғаныстарына аса зор мән ... ... ... ... ... Ницше философияларымен ой сабақтастығын
саралайды. Еңбектің танымдық маңызды тұсының бірі – Абайдың ... ... ... ... Алекторов, Ильминский,
Ядрынцев сынды ХІХ ғасырда қазақ әдебиеті мен фольклорын жинақтап, зерттеу
ісіне, яғни қазақ мәдениеті аясының ... «мол үлес ... деп ... аттары құрметпен аталатын ғалым-миссионерлердің түпкі ... ... ... ... ... қалың қазақ арасына
сыналап таратушы негізгі ... ... ... ... ... ... эпистолярлық мұралары негізінде қызықты әрі дәйекті жазады.
Ғалым Ж.Ысмағұловтың ... ... ... аты ... ... тың ... ... жаңа қырынан тануға, бұрын көлегейленіп
келген соны сырларын ... ... ... ... ... -
өлеңдегі әрбір сөздің астарын ... әр ... ... ... ... ... байланысын байыптауы. Кітаптағы негізгі желі – ... Оны ... ... ... «Парасат шындығы», «Сезім
шындығы», «Әсемдік шындығы», «Даналық шындығы» деп жеке-жеке ... ... мен ... ... адам ... ішкі иірімдерінен
Абай таныған шындықты танытуға ден ... ... ... ... атты ... ... ... қазағым,
қайран жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы ... «Мәз ... т.б. ... ақын өмір ... ... әлеуметтік-қоғамдық
сипатын ашып, қазақ халқының басына түскен жағдайды көрсетеді. Зерттеуші
Абай өлеңдерінің түпкі мәніне, сөз ... ... ... ... Абай өлеңдерін талдағанда зерттеуші оған ... ... ... ... мәселелерді арқау еткен шығармаларымен
салыстыра ... осы ... Абай ... ... ... мораль мен парасатқа жетелейтін өлеңдерін «Парасат
шындығы» тарауында ... ... ... деп» ... отырған ата-анаға
баласының шариғаттан шала болып қалмауын ескертеді. Бұл ... де ... ... Ақын ... ... тек дін ... ғана ... қалу қаупін
айтып отыр ма, әлде бүкіл ата ... ... ... ана ... үзіп, солардан жатырқап кетпеуін ескертіп отыр ма – оған ой ... ... ... деп ... ... ... ... тәрбиесінің
өзекті мәселелерін Абай ұлағатымен ұштастырады /20. 95/.
Кітаптағы «Сезім ... атты ... ... ... ... әдебиетінде Абайдың өзі ғана бейнелей алған ... ... ... мән бере ... ... «Әсемдік шындығында» саз өнеріндегі Абай
тағылымына ден ... ... ... ... ... адам мен ... мен өлім ... терең толғаныстарын дарынды суреткерлігімен
ұштастырады.
Абайдың шығыс ... ... ... танып-білу бағытында
жүргізіле бастаған ғылыми жұмыстар БК(б)П ОК 1949 жылы ... ... ... ... ... ... ... қалды. Абай
шығармашылығының тарихи тамырын тану соңғы кезге дейін Абайдың нәр алған үш
бұлағы туралы ... ... ... ... ... ... ... ескерместен, жалпылама тұрғыда сөз болса да тереңдей
зерттелмей келді. Ал кейінгі жылдары, ... ... ... қазақ
ұлттық мәдениетінің тамырын көне шығыс ... ... ... ... ... сәтте, Абай мұрасын шығыс әдебиетімен байланыста
зерттеу ... ... ... ... Осы ... 1994 ... ... және шығыс», А.Машановтың «Әл-Фараби және Абай» атты
еңбектері жарық көрді.
Аталған еңбектің ... ... ... ... қарым-қатынасын,
белгілі бір ғылыми жүйеге түсіре отырып, жаңа ... ... ... Абай ... ... махаббат лирикасындағы шығыстық
сарындар, өлең құрылысындағы ... ... Абай ... назирагөйлік
дәстүр, Абай-Низами, Абай-Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... мораль философиясына қатысы сөз
болса, екінші зерттеуде Абай ... ... ... ... ұлы ... ... Абай мен Әл-Фарабидің ... ... ... жан-жақты талданады.
«Абайтану тарихы» атты М.Мырзахметовтың оқу құралында ұлы Абай мұрасы,
оның зерттелуі туралы жазылған құнды деректер мен мұрағат қазыналары ... ... ... ... ... ... бөліп
қарастырылады. Енбекте абайтанудың жүз жылдық ... яғни ... ... ... көрген «Семей уезі Шыңғыс елінің ... ... ... ... ... деген жерге қонып жатқандағы түрі» («Жаз») және
«1888 жылғы май айында Ақшатау ... ... ... ... мен Жетісу
облысының төтенше съезі болғанда бір уездің ел ... ... ... ... атты өлеңдеріне Мәшһүр ... ... ... ... (1989 ж.) ... сыни ... басталып, Кәкітай,
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... Абай ... еңбегімен жалғасады және ақын мұрасына қатысты ХХ ғасырдың
соңындағы ірі-ірі монографиялық еңбектерді (З.Ахметов «Абай и ... ... ... ... ... және ... ... М.Мырзахметов «Мұхтар Әуезов және ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз сана, еркін ой
тұрғысынан тұжырым жасалып, әлемдік әдебиеттің контекстінде зерттеушілік
байқалады. ХХ ғасырдың ... Алаш ... ... ... ... ХХІ ... ... осындай құнды зерттеулермен толықты. Осының өзі
Абай мұраларының қай кезеңде ... да ... ... ... ... ... ғылымындағы орталық мәселелердің
бірі – Әуезов шығармашылығы зор қызығушылық ... ... ... ... дамуына 1997 жылы М.Әуезовтың жүз жылдық мерейтойы ... ... ... ... де әсер ... Бұл айтулы оқиға
қарсаңында баспасөз бетінде көптеген материалдар жарияланып, ... ... ... ... ... ... ... ғана М.Әуезовтың өмірі әдеби-ғылыми мұрасына
қатысты ... ... ... ... ... «Әуезовтың өмірі мен шығармашылық
шежіресі», Р.Бердібай «Мұхтар шыңы», Б.Жақып «М.Әуезов - ... ... ... ... және ... ... - фольклортанушы», «Мұхтар мұрасы» (ғылыми мақалалар мен
зерттеулер), Р.Нұрғали «Әуезов және ... ... және ... ... ... ... (құр. Ж.Аупбаев), К.Сыздықов «Мұхтартанудың
беймәлім беттері: М.Әуезовтың ... ... ... т.б. ... қоса
Б.Майтановтың «Әуезов - суреткер» (1996), ... ... ... ... ғалым, ұстаз», Ж.Дәдебаевтың «М.Әуезов» (1991), ... ... ... (2004), т.б. Оның ... ... ... және әлем әдебиеті сияқты халықаралық ғылыми-теориялық
конференциялар да Мұхтартанудың биік белестерге ... ... ... ... ... ... енгізген жаңалығы, М.Әуезовтен таралған
дәстүр, М.Әуезовтің ... ... мен ... ... ... мен ұстаздық ұлағаты қамтылады.
Соңғы он бес жылдың өзінде ... ... ... ... диссертациялық жұмыстар жазылды. Айталық, Т.Әкімов «Өскен өркен»
романының творчестволық тарихы» (1992), А.Зекенова ... ... тілі ... ... сипаты» (1992),
Б.Жақыпов «М.Әуезов - ... (1994), ... ... ... ... (1995), ... «М.Әуезовтың
әдеби-сын еңбектерінің тілі мен ... (1995), ... ... ... ... (1997), ... «М.Әуезовтың
«Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай бейнесі» (2000), ... ... ... мен көркемдік әлемі» (2000), Р.Мұхажанова
«М.О.Әуезов өмірі мен шығармашылығының Семей кезеңі» (2003), ... «Хан ... ... ... (2004), ... «Қараш-Қараш оқиғасы» повесі: шығармашылық тарихы ... (2004), т.б. ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтының ғалымдары «Мұхтар
мұрасы – Наследие Мухтара» (1997) атты ұжымдық ... ... ... Мұнда ұлы суреткердің шығармашылық әлемі әр ... ... және ... ... ... және ... ... Әуезов
қазақ әдебетінің тарихын зерттеуші (С.Қирабаев), Әуезов қазақ халқының ауыз
әдебетін зерттеуші (Р.Бердібаев), Әуезов ... тілі ... ... ... ... ... ... Әуезов
шығармаларындағы табиғат кестелері (Қ.Жүсіпов), ... ... ... ... ... ... және ... өнер
(Б.Құндықбаева, Б.Нөгербек, М.Ордалиева, Р.Ерғалиева, т.б.) сияқты өзекті
тақырыптар төңірегінде зерттеу мақалалары жазылды.
Мұхтар мұрасын ... ... үйі» ... ... зор. Осы ұжым қызметкерлерінің әзірлеуімен «М.О.Әуезовтің өмірі мен
шығармашылық шежіресі», «Мұхтар Әуезов туралы естеліктер», «Мұхтар Әуезов
әлемі» ... ... ... ... ... - «М.О.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық
шежіресі» ... ... өз ... және мұрағаттық әдеби
материалдардан ... ... ... соны ... ... ... М.Әуезовтың өмір ... ... ... ... ... ресми, мұрағаттық деректер алғаш рет ғылыми
айналымға түсіп ... ... ... ... ... туралы кезінде әдеби сын білдірген әр түрлі пікірлердің,
зерттеулердің түйінді тұстарының ... ... ... ... ... ... ... деректілігін,
публицистикалық сипатын арттыра түскен.
«Әуезов туралы естеліктер», «Әуезов ... атты ... ... ... мен ... ... Жазушымен араласып,
ұстаздығын көрген тұстастары мен рухани інілері суреткерге деген ... ... ... ... ... ғалым З.Қабдоловтың «Әуезов» (1997), «Менің Әуезовым»
(1997) атты ... ... ... орны ... Әсіресе, роман-эссе
түрінде жазылған соңғысында ұлы ... ... ... ... ойлы көз ... сыр ... ... жолының» қазақ
әдебиетіндегі маңызына терең тоқталады.
Абай мен Әуезов тақырыбында толассыз еңбек еткен академик ... ... ... ... (1997) атты ... мәні
зор. Еңбекте жазушының роман-эпопеяға қатысты ... ... келу ... ... ... ... келбеті кеңінен сөз
болады. Бұл мақсатта тарихи шындықтың көркемдік шындыққа айналуы, тарихи
тұлғаның көркем бейнеде ... ... ... ... ... қиял
мен тарихи шындықтың арақатынасы, жазушы шеберлігі жан-жақты сөз болады.
Ғалым «Абай ... ... ... ... аса ... ... ... пен алаш, Әуезов пен алаш зиялылары тақырыбын оның драмалық
шығармаларының негізінде академик Р.Нұрғали ... және ... (1997) ... ... сөз етеді. Ғалым Әуезовты ұлт-азаттық идеяны ту еткен
алаш ұранды әдебиеттің көрнекті өкілі ретінде оның ... мен ... ... ақтаңдақтардың сырына қанықтырады. Әуезовтың көркемдік
әлемін жазушының өмір жолы, әлеуметтік ... ... ... шығармашылық тарихымен байланыстыра отырып ашады.
Т.Жұртбайдың «Талқы» (1997), ... ... (1997) ... ... өмір ... ... ... деректі құжаттар
негізінде қызықты әңгімеленеді. Зерттеуші мұнда жазушының ... ... яғни ... ... ... тергеу
материалдарына сүйене отырып, көрсетеді.
Әуезов пен шығыс әдебиеті тақырыбын белгілі әдебиетші ... ... ... ... ... ... ... тыс қалдыра
алмаған. Бұл салада оның «Мұхтар Әуезов және әдебиет әлемі» (1997) атты
кітабы ... ... ... ақындығын зерттеу барысында Әуезов те шығыстық
поэзияның нәрінен сусындағандығын атап көрсетеді.
Т.Әкімовтың «Даналық мәйегі» (1997) атты ... ... ... ... ... ... оқу, шығармашылық
іздену, көркемдің кемелдікке жету жолы қамтылады. ... ... мен ... ... ... ... да материалдар
негізінде ой толғайды. Бұл ... ... да осы – ... ... ден ... абайтанушылық қызметін М.Мырзахметов «Әуезов және Абай»
(1997) атты еңбегінде сөз етеді.
К.Сыздықовтың «Мұхтартанудың беймәлім беттері» (1997) атты ... ... ... ... ... ... және ... мұра жайлы зерттеулері, көркем әдебиет, әдеби
процесс, туысқан ... ... ... хақындағы пікірлері, ұстаздық,
қоғамдық қызметі, жазушының мұражайында, түрлі мұрағаттарда, баспасөз
беттерінде сақталған ... ... ... ... ... жүйелі
түрде зерделеген. Бұл кітап та Әуезовтың ғалымдық қырын ұлықтауға арналған.
Әуезов пен халық ауыз әдебиеті тақырыбы да ... ... ... ... ... ... Әуезов - фольклортанушы» (1997)
атты кітабы дәлел. Зерттеуші Әуезовтың фольклор мұралары үлгілерін ... ... ... ... ... ... тұлғасы тек ғылыми еңбектердің ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... белгілі жазушы
Д.Досжановтың «Мұхтар асуы» ... ... ... ... ... ... ромадары дүниеге келді.
Аталған еңбектердің маңыздылығы – жазушы еңбегі туралы бұрын көбіне
социалистік реализм тұрғысынан берілген ... ... ... бүгінгі
күннің жаңаша көзқарастары тұрғысынан қайта бағалануы. Олар - бүгінгі қазақ
әдебиеттану ғылымының, оның ... ... ... биік ... еңбектер.
Тәуелсіздік тұсында әдебиеттануда жеке қаламгерлердің ... мен ... ... ... айқындау мәселелері де назардан тыс
қалған жоқ. Бұл ... ... ... ... Сәкен, Бейімбет,
Ілияс, Жүсіпбек, Мағжан ... ... ... ... ... басқа, Мұрат Мөңкеұлы (Б.Омарұлы), М.Көпеев (У.Қалижан,
С.Көпеев, Г.Көпеева), ... ... ... ... ... Шәкәрім (Ш.Сәтбаева), Ө.Тұрманжанов (Қ.Ергөбек),
Ғ.Мұстафин (М.Қараев), ... ... ... ... ... (Г.Мәмесейіт) туралы зерттеулермен
толықты.
Әдебиеттің жанрлық ізденістері мен табыстарын ғылыми қорытындылауға
арналған еңбектер де аз емес.
Айталық, ... ... ... ... ... ... (1997),
Т.Рахымжановтың «Романның көркемдік әлемі» (1997), ... ... ... ... (2001), ... «Қазіргі қазақ тарихи
прозасындағы өнер адамдарының бейнесі» (1993), Ж.Дәдебаев «Қазіргі қазақ
әдебиеті», Қ.Әбдезұлының ... ... және ... ... ... «Парыз бен парасат», «Жазушы еңбегі және шығармашылық» ... ... ... ... ... ... келе, әсіресе, роман
жанры, оның ішінде тарихи романға деген ғылыми ... ... ... ... әдебиетінің тарихы оның ұлттық тарихымен тығыз байланысты. Қазақ
ұлтының азаттығы, басынан кешкен сан ... ... ... көркем
әдебиетте көрініс тауып отырған. Осы көркем мұралардың барлығы ең алдымен,
ұлттық тұтастығы мен ... ... ... елі үшін ... ... ... ел мен ... жер туралы насихаттау, әспеттеу мақсатында
жазылады.
Ұлттық идеяның ең ... ...... Олай ... ... халқының
ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізуі осы тақырыптың көкейкестілігі ... ... ... ... да ... ... ... да ұлттық идея, ұлттық руханиятты ұлықтау үшін аянбай ізденді ... ... - ... ... ... және ... ... атты еңбегі.
Еңбек өткен ғасырдың 60-80 жылдары дүниеге келген ... ... ... ... ... ... көрініс табуын саралауға арналған.
Еңбекте қазақ прозасындағы өнер тақырыбын, сол ... ... ... мен ... ... тағдырын арқау еткен ... ... ... ... ... ... І.Есенберлиннің
«Көшпенділер» трилогиясы, Ә.Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі», «Отырардан
келген ... ... ... ... ... ... ... «Аңыздың ақыры», «Үркер», «Елең-алаң», М.Мағауиннің
«Аласапыран», З.Ақышевтың ... ... ... ... ... көпір», «Тамұқ», «Қыл көпір», Т.Әлімқұловтың
«Сейтек сарыны», «Көк қаршыға», С.Бақбергеновтың «Қайран шешем», «Мен ... ... ... қоңырауы», Х.Әдібаевтың «Отырар ойраны»,
Қ.Мұхамбетқалиевтің «Бас жұтқан ... ... ... мен ... ... Н.Әбуталиевтің «Қайран Нарын» т.б. тарихи
шығармаларындағы ұлттық ... мен ... ... ... ... ... саралайды.
Ұлттық өнер, ұлттық мәдениет арқылы ұлтымыздың тағдырындағы көкейкесті
мәселелерді терең қамтып көрсетуге болатындығын айта келе, ... ... ... ... ... ... қазақ тарихының тереңіне бойлады.
Ұлтымыздың, халқымыздың тәуелсіздік, азаттық жолындағы сан тарапты күрес-
тартысын нақты ... ... ... ... ... ... ... сан қатпарлы , қайшылықты оқиғалардың тарихи белестердің ең
маңыздылары көркемдік бағасын алды»,-дейді /21; 5/.
Жалпы ... ... ... ... ... туындылардағы тарихи
кезең шындығы мен осы кезеңдерде өмір ... ... ... ... идеяны насихаттау, оны көркемдік тұрғыдан жинақтау ... ... ... ... ... ... өн ... аңғарылады.
Ж.Дәдебаев «Қазіргі қазақ әдебиеті» атты кітабында қазақ әдебиетіндегі
тарихи прозаның қол жеткізген табыстарына жан-жақты ... ... ... ... ... ... ел ... халық
арасында аңыз болып ... ... ... ... отрырып, ой
толғайтын ғалымның қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ден қоюы еңбектің негізгі құндылығын байқатады. Әдебиетіміздегі
тарихи тақырыпты әлемдік деңгейге жеткізген атақты «Абай ... ... ... кейінгі қазақ прозасына әсері нақты мәтіндік мысалдармен
көрсетіледі. Әуезов дәстүріне сүйенген әрі ... ... ... ... ... ... ... романы), І.Есенберлин
(«Көшпенділер», «Алтын Орда» роман-трилогиялары), Ә.Әлімжанов («Ұстаздың
оралуы» романы), С.Жүнісов ... ... ... ... ... ... («Аласапыран» роман-дилогиясы), С.Сматаев
(«Елім-ай» романы), Ә.Сараев («Исатай мен ... т.б. ... ... ... ... нақты тарихи тұлғалар тағдыры
арқылы, олардың көркем келбеті арқылы көрінеді.
Мысалы Ә.Нұрпейісовтың «Қан мен тер» ... ... ... ... ... «Ә.Нұрпейісовтың трилогиясы
М.Әуезовті тақырыптық тұрғыда жалғастыруымен ... ... ... ... да алға ... Ол ... өз алдына мақсат етіп
қойған, бірақ жүзеге асыруға үлгере алмаған ... пен ... ... ... стихиялық, жекелеген бұрқ етпе наразылығының терең ... ... ... ... ... ... Бұл секілді үлкен өмір
құбылыстарының тобын шығармашылықпен игеру ... ... ... ... ... ... кей сюжеттік жақындықтар көзге ... «Қан мен тер» ... ... мен ... ... анық ... ... салыстыра талдайды /22; 75/. Осы
бағыттағы ұқсас желілердің, ... ... ... ... ... қаламгерлерінің шығармаларында да әр қырынан көрініс
тапқандығына ... ... ... ... көрген Қ.Мұханбетқалиевтің «Сырым батыр»,
Т.Рыскелдиевтің «Ұлы көш», С.Әбілқасымұлының «Оспан ... ... өз ... ... отырып, суреткерлік шеберлік, көркемдік
дүниетаным жайын әр ... ... ... ... ... ... ... көркемдік
мақсатта қалайша пайдаланғандығы, олардың кейіпкер болмысын қай ... ... ... ... ... ... бес бөлімнен тұратын көлемді еңбектің негізгі арнасы – ... ... қол ... ... ... ... нақты
межелеу.
Көрнекті қаламгер, ғалым-сыншы Ш.Елеукенов «Әдебиет және ұлт тағдыры»
атты еңбегінде (Кешегі және бүгінгі ... ... па, жаңа бет алыс ... ... ... ... ... жолын, бүгінгі жеткен жетістігін,
көркемдік деңгейін, жанрлық ... ... ... ... ... тұңғыш роман М.Дулатовтың «Бақытсыз
Жамалынан» бастап тәуелсіздік қарсаңында жарық ... ... ... ... ... прозасының күрделі жанры - романның жеткен
көркемдік жетістіктері қамтылады.
Бұл мақала әдебиеттанудаң жаңа заманға сай жаңаша ... ... басы ... Автор жетпіс жыл бойы талай сөз болған
әдебиетіміздегі теориялық, танымдық және эстетикалық ... ... ... күш ... сөгілмеген көп қағидаларды қайта қарау қажеттігін, жалаң сөзбен
емес, қазақ әдебиетіндегі көркем шығармалардың табиғатынан таратып талдап,
оқырманды эстетикалық танымның жаңа ... ... ... еңбектегі жинақталған мақалалардың басты мақсаты біреу – бүгінгі
әдебиеттанудың ... ... ... ... ... ... әдістемесіндегі ұлттық принциптерді бекіту. Ал ол принцип
халқымыздың ғасырлар бойы ... келе ... ... мұраларындағы, оның
ішінде көркем әдебиетіндегі дәстүрлі ұлттық құндылықтарды жарқырата ... ... ... ... ... ... ... әдеби
зерттеулер мен еңбектерде ... ... ... ... «ұлттық болмыс»,
«ұлттық рух» деген ... жиі ... ... Мысалы,
әдебиеттегі ұлттық рух (Р.Нұрғали), ұлттық ... ... ... прозасы және ұлттық идея ... ... және ... идея ... ... ... ... (К.Жакеева)
т.б.
Мұндай ұлттық рухтың серпілісі, ұлттық сананы насихаттау үрдісі
поэзияға қатысты ... де орын ... Бұл ... ... шыңы - ... (2003), ... Жүсіптің «Өлең – сөздің патшасы»
(1991), Ж.Тілеповтің «Қазақ поэзиясының тарихилығы» (1994), ... ... ... ... стиль мәселесі)» (1993), А.Шәріптің ... және ... ... (2000) ... ... ... ... «Поэзия шыңы - даналық» атты еңбегінде өлең сөздің теориясын,
өлең тілі мен құрылысының ерекшеліктері сөз ... өсу, ... ... ... ... Абай ... тығыз
байланыста қарастырады. Бұл еңбектің ғалымның поэзия саласындағы бұған
дейінгі басқа еңбектеріне ... ... ... біршама өзгешелігі
бар. Мұнда қазақ поэзиясының тілі, сөз бейнелілігі, өлең-өлшем өрнектері
ұлттық ойлау, ... идея ... ... жаңаша қырынан зерттеледі.
Бұл бағытта А.Шәріптің де ізденісінің құндылығын ... ... ... ... ... бодандық бұғауынан босап шыққан ұлттың ... ... өз ... ... ... бет ... баянды бағдарын
айқындау мақсатында жатса керек. Осы орайда кез ... ... ... ... ... ... саралап-салмақтау үшін мол мағлұмат
беретін басты байлығы – оның сөз ... ... ... ... идеяны зерделемес бұрын, «ұлттық
идея» ұғымының мән-мағынасы мен ... ашып ... ... ... дегеніміз – этностың мезгілдік һәм ... ... ... ... ... және ... ... бірте-бірте
жаңғырып-жаңаланып отыратын, бірақ өзіндік ілкі белгілерін жуық ... ... ... әрі ... бітім-болмысының, сана-
сезімінің, мінезі мен ... ... ... ... әлеуметтік
мұрат-мүдделері мен қимыл-қозғалыстарының жалқылық та, жалпылық та мәнін
жинақтаған ұйтқысы»,-дейді /23; 10/.
Міне, зерттеушілер қазақ поэзиясынан осындай ... нәр мен ... ... рух ... ... ... ... әр кезеңдегі ұлттық идеяның көріну сипаттарын
төмендегідей саралайды:
1. Қазақ хандығының құрылуы мен ... ... ... мұраттары (жыраулық поэзия);
2. XVIII ғасырдағы ... ... мен орыс ... ... ... ... ... (Бұқар жырау);
3. Қазақ хандығының Ресейдің қол астына қарауына байланысты отаршылдыққа,
миссионерлікке, орыстандыруға ... әр ... ... а) жат жұрттық езгіге қарсы қимылға үндеу (ұлт-азаттық
көтерілістер поэзиясы – Махамбет, Шәңгерей т.б.); ә) зар ... ... ... ... т.б.); б) ... өзін-өзі сақтау сарындары
(Абай және ағартушылық бағыттағы поэзия);
4. ХХ ... ... ... ... шыға ... саяси күрескерлік
тенденция және Алаш ... ... ... Сұлтанмахмұт, Мағжан,
т.б.);
5. Кеңестік заман кезіндегі ... ... ... ... және
ассимиляциялық саясатты жүзеге асырған тоталитарлық жүйе ... ... ... ... күн ... ... ... Қ.Бекқожин, Ә.Тәжібаев, Ж.Молдағалиев т.б. поэзиясы);
6. Тәуелсіз ел болған кездегі Қазақстанның жаңғырып-жаңару үстіндегі
ұлттық ... ... ... ... кезең бедері мен
құндылықтары /23; 12/.
Зерттеуші ... ... ... ... ... мен ... ... поэзияда елдікті сақтау идеясының көрініс табуы»,
«ХІХ және ХХ ғасырлар тоғысындағы ... ... мен ... поэзия»
және «Ұлттық дүниетаным және ... ... атты ... ... ... ... ірі-ірі, қомақты
мәселелерді көтеріп, ... ... мен ... ... ... ... кітапта бүгінгі әдебиеттануда өзекті ... - ... мен ... ... ... ... ... қатысты теориялық мәселелер де көтеріледі.
Қазіргі әдебиеттануда драматургияны тегі мен ... ... ... ... отыр. Бұл саладағы ізденістер ғалым Р.Нұрғалидың «Драма
өнері» (2001), ... ... Т.1, 1991) атты ... ... ... ... ... еңбектеріндегі ойды жинақтай келе, драманың
жанрлық ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... ... терең де татымды ой түйеді.
Академик Р.Нұрғали «Драма өнері» атты еңбегінде ... ... көп ... ... ізденістерін қорытындылайды. Қазақ
дараматургиясын ... ... ... ... ашады. Драманың табиғаты, жеке жанр ретінде әдебиеттің басқа
да іргелі тектерінен жанрлық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... композиция, тақырып, поэтика, жалпы
шығарма идеясы мен мазмұнын ашатын көркемдік ... жанр ... ... ... ... ... шығармалардың жанрлық
өзгешелігін таныту үшін «бұған драмалық эмоциялық әсер беретін ... ... ... ...... комедия – күлдірсін, драма ... /24; ... ... ... ... төмендегіше топтастыраып қарастырады:
«өмірге айырықша жақын түрі» - ... ... ... ... пен трагедиялық характерге тоқталады. Сондай-ақ автор:
«трагедиялық тартыстар мен адасулар табиғатын, ... ... ... ... мен ... ... ... нысанын ескере отырып» қазақ ... ... ... ... ... ... деп үш
топқа жіктейді /24; 11/. Аталған түрлерінің әрқайсысына анықтама беріп,
нақты ... ... ... ... ... «Хан Кене», Ж.Шанин ... ... ... ... ... «Қозы Көрпеш-Баян сұлу») басты ерекшеліктерін
сипаттайды.
Жанрлық ерекшелігі ретінде комедия жанрындағы әсірелеудің ... ... ... соңында қателігін мойындап, жеңіліп тізе
бүгіп, ... адал ... ... ... ... ... ерекше бөліп
атайды. Автор комедияның сатиралық және лирикалық комедия деген екі түрін
бөліп ... ... ... ... ... ... ... хас шеберлері Б.Майлин мен Ж.Шанинді, ... ... ... ... ... ... тиек ... жанрлық ерекшелігі ретінде автор драмалық ... ... ... ... ... ... көптеген көген көздің бірі,
ол ауыр күйзеліс, үлкен сынға түсіп, тіршіліктің қиын бір кезеңін ... сол тар жол, ... ... не ... ... жүдеп, тозып,
тоналып шығады, не жалаң аяқ жар кешіп, маңдайына тас ... ... ... ... ... ... ... қайыспай көтеріп, арып-ашып жүріп
белге көтеріледі, салқын ... иесі ... ... ... тән мінезді сипаттайды /24; 246/.
Ғалым туған әдебиетініміздің материалына ... ... ... ... ... ... тарихи-ғұмырнамалық драма деген
үш түрін көрсетіп, әрқайсысына сипаттама береді.
Драма саласындағы тағы бір игі жайт – ... ... жеке ... ... ... ... ... Бұл бағытта Ж.Әбілов («Қалтай Мұхаметжановтың драматургиясы»,
1995 «Қазақ комедиясының генезисі мен жанрлық негіздері», 2001), ... ... ... - ... 2002), С.Құлбарақов
(«Т.Ахтанов драматургиясы», 1993) сияқты т.б. ... ... ... ... ... қатысты да ... ... ... Айталық, Б.Майтановтың «Қазақ романы және психологиялық
талдау», (1996), ... ... ... ... стиль және
бейнелілік» (1999), С.Мақпыровтың «Әдебиеттің тектері мен ... ... ... ... ... Стилистика. Поэтика» (2001),
Р.Нұрғалидың «Драма өнері» атты зерттеу еңбектері түйінді ой, ... ... ... ... әдебиеттанудың өрісін кеңітті.
Б.Майтановтың «Қазақ романы және психологиялық ... атты ... ... ХІХ ... ... психологизм әдісінің ... ... ... ... бұл ... ... әдебиетінде
там-тұмдап көрінуі өте ерте заманнан бастау алатындығын ... ... ... ... ... ғана ... ... жазуларынан да,
ортағасырлық дәуір әдебиетінен де адам көңілі мен сезімінен хабар беретін
отты жолдарды көру қиын ... ... ... мен ... ... ... ... психологизм бас көтерсе, Абай поэзиясы
реалистік психологизмге тұнып тұр»,-деуі осыған дәлел /25; 10/.
Автор ... ... ... ... көркемдігінің басты
шарты санайды. «Дала уалаяты газетінде» жарық көрген «Бәти» әңгімесі ... ... ... ... ... ... ... келе, «Бәти»
әңгімесіндегі кейіпкердің әрекеті құрғақ, сезімі ешбір әсерсіз қарапайым
баяндау арқылы берілгендіктен, оның ішкі жан ... ... ... бұл ... ... ... төмен деген қорытындыға келеді де:
«Көркем әдебиеттің мақсаты қоғам мен адам, бұқара мен жеке адам ... ... ... жалаң іс-әрекетпен олардың жан
дүниесіндегі жетекші құбылыстарға мән ... ... ... ... ... мүлдем жат нәрсе»,-дейді /25; 6/. ... ... ... ... алғашқы үлгілерін жасаушы ретінде М.Әуезовты, ал
кейін бұл ... ... ... ... ... ... еңбектерін атайды. Зерттеуші психологиялық
тәсілдің аналитикалық ... ... ... ... типологиялық психологизм, тұйық психологизм деген түрлерін
атайды. Еңбектегі «Мүсіндеу өнері», «Тарихи сана ... ... ... ... ... атты ... психологиялық талдаудағы
монолог пен диалогтың, пейзаж бен ... ... мен ... ... ... ... («Ақбілек», «Абай жолы», «Қан мен тер», «Ақ
Жайық», «Тар жол, тайғақ кешу», «Тоқаш Бокин» ... ... ... ... ... ... – көркем бейнелеу принципі,
ойлау типі, жазушы талантының белгісі, стилі ... ... ... ... өрнектері» кітабында қазіргі қазақ
прозасындағы, оның ... ... ... жылдары жарық көрген көркем
шығармалардағы психологизм, психологиялық ... ... сөз ... ... ... ... жетістігі саналатын – ішкі монолог,
психологиялық ... ... ... ... ... ... ұлттық әдебиетімізде де мол» екендігін айта келе, ... ... ... ... өз ... ... терең
бойлап, оны сараптап, зерделеудің орнына «барлық жақсылық, барлық суретту
әдіс-тәсілдері орыс ... ... ... ... ... ... ... соның салдарынан қазақ фольклорының психологиялық
сипаты әлі күнге дейін зерттелмей келе жатқандығына қынжылыс білдіреді /26;
20/.
Зерттеуші қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Ә.Тарази, Т.Нұрмағамбетов, С.Мұратбеков,
Д.Исабеков, Б.Нұржекеев шығармаларының негізінде кейіпкер ... ... ... ... ... ... әлемді сөйлету, үнсіздік,
жалғыздық, түс ... адам бет ... ... құбылулар, еске
алу) анықтап көрсетеді.
Қазақ әдебиеттануында бұрын соңды көрсетілмеген соны тақырып ... ... ... ... ... фантастикалық
әдебиеті өз бастауын сонау ауыз әдебиетіндегі қиял-ғажайып ... ... ол ... ... ... ... зерттеліп,
зерделеніп келді. Ал ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... бірді-екілі болмаса, оларға
аса зер салынып, салмақты мән берілген ... ... ... ... А.Мархабаевтың «Қазақ фантастикалық
әдебиеті» (1998), «Қолыңды әкел, Келешек!» «Қиялгер қисындары» (2002) атты
зерттеу еңбектері пайда болды. ... ... ... ... ... ... бұл тақырыптың қазақ әдебиетінде игерілуіне,
фантаст жазушылардың образ жасау ерекшелігіне, әдеби-көркем ой ... ... қиял мен ... ... ... ... ... көркем әдебиеттен ... ... ... ... ... шығармада орталық бейне - ғаламшардағы түрлі
құбылыстар;
- фантастикалық ... ... ...... ... ... әдебиет ғылымды туғызса, ғылым ... ... ... ... ... кейіпкер ретінде ғылыми-фантастикалық
идеяны алады, соның төңірегінде оқиға құрып, сол ... ... ... бұл ... тек ... адам ... ғана ... келешек ғаламшар
келбетін де жасай алатын қабілеті бар;
- ... ... ... оқуы үшін ... ... болуы тиіс;
- қиял әдебиетінің қарапайым оқырманмен қатар, ... үшін ... ... ... ... ... ... мен бүгінгі фантаст
жазушылардың шығармашылық дүниесіне, тақырыптық жүйесін (атом ... ... ... ... тақырыбы, биологиялық, адамды
емдеу тақырыбы) ... ... ... ... ... ... ... қарастырады: «қазақ ғылыми-фантастикалық әдебиеті дүниеге
ғаламшар қамын жей келді. Ол оқырманның ғылым негізімен етене танысуына
түрткі ... ... ... ... ... ... жарып, ішек жалғап,
сүйек қиып, Жамайды ерін, мұрын, түскен ... ... ... ... ... ... ғылыми фантастика элементтері ұшырасады. Мысалы,
сол заманғы ортопедия саласында «ішек жалғау», «мұрын, ерін жамау» сияқты
пластикалық операциялар ... ... оны ... ... ойлап тауып
жүр? Демек, бұл өлең жолдары – ғылыми фантастиканың белгілері» /27; 53/.
Ғалым қазақ фантастикалық ... 50-60 ... ... қалыпқа ұмтылыс
жасай бастағандығын атап көрсетеді. Осы ... ... ... ... ...... және термоядролық сынақтар боды. Бүгін
де ол ділгір мәселе болып табылады. Автор ... ... ... өлімі»), Сарманбай Исақовтың («Қызыл сәуле»), Медеу Сәрсекеевтің
(«Жетінші толқын»), ... ... ... ... ... («Тірі планета»), Талап Сүлейменов («Икс – жүз бесінші»)
сынды фантаст жазушылардың шығармаларында көтеріліп отырған ... ... ... ... ... ... бүгінгі ғылыммен,
адам мен қоғам өміріндегі өзекті мәселелермен (қатерлі ісік ауруын ... ... ... ... ... ... жолмен молайту, ғарышты игеру
т.б.) жанасымдылығы сөз болады.
Сын ... ... ... пен ... ... ... ... сыншы Т.Кәкішевтің «Қазақ әдебиеті сынының
тарихы» (1994) атты еңбегінің бұдан бұрын ... ... ... оқу
құралы ретінде бірнеше рет басылған басқа еңбектерінен ерекшелігі бірден
аңғарылады.
Алдымен барлық тарауларда қазақ әдебиеті сынына ... жаңа ... ... тың ... ... ғылыми қорытындылар беріледі.
Әдебиеттің өткеніне баға ... әр ... ... ... ... күннің көзқарасы бой көрсетеді. Қазақ әдебиеті сынының ... ... ... ... эстетикалық таным мен талғамның деңгейіне
нақты әдеби-сын мәтіндер арқылы жол ... ... ... ... ... ... ... таңба басқандай көреміз.
Бұл еңбекті оқи отырып, қазақ көркем – эстетикалық ойының бай ... ... ... ... ... алған әдеби-көркем сынымыз
бүгінгі ... ... ... аралықта сан ғасырлардан өтіп,
көркемдік, танымдық, тағылымдық тәжрибенің үлгісіне ... ... ... ... ... аңғарсақ, енді бірде уақыт ыңғайымен,
саясат ықпалымен құлдырағанын ... ... ... ... ... автордың көне түрік жазбаларына,
ортағасырлық әдеби мұраларға, «Түркістан уалаятының газеті», ... ... ... ... басылымдарында жарияланған әдеби-сын
мәтіндерге сүйенуі еңбектің тарихи танымдық ... ... ... Қожа ... ... Махмуд Қашғари, Жүсіп Баласағұн, Ахмет
Югнеки, Мұхамед Хайдар Дулати т.б. шығыс ... ... ... ... ... ... ... сынының
көкжиегін кеңейте түсті.
Кітаптың екінші бөлімінде Шоқан, Ыбырай, Абай, С.Торайғыров, ... алаш ... ... ғылыми-эстетикалық еңбектерінің қазақ сынына
әкелген ... ... ... ... ... мен ... биігіне
көтерілгенін аңғарамыз.
Әдеби сынды жанрлық тұрғыдан жіктеп, түрлерін анықтап, әрқайсысына
ғылыми-теориялық тұрғыдан ... ... ... «Сын ... «Сын ... (2000), «Сын ... (2001) атты еңбектерінің әдеби
сын жанрының дамуында маңызы зор.
Ғалым әдеби сынның жанрлық ... ... ... ... айқындай отырып, сынның көркем ... ... ... ... ... ... ... хабар, аннотация,
рецензия, мақала (ғылыми мақала, айтыс мақала, проблемалық мақала, ... ... ... мақала-толғаныс, мақала-баяндама), ... ... ... ... ... очерк, әдеби есеп, монография
деп бөледі.
Аталған сын ... ... ... ... ... пайда
болу кезеңін, стилін, көлемін, берілу формарын ... ... ... ... ... ... көп қабатты үлкен үйге теңейтін болсақ, оның ең
төменгісіне ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Бұлар – сыншылдық ой-пікірдің басты қазығы болып табылатын әдеби фактілер,
құбылыстар, оқиғалар туралы алғаш хабар беріп, ... ... ... ... ... ... ... талдауға арналған
жанрларды кездестіреміз. Олар: шығармашылық портрет, ... ... ... жоғарғы қабатында жалпы әдеби өмірдің өзекті ... ... ... проблемалық мақала, шолу, әдеби фельетон, әдеби памфлет,
монография сияқты салмақты жанрлары жайғасқан»,-дейді /28; 22/.
Сынның жанрлық түрлеріне мысал ... ... ... ... ойларымен қатар «Түркістан уалаятының ... ... ... ... ... мен «Айқап», журналында жарияланған сын
мәтіндерін де келтіруі тегін ... ... ... (1917, №17) ... ... ... жинағына, М.Дулатовтың «Манап» драмасына, К.Тоғысовтың
«Надандық құрбаны» пьесасына, «Қазақ» газетіндегі (1915) ... ... ... ... «Қалқаман-Мамыр» дастанына
жазған рецензиясы, «Дала уалаятының газетінде» (1984, №40) А.Құрманбаевтың
«Бір жаңа кітап турасында» ... ... ... ... ... «Роман не нәрсе?» деген мақаласы, ... ... ... атты ... т.б. /28; 50, ... мақала жанрының туу тарихы туралы: «Қазақ әдеби сынының
тарихында алғаш көрінген ... ... деп ... ... ... ... жөнінде» жазған мақаласын айтамыз. Мұнда қазақ поэзиясы
жайлы тұңғыш рет ғылыми пікірлер айтылады»,-дейді /28; 95/.
Бұл ... ... ... үшін мәні зор, ... ... ... оның ... түрлерінің қалыптасу, даму жолына бүгінгі көзқарас
тұрғысынан баға беріп, олардың ұлттық ... ... орны ... ... ... ... ... жетістіктерінің енді бірі
балалар әдебиетіне қатысты. Әдебиеттің белді бір ... ... ... ... да ... бойлайтын балалар әдебиеті қай кезеңде болсын кең
құлаш жайып зерттеле қойған жоқ. ... ... ... ... ... мен хрестоматиясынан кейін балалар әдебиетін тануда
тоқырау байқалады. Осы орайда қазақ әдебиеттануының ... ... ... ... ... әлем. Қазіргі қазақ балалар ... ... ... ... Бұған қоса Ахтанованың «Қазақ балалар драматургиясының
тууы мен ... (2003), ... ... ... ... және ...... даму мәселесі» (1998) атты еңбектердің де
ғылыми ... мен ... ... ... ... мен ... келбетіндегі өзгерістер, әдебиеттану
ғылымындағы соны ізденістер оқулықтар жүйесінің жаңғырып, жаңаруына негіз
болды. Бұл салада жемісті еңбектердің ... ... ... ... (1997), ... ... ... дәуіріндегі қазақ
әдебиеті» (1992), С.Қирабаевтың «Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті» (1998),
Т.Кәкішев «Қазақ әдебиеті ... ... (1994), ... ... ... (1995), ... «Көркем шығарманы талдау жолдары» (1995),
Б.Майтанов «Қазақ романы және психологиялық талдау» (1996), «Мұхтар ... ... (1996), ... ... ... т.б. ... ... кіріспе» атты оқу құралы – орта, жоғарғы
оқу орындарының филология факультеттеріндегі студенттер үшін ... ... ... ... ... зор еңбек. Тек қана
оқулық ретінде ғана емес, еңбектің ... ... ... ... ... үшін де мәні ... теориясына қатысты бұған дейін негізінен Қ.Жұмалиевтің «Әдебиет
теориясы» мен З.Қабдоловтың «Сөз ... ... ... ... ... ... ... шыққаннан бері біршама уақыт өтті, сол уақыт ... ... пен өнер ... ... ... ғылымға, оның ішінде
әдебиет теориясына талай жаңалықтар мен өзгерістер еніп, мазмұн жағынан ... ... да ... ... жаңарып, жаңғырды. Сондықтан теориялық
ұғымдардың қатарына да өзгерістер енуі ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа оқу ... қажет болды.
К.Ахметов оқулығының жаңалығы мол. Кітапта әдебиет теориясын үш циклға
бөліп қарастырады: бірінші - қаламгердің ... ... ... ... Бұл ... ... ... эстетикалық идеал,
дүниетаным мен әдіс, жалпы әдеби шығармашылыққа ... ... ... ұғым-түсініктер қарастырылады; екінші - әдеби-көркем
шығарманың құрылысы. Бұл циклде ... ... ... ... ... ... сюжет пен композиция, стилистика мен өлең құрылысы
төңірегіндегі ұғым-түсініктер ... ... - ... ... Бұл ... мен ... әдеби тектер мен түрлер, жанрлар, ... ... ... ... ... ... мәселелері қозғалады.
Оқулықта әдебиеттану философиямен өте ... ... ... ... көне ... қытай, грек әдеби-эстетикалық ойлар
тарихынан бүгінгі заманғы зерттеулердегі ... ... ... тәрбиелеушілік және танымдық міндеттері деген ұғымдарды
бұрынғыдан өзгеше жаңа ... ... ... ... ... береді.
Оқулықтың басты жаңалығы - әдебиеттану ғылымының бір ... ... ... ... ... ... қосымша салалары
ретінде бұрыннан белгілі историография, текстология, библиографиямен қатар,
архивтану, эвристика, палеография, мәтін түсініктемесін көрсетті.
Соңғы жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... Автор поэтиканың әдебиеттанудың көнеден келе жатқан
салаларының бірі ретінде атай келе, оның зерттеу ... ... ... ... жүйесі екендігін атайды. Оқулықта «Поэтиканың мақсаты
– көркем туындының эстетикалық әсерін қалыптастыруға үлес ... ... ... бір ... ... ... /29; 23/.
Оқулықта поэтиканың бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі үш түрін, яғни жалпы
поэтика немесе макропоэтика (теориялық немесе жүйелі поэтика), жеке ... ... ... ... және тарихи поэтиканы жеке-жеке
саралап, өздеріне тән ерекшеліктерін, қарастыратын мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... отырып,
негізгі теориялық ұғымдардан нақты әрі толыққанды мағлұмат береді.
Профессор ... ... ... ... атты ... ... студенттері мен қазақ әдебиеті саласындағы ізденушілерге арналған
оқулығында ежелгі дәуір әдебиеті ... ... жаңа ... ... ... ... ... он екі ғасырлық (VІІІ-ХІХ ғ.ғ.) қазақ
әдебиетінің тарихын жан-жақты баяндайды.
Оқулық ... ... ... ... ... заманнан бергі қалыптасу,
даму жолдарын қоғамдық-әлеуметтік, саяси жағдайлармен, тарихи-мәдени
процестермен ... ... сөз ... Қазақ әдебиетін бірнеше дәуірге
бөліп (VІІІ- ХІV ғ.ғ. көне ... ... ... ... ... ... ... XV-XVII ғ.ғ. арасындағы қазақ би-шешендері мен ақын-
жырауларының поэзиясы; ... ғ.ғ. ... ... ХХ ғ. бас ... ... ) ... арқылы өзінің қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеу
теориясына ... ойын ... ... ... ... даму ... мен ... процеске,
қазақ хандары мен би-шешендері, ... ... ... ... ... ... ... өмір жолдары мен шығармашылық мұрасы,
әміршіл-әкімшіл жүйенің зардаптары, жалпы қазақ әдебиеті мен ғылымының ... ... орын ... әр ... ... ... ... танымдық, тағылымдық құндылығын арттыра түседі.
Осы салада тағы бір тағылымы мол еңбек – ... ... ... ... атты оқу ... ... кітапты жазудағы
мақсатын былайша айқындайды: «Кітапқа... жеке ақын-жазушылар шығармашылығы
қарастырылатын монографиялық зерттеулер ... жоқ. Тек ... ... мен ... ... ... ... жанрлардың өсіп
жетілуін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... саралап, ондағы байлықты сапалық елекке сала қарау, жаңа көзқараспен
таразылау, жаңаша ой ... ... /30; ... ... ... ... ... әдебиетін былайша топтастырып
қарастырады: кеңестік қазақ әдебиеті ... ... ... ... қазақ әдебиеті; соғыс кезіндегі қазақ әдебиеті; жаңғыру
кезіндегі ... ... ... әр ... елдегі қоғамдық-әлеуметтік жағдай, онық
әдебиет дамуына әсері, ... ... ... ... ... ... әдебиеттің жеке жанрларының даму бағыты, жетістіктері мен
кемшіліктері, сын мен әдебиеттану ғылымының бағыт-бағдары сөз ... ... ... он бес жыл ... ... әр саласы,
тарихы, сыны мен теориясы ... ... мен ... сан ... ... ... ... қозғайды. Қазақ дараматургиясы жанрлық
тұрғыдан жүйеленіп, табиғаты мен эстетикалық-көркемдік ізденістері ашылады.
Ұлттық идеяның жаршысы ретінде ... ... ... ... ... ... ... сараланады. Әдебиеттің теориясына қатысты жаңалықтар:
стиль сонылығы, қазіргі ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектердің мазмұнында бір желі жалғасын тауып ... ол ... ... ... ... ... ұлттық бояу. Сөйтіп осы
еңбектер мен зерттеулерде ғалымдар ұлттық сипаттағы әдебиеттану ... ... ... ... 2. Әдебиет тарихын дәуірлеу: уақыт және жаңа көзқарас
Әдебиеттану ғылымында әдебиет тарихын дәуірлеу аса ... әрі ... ие ... Себебі әдебиетті дәуірге бөліп, жүйелеп тану - өткен
тарихи кезеңдердегі ... ... ... ... ... береді.
Әдебиет тарихын дәуірге бөлу ...... ... даму ... танып-білу үшін ең басты ... ... ... ... ... әдебиетін тарихи дәуірлерге бөлудің жобасын алғашқы
болып ұсынған ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев т.б. ғалымдар болды.
Қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеу мәселесіне қатысты біз бүгінде сонау ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, ... ... ... ... М.Жолдасбеков,
М.Мағауин, Р.Нұрғали, Т.Кәкішев, Н.Келімбетов, Қ.Өмірәлиев, А.Қыраубаева,
А.Егеубаевтардың ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... ежелгі түркі ескерткіштері мұраларынан бастап
қарастырып жатырмыз. Қазақ ... ... мен оқу ... ... берілген. Әрине аталған ғалымдардың еңбектерінің маңызы зор болды.
Сөйтіп осы уақытқа дейін қазақ әдебиетінің тарихы өз бастауын VІІ-VІІІ
ғасырлардан ... деп ... ... ол ... әлі ұлт ... ... ... өзбек, қырғыз болып бөлінбеген, тайпа, ру
болып, қағанат құрып өмір кешкен заман болатын. Сондықтан ол кезеңде туған
әдеби-мәдени мұралар, ... ... ... ... жұртына ортақ тән.
Алайда кешегі кеңестік идеология бұл халықтардың түбі бір ... ... ... тамырын ререңге тартқан мәдениеті бар екенін
жадынан шығару үшін көне ... ... ... ... Тек ... ... мұра жөніндегі конференцияда қазақ әдебиетінің тарихына қатысты
көп пікірлер айтылды, оның ... ... көп ... ... ... дәлелдеп шыққан ғалым Б.Кенжебаевтың қазақ әдебиеті тарихы
Орхон жазба ескерткіштерінен басталады ... ... еді. ... бастаған бір топ ғалымдар көне түркі әдеби мұраларын тілдік,
әдеби-жанрлық, ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің тарихын VII ғасырға шегерді. Бұл ... ... ... ... ... тарихы үшін зор табыс болды.
Ғылым бір орында тұрмайды, жаңа көзқарас, даулы пікірлер пайда болған
сайын ... ... ... ... ... ... ... терең бойлап
ізденген сайын соғұрлым тарих қойнауларындағы әр түрлі сырлар ашылып, жаңа
пікірлер туындайды.
Қазіргі ... ... ... ... мың жарым жылдық
тарихы жасалып отыр. Бүгінгі таңда ғалымдар сақ, ғұн ... ... да ... «Авеста», «Гильгамеш» кітаптарындағы ортақ сарындарға
барлау жасауда.
Осы бағытта бірқатар ... ... ... соны ... тың ... ... А.Қыраубаева көне түркі әдебиетінің алғашқы әдеби мұралары
ретінде заманымыздан ... (сақ, ғұн, ... ... ... VIIғ. - ... ... мен ... атап айтқанда, Алып Ер Тұңға, Тұмар
патшайым, Мөде батыр, Зарина ... ... ... ... осы ... өз ерекшеліктерін ескере отырып, жеке ескерткіштердің
ой-мұраты, ... ... ... ... талданады.
Т.Еңсегенұлы қазақ әдебиетінің түпкі араналарын (архетиптерін) зерттей
келе, оның ... дала ... ... ... негізін қалаған
зороастризм дінінің қасиетті кітабы «Авестадан» бастау алатындығын айтады.
«Авеста» - Таяу ... ... ... ... ... ... мен көне ... сырлы бесігі болып танылған қасиетті
шығарма ... ... ... ... әрі ... ... пен ... арнайы зерттеген К.Г.Юнг, Фриммен
Джон, Т.Манн, А.Пятигорский, А.Ф.Лосев, А.Н.Ждан, ... ... ... мен ... ... ... діні туралы
Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, Ә.Марғұлан сынды қазақ ғалымдарының ой-пікірлеріне
сүйеніп саралай ... ... ... қорытындылар жасайды:
«- Қазақ әдебиеті тарихының архетиптері Орта ... Таяу ... ... ... ... «Авеста» шығармасына жинақталған;
- «Авеста» кітабы көне түркілер дәуірлеп, ... ... ... ... Тәңірлік дәуірде жазылған;
- «Авеста» кітабы туып, қалыптасуына бағзы замандағы бабаларымыздың
даналық ойлары, шешендік сөздері, ... ... ... ... ... ... ... дінінің поэзия тілімен жазылған «Авеста» кітабы Сырдария
мен Әмударияның Арал ... құяр ... ... ... жасалған;
- Көне түркілердің Тәңірлік дінінің негізі - «Авеста» шығармасында
жазылған. ... ... ... діні мен ... ... ... білінбейді;
- «Авеста» кітабы Орта Азияны мекендеген көне ... мен ... ... халықтарының ортақ мұрасы» /31; 49/.
Сөйтіп Т.Еңсегенұлы қазақ әдебиетінің бастау арналарын б.з.д. VІІ ғасыр
деп таныса, осы бағытта ... ... ... ... ... яғни ... ... б.з.д. Х ғасырдан бастап қарастырады.
Шын мәнінде ата-бабаларымыз – Сақтар ... ... Сақ ... ... ... Сақ батырларының ерлігі жөнінде, мен Сақтардың
парсылармен тағы ... ... ... ... ... ... білеміз. Ал олар әдеби үлгіге жатпай ма деген сұрақ туады?
«...Қазақ әдебиетін дәуірлеу мәселесі күні ... ... ... ... ... ... ... табиғи даму-марқаю дәрежесінен
әлдеқайда кенже қалып отыр»,-дейді И.Нұрахметұлы /32; 4/. Оның ... көне ... ... жазба деректерінің тапшылығымен;
- тарихымызға қатысты ... көбі ... ... ... сол елдің зерттеушілері тарапынан ұлттық және саяси
мүдделеріне сай ... мен ... ... ... ... ... ... тарихи дәлел ретінде
пайдаланылмағандығымен;
- ... ... ... ... салдарынан қазақ
зиялылырының халқымыздың рухани мұраларына ұлттық ... ... ... ұзақ ... ... ... күш пен ... халқымыздың еркін
ойлау жүйесін талқандап, жасқаншақ, құлдық психологияны ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымы күн санап ілгерілеп,
аясы кеңейіп, тың ... ... ... ... ... ... туралы жүйелі пікірдің әлі де болса ... алға ... әлі де ... ... ... тыс қалып жүрген әдебиет
тарихына қатысты деректердің молдығына назар ... ... көне ... ... ұйғыр, қадым жазуларында қатталып
қалған ескерткіштер мен ... ... ... ... сол ... ... ойды іріктей отырып жазылған.
Қай халықтың болмасын әдебиетінің тарихы оның халық ретінде ... ... ... ... бір авторлар шығармаларымен емес,
танымдық, наным-сенімдік қызмет атқарған мифтерден, қарапайым ... ... ... «қазақ әдебиетінің тарихын түрік ... ... ... ... аса ірі ... ... қарамай,
бүгінгі заман талабына жауап бере алмайды. Бір ... ... ... сол ... рухының, әдет-ғұрпының, намысы мен жігерінің, махаббаты
мен қарғысының және түрлі сезімдік көңіл-күйінің бейнеленуі. Сондықтан
әдебиет ... сол ... ... ... өмір ... ... тіпті
сол ру-тайпаларды құраған жеке адамдардың бейнелі тілінен басталады деу
орынды»,- ... /32; ... ... ... ... даму ... ... отырып
қазақ әдебиеті тарихын төмендегідей топтастырады:
I. Ұлыстық дәуір әдебиеті (б.з.д. Х ғ.- ХVғ.)
ІІ. Ұлттық дәуір әдебиеті
І. Ұлыстық ... ... өз ... екі ... ... Ерте ... әдебиеті (б.з.д. Х ғ.-б.з. VІ ғ.):
а) Сақтар дәуірі әдебиеті
ә) Ғұндар дәуірі ... ... ... ... ... ... ( VІғ.- ... Түркі қағанаты тұсындағы (ұлыстық ояну дәуірі) әдебиет
ә) Қанаттас қағанаттар дәуірі әдебиеті
б) Алтын Орда дәуірі әдебиеті
ІІ. ... ... ... өз ішінен екі кезеңге жіктейді:
1. Қазақ хандығына ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет
ә) Отарлық дәуір әдебиеті
б) Социалистік дәуір әдебиеті
Ортағасырлық әдебиет пен Қазақ хандығына дейінгі ... ... меже ... ... ... деп ... «Қазақ
халқының ұлттық әдебиеті ұлыстық одақтар дәуірінің соңғы кезеңінен ... Оның дәл қай ... ... ... анықтау қиын. Біздің
қолымыздағы материалдарға қарағанда бұл әдебиет ... ... ... ... ... ... VІІІ ... ХV ғасырға дейін
ұлыстық әдебиетпен қатар өмір ... ... ... дәуір әдебиетін
«Қазақ хандығына дейінгі», «Қазақ хандығынан кейінгі» деп бөлген орынды»
/32; ... Сақ ... ... ... көзі ретінде грек, парсы тарихи
жазбаларындағы сақтарға тән ... ... ... ... ... мен Странгия», «Тоқсарит туралы сырлар», «Дандамид пен
Әмизок»); Сақтар жазуымен ... ... ... сақтардың өз тілінде
жазылған бірді-екілі жәдігерлер («Есік жазуы»); Ескі ... ... ... ... ... ... саяхатшысы Му Тияньзы Боғда
тауында тұратын сақ еліне келгенде сақ патшасының анасына кездесіп, ... ... ... ... ... ... «Сақ анасының үні» деп аталады)
пайдаланады.
Ғұн дәуірінен қалған әдеби мұраларға автор сол ... ... Мөдэ ... ... ... жанрдағы мұраларды
(Мөдэ тәңірқұт б.з.д. 192 жыл хан патшалығының әйел патшасы Лүйхуға ... ... ... Хан ... ... ... жатқызады.
Үйсін-Қаңлы дәуірі әдебиетінің бастау көзі деп автор Үйсін ... ... ... ... мен ... жылнамаларындағы деректерді
көрсетеді.
Ойымызды түйіндесек, әрине ... ... орта ... ... оқу құралдары, фундаменталды еңбектерде қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Ал бүгінгі
әдебиеттану ғылымында ойландыратын, ойға ой қосуды талап ... ... ... Шын ... егер сақ ... ... ... ... көшпелі өмір салтын ... ... ... бар ... өмір ... ... рухани мәдениеті де
соған сай дамыса керек. Бүгінгі әдебиеттің эстетикалық биігінен қарағанда
ол мұралар мүлде қарапайым ... ... ... ол сол ... мұрасы,
сол заманда өмір кешкен адамдардың көркемдік-эстетикалық ... ... ... бір ... ... ... ... ғасырдан (Бұқар жыраудан) кейін
шегеріп, әдебиет тарихын көне түркі заманының Орхон-Енисей ескерткіштерінен
басау ... ... ... ... ... ... кезеңде әдебиеттануда
оның тарихын Сақтардан бастау қаншалықты орнығып, теориялық тұрғыдан бекуі
уақыт пен жаңа зерттеу ... ... Бұл ... әлі ... ... ... ... зерттеп, талдауды қажет ... ... ... ... әр ... қазіргі қазақ әдебиетінің түп-
тамыры, төркіні ретінде ... ... ... әдебиеті тарихының
бастауы болып орнықса нұр үстіне нұр болар еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тәуелсіздік тұсындағы ұлттық әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... ... көзқараспен бағалауға бет бұрды. ... жаңа ... ... ... кең орын ... ... пен ... кеңейе түсті.
Еліміздің саяси-рухани тәуелсіздігінің арқасында өткен тарихымызды
таразылап, бүгінгі күннің мақсат-міндеттерін айқындап, ұлттық рух мәселесін
тереңінен толғап ... жол ... Бұл ... қазақ әдебиеттану
ғылымында да көрініс тапты.
Бұрын әдебиет тарихын тұтас алып, оның даму ... ... ... жоқ. ... ... ... кеңестік идеологияға жақын
тұстары ғана қарастырылды. Мәдени мұрамыз түгелге жуық жабулы жатты. Бұл
қазақтың ұлтжанды ... ... ... ... шығару, өздерін
аяусыз жазалаумен қатар жүргізілді.
Әдебиет пен көркем сын идеологиялық, ... ... ... ... ... ... жолсыз жазаға таңылған тұлғалар мен
мұраларға көзқарас айқындалып, ұлттық рух, ... ... ... ... қайтадан ұлықталды. Бүгін қазақ халқы ғасырлар бойы тудырған
әдеби мұра жинақталуда. Бұл істе ... ... ... ... мұра жанашыры «Мәдени мұра» бағдарламасының да маңызы зор. Бұл
бағдарлама ұлттық мәдениеттің ... ... ... жаңа ... жол ... ... саласында күрделі процестер жүріп жатыр, соның ішінде
ең маңыздысы - репрессияға ұшыраған әдебиетіміздің қайта жаңғырып, мәдени,
әдеби-эстетикалық ой-өрісімізді ... ... ... рухын көтерді.
Заманның тәлкегіне ұшырап, идеология мен ... ... өмір ... пен ... ... ... зерттеп-зерделену үстінде.
Қазақ әдебиетінің ақтаңдақ беттері ... ... ХХ ... ... ұшыраған әдебиет ойға оралады. Алайда 30-жылдардағыдай ашық
түрде қырып-жою болмаса да, идеология сыналап отырып ... ... ... ... ... үрей ... Сол себептен ақиқаты айтылған
ойлар, жазылған пікірлер саясат ыңғайына жығылып, бұрмаланып, ... ... ... ... ... немесе редакциялауға ұшырап жатты.
Әсіресе, ... ... ... ... ... би-шешендер,
батырлар заманын, сал-серілердің өнері мен ... ... ... ... пен ... зерттеулердің, сарай ақындары, зар заман ақындары
мұраларының, діни-ағартушылық сарындағы әдебиеттің көлеңкелі ... ... ... ... ... ... кейінгі толқын
ақын-жазушылардың да шығармашылық лабороториясы қатаң бақылауда болып
келді. Кейінгі жылдары ... ... ... ... т.б. ... бірқатар қаламгерлердің қолжазбаларын, әр жылдардағы
басылымдарды салыстыра ... ... осы ... орны ... ... ... ес жинап, етек жиғаннан кейін,
жетпіс жылдық рухани қыспақтан босаған халық өз ... өзі ... ... ... ... рухын жаңғыртуға талпыныс жасай бастады. Түркі
жүртына ортақ тарихи-әдеби ... ... ... ... шет
елдерде сақталған көне мәдени жәдігерліктерді , Осы ... ... ... көп ... ... ... Бұл еңбектердің негізгі
ұстанымы – қазақ ұлтының, қазақ ... ... ... ... ... түркі мәдениетінің қазақ халқына ортақтығы; Кеңес
өкіметіне, ... ... ... ... ... дейін-ақ қазақ
жерінде ұлттық мәдениет дамығандығы, одан ертерек көне түркілік, мәдениет
пен дамыған өркениеттің болғандығы.
Ұзақ жылғы ... ... ... сананы ояту, ұлттық идеяны насихаттау,
ұлттық намысты қозғау ... ... ... әдебиетіне жүгінді. Осы
бағытта тарихи романдар, зар ... ... алаш ... ... ... ... ... қарастырылды.
Бүгінгі қазақ әдебиеттануындағы жаңа серпіліс алған тағы бір ... ... ... ... ... жоғарғы, орта мекеп оқулықтарында, негізгі зерттеу еңбектерде
қазақ әдебиеті ... ... көзі ... көне ... ескерткіштері
аталып келеді. Алайда кейінгі толқын зерттеуші, ізденушілер арасында қазақ
әдебиетінің ... ... соны ... де жоқ ... ... ... Сақ заманынан бастау қаншалықты берік екендігі
уақыт пен жаңа зерттеу жұмыстарының еншісінде. Бұл деректер әлі жан-жақты
зерттеп, ... ... ... ... ... қолға алынған мәселелердің бірі –
шетелдегі қазақ әдебиетінің игерілуі. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бір бөлігі. Бұл
әдебиеттің де тарихи тамыры ... ... бір ... ... сан ... туған елі, атамекенінен жат жерге ауған қалың қазақ арасында
небір талантты дарын иелері, ақындар мен жазушылар болды. Олар ... ... үзіп ... ... ... ата-баба жеріне деген сағынышын,
тұрмыс-тіршілігін ... ... қара ... ... ... ... негізінен
шетелдегі қазақтардың тығыз орналасқан жерлері – ... Баян ... мен ... ... ... туған әдебиет зерттеліп, өкілдері
аталып, қазақ әдебиетінің тармағы ретінде қарастырылады.
Тәуелсіздік ұлттық рухани әлеміміздегі жаңалықтарымызды дүние ... ... ... ... Қазақтың ұлылары Абай, М.Әуезовтің мерейтойлары
ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті. Бұл игі істің ұлттық әдебиеттануға да әсері
болмай ... жоқ. ... осы ... ... мен ... ... ... бойынша қарастырылып, зерттеу аясы кеңіді. Әсіресе
өмір жолдарының айтылмаған, көлеңкелі тұстары ... ... ... ... ... ... ... белгісіз болып келген мәліметтер
көтерілді.
Бұл екі ірі саламен бой ... ... келе ... ... ... бейімбеттану ілімдері де соны зерттеулер, жаңа
еңбектермен толықтырылуда. Еліміздің кейбір ... оқу ... ... ... осы ... ... арнайы курс
дәрежесінде оқытылып келсе, бүгінде жеке пән ... ... ... ... ... жолға қойылған.
Әдебиеттанудағы соны ізденіс – көркем ойлау мен қиял, ... ... ... өмірге келетін әдебиет – фантастикалық әдебиеттің
зерттеу нысанына айналуы. ... ... ... мен ... жедел
қарқынмен дамып, бүгінгі ... ... ... жатқан уақытта
фантастикалық әдебиет те, оған ... ... де ... дамыды.
Ойымызды түйіндей келе, тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттану
ғылымының негізгі даму бағыттары бойынша ... ... ... ... ... ... ... ойлап, шығармашылықпен
айналысуға мүмкіндік берді;
- ұлттық әдебиеттанудың негізгі әдіснамалық ұстанымы айқындалды;
- коммунистік идеологияның ... ... рух, ... идея ... қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақ ... ... аясы мен ... ... ... әдебиеті нұсқаларын жинау, зерттеу, ... ... ... ... біздің заманымызға дейінгі кезеңге шегеру
идеялары ұсынылды;
- діни-ағартушылық ... ... ... ... поэтиканы әдебиеттану ғылымының жеке саласы ретінде қарастыру ... ... ... Ысмайылов Е. Әдеби мұра және оны зерттеу. - Алматы: ... ... ... ... ... Т. ... әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994.- 448
б.
3. Смағұлов Ж. Ұлттық әдебиеттану әлемі. Монография. - Қарағанды: Болашақ-
Баспа, 2005.-317 ... ... ... ... ІІІ том. ... - ... Ғылым, 1967.-663
б.
5. Қасқабасов С. Әдебиеттанудың өзекті ... ... ... 75 ... ... жинақ. - Алматы : «Комплекс», 2002.
– 431 бет. Кітапта: Әдебиет пен өнердің ... ... ... мақсат-міндеті туралы 63-77 беттер
6. Ұлттық тарихымыздың бастау көздері. – «Егемен Қазақстан», 2006 жыл, 10
ақпан
7. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және ... - ... ... ... ... Қ. ... мен ... - Астана: Таным, 2003.-360 б.
9. Сейітжанов З. Ақыт ақын. Оқу құралы. - Алматы, «Қазақ ... ... Д. Сөз – ... - Алматы: Өлке, 2005
11. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. Жоғарғы оқу ... ... оқу ... - ... ... 1995. -288 ... Омарұлы Б. Зар заман әдебиеті. ... ... ... - ... ... 2005.- 372 ... Қалижан І. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым (ХІХғ.ортасы-
ХХғ.басы). - Алматы: Білім, 1998.-256
14. Қазақ ССР ... // ... ... 23 декабрь, 1988
15. Нұрғали Р. Әуезов және алаш. ... ... рух. ... ...... ... 1997. – 432 ... Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетінің Мағжан Жұмабаев, Ахмет
Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытовтың ... ... ... комиссияның қорытындысы // «Қазақ әдебиеті», 6 январь, 1989
17. Кәкішев Т., Дүйсенов М. Ұлы ... ... - ... 1981. –136 ... ... Т. ... мен Сәкен. Ғылыми эссе. - ... ... 1999. – 449 ... Жұртбай Т. Күйесің, жүрек... сүйесің (Абай «Жан бостандығы...» немесе
рухани бостандық). - ... ... 2001. - 408 ... Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағлымы. - Алматы: Ғылым, 1994.–280 б.
21. Әбдезұлы Қ. Қазақ прозасы және ұлттық идея: Оқу ... / ... ... - ... ... университеті, 2005.-242 б.
22. Дәдебаев Ж. Қазіргі ... ...... ... ... А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. ... - ... 2000. - 336 ... Нұрғали Р. Драма өнері. - Алматы: Санат, 2001. - 480 ... ... Б. ... ... және ... ... Оқу құралы.
-Алматы: Санат, 1996.-336 б.
26. Піралиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. ... ... 2001. – 220 ... ... А. ... – қиял ... // ... 2005 №3 50-69
бетте.
28. Ысқақұлы Д. Сын ... (Оқу ... - ... ... ... Ахметов К. Әдебиеттануға кіріспе. Оқу ...... ... 2004. – 332 ... ... С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Қысқаша очерк: Оқу
құралы. - Алматы: Білім, 1998.-220 б.
31. ... Т. ... ... ... арғы арналары (архетиптері).
Филология ғылымының докторы ... ... алу үшін ... ... - Астана, 2001
32. Нұрахметұлы И. Ұлыстық әдебиеттен ұлттық әдебиетке дейін (б.з.д. Хғ.
– ХVІІІ ғ. дейін). Ғылыми ... - ... ЕҰУ, ... ... ... ... З. Поэзия шыңы – даналық. Зерттеу. – Астана: Фолиант, 2002.
– 408 б.
2. Қирабаев С. Қазақ әдебиеттану ғылымы: ... мен ... ... 2006. 22 сәуір, 6-бет
3. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті: ... және ... ... Қазақстан, 1999. 16 шілде.
4. Қирабаев С. Тәуелсіздік рухымен: Зерттеулер мен ... ... ... 2002. – 504 ... ... Абайтанудың өзекті мәселелері (Ұжымдық монография. Ред.
алқасы З.Ахметов, С.Қирабаев, Ж.Ысмағұлов). – Алматы: Ғылым, 2002. ... ... ... Ш. ... және ұлт ...... ... ЖШС, 1997.
– 368 б.
7. Бердібай Р. Байкалдан Балқанға дейін. – ... ... 1996. ... б.
8. Машанов А. Әл-Фараби және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 192 б.
9. Кәкішев Т. Кер ... ... ...... ... ... 1195. – 168 б.
10. Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді. – Астана: Фолиант, 2002. – 194 ... ... Х. ... ... ... ... – Алматы: Санат,
1997. – 928 ... ... С. Түп ... ... ме? Қолда бар әдеби мұра ала-құла
// Егемен Қазақстан, 1999. 8 ... ... М. Абай және ... ... ... 1994. – 208 ... Мырхаметұлы М. Абайтану тарихы. Алматы. Ана тілі, 1994. – 192 б.
15. ... ... Қ. Өлең – ... ... ... – Алматы: Жазушы,
1991. – 216 б.
16. Негимов С. ... ... ... ... ... ...... Ғылым, 2001. – 280 б.
17. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Оқулық. – Астана: Елорда, 2001. –
224 б.
18. Әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... мен 50-ші
жылдар басында қабылданған қаулыларды зерттеу жөніндегі Қазақстан
компартиясы Орталық комитеті ... ... // ... 1989. 15 ... ... ... – Наследие Мухтара. Ғылыми мақалалар мен зерттеулер
(құр. Ш.Ыбыраев, С.Қорабаев). – ... ... 1997. – 352 ... ... Қ. Ой ... зерттеулер, мақалалар. – Алматы, 2006. –
505 б.
21. Тұрысбек Р. ... бен ... ... ... Зерттеулер.
Портреттер). – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 374 б.
22. Тұрысбек Р. Жүсіпбек Аймауытұлы және 20 ... ... ...... ... университеті, 1998. – 340 б.
23. Тұрысбек Р. Сөз ... ... ...... Мектеп,
1996. – 150 б.
24. Тілешов Е. Суреткер және көркемдік әдіс. – Алматы: ... 2005. – ... ... Д. Алаш және ... – Астана. Фолиант, 2002. - 474 б.
26. Мархабаев А.Ф. Қазақ фантастикалық әдебиеті. – ... Ана ... – 367 ... ... Б. Сырлы әлем: Қазіргі қазақ балалар прозасы. – Алматы: Ана
тілі, 1997. – 224 ... ... Б. ... әдебиеті тарихына қайта оралуымыз керек // Қазақ
әдебиеті. 1997. № 23

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ өлеңдерінің құрылымы5 бет
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
XVI-XVII ғғ Қазақ хандығы6 бет
Оқушылардың білімге құндылық бағдарын қалыптастырудың теориялық негіздері41 бет
Экскурсияның белгілері мен функциялары28 бет
12 жылдық дамыту күні және білім беру бағдарындағы негізгі оқу бағдарламалары28 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы туралы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь