Тың және тыңайған жерлерді игеру және оның қазақстанға әсері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І ТАРАУ. ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

ІІ ТАРАУ. НАУҚАН КЕЗІНДЕГІ КАДР ЖӘНЕ ЖҰМЫСЫШ.МАМАН ТӨҢІРЕГІНДЕГІ ОРТАЛЫҚЫТЫҢ САЯСАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

ІІІ ТАРАУ. ТЫҢ ИГЕРУ ТҰСЫНДАҒЫ МӘДЕНИЕТ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
КІРІСПЕ

Қазіргі уақытта өз тәуелсіздігін алған Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа кіріп, Елбасымыз – Н.Ә. Назарбаев халыққа жолдауындағы әлемдегі бәсекелестік қабілеті бойынша алдыңғы елу елдің қатарына кіру, сондай-ақ БСҰ-ға кіру алдында, дүниежүзілік тарихи дамуымен байланысы оның өткен тарихын жан-жақты үйрену мен зерттеудің қжеттілігін көрсетіп отыр. Әсіресе, мұндай қажеттілік күрделі кезеңдерге байланысты Қазақстан тарихының мұқият зерттелуі мен зерделенуін талап етуде, әрі заңды құбылыс болып отырғаны белгілі. Кеңес дәуірінің тарихнамасы әкімшілік-әміршілдік саясат салдарынан тарихи жағдайлар мен әлеуметтік жайларды теріс түсіндіріп, ақиқатты айтпай, қисынсыз теория мен тұжырымдарға жол беріп отырды. Тарихи процестерді шындыққа жанаспайтиын партиялық таптық тұрғыдан көрсету, оны маркстік-лениндік әдістеме негізінде түсіндіру осы жүйенің заңы мен тәртібіне саналды. Осының нәтижесінде Қазақстан тарихында көптеген «ақтаңдақтар» пайда болды. Солардың бірі – тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны.
Тақырыптың өзектілігі. Сөз етіп отырған тақырыбымыз өте күрделі де қиын мәселе және өзіндік орны ерекше оқиға. Өйткені, тың игерудің нәтижесінде Қазақстан ірі астықты аймақтардың біріне және кеңшар өндірісі басым дамыған республикаға айналды. Егіс көлемінің ұлғайтылуының нәтижесінде Қазақстан 6 мәрте миллиард пұттан астам астық жинап, ел экономикасын біршама нығайтты. Тың даланың игеріліп, егіншілік айналымына қосылуы – республика халық шаруашылығының барлық саласының өндіргіш күштерін дамытуға, мәдениеті мен ғылымының өсіп-өркендеуіне қалай ықпал етті, қазақ даласына басқа да қандай өзгерістер әкелді деген сұрақ қазіргі таңда өте өзекті болып отыр.
Егеменді ел атанып, әлем жұртшылығы танып отырған Қазақстанның жер көлемін айтқанда өткен 20-ғасырдың барысында қалыптасқандай, Атыраудан Алтайға дейін созылып жатқан кең өлке деп атауға қалыптасып кеткен түсінік бар. Осы аталған аралықтың, яғни Атырау мен Алтайдың қашықтығы 3000 шақырым болса, Республикамыздың Батыс Сібір ойпатынан бастау алатын Солтүстігі мен Тянь-Шань тауларына арқа тірейтін Оңтүстік өлкесіне дейінгі ара-қашықтық 2000 шақырымға жуықтайды. Барша жер көлемі 2 миллион 700 мың шаршы шақырымды қамтитын кең байтақ алқап сеңгір таулармен қоршалған, құс қанаты талып, тұлпар тұяғы қызатын атақты Қызылқұм, Мойынқұм, бір шеті қамтылған Қарақұм сияқты құмды аймақтар, селдір селеу мен жусан көмкерген кең құлашты жазық далалары, еншімізге солтүстік-шығыс бөлігі тиген Каспий, Арал теңіздері, Балқаш көлі мен жер бетін тілгілеген есепсіз көп өзендерден тұратын су айдындары бар өлке қазақ жері болып аталғалы қай заман.
Осы аталған кең өлкенің төсінде ежелгі заманнан қоныс теуіп келе жатқан, әлемдік өркениетті дамытуға өзіндік сүбелі үлесін қосқан түркі тілдес халықтардың бір тармағы әрі ең іргелісі қазақ халқы саналады. Тарихы біздің жыл санауымыздан бұрынғы ІІІ мың жылдықтан бастау алатын халқымыздың барша тағдыры осы ұлы даламен тығыз байланысты сабақтас, салалас, аралас, ортақ.
Тілібіз бен мәдениетіміз, тіршілік ету салтымыз көрші орналасқан қырғыз, өзбек, түркімен, қарақалпақ сияқты түркі тілдес халықтармен ғасырлар бойы ұқсас, өзектес болып келсе, Қазақстанның территориясы осы аталған халықтар мекен еткен республикалар мен Тәжікстанның жер көлемін қоса есептегенде 2 есе үлкен екен. Жер көлемі мен шекарасының айнала алғандағы ұзындығы жөнінен әлемдегі ең ірі деген жеті мемлекеттін қатарынан орын алатын Республикамызда мыңғырған мал өсірдік, егін салып, әр жылдарда миллиардаған пұт астық жинап келдік. Сонымен қатар ауыр өнеркәсіп те дамыды.
Осыншалықты үрдіс қимылдар мен әрекеттердің нәтижесінде озат ел атанған Қазақстанның бүгінгі болмысы, келбеті мен келешегі бүкіл дүниежүзінің назарына ілініп, олардың ықылас-ниеттерін аударып, жаһандану үрдісіне ілігіп, еліміздің БСҰ-ға кіруге дайындығы жүріп жатқанда және Елбасымыздың әлемдегі бәсекелестігі жоғары 50 елдің қатарына кіру міндлеті қойылғанда өткен тарихымыздың (бұл жерде – тың игеру) жетістіктері мен жеңістерін, және сондай-ақ соңғы ХХ ғасырда орын алып отырған зобалаңдар мен қайғы-қасіреттерімізді зерттеп, ой таразысынан өткізіп, болашағымыздың іргетасын қалауымыз қажет. Ал бұған тағы да қайталап айтсақ, өткенді оқып-танып қана қол жеткізе аламыз. Орыс тарихшысы В.О. Ключевскийдің сөзімен айтсақ: «Тарих бізді оқып-тоқымаған сабағымыз үшін жазалайды». Сол себепті, тарихымыздың ақтаңдақ беттерінің бірі – тың және тыңайған жерлерді игеру науқанын зерттеу мәселесі қазіргі Қазақстан тарихнамасындағы өзекті де көкейкесті мәселелердің бірі болып отырғаны дау туғызбайтын мәселе.
Осы тұрғыдан алып қарағанда Қазақстанды жетпіс жылдан астам уысында ұстаған Кеңестік жүйе әлеуметтік-экономикалық, мәдени-ағарту сияқты салаларда қазақ халқының үлкен жетістіктерге жетуіне, білім алып, ғылымды меңгеруде сан түрлі жаңа қырларынан көрінуіне игі ықпалын тигізсе, ата-бабадан келе жатқан салт-саналарымызды ұстануға, тіл байлығымызды сақтап қана қоймай, дамытуға кереғар әсер етті. Еліміздің өмірінде жүзеге асып жатқан бүгінгі бетбұрыс, барлық салаларда қайта түлеп жаңару жайы сол бір көп жылдар бойы кеудемен жаншыған басқару жүйесінің езгісінде болып, өткенімізді білу күңгірттеніп, ұрпақтың бірсыпыра бөлігі мәңгүрттеніп, ана тілі мен дінінен, дәстүр-салтынан айжырай бастаған, шала қазақтар дегендердің саны көбей түсіп келе жатқан кезде ғана қолға алынды.
1. Абжанов Х.Н. Культурная деятельность интеллигенции в селе. - Алма-Ата,1988.
2. Абжанов Х.Н. Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма. - Алма-Ата,1988.
3. Алексеенко А.Н. Население Казахстана. 1920-1990 гг. - Алматы,1993.
4. Асылбеков М.Х., Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық жағдайы (1939-1959 жж.). - Алматы,2005.
5. Әбуов Қ. Түйе үстіне сирақ үйіткен жыл еді...//Зерде,1990. №7. 5-6 б.
6. Әбуов Қ. Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игеру: тәжірибе мен сабақтар //Қазақстан тарихының «ақтаңдақ беттерінен». – Алматы,1994.
7. Әбжанов Х., Илипов М. Қазақстанда ауыл шаруашылық мамандарын жаярлаудың тарихи тәжірибесінен // Жаршы,1997, №9.
8. Байсарина Қ. «Тың» тақсіреттері//Отан тарихы,2003. №5. 47-49 б.
9. Байсарина Қ. Ауылды жерлердегі мәдени-ағарту мекемелерінің қызметі (1946-1965 жж.) // Қазақ тарихы,2006,№3. 78-80.
Баишев С.Б., Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические итоги освоения целинных земель в КазССР// Вопросы истории,1975,№3. 21-40 б.
10. Әліқұлов К.А. Қазақстан ауылдары мен селоларының 1946-1980 жж. әлеуметтік жағдайы: тарихы мен сабақтары. Т.ғ.д. диссертациясы. А.,2001.
11. Брежнев Л.И. «КПСС аграрлық саясатының мәселелері және Қазақстанның тың жерлерін игеру». Сөздер мен баяндамалар. – Алма-Ата,1974.
11. Винокурова Р.Ф. Освоение целинных и залежных земель в Казахстане (1954-58 гг.) Дисс. к.и.н. – М.,1963.
12. Городецкий А.Э. Социальное развитие села в Казахстанев 1954-65 гг. Автореферат дисс... к.и.н. – Алматы,1993.
13. Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические итоги освоения целинных земель и некоторые вопросы развития производительных сил//10 лет освоения целины. 27-51 б.
14. Дахшлейгер Г.Ф., Турсунбаев А., Шафиро Ш. Правда об освоении целины и вымыслы буржуазных фальсификаторов//Партийная жизнь Казахстана,1959.№12. 20-26 б.
15. Даутбаева В.В. Влияние освоения целинных и залежных земель на динамику социальной структуры населения Казахстана (1954-65 гг.). Дисс... к.и.н. – М.,1984.
16. 10 лет освоения целины. – Алматы,1964.
17. Досекеева Г.А. 1939-1959 жылдардағы санақ аралығындағы ауыл-село тұрғындарының жас аралық деңгейі мен білім дәрежесі.//Отан тарихы,2006. №2. 139-149 б.
18. Егемен Қазақстан. – 1991. 28 қазан.
19. Жұмаділдаева Г. Тыңның тымырсық саясаты//Отан тарихы,2004. №6. 97-98 б.
20. Зайниева Л.Ю. Целина поднята – подвиг продолжается//Вопросы истории Компартии Казахстана. Вып.15. – Алма-Ата,1981. 132-146 б.
21. Ильин М. Село құрылысын индустриялайық // Қазақстан ауыл шаруашылығы. – Алматы,1967. №10.
22. История КПСС. 5 т. Кн. 2. М.,1980.
23. Кадыртаева М.А. Докуметальные материалы Центрального государственного архива КазССР по истории освоения целинных и залежных земель как исторический источник (1954-1958 гг.). Автореферат дисс... к.и.н. – Алма-Ата,1974.
24. Какимжанова А. Освоение целинных и залежных земель и развитие зернового хозяйства КазССР. Дисс... к.и.н. – М.,1959.
25. Каражанов К.С. Освоение целинных и залежных земель Казахстана: достижения и просчеты//Некоторые вопросы истории Казахстана. Сб. Ст. – Алматы,1994.
26. Кенжебаев С. Комсомол – верный помощник Коммунистической партии в освоении целинных и залежных земель//Борьба КПСС за освоение целины.
27. Ковальский С.Л., Маданов Х.М. Освоение целинных земель в Казахстане. – Алма-Ата,1986.
28. Кондратьев А.М. Зерновой цех страны. Алма-Ата,1984.
29. Кооперативные новости,1990. 17 ақпан.
30. Қазақ ССР тарихы, т.5. А.,1984.
31. Құдайбергенова А. Соғыстан кейінгі кезең: ауыл мен қазақты титықтатқан науқаншылдық пен жоспаршылдық (1946-1960 жылдар) // Қазақ тарихы,1994. №4. 22-26 б.
32. Литературная газета,1990, 24 қаңтар.
33. Маданов Х., Омарбеков Т. Историография аграрной политики партии в Казахстане//Историко-партийная наука в Казахстане. – Алма-Ата,1988. с.102-134.
34. Материалы ХХҮІ съезда КПСС. – Алма-Ата,1986.
35. Михайлов Ф.К. Братское сотрудничество и взаимопомощь советских народов в освоении целинных земель//Известия АН КазССР, Сер. истор. археол. и этногр, 1962. Вып.2. 3-14 б.
36. Михайлов Ф.К., Шамшатов И.Ш. Народное движение за освоение целинных и залежных земель в Казахстане. – Алма-Ата,1964.
37. Муканова Р.З. Критика англо-американских буржуазных фальсификаторов по освоению целинных и залежных земель Казахстана (1954-75 гг.). Дисс... к.и.н. – Алма-Ата,1986.
38. Мұсағұлова А.Б. 1956-1964 жж. цензураның дінге қарсы саясаты//Отан тарихы,2006. №3. 167-177.
39. Мұқатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ.). Т.ғ.д. диссертациясы. Алматы,1999.
40. Народное хозяйство в СССР в 1962 г. Статистический ежегодник. – М.,1963.
41. Омарбеков Т. Тың тұмшалаған шындық//Жұлдыз,1991. №6. 118-131 б.
42. Переведенцев В.И. «Какие мы? Сколько нас?» - Москва,1988.
43. Сауранбаева Р.Т. Историография деятельности Компартии по освоению целинных и залежных земель в Казахстане. Автореферат дисс... к.и.н. Алма-Ата,1978.
44. Султанов А.М. Из истории участия советской молодежи в освоении целинных и залежных земель (1954-1956 гг.) // История СССР, 1959, №6. 3-18 б.
45. Тәтімов М.Б. Демография – халықтану. – Алматы,1975.
46. Төлеубаева К. «Тың эпопеясы» бізге не берді? // Ақиқат,1995.№4. 40-46 б.
47. Турсунбаев А. Колхозное крестьянство Казахстана. – Алма-Ата,1960.
48. Турсунбаев А.Б. Освоение целинных и залежных земель и их роль в подъеме сельского хозяйства СССР//История советского крестьянства и колхозного строительства в СССР. М.,1963. 427-434 б.
49. Управление экономикой агропромышленного комплекса. – Ленинград,1959.
50. Фазылов М.С. Освоение целины в Казахстане и его роль в укреплении дружбы народов (1954-64 гг.). Дисс. к.и.н. – Алма-Ата,1965.
51. Хрущев Н.С. Таяудағы жылдарда....
52. Экология целинного региона Казахстана. – Алма-Ата,1987.
53. Экономическое развитие Казахстана и критика буржуазных фальсификаторов. – Алма-Ата,1978.
        
        Тарих, археология және этнология факультеті
Қазақстанның жаңа және қазіргі
заман тарихы ... ... ЖӘНЕ ... ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ
ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНҒА ӘСЕРІ
Бітіруші:
Ғылыми жетекші:
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................3
І ТАРАУ. ТЫҢ ЖӘНЕ ... ... ... ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚСТАН..................................................12
ІІ ТАРАУ. ... ... КАДР ЖӘНЕ ... ... ... ТЫҢ ... ТҰСЫНДАҒЫ МӘДЕНИЕТ
МӘСЕЛЕСІ....................................................................
.....................43
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТ.....................................................60
КІРІСПЕ
Қазіргі ... өз ... ... ... ... ... Елбасымыз – Н.Ә. Назарбаев ... ... ... қабілеті бойынша алдыңғы елу елдің қатарына кіру,
сондай-ақ ... кіру ... ... ... ... ... ... тарихын жан-жақты үйрену мен зерттеудің қжеттілігін көрсетіп отыр.
Әсіресе, мұндай қажеттілік ... ... ... ... ... ... мен зерделенуін талап етуде, әрі заңды құбылыс
болып отырғаны белгілі. Кеңес дәуірінің тарихнамасы ... ... ... ... мен ... ... теріс
түсіндіріп, ақиқатты айтпай, қисынсыз теория мен тұжырымдарға жол ... ... ... ... ... партиялық таптық тұрғыдан
көрсету, оны маркстік-лениндік әдістеме ... ... осы ... мен тәртібіне саналды. Осының нәтижесінде Қазақстан тарихында көптеген
«ақтаңдақтар» пайда болды. Солардың бірі – тың және тыңайған жерлерді игеру
науқаны.
Тақырыптың ... Сөз етіп ... ... өте ... ... мәселе және өзіндік орны ерекше оқиға. ... тың ... ... ірі ... аймақтардың біріне және кеңшар өндірісі
басым дамыған республикаға айналды. Егіс ... ... ... 6 ... ... пұттан астам астық жинап, ел
экономикасын біршама нығайтты. Тың даланың ... ... ...... ... шаруашылығының барлық саласының ... ... ... мен ... ... ... ықпал
етті, қазақ даласына басқа да қандай өзгерістер ... ... ... ... өте ... ... ... ел атанып, әлем жұртшылығы танып отырған ... ... ... өткен 20-ғасырдың барысында қалыптасқандай, ... ... ... ... кең өлке деп ... қалыптасып кеткен түсінік
бар. Осы аталған аралықтың, яғни ... мен ... ... 3000 ... ... ... ... ойпатынан бастау алатын Солтүстігі мен
Тянь-Шань тауларына арқа тірейтін Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жер көлемі 2 миллион 700 мың ... ... кең ... алқап сеңгір таулармен қоршалған, құс қанаты
талып, тұлпар тұяғы қызатын атақты Қызылқұм, Мойынқұм, бір шеті ... ... ... ... ... ... мен ... көмкерген кең құлашты
жазық далалары, еншімізге солтүстік-шығыс бөлігі тиген ... ... ... көлі мен жер ... ... ... көп өзендерден
тұратын су айдындары бар өлке қазақ жері болып аталғалы қай заман.
Осы аталған кең ... ... ... ... ... ... ... әлемдік өркениетті дамытуға өзіндік ... ... ... ... халықтардың бір тармағы әрі ең іргелісі қазақ ... ... ... жыл ... бұрынғы ІІІ мың жылдықтан бастау алатын халқымыздың
барша тағдыры осы ұлы даламен тығыз байланысты сабақтас, салалас, аралас,
ортақ.
Тілібіз бен ... ... ету ... ... орналасқан
қырғыз, өзбек, түркімен, қарақалпақ сияқты түркі ... ... бойы ... ... ... келсе, Қазақстанның территориясы осы
аталған халықтар мекен еткен республикалар мен Тәжікстанның жер ... ... 2 есе ... ... Жер ... мен ... айнала
алғандағы ұзындығы жөнінен әлемдегі ең ірі деген жеті мемлекеттін қатарынан
орын алатын ... ... мал ... егін салып, әр жылдарда
миллиардаған пұт астық жинап келдік. Сонымен ... ауыр ... ... үрдіс қимылдар мен әрекеттердің нәтижесінде озат ел
атанған Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... ... олардың ықылас-ниеттерін аударып, жаһандану
үрдісіне ілігіп, еліміздің БСҰ-ға ... ... ... ... ... ... бәсекелестігі жоғары 50 елдің қатарына кіру міндлеті
қойылғанда өткен тарихымыздың (бұл жерде – тың ... ... ... және ... ... ХХ ... орын алып отырған зобалаңдар
мен ... ... ой ... өткізіп, болашағымыздың
іргетасын қалауымыз қажет. Ал бұған тағы да ... ... ... ... қана қол жеткізе аламыз. Орыс тарихшысы В.О. Ключевскийдің сөзімен
айтсақ: «Тарих бізді оқып-тоқымаған сабағымыз үшін ... Сол ... ... ... бірі – тың және тыңайған жерлерді игеру
науқанын зерттеу мәселесі қазіргі Қазақстан тарихнамасындағы ... ... ... бірі ... ... дау туғызбайтын мәселе.
Осы тұрғыдан алып қарағанда Қазақстанды жетпіс жылдан астам ... ... жүйе ... ... ... ... ... үлкен жетістіктерге жетуіне, білім алып, ғылымды
меңгеруде сан түрлі жаңа ... ... игі ... ... ата-
бабадан келе жатқан салт-саналарымызды ұстануға, тіл байлығымызды сақтап
қана қоймай, дамытуға ... әсер ... ... ... ... ... ... бетбұрыс, барлық салаларда қайта түлеп жаңару жайы сол бір
көп жылдар бойы ... ... ... ... ... ... білу күңгірттеніп, ұрпақтың бірсыпыра бөлігі мәңгүрттеніп, ана
тілі мен ... ... ... бастаған, шала қазақтар
дегендердің саны көбей ... келе ... ... ғана ... ... осындай бетбұрыстың нәтижесінде қазақ халқының өз ... ... мен ... ... мен құштарлығы, құмарлығы арта түсу
үстінде. Білсек деген сұрақтарға дана қарттардың жадында қалған ... ... ... ... шым-шымдап шыға бастаған шындықтар
арқылы жауаптар табылуда. Он алтыншы жылына аяқ ... ... ... ... кім едік, өткенімізден ғибрат аларлық ... бар, ... не ... тұр» ... ... ашық қойылуда.
Шындығына келсек, әсіресе соңғы ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра басылымдар мен жарияланымдар,
мақалалар, ірілі-уақты ... ... ... ... Көптеген тарихи
мәселелер шындық тұрғысынан қайта қаралып, өздерінің лайықты бағаларына ие
болуда. Өткен тарихымыздан елес ... ... ... бірі – ... 50-60 жылдарында орын алған оқиға – тың және тыңайған жерлерді
игеру науқаны болып табылады. Оның оңы мен ... ашып ... ... сараптамай тұрып болашағымызды көз алдымызға елестету мүмкін
емес.
Тың және тыңайған жерлерді игеру ... игі ... ... ... ... ... асырылған барлық
шаралар тәрізді тың игеру кезеңінде де асыра сілтеушілдіктер аз болған жоқ.
Ал бұл асыра сілтеушіліктер – ... ... ... ... ... ... қорек етіп отырған малынан айырды. Оны демографиялық
жағынан көші-қон саясатының нәтижесінде өз ... ... ... ... оқып-тоқу үшін, бұл тақырыпты жан-жақты да объективті
тұрғыдан зерттеу керек. Жұмысымыздың тақырыбын «Тың және ... ... және оның ... тигізген әсері» деп алуымыз осыдан туындайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Біз ... ... осы бір ... ... ... ауыл ... өркендетудегі ерекше маңызы бар
аграрлық шара ретінде саналды. Бұл ... ... 15 ... ... әрқилы
ғылыми-әдеби жұмыстар жарық көрді. Соның ішінде 1,5 мыңы – ... ... ... барлығы дерлік тың және тыңайған жерлерді
игерудегі қозғалысқа демберуші ... оның ... ... паш ... арналды. Бұл еңбектерде шұғыл әрі ... ... ... ... қысқа мерзім ішінде шамадан тыс ұлан-байтақ жерді
жыртып тастау партия мен ... ... ... ... ... ... Қазақстандық тарих ғылымында тың және тыңайған жерлерді
игеруге байланысты шетелдік зерттеушілердің ой-пікірлерін сынға ... ... ... ... еңбектер жариялау өз уақытысында
маңызды болып табылатын. ... Ә. ... /47; 48/, Г. ... ... пен Ш. ... ... жазған мақаласында /14/, ... ... В.И. ... В.И. ... В.П. ... ... развитие Казахстана и критика буржуазных
фальсификаторов» атты еңбекте /52/, Р.З. ... ... ... ... тың ... игерудің бірден
пәрменді нәтиже бере алмағандығы, ... орыс және ... ... ... қазақ халқының ұлттық мүддесіне нұқсан ... ... ... ... қоныс аудару саясатының жалғасы
ретінде есептеулері ... ... ... және ... жерлерді игерудің деректік негізі М.А. Қадыртаеваның
кандидаттық диссертациясында зерттелді /23/. ... тың және ... ... ... ... ... мемлекеттік мұрағатындағы
құжаттық материалдар сарапталып, жинақталып көрсетіледі. Зерттеуші
деректерді ... ... ... түрде 3 үлкен ... Ол ... ... оқып-үйрену тың және тыңайған жерлерді
ишеру ... ... оның ... ... ... қажет
екендігін дәлелдейді.
Р.Т. Сауранбаеваның кандидаттық диссертациясы ... тың ... ... ... ... ... көрсетуға бағышталған.
Еңбектегі тарихнамалық талдау біржақты партиялық, партия ұйымдарының рөлін
көрсететін еңбектерді ... ... ... ... ... ... ... Маданов пен Т. Омарбеков бірлесіп жазған мақалада негізінен тың
игеруге ... ... ... жататын зерттеулер талданады /33/.
Еңбек мақала түрінде жазылғандықтан ... ... ... ... ... болмады.
Кеңес дәуірі тұсындағы еңбектерде ел еңбекшілерінің еңбек және ... ... ... мен ... ... ... ... Сондай-ақ оларда тың игеру барысындағы «лениндік ... ... ... – ұлы ... ... ... баса назар
аударылады.
Біз қарастырып отырған мәселенің ... ... ... ... ... жылдардың бірінші жартысындағы
Қазақстанның аграрлық саласы, мал шаруашылығын дамытудың өзекті ... ... бен ... ... ... ... село
еңбекшілерінің мәдени-техникалық деңгейін көтерудегі, коммунистік рухта
тәрбиелеудегі Компартияның қызметін сипаттайтын ғылыми ... аз ... ... Бұл ... «коммунизм құрылысын өрістету»
кезеңіндегі аграрлық саланы механикаландыру, ... ... ... ... мал ... оның өнімділігін арттыру мәселелерін де
қарастырады. Алайда, бірінші орында партияның қаулы-қарарлары мен қызметін
көрсету ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізуіне байланысты тарихи оқиғалар
мен фактілерді шынайы зерттеу мен ... ... ... Тың ... мен солын айқындап көрсететін зерттеулер 1990 жылдардан бастап жарық
көре бастады. Оларда тың ... ... мен ... ... ... қағиданың іргесі сөгілді. ... ... ... /41/, Қ.С. Қаражановтың /25/ ғылыми мақалалары жарық көрді.
Т.Омарбеков «тың игеру тым шұғыл және өте ... ... ... ашып ... ... ... жылдар бойы тасада ... ... ... аша ... ... ... тек алғашқы екі жылдың
ішінде жалпы саны 25 ... ... ...... ... ... ... кадрлардың басшылық жұмыстардан ығыстырып,
шеттеткендігін жазады. ... ... тың ... ... өсуі ... ... жағдайдың қазақ халқы есебінде ... ... ауыз ... Ал Т. ... мақаласында орын алған ақиқат
былайша айқындалады: ... тың ... ... 8%-ға ... ... ... үлес ... бұрынғыдан өсе түсті.
Республикада ... 30-ақ ... ал ... 42,7% ... 1959 жылғы
санақ көрсетіп берді» /41,126/. Автор сонымен бірге «бағындырылған» тыңның
әрбір гектарының ... ... ... ... ... және ... кеңестердің атауларының орыс ... ... ... ... түлете алмағандығын, керісінше орны
толмас ... алып ... мал ... ... дәлелдеді.
Зерттеуші пікірін «…тың игеруге сәйкес ... 1951-65 ... ... 365,7 мың ... ... ... ... …қой басының өсімі мардымсыз
болып, ол өзінен бұрыңғы 10 жылдағы өсу ... үш ... ... ... ... шыңдай түседі /41,129/. Осыған пікір үндестігін Қ.С. Қаражанов ... ... «25 млн га тың және ... ... ... ... тек мал, ... қой шаруашылығының жайылым қорын бүлдіріп қана
қоймай орын толмас экологиялық шығындарға ... - ... ... ... /25,27/. ... ... ... ірі астықты ... ... ... қамтамасыз ету проблемаларын толық шеше
алмады, тыңды «игерсек» те ауыл шаруашылығы өндірісінің даму ... ... - деп ... /25,28/. ... ... ... тыс көп жерді экстенсивті жолмен жырту – ... ... ... ... ... қиындатып, топырақ құрамының
тозуына және одан алынатын өнімнің ... ... жол ... ... ... тың және ... жерлерді игеру тарихын жаңаша
зерделеп, терең зерттеуге мұрындық болғаны сөзсіз.
Тың игерудің оңы мен ... ... ... ... Н. ... ... С. ... Қ. Әбуов, К. Төлеубаева мақалаларында
дамыталады / 5; 6; 15; 31; 46/. ... тың ... ... ... зардаптарын ашуға көп көңіл бөледі. Мәселен, К.
Төлеубаеваның пікірінше, «...еліміздің «тың ... ... ... ... ... ... мен ... Қазақстанға
келген тың игерушілер кінәлі емес. Оған сол кездегі ... ... жүйе ... /46,40/. Осыған ұқсас ойды Қ. ... ... ... тың ... ... ... ... ынта-жігері,
жасампаз ерен еңбек үлгісі орын ... да ... ... тың ... ... ... ... жоспаршылдық пен
науқаншылдықтың» демографиялық астарының келеңсіз жәйттерін ашады. Қ. Әбуов
тың игерудің жалпы республика ауыл шаруашылығын ... ... лес ... ... пайымдайды: «...колхоздар мен совхоздардың тіршілік-
тынысына ... ... ... ... ... ... ... шешімі иімді нәтиже бере қойған жоқ. Тезге алып, төске
ұрған волюнтаризм рухымен жүргізілген тың эпопеясының да ауыл ... ... ... ... ... осы» /5,6/. ... үндес пікірді
К. Төлеубаева да ... ... егін ... ... ... ... адам және материалдық ресурстардың орасан зор көлемде
жұмылдырылғандығына баса назар аударады. Осындай келелі пікір, ... ... ... мақалалар іргелі зерттеулердің дүниеге келулеріне жол
сілтер ізашар екендіктерін айтқан абзал.
Тың «эпопеясы» ... Ж. ... ... ... ... «...тың өлім аузындағы жүйені тірілту факторын
атқарып, оның ... тағы да ұзақ ... ... - деп жазады /4/. Шын
мәнісінде тың игеру одақтағы азық-түлік проблемасын шешу ... ... ... ... ... үшін тығырықтан экстенсивті сипаттағы шығар
жолы болды. Зерттеуде тыңның тиімділігімен қатар ... ... ... мәселелер қарастырылады. Еңбектің тыңды
«бағындыру» мәселелерін жан-жақты зерттеуге қосар үлесі айтарлықтай.
Тың және ... ... ... ... ... ... ... диссертациясында қарастырылады /12/. Ізденуші
Қазақстан селоларының 1954-65 жылдардағы әлеуметтік дамуын көрсете отырып,
тың және тыңайған ... ... ... осы сала ... ... ... ... Мұхатованың докторлық диссертациясында Қазақстандағы аграрлық
өзгерістер тарихнамасы, соның ішінде жеке ... ... тың және ... ... тарихнамасы қарастырылады. Диссертант өз еңбегінде Кеңестік
тарихнамаға, шет елдік тарихшылардың еңбектеріндегі тың және ... ... ... ... қарастырады да, қазіргі таңдағы
егеменді ... ... ... ой ... өткізеді
/39/.
Тың және тың игеру жылдарындағы Қазақстан ауылдары мен ... ... К.А. ... ... ... /8/.
Сонымен қатар тың және тыңайған жерлерді игеру тарихы соңғы жылдары
еліміздің ғылыми мерзімді басылымдарында да ... ... жүр. ... Х. ... пен М. Илиповтың, Қ. Байсарина, Г. Жұмаділдаева, Г.
Досекееваның мақалаларын атап ... ... /8; 17; ... негізі. Тарихи ... ... мен ... ... ... ... ... негізі ықпал
ететіндігі белгілі. Ал мәселенің ... ... , ... түрде зерттеліуі ақиқатқа ... тың ... ... ... түспеген тың деректерді зерттеу ауқымына
енгізу – ... ... мен ... тұстарының шешімін табудың
көзі. Ал зерттеу еңбектерін жазу шынайы және нақты деректерсіз мүмкін ... ... ... салиқалы еңбектер жазып, арнайы
айналысып жүрген тарихшылардың аздығы аграрлық мәселелер деректерін ... ... ... ... ... ... Дегенмен де
аграрлық өзгерістер төңірегенде зерттеулер жазып жүрген жас буын тарихшылар
көптеген архив материалдарын айналымға енгізіп, тың ... ... ... еңбектердің келуіне мұрындық болуда.
Қазақстанның аграрлық тарихына қатысты деректер негізінен ... ... Олар ... ... ... аграрлық саладағы шаруашылық мәселелеріне байланысты құжаттары
және баспасөз, статистикалық материалдар ... ... ... орай ... келесі үш топқа бөлуге болады: 1) Компартияның ... ... ... және партия мен үкіметтің
шаруашылық ... ... ... 2) ... 3) ... ... ... жіктеу маркстік-лениндік
методологиядан, партия ұйымдарының ... ... бас ... ... Алайда деректерді сыныптап, жіктеу, құндылықтарын анықтау
оларға сыни ... ... ... ... ... етеді.
Деректердің алғашқы тобына жататын құжат, материалдардың деректік,
тарихи маңызы бар екендігі ... ... олар ... ... ... ... реформалар мен қайта құрулардың ... ... ... ... ахуалды түсініп,
зерделеуде қажетті деректер болып ... ... ... ... ... қаулы-қаралары, партия мен үкіметтің шаруашылық
мәселелі жөніндегі шешімдері ... жүйе ... ... ... ауыл ... ұжымдық және мемлекеттік
құрылымдардың жай-күйін ... ... ... ... тобын мерзімді баспасөз, яғни газеттер мен
журналдар материалдары құрайды. ... ... ... ... аграрлық өзгерістерге қатысты мол деректерді ... ... ... ... бойынша 1953-1970 жылдар аралығындағы мерзімді
басылымдар маңызды екені ... ең ... ... ... Қазақстанның ауыл
шаруашылығындағы өзгерістер жайындабағалы мәліметтер мен материалдар әр
түрлі статистикалық ... ... ... ... ... хрущевтік, брежневтік билік талаптарына орай аграрлық ... ... ... ... ... жағдайы т.б. жайында
сандық мәліметтер берілмейді. Керісінше мұндай ... ... ... үнемі даму жағдайында, табыстарға кеңелген, өткір проблемалары
болымсыз сала ... ... ... ... мәліметтерді айналымға
түсірер алдында сын тезінен ... тың ... ... ... ... ... ... болып отырған тың ... ... ... ... ... ... біз 1953-1964
жылдар деп алып отырмыз. Әрине, ғылыми ... тың ... ... одан да ... ... ... деген көзқарастар бар(). Бірақ, нақты
тың және тыңайған жерлер ... осы ... ... ... ... ... межені осы шеңбермен алуды ұйғарып отырмыз.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. «Тың игеру ... ... ... ... ... деректер мен мәліметтерге сүйене отырып, объективті
түрде анықтау – біздің ... ... ... отыр. Бұл мақсатымызға
жету үшін жұмысымызда төмендегідей міндеттерді шешуге ұйғардық:
1.Тың игеру тарихын ... ... ... ... ... Тың игеру жылдарындағы Қазақстанның жалпы хал-ахуалын анықтау.
3. Әміршіл-әкімшіл саясат жылдарында жүзеге асырылған тың ... орын ... ... ... бұрмалаушылықтарды ашып
көрсету.
4. Демографиялық жағдайдың күрт ... ашып ... ... ... халықтары өкілдерін көптеп қоныстандыру,
жергілікті кадрларды шеттету мен қазақ тілі дәрежесін төмендету саясатының
түпкі мәні – ... ... ... ... мен ... ... ... саласынағы алған олқылықтар мен белден басушылықтарды
көрсете отырып, қазақ халқын тілінен, ... мен ... ... ашып ... құрылымы. Осы қойылған міндеттерді қолдан келгенше толығымен
ашып көрсету үшін жұмыс құрылымын кіріспе, 3 тарау, қорытынды мен ... ... жөн деп ... Бірінші тарауда Қазақстанның тың және
тыңайған жерлерді игеру кезеңіндегі жалпы хал-ахуалы ... ... кадр ... ... саясат – қазақ кадрларын шеттету мәселесі
қарастырылса, үшінші тарауда тың игеру жылдарындағы ... ... ... ... ... ... ТАРАУ. ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН.
Қоғамдық, өмірдің барлық жақтарын қайта құру біздің арғы және ... ой ... ... орын ... ... ... ... мумкіндік берді. Біздің заманымыздың ең өткір де ... бipi – ... ... ... ету еді. ... съезінде осындай ұйғарым жасалып, артынан ол 28 съезде тағы қайталанды.
Алайда дүние ... ... бip ... ... ... ... ... партия барынша дәрменсіздік танытты. Сөйтіп, ... ... ... «халықтың ең бipiншi қажетті сұранымын» шеше
алмай тарихи аренадан табан тайдыруға мәжбүр ... жүзі ... ... ең ... ... ... ие бола ... нансыз, азық-түліксіз калдыруға СОКП-ға оншалықты «даналық» қажет емес
еді. Әттең ... ... ... ... жүргізе білмеудің нәтижесінде
бүгінгідей тығырыққа тірелді. Ғалымдар осынау ... ... ... ауыл ... дамытудың тарихына, соның ішінде 1954—1964 жылдарға
назар аударуда. Бұл кезең кеңес елінің тарихындағы «Тың эпопеясы» ... ... және ... ... ... ... ... Советтік тарихи
әдебиетте кең орын алды. Әcipece, ipi ... ... ... ... ... ... салтанаттар кебейді.
Осы проблема жөнінде көптеген кандидаттық және докторлық диссертациялар
корғалды, ... бipre ... ... пен ... да оған көп ... Бip сөзбен айтқанда елдің бәpi даң-ғаза, құрғақ ... әуес ... орта ... ... ... ... кемшіліктер тән
еді. Солардың ең бастысы 60 ... ... ... тың ... және оны
жүзеге асыру Н. С. Хрущевтің, ал одан ... ол Л. И. ... ... келді. Ал, шын мәнінде де бұл идеяның кімге жататынын білу ушін ... мен X. ... ... ашып көрелік. «Бос жатқан құнарлы
жерлер В. И. Лениннің бастамасы бойынша ауыл ... ... деп ... ... ... жаңа ... ... идеясы В.И. Лениннен шыққанын бірқатар
авторлар 80-жылдардың орта кезіне дейін-ақ ... ... В. И. ... жылы ... кітабында: «50-60 жылдары тың жерлерді жаппай игеру тың
жерлерді айналымга енгізу жөніндегі лениндік ... одан әpi ... ... табылады» деп жазады.
Екіншіден, аталған авторлар Қазақстандағы «бос жатқан ... ... ... ... білдіре алмады. Советтік тарихнамада бұл ежелден және
бepік қалыптасқан. Мысалға, «Коммунистік ... ... тың ... ... ... атты ... еңбегін алайық. Онда: «Ғасырлар
бойы бос жатқан жерлерді (астын сызган бiз.) жаппай ... ... ... ... ... ... ... қабылданды» деп
жазылған. Мұндай ... В. И. ... ... да ... Ал енді ... ... да ... дәл осы жерлерді қазақ халқы ғасырлар бойы шет ... ... ... бұл жерде жер пайдалану мен өміp cүрудің
нақтылы жүйесі ... ... ... ... бipeyi ... ... де бұл идеяны қолдамайды/6,71/.
Бұл мәселе қaзipгi саясатымызға сабақ болуы керек. ... ... көшу ... ... жерінің ерекшелігін, жер шаруашылығын
жүргізудің әдістерін қатаң еске алған жөн. Әйтпесе, бip кездepi ... тағы да ... ... әбден мүмкін. Халықты epiксiз
советтендіру және жалпылама коллективтендіру саясатының неге ... ... ... де белгілі.
Үшіншіден, жаңа жерлерді игерген жалғыз біз ғана eмecпіз. Бipaқ мәселе
мүлде басқада. Мысалы, американдьқтар бізден әлдеқайда ... ... ... ... акр тың ... «шаруашылық айналымына
енгізген» болатын. Ал, Ресей империясының 18 ... ... ... «бос ... ... ... еске ... өкіметі Қазақстандағы жыртуға жарайтын құнарлы жерлерді анықтап,
есепке алу үшін 1895 жылы ... ... Н. ... комиссиясын жіберген
болатын. Ол комиссияның ipiктeген жер ... ... ... тағы да В.
Кузнецов, К. Пален басқарған экспедициясы жіберілген. Олардың ... ... ... «Было решено посылать ходоков в Азиатскую Россию
для искания, осмотра, и зачисления — ... ... ... ... ... Осы ... ... қызметінің нәтижесінде
қазақтардың ұпайынан ондаған миллион десятин жер алқабы ... ... ... ... ... ... басқаруына
берілген. Мысалы, 1893 жылдан 1905 жылға дейін, яғни 12 жылда қазақтардан 4
млн. десятин жер ... ... ... 7 жылға (1906—1912 жж.) — 17 млн.
десятин. Ал 17 жылға дейін мұндай жер ... 45 млн. ... ... ... ... ... судың тұнығын келімсектер иеленіп кетті,
бүгінгі күнге дейін иеленіп отыр.
Жерді ... ... ... пайдалануға кім қарсы? Әңгіме тыңды
көтеру туралы шешім қабылданғанда ... оны ... ... ... ... ... хақында болып отыр. Ал қазақтың алып
даласын өрескел жыртудың ақыры халықты ... ... ... ... деп ... айту қисынсыз. Ceбeбi сонау 1900 жылы-ақ ... ... ... ... ... ... қоғам мәжілісінде
баяндама жасап, Россия жұртшылығын ескерткен еді. ... ... ... ... ... ... ... аса көрнекті
топырақтанушы ғалым В. В. ... 1892 жылы ... ... ... оңтүстік бөлігі өте баяу болса да, ұдайы түрде
құрғап, қу ... ... бара ... деп жазғандығын білуге тиіс
еді/6,75/.
Сол В. В. Докучаевтың ... ... ... ... ... Европалық далаларын қалай болса солай жыртып тастаудың зардаптары
осындай болса, онда Сібірдің ұлан-байтақ ... ... ... ... ... әкеліп сғрар екен» деп жазған еді. Мәмбетәлі Сердалин
қазақ даласының мал ... ... ... ... және ... eгic аймақтарының өнімімен тығыз байланыстыра отырып, зор табысқа
жетуге болатынын ғылыми турғыдан дәлелдеген/6,75/.
Қазақ зиялыларының тағы да бip аса ... ... ... ... жж.) та ... ... 1910 жылы Петербургтен шыққан
«Қырғыздар» (Қазақтар) атты ... ... ... ... ... түрде қоныс аударуды жалғастыру тоқтатылмаса, онда таяу арада тың
жерлер түгел жыртылып тынады. Ал, мұндай ... дала ... ... өнім ... деп ... ... Алайда, қазақ ғалымдарының алысты
болжай білетін көрегендік пікірімен де, болжауымен де ол кезде және ... ... ... де келісіп, санасқан ешкім болмады.
Қазақстан жерінде соғыс әрекеттері болған жоқ, әйтсе де ... ... ... Әcipece бұл ... ауыл ... ... Бұл саладағы соғысқа дейінгі деңгей тек 50-ші жылдары ғана ... ... Бipaқ ол ... азық-түлік пен шикізатты тұтыну қажетін
өтей алмады. Сондықтан үкімет «ауыл шаруашылығындағы жағдайды ... ... ... 1950 жылы партиялық-үкімет комиссиясы құрылды. Оған
колхоздарды қаржыландыруды ... ... ... ұсынылды.
1952 жылы басқа комиссия мал шаруашылығындағы жағдайды жақсартуға
көңіл бөлді. Аталмыш комиссиялардың жұмыс нәтижесі КСРО ... ... ... ... 1953 ж.). ... ... ... шарасын ұсынды. КСРО Министрлер кеңесінің ... ... ... ... товарларды өндіруді ұлғайту үшін ауыл шаруашылығын
көтермей болмайды деген тұжырым жасады. «Біздің басты міндетіміз, – ...... ... ... ауыл ... колхоздар мен
совхоздардың артта қалушылығын жойып, оны тез ... қоя ... ... колхозшылардың еңбек күнін көбейтіп, оларға ақша
бөлуді ұлғайту». Баяндамада ... ... ... деп ... оны
өндіруді көбейту мақсаты қойылды. Ауыл шаруашылығын дамыту мәселелері КОКП
Орталық Комитетінің 1953 жылғы 3-7 ... ... ... ... ... ... ... сараптай келіп, пленум ауыл шаруашылығын дамыту
жөнінде жаңа көзқарас қалыптастырды. Алдымен ауыл ... ... ... ... ... ... ... қатар алғаш рет социалистік
шаруашылықты жүргізудің негізi ретінде ... ... ... ... ... ... /6,80/. Қаулыға
сәйкес ферма мен егістіктен өндірілетін өнімдерді ... алу ... ... ... ... міндеттемеден тыс сатылатын өнімдердің бағасын колхоздар
үшін күрт көтерілді. Мұның өзi колхоз ... ... ... ... ... ... ... қаржы салығы төмендетілді,
тағы басқа тәуip шаралар белгіленді. Қыркүйек ... ауыл ... ... жол ... Әйтсе де көптеген зерттеушілер ... оның ... ... өз ... ... деп
есептейді. Мәселен мұндай көзқарас И. Росинов пен Н. ... ... Н. ... ... ... ... ... аграрлық
саясатының бастаушысы емес, мұндай саясат оның ауыл шаруашылығын ... ... ... ... Ондай тұжырым жасауға төмендегі
көрсетілгендер негіз болады. Бастысы Орталық Комитеттің ... ... ... ... экономикалық әдістерге қаржымен ынталандыруға,
агробиологиялық ғылым жетістіктеріне негізделді. Бірақ, өкінішке орай,
пленум өз ... ... ... Ауыл ... ... ... орын ала бастады. Демократия көріністеpi КОКП Орталық Комитетінің
асығыс өткізген мәжілістері мен ... ... ... ... ... жылдардың аралығында ауыл шаруашылығы жөнінде арнайы
мәселе он бip пленумда және тағы ... күн ... ... Аталмыш
материалдарды жоғарыдан да, төменнен де ... ... ... үшін
жергілікті жерлерде мыңдаған ... және ... ... ... ... мен ... колхоздарды ірілендіру, бipaздан
кейін оларды совхозға айналдыру, МТС-тарды жою қабыспайды.
Сонымен қыркүйек пленумында қоғамдық және ... ... ... ... қалыпты жағдайда дами алады деп ... ... жеке ... ... алу ... ... жарты
жыл өтпей жатып ауыл шаруашылығын жеделдетуден бас тартылып, бұрынғы
қалыпты жағдайға ауысты. КОКП ... ... ... (1954 ... елдің шығыс аудандарында тың және тыңайған жерлерді игеру туралы
шeшiм қабылдады. Бұл жөнінде ресми пiкip ... ... ... қыркүйек
пленумы бекіткен шаралар бipaз уақыт өткен соң ғана жемісін береді» деп
есептеді. Дегенмен ... ... ... ... еді. 1953 жылы ... ... ... дайындалса, 32 миллион тонна астық ... ... ... бөлігін пайдалануға тура келді. Сөйте тұра ... ... ... қуып ... ... озу ... ұран тасталды.
Шынында да дәл ... ... ... ... сай ... бipi – «тың эпопеясы». Ал енді кеңес тарихында кең өpic ... ... ... «Жер ... ... ... игеру елде Кеңес
үкіметі орнағаннан кейін ғана мүмкін болды /22,357/. Олай болса неге Хрущев
«жоспарды» жеделдетуге тырысты. Ал ақпан-наурыз ... ... ... ... көзі – тың ... ... жасалғанын қалай түсіндіруге
болады? Тың игерудің ең ... ...... ... ... Атап ... Челябі облысындағы «Петропавловск», Солтүстік
Қазақстан облысындағы «Ленин жолы» шаруашылықтарының негізінде енгізілді.
Олар ... 22 және 30 ... өнім ... (Бұл ... ... ... ... Қазақстанның тың аудандарында, Ciбip, Орал
және басқа ... 13 ... ... оның ... ... ... гектар тың және тыңайған жерлерді игеру мандаты қойылды. Бұл
жерлерден 1100-1200 ... пұт ... ... егін ... ... ... ... міндетті орындау көп күш жұмсауды қажет eттi. Алға ... жету үшін ... ... ... барлық күш-қуаты icкe
қосылды. СОКП Орталық Комитетінің, февраль-март Пленумының (1954 ... ... ... ... ... қалалық және
аудандық партия ұйымдарының ... ... ... пен ... ... түpi ... пәрменділікпен пайдаланылды. СОКП Орталық
Комитет Қазақстанның және ... ... да ... ... «Тың ... жерлерді игеруге аттануға» шақырған барлық совет ... ... ... ... Орталық Комитетіне өткізілген жиналыстардың
саны, оған канша жанның қатысып, сөз сөйлегендері туралы ... ... ... ... ... ... үн ... әдеттенген совет жастары
тың жерлерге аттануды да қызу жігермен қабылдады. Алғашқыда 1954 ... ... ... ... ... 250 мың, ал 1956 жылда 640 мың ... ... Олар ... ... ... жоне Белоруссия
калаларынан келген ... мен ... ... (шын мәнінде,
ұйымдастырылған қоныс аудару) бүкілхалқтық сипат беру үшін ... да ... ... ... тың ... ... ... жұмысшы күшi Совет Армиясы қатарынан
босатылған жауынгерлер ... де ... ... мемлекет батыс
аймақтардан тыңға қоныс аударған ... ... мол ... ... екі ... ғана ... тың жерлеріне 200 мыңнан астам
отбасы қоныс аударды/30,267/.
Ақмола облысы «Мариновский» совхозының комсомолдарының ... ... 1954 ... ... тың игеруге тағы да 60 мың жас әйелдер мен
қыздар келді. Тың игеру ... ... ... қоныс аудару дүмпуі
60-шы жылдардың ақырына дейін созылып, тоқтамады.
Тың ... ... ... ... ... ... оған ... зор күрделі қаржы жұмсалды. Республиканың
ауыл шаруашылығына алғашқы екі жылдың ішінде ғана 6.105 миллион сом ... Бұл ... ... ... барлық қаржыдан төрт есеге
жуық көп /11,75/. 1954—1958 жылдары ... 337 жаңа ... ... оның ... 10.814 мың сом ... ... қор 1953 жылғы 276 миллион сомнан 1965 жылы 2,6 ... ... ... 10 ... ... өсті /51,17/.
Тың игеруге ауқымды материалдық қор бөлінді. Республиканың басқа ауыл
шаруашылықтары аудандарының есебінен тыңга құрылыс ... ... ... 1953 жылмен салыстырғанда 1956 жылы тыңға әкелінген
тракторлардың саны 213 процентке, комбайндар 232 процентке артты. Осыған
орай ... ... саны да ... Егер 1958 жылы ... 40
мың трактор болса 1960-шы жылдың басында 156,2 мынға, немесе төрт есе, ... 4,3 есе ... ... есе ... кем ... ... ... экономикалық дамуының мешеулеп қалуы хақ.
Осыншама «қуатты күштің» бос жатқан тың алқаптарына ... ... Л. И. ... ... ... ... ... берген
кітабында) былайша түсіндіреді: «Тың жерлердің астығы шұғыл қажет ... келе ... одан әpi ... ... ... ... алдын орау үшін совет адамдары көп нәрсені бұрын түк жоқ ... ... ... игеруге шақырылғандарға: онда қиын, тіпті өте қиын
болатынын, алда ауыр шайқастар тұрғанын, ал қандай ... да ... ... ... ашық ... /11,76/. Расында да тың игерушілердің
өмірінде қиындыққа төтеп беретін ic ... ... ... ... шабуыл
ешқандай дайындықсыз шұғыл басталды. Қара топырақты құнарлы аймақтармен
бipre көк қауданы желкілдеген шұрайлы жайылымдықтар да ... да, ... ... де ... ... ... ілекті. Интернационалдық комсомол-
жастар екпінді бригадалары жазушы Шерхан Муртазаның cөзiмен айтқанда «қазақ
даласының ... ішек ... ... ... соғыс дабылдарының
мәліметтері сияқты жүздеген, ... ... ... жер ... даурықпа рапорттар қарша борады. 1954 жылы тапсырмадағы 6,3 миллион
гектардың ... 8,5 ... ... жер ... кейін-ақ, «қымбатты Никита Сергевич» сабырлық жасап, алды-артын
пайымдап, аялдауы қажет еді, бipaқ, ... ... үмiтi ... ... тамыз айында СОКП Орталык Комитеті мен КСРО Министрлер
Советінің ... ... одан әpi ... ... шешімі қабылданды. Оған
сәйкес eкiншi жылы тағы да 9,5 ... ... ал ... ... ... 26,484 мың ... жер соқамен қақ айрылды /6,84/.
Баспасөзде жарияланғандай тарихшы және ақын, географ және экономист Сергей
Николаевич ... ... ... өмip» ... ic ... туралы
шындықты сонау 1931 жылы жазып қалдырыпты. «Олар, – деді ... ... ... ... ... бұзып, халық батырлары жерленген ескерткіш
мавзолейлерді, бейіттерді, болат сүңгімен ... ... соң ... ... Амал не, ... ... ... да, Сердалиннің,
Бөкейхановтың, Марковтың сақтандырулары да Хрущев пен Брежневтің «алғашқы
тың игерушілерін» тоқтата алмады. Ал ... ... ... ... ... ... ... топқа, немесе «өмірден артта қалған, ойлау
қабілетінен айрылған ұлтшылдар» қатарына жатқызып, ... ... ... тың ... ... де ... жылы «Ленинград» совхозына жолдамамен келген Еңбек Қызыл Ту орденді ... ... деп ... ... ... ... ... дұрыс қабылдау
керек. Сол кездегі әміршілік-әкімшілдік жүйенің басшылырына орай асығыстық,
істі ойластырмай шешу орын алды»/6,86/. ... ... ... ... роль аткарған тыңды бағындырушылардың қазіргі кезеңдегі
әділ сын көзбен ... ... ... қарсылық білдіретіні әбден
түciнiктi. ... тың ... ... қажырлықты, жанқиярлық күресті,
табандылықты ешкім жоққа ... ... ... ... жерлерді
игерудің тиімділігі де күмәнсіз. Мәселе, қысқа мерзімнің ішінде ұлан-ғайыр
25 миллион гектар жердің іріктеліп ... ... ... ... оның ... ... ... және
экологиялық зардаптарға қиындыққа ұрындыруында. Тың жерлерді игеруді қауырт
жүргізу саясатының қырсырын баяндаудан бұрын халық ... ... ... да ... ... ... келген мыңдаған саналы ... ... ... ... игі ... ... Оның бipi – студенттердің кұрылыс
отрядтары. Костанай облысы Таран ауданының жастары 1954 ... ... ... ... Олар ... барлық еңбекшілерін мәдени-ағарту
мекемелерінің жаңа құрылыстарын салуға, ... ... ... ... ... тастады. Тарандықтардың бастамасы кең қолдау
тапты. 1955—1956 жылдары селолық жерлерде 17 ... үш, 450 ... ... 50 оқу үйі, ... ... қызыл мүйіс, 10 стадион мен спорттық
алаңдар салынып, 230 ... ... және 130 ... электр жүйелері
тартылды /27,94/.
Тың игеру ... ... ... мен ... ... өз қамқорлығына алды. 1957 жылға дейін олардың ... ... ... 1700 пәндік кабинет жабдықталды. Совхоздар мен колхоздарда
3 мыңнан астам ... ... ... мен ... ... үй ... да кеңейді. 1954-1955 ... тың ... 853 мың ... метр ... үй ... ... Жаңа ... орнығып, автомобиль жолдары төселіп,
астық қоймалары бой көтерді.
Тың туралы жазылған кітаптарда ауыл ... ... ... ... артқандығы тілге тиек етілді. Расында да өciм бар. Егер
Қазақстан ... ... ... ... орта ... ... ... пұт астық тапсырса, тың игеру жылдарында (1954-58 ... ... ... ... ... ... 1956 жылы барлығы 1.483 миллион ... ... ... 1 ... пұт ... тапсырған Қазақстан диқандары
ең жоғары көрсеткішке жетті. Бipaқ ... ... ... ... ... 1963-64 жылдары астық өндіру 1953 жылғы мөлшерден сәл ғана ... ... ... ... ... АҚШ, ... ... Франция
сияқты мемлекеттерден астық сатып алуға кірісті /6,87/.
Тың игеруді қарқынды жүргізуге асыққан мемлекет басшылары алда ... ... ... ... ... ... ... түрде
терең зерттеу негізінде жүргізудің орнына өктемдікке жол берілді. Табиғатты
қорғау ... ... ... ... ешқандай шара қолданылмады. Н.
Хрущев тыңды бағындыру күресінде наполеондық ... ... ... майдан ашу, кейінгісін көре жатармыз» принципін ... ... жер ... шебі ... қаралып, жаппай шабуылға шығуға шақырылды. ... ... жиі ... тұжырымдар: «Тыңға шабуыл», ... ... бас ... ... ... ... да тегін емес.
Тыңға шабуыл жасауға шақырушыларды жолдың, астық қоймаларының жоқтығы
да имендірмеді. Маңдай тepi ... ... ... ... ... ... ... дестелерде, жаңбыр мен қар астында жатып, іріп-шіріп,
шығынға ұшырады. Шаруашылықты жүргізудегі бойға ... ... ... күн ... 15 мың ... сынып босқа туруы
сияқты бей-берекетсіздікті есепке қоссақ, тың игерудің бағасы да айқындала
түспек.
Мемлекетке Қазақстанның ... пұт ... ... ... ... әpi жалғаспады. Келесі 1957 жылы астық екі жарым есе кем ... ... ... eгic ... бес есе кем болған 1953 ... ... ... деңгейлес мөлшерде қалды. Кесе-көлденеңнен де, ұзынынан
да, қиғаштап да аяусыз үстіүстіне жыртылған тың ... ... ... ... ғана ... ғалымдар жеңіске шақырған урандауынан
айыыға бастады. Не пайда, болар ic болды. ... ... ... 3 ... ... жуык ... жер пайдаланудан шығарылды.
Орасан зор егін ... ... ... ... ... ... ... қызмет аткарған Федор Моргун өзінің «Тың туралы ойлар» деген
кітабында 1955 жылғы қуаңшылықты ... ... ... ... ... ... жер тілім-тілім, торкөздене жарылып кеткен. Бүкіл көктем,
жаз бойы бip тамшы жаңбыр тамбады». Осы ... ... ... ... өскендіктен де соңғы қырық жылдың төңірегінде бірде-бір рет ыстықтың
50 градустан аспағанына қарсы дәлел айта ... ... тың ... ... жиі ... ... оның ... өмірден
алынған/6,88/.
Тың игерушінің кіттабында басқа да маңызды, назар аударарлық деректер
мен мәліметтер бар. ... «1955 ... ... ... Қазақстан
аймақтарында жер жаппай жыртылғаннан кейін шаң бораны тұрған алкаптар жиі
ұшырай бастаса, Павлодар ... ... ... ... деп жазады
автор. Бұдан Ф. Моргунның шығаратын корытындысы мынадай: «Тыңға таза пардың
көмегінсіз шығымды егін өcipe ... ... ... ... ... ... ылғал 300-350 миллиметрден
аспайтын аудандарға парды қолданбай астық шаруашылығын дамыту мүмкін емес».
Eгін шаруашылығы күрт ... тың ... ... ... ... ғана ... ... өз кателерін түсінді. Агрохимиялық,
гидрологиялық, геоботаникалық зерттеулер ... ... ... ... тас-талқаны шығарылған жалпақ даланың, енді топырақ
құрылысының ерекшелігі сақталатын ... ... ... ... жылдарда тыңдағы шаруашылықтардың едәуір бөлігі егіншіліктің
xayiпті аймағына орналасқанын, оларда эрозияны ... ... ... ... ... ... ... қозғалды. Сол
кездегі СОКП Орталык Комитеті мен СССР Министрлер Советінің бірлескен
қаулысында да: ... ... жыл ... шаң ... ... ... ұшырып, eгicтіктің едәуір көлемін зақымдап, ... ... ... ... ... ... ... арықтарды көміп
тастады» деп мойындауға мәжбүр болды.
Дегенмен, әлі де ... ... оның ... ... да
тың игеру өзін ... ... ... ... жүр. Олар ... ... ... баскармасының мәліметіне, 1954—1955 жылдары аралығында тың
игеруге 8,5 миллиард сом ... ... ... 13,8 ... сом ... ... сүйенеді. Шындығына ... ... ... дерек
келтірілгенімен бүркемелеп жалған айтушылық та сезіледі.
Тын топырағының алғашқы құнарлы кезінде бітік егін өсірілгенде ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Орақ
науқаны астық үшін күрес ... ... ... 1956 жылдың егінін
жинауға еліміздің ... ... ... ... ... ... 20 мың ... жүргізушісі, негізінен комсомолдың
жолдамасымен 200 мың ... мен ... ... ... кейінгі eкi жылдың
егінін жинауға астық ... ... ... миллионнан астам
жас жұмысшылар, қызметкерлер мен студенттер қатысты /24,16/. ... тыс ... ... бөлімшелердің жауынгерлері де тың орағына жыл
сайын тасылды. Осындай ... мың ... ... мың ... ... ... қысқа мерзімді маусымдық жұмысқа қаншама шығын
жұмсалып, тасылуының, пайдалануының тиімдіңлігі күмән туғызады.
Keңес тарихнамасында тыңдағы өндіргіш күштерді пайдаланудың ... ... ... ... ... өсуін зерттеумен
алмастырып жүр. Жоғарыда келтірілген В. И. Куликовтың, С. Ковальскийдің
және X. Мадановтың монографияларында, ... Б. ... «Тың ... ... ... кітабында тың өндірісіндегі қаржы қорының
қайтарымы мәселелері көтерілмей орағытылып ... Ал, шын ... ... бар ... ... өндіріс өлшемі бұрын да бірте-бірте
кеміген, әлі де кеми ... 1961-65 ... ... ... қор ... коэффициенті тың совхоздарында 0,70-тен 0,43-ке
дейін азайды. Көптеген зерттеушілер тың өндірісінің ... ... адам ... орташа узактығы, балалар ... ... ... ... көбеюі, жасырын жұмыссыздық, жергілікті
тұрғындардың көңіл-күйі, маскүнемдіктің таралуы, ... ... ... маңызды мәселелер ұмыт қалдырылады/6,90/.
Жерді талан-таражға салу орны толмас шығынға ұрындырды. Ғалымдардың
eceбi бойынша тыңды игеру жылдарында ... ... ... ... ал кей ... 23 ... дейін бүлініп, құнарсызданған. Қaзip
бұрыңғы тың игерілген аймақтардағы жердің құнарсыздануы 35 процентке дейін
жеттi, оны ... ... сәті әлі ... ... ... жоқ/6,90/. Егерде
«игерудің» осы қарқынынан айрылмасақ алдағы ондаған жылдардан ... ... ... ... де ... ... ... тынбақ. Сонда біз
кейінгі ұрпағымызға қандай жазына қалдырмақпыз.
Елуінші, алпысыншы жылдардағы жел ... етек алуы ... да күрт ... 1954-58 ... әр ... 11,4 центнерден,
1959-63 жылдары 6,1 центнерден астық бастырылды. Осыған орай арамшөптерді
химикаттармен отау және ... ... себу ... ... ... 1960 ... ... Қазақстанның шаруашылықтарында 5,8 мың тонна
минералдық ... ... 1969 жылы 247,7 мың ... ... ... көп ... ... бөлінді/46,43/.
Әрине, минералдық тыңайтқыштарды пайдаланбайтын бip де бip ел жоқ.
Мәселе, ғылыми зерттеулердің негізінде қоршаған ... ... ... ... ... білуде. Амал не, алпысыншы, ... тың ... ... ... ... табиғаттың өсімдігі мен жәндіктеріне орасан зор зиянын тигізіп,
апатқа ұшыратты.
Солтүстік ... ... таза ... ... ... мол екендігі тәжірибеде айқын дәлелденген. Мұның өзі ... де, ... ... ... ... және ауа райы ... ... егіншілікті жүргізудегі тәжірибесі де осы бағыттың дұрыстығына
күмән келтірмейді. ... ... ... 30-35 ... парға
қалдырылады, астық шаруашылығы жөніндегі Қазақ ғылыми зерттеу институтының
ұсынысы бойынша тың ... ... 20-25 ... ... ... Не ... Хрущев отандық және дүниежүзілік тәжірибелерді бұрмалап,
тек жедел астық молшылығын жасау мақсатын көздеп, ... ... ... шұғыл ұлғайтуды ұсынды/6,91/.
Н. Хрущев парды мойындамауымен қатар көпжылдық шөп егуге егінді
тікелей орып ... да тиым ... Ал оның ececiнe ... өсірудегі
құлшынысы жұртшылыққа мәлім. Tiптi, ол солтүстік шеңберге ... ... ... ... ... жүгері жергілікті табиғи ерекшеліктер
ескеріліп, агротехника сақталып, өcipce аса пайдалы дақыл. Не пайда, мұнда
да «дала аруын» өcipyre ... ... ... ... ... ... 1957 ... 22 мамырдағы сөйлеген тағы бip сөзіндегі «Таяу
жылдарда еліміздің әр тұрғынына шаққанда ет, сүт, май өндіру жөнінде ... ... /51,14/ ... ... да icкe аспады.
Осының бәріне қоса «Тың ... ... ... ... ... ... ауыл ... министрлгінің үстіне
совхоздар министрлігі, жергілікті жерлерде совхоздар тpеci, өлкелік басқару
салалары құрылды. ... ... және ... ... ... ... өнеркәсіптік және селолық болып екігі бөлінді. Селолық аудандар
ipiлендіріліп территориялық басқармалар ұйымдастырылды. Айналасы ... ... ... екі ... ... ірілендірілді де, ақыры
олар совхоздарға айналдырылды. Машина-трактор ... ... ... ... ... ... немесе әлеуметтік
қажетіліктен туындамады, қайта әкімшілдік-әмipшiлдiк әдіспен ... да, ... кepi ... тигізді. Халық «кымбатты Никита
Сергеевичтің» толып жатқан реформаторлық жұлқынысынан әбден жалығып ... ... eгін ... жылдан-жылға кеміп, мүлде шeгiнe
жеткен шақта бұрынғы ... одан әpi ... ... ... бұйрығы
бойынша астықты өндіруді арттыру үшiн «eкінші тыңды» игеруге немесе сортаң
топырақты жерлерді ... ... ... ... ... болса бұл кезеңде де көзге түciп қалуға ұмтылды. ... ... ... «бipiншici» В. Ливенцовтын сортаң топырақты жыртудағы «бағалы
бастамасын» республиканың барлық партия, шаруашылық ... ... ... ... «Өз iciн» ... Социалистік Еңбек Epi
атағын алған В. Ливенцов кұрметті демалысқа шықты да, ал оның ... ... ... ... ... тіпті арамшөп те өспейтін
сортаң жерлерді ... ... ... ... әуреге түсуде. Ғасырлар бойы
малдың құнарлы ... ... ... игерілген 4 миллион гектар
сортан топырақты аймактардың 500 мың гектары осы актөбеліктердің үлесінде.
Жерді ... ... ... ... ... eшбip дәлел жоқ.
Ғылыми негізделген жүйе болмағандықтан Солтүстік облыстарда игерілген
(жыртылған) жерлердің ... 65-70 ... ... ... кей ... бұдан
да жоғары. Ғалымдардың ұсынысы 40 проценттен аспауы керек. «Бiз ... ... ... ... Целиноград облысы жерінің 60 проценттен
астамы жыртылды, жердің іріктелмей қатарынан жыртылуы пестицидтер және улы
химикаттармен закымдануы, орман ... ... сулы өзен ... ... ... ... ... табиғатқа, экологияға xayiп
төндірді. Егер жерді аяусыз тағылықпен ... ... ... ... күні не ... мәселенің ең бастысы – адамдар туралы. Демек осы кезде «бәpi ... ... ... ұран ... емес пе! ... ... шабуылды бастаған
еліміздің және республиканың басшылары халыктың мүддесін ... ... ... ... тың ... бұқараның, әcipece
жергілікті тұрғындардың өміріне, тұрмысына қиындықтар туғызды, республика
бойынша 25,4 миллион гектар ... ... ... ... азаюына,
жеке меншіктегі малдарды өсіруді тежеуге әкеліп соқты. Мысалы ұсақ мал өсу
қарқыны шаруашылыктың барлық ... үш есе ... ... саны ... 4340 ... 1961 жылы 1158 ... азайды, ал түйенің саны 1928 жылға
қарағанда сегіз есе кеміп, небары 140-ақ мьщ қалды. Жергілікті тұрғындарды
дәстүрлі ... ... ... тұз, сары май т. б.) ... ... ... каруды сынаумен тұстас келді/6,93/. ... ... ... әсер ... ... жылдардың басында республикада
өкпе ауруына, бруцеллезге, ... және ... ... ... ... де ceбeбi міне ... жылдарда тың жерлерді жаппай игеру кезеңінде Қазақстан халқы
2,6 миллион адамға, ал Көкшетау облысында екі есе (612 мың ... ... ... және ... ... мың ... Солтүстік
Қазақстанның жерлеріне қоныс аударуы мұндағы ... ... ... тұрғындардың ата-баба мұраты мәдениетінің
құдырауына жол берді/6,93/.
Тыңды игеру тым ... және өте ... ... бірнеше жыл бұрын
аяқталған Ұлы Отан соғысының майдандарындағы шайқастар ... ... Тың ... ... ... 6 рет Отан ... 1 ... одан да артық астық өткізді. Рас, бұл ... ... ... ... ХХ ... (1990 ж.) ... ... М.
Сүлейменов айтқандай, кезінде шу туғызып, ол шын ... ауа райы ... ғана ... ... бола ... ... жаны жайсаң жомарт даласы
сияқты шынында да кеңпейіл болып ... Бұл ... және ... екі ... ... ... салыстырғанда айқын
байқалады. Осы мерзімдерде еліміздегі негізгі тыңды игеруші аудандар
астықтың орташа ... ... ... 227 ... ал РСФСР тыңында – 167
пайызға арттырса, ал Қазақстанның тың игерілген солтүстік аудандарында бұл
көрсеткіш 500 ... ... ... ... ... одағындағы
өндірілген бидайдың аса бағалы қатты және күшті сорттарының 60 ... ... ... де, ... астық өнімділігі жағынан өзінен әлдеқайда
жоғары көрсеткішке жете алатын, бірақ астық астық ... ... ... ... ... асыраушығак айналды. Басқанын нанын жеп
күнелтетін және нағыз ... ... ... бастаған
Қаратопырпақсыз облыстардың селоларының көп кешікпей-ақ адамдардан
айырылып, қақпасы ... бос ... ол ... ғылым болжай алмай
қалды. Тоқырау жылдары деп аталып жүрген ... ... ... ... ... ... жалпы түсімі айтарлықтай
төмендеп кетті/41,119/.
Сондықтан да Қазақстан тыңы астық өндіруге зор үлес қоса ... ... Одақ ... ... ... ... тиянақты орындалмай жатты.
1954-1964 жылдары Одақ ... 3 рет қана – ... және 1964 ... ... ... алу жоспары орындалды.
Бұл орайда Қаратопырақсыз аймақтамол мүмкіндіктер болса да, Қазақстан
тыңы мемлекет пен партия басшыларын неге ... тың ... ... ... ... одан әрі ... тек
өнімділікті арттыруды қанағат етпей, тағы да жаңа, жақсы тың жерлер жыртуға
шақыру ұраны 60-шы жылдары да толастамады. Өйткені, Қазақстан тыңы ... ... ... ең арзан астықты бере бастады. Жері тегіс, әрі
құнарлы, қуатты техника ... ... ... – 24 ... бойы тоқтаусыз
пайдалана алатын ен далада астық ... ... ... ... ... аталған Россияның Қаратопырақсыз аймағында 1958-1959
жылдары 1 центнер астықтың өзіндік құны – 33 сом (сол ... ... ... ... ... – 34 сом ... Қазақстанның тың
игеруші совхоздарында 30 сом ғана болды. Мемлекеттің ол ... ... ... ... 47-62 сом ... ... алғанын
ескерсек болсақ, Қазақстан тыңының өзін-өзі қаржыландырып қана ... зор ... ... де белгілі еді. Оның үстіне сол жылдары Қазақстан
тыңының дүниежүзілік қалыпқа сәйкес ... ... ... және күшті
сорттарын көптеп өсіре алатыны да ... ... тыңы ... ... ... ... де, ... де әрі дәмді, әрі
арзан нанмен сылқита ... ... ... ... айналып кеткен еді. Осы орайда Қазақстан Компартиясы ... ХХ ... сөз ... ... ... атқару комитетінің
төрағасы Ж.Ғ. Ысқақовтың «Сапасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... су тегінге сатып алатыны
өрескелдік емес пе?!» - деп, реніш білдіруі өте орынды болған/41,121/.
1965 ... ... ... ... бидайының әр тоннасын 65 сомнан,
ал қара бидайын 60 сомнан сататын болды. Дәл осы ... ... ... ... Арменияда, Түркіменстанда едәуір
қымбат – 90 және 85, ал ... және ... ... ... Прибалтика республикаларында – 130 да 130
еді/11,107/. Яғни, соңғылар мемлекетке өздерінің ... ... ... есе ... сатып, қыруар пайда тапты. Ал Қазақстан бидайының сапасын
мақтағанда, елдің бәрі алдына жан салмады. «Олай ... ... ... неге ... ... ... Егер оған ... одақтық сұраныс өте
жоғары болса, оны басқа ... ... ... ... оны ... ... Сапалы астықтың өзіндік құнының төмен болғаны үшін әрине,
Қазақстан диқандары неге тек қана ... мен ... ... ... ... - деп, ... ... қояды зерттеуші Т.Омарбеков/41,122/.
Қорытындылай келсек, төмендегідей ой түюге болады. Біріншіден, тың
жерлерді игеру ... ол ... ... ... қарамастан, әлі де
одан әpi зерттеуді, әділ талдауды талап етеді. Тың игеру ... ... ... тек ... ғана ... көрсетуге
еліктеушіліктен, үстіртіктен арылу қажет.
Тың жерлерді игерудің негізгі мақсаты – қысқа мерзімде ... аз ... ... ... мол ... ... ету болды. Ал ол
үшін жоспар бойынша әр гектардан орта есеппен 14—15 ... ... ... еді. Бұл ... ... 1992 ... ... бip де бip рет
орындалмады. Мысалы, 1961-1965 жылдары әр ... 6,1 ... ... – 10,2 ц.) ... жиналды. И. В. Русиновтың тұжырымы ... ... ... ... ... әр ... шығымдылығын 1 центнерге
арттырғанда бүкіл тың игерудің нәтиже көрсеткінің өтеуге толық болар еді
деген есебімен ... ... ... «Тың ... ... күрделі қаржы,
– дейді ол, - ұқыптылықпен ойластырып жұмсалса, аз күш жұмсап алға қойылған
мақсатты орындауға болар еді» ... ... біз ... ... нәтижелерін жоққа шығаруды ... жоқ. Тың ... ... ... ... ... жаңа ... элеваторлар пайда болды, егін алқкабы молайды. Тың
жерлер игерілмесе, 90-шы жылдардағыдай 32 миллион ... мол ... ... ... ... ме еді жоқ па ... ... мәселе сол жетістіктердің
құны мен құтында, зардабы мен залалында.
«Тыңды бағындыру» науқаны басталғанда қазақ даласында ... ... ... ... бар ... ... ... Құнарлы
жердің бәрі қара топыраққа айналдырылып, айқұш-ұйқыш жыртылды. Tiптi ауыл-
ауылдың іргесінде мал жаятын пұшақтай ... ... Ал ... ... бip ... да ғана ... келген аймақтарда, ол жерлердің
ерекшелігі ескерілместен, мал ... ... ... Мал жыл бойы бip ... ... болды. Қуаң және аса қуаң
аймақтардағы ... ... ... ... ... айналды. Мамандардың есептеуінше бyгiнгe дейін 15 миллион гектар
жайылым сол жағдайға жеткен. Ал 63 ... ... ... ... ... мал ... ... бipiнің әбден тозығы жеткен. Оның
үcтiнe ... ... ... ... әскери полигондар, алып
құрылыстар, ... ... ... алып ... істен шығып, тоз-
тоз болып бара жатқанын аңғарамыз, экологиялык ... ... ... түскенін сезінеміз.
Тың игеру науқанынан кейінгі қазақ жерінің ... ... ... Н. ... «жер ... азып, атамекен тозып кетті.
Кербез сулу Көкшетаудағы сексен ... сәні ... ... ... Абай ... ... ... жыл бойы Семей атом полигонындағы
сынақтар сілкінтпп ... ... ... ... жер ... ... жүдеді» деп атап көрсетуі өте орынды. ... ... ... ... ... ... ... жеріміздің кешкен қacipeтi мен
мехнатына Қазакстанға келген тын ... ... ... Оған сол ... ... ... жүйе кінәлі.
Қазақстандағы тың жерлерді игеру идеясы ... ... ... жоқ. Ол патша үкіметінің колониалдық саясатын одан әрі
жалғастыру ... ... ... ... ... ... тың игеру патриоттық
және интернационалдық міндет деп асқақктата насихатталды.
Никита Сергеевич тағы бip ... ... ... шақ ... ... ... ... төмендегіше пайымдайды. «Егер патша
өзінің әдістерін қолданып, бұл ... ұзақ ... ... ... алмаса, бiз советтік әдіспен толықтырдық». Иә, бұл одан ... ... ... ... ... ... күні кейбіреулер қазіргі әлеуметтік ұлттық
қайшылықтар ушығып тұрған шақта өткендегі кемшіліктерді көтерудің қажеті не
деген ... қоюы да ... Бұл ... ... ... ... ... бүгінгi дағдарысқа тікелей қатысы бар.
Қазipгi нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ... үшін ... жылдардағы қоғамдандыру, жаппай
коллективтендіру қacipeттi ... оңай ... ... ... ... ... ең шұрайлысы, суының ең мөлдірі патша үкіметінің
отаршыл саясатыныц екпінді жалғасы болған ... ... ... ... ... ... Керісінші, жергілікті халыктың басым
көпшілігі шөл далада орналасқан, оның ішінде артта қалған 70 селолық ... ... осы ... ... ... таңда қазақ халкының басынан
кешкен қacipeт қайталанбауына кім кепілдік бола алады. ... ... ... ... үшiн ... табиғи байлығын
неғұрлым тиімділікпен пайдалану көзделген қaзipгi ... ... ... беру аса ... Бұл бүкіл республиканың ауыл шаруашылығын тығырыққа
тіреген ... ... ... ... ... бip ... ... НАУҚАН КЕЗІНДЕГІ КАДР ЖӘНЕ ЖҰМЫСЫШ-МАМАН ТӨҢІРЕГІНДЕГІ ОРТАЛЫҚТЫҢ
САЯСАТЫ
Қазақстан Республикасы экономикасының ... ... ... жолдарын іздестіру жағдайында ауыл халқының тарихи бейнесі ... ие ... ... ... тың және ... жерлерді игерудің кейбір
көлеңкелі тұстары турасында көптеген зерттеулер ... Ал осы ... ... ... ...... кадрлар мен жұмысшы мамандар
орайында жүргізген саясаттан ... ... ... Комитетінің 1954 жылғы ақпан-наурыз Пленумында
қабылданған шешімде қысқа мерзімде ... ... ... Краснояр
өлкелерінде), Ораолда, Поволжье мен Солтүстік Кавказдың, Қиыр ... ... жаңа тың және ... ... ... астықты
дақылдар егістігінің көлемін кеңейту көзделген еді.
Қазақстан тыңында аймақтық мүдде емес, одақтық мүдде, ... ... ... ... ... ... «Тың көтеріліп» отырған өлкені
атамекен еткен ұлттың рухани дамуы, теңіздің тамшысындай елеусіз ... ... да оны ... ... те, елеп те ... ... деген сылтаумен Қазақстанға СОКП Орталық ... ... ... ... Украинадан және т.б.
республикалардан тыс жерлерден қазақ жерінің, қазақ халқының тарихынан ... ... де, ... табиғи тыңының өзіндік климаттық
және географиялық ерекшеліктерінен де ... ... ... аппарат
рухында ұзақ жылдар бойы «сталиндік» тәрбие алған жетекші ... ... ... тек ... екі ... ... ғана ... саны 25
мыңдай болған олар жергілікті кадрларды басшылық жұмыстардан ... Жаңа ... ... 176 адам ... ... ... және ... партия комиттеттерінің және республиканың Орталық
партия комитетінің ... ... және ... ... сырттан келгендердің 250-і тыңдағы совхоздардың, МТС-тардың
директорлығына бекітілді/22,361/. ... бәрі ... ... және
олардың өкілдеріне сенімсіздік көрсетудің нақты көрінісі болғанын ... өзі де ... ... ... ... ... келген «жетекшілер» жаңа совхоздарды бұрыңғы қазақ
ауылдарынан ... ... ... ... ... шын мәнінде тыңға
берілген көмектен тыс қалдырды. Ал бұл шұрайлы жайылымдардан ... мал ... ... ... қазақ ауылдарының біртіндеп
«болашағы жоқ ауылдар» қатарына қосылып, жер бетінен құрып кету ... ... ... ... ... 1,5 мыңдай мұғалімдер жапырлап
ашыла бастаған жаңа орыс тіліндегі мектептерде оқытушылық қызметтерін
бастап та ... Ұлт ... ... ... ... газеттердің
тек орысша шығуы – «интернационализм мен халықтар достығы принциптеріне
сәйкес келеді» - деген зиянды ... ... ... ... жыл бұрын
ғана «ұлтшыл» деген айыппен әбден ықтырылып, қуғын-сүргінге ұшыраған қазақ
зиялыларынан ... – «жүз ... ... ... - қазақ жерінде пайда
болған жаңа интернационалистерпланетасын сан қилы ... ... ... ... ... ... пен өнер қайраткерлері үшін халық ернлігін бейнелеуден артық
қызғылықты да шабытты міндет жоқ деп ойлаймын», - деді Л.И. ... ... мен ... Москвадағы онкүндігіне әзірлік туралы 1955 жылғы 27
қазанда ... ... - ... ... ... ... көз
алдымызда орасан көп адамдар көшіп-қонып, жаңа көп ұлтты коллективтер
қалыптасып, жаңа семьялар ... ... ... үшін ... ... ... бұл шайқаста нағыз ерлер өсіп, есейіп, олардың мінез-құлқы шыңдала
түсуде. Бұл ... бұл ... ... ... ... ... ... оларды тарихта
қалдыруына лайық емес пе?»/11,75/.
Бірақ, ... ... пен өнер ... ... ... да бұл
тақырып, тарихта қалатындай күші бар шабыты шығармалар туғыза алмады. Оған
кім кінәлі? Т.О. Омарбековтың пікірінше, ұлттық ... ... ... ... ... әдебиет пен өнердің тамсана жырлай алмауы табиғи нәрсе.
Брежнев тыңды игеру тақырыбын күн ... ... және тың ... ... ... әлі қолжазбасын талқылап бітпеген, ... ... ... ... да, ... де ... ие бола ... С.Мұқановтың «Дала толқындары» романын көтермелеп
бақты. Кезінде ... ... ... ... мен ... ... бұрыңғы басшысы Ж. Шаяхметов енді тек ... ... үшін ғана ... ... болды. Брежнев «Тың»
кітабында М.Әуезовтың, Қ. ... кеін ... ... ... ... мақтаныш етіп жазғаны белгілі. ... ... ... заңсыздықтың себептері оның терең моральдық, саяси ... жаңа ... ... жоқ. ... ... ... сөйлеген Брежнев идеология саласындағы, әсіресе ұлт мәселесіндегі
бұрын орын алған өкінішті қателіктерді ауызына да ... жоқ, ... ... ... ... Брежневтің, Беляевтің және республиканың Оқу
министрлігінің осы мәселемен тікелей айналысуға міндетті ... ... ... Пленумдарында, республика коммунистерінің ... ... ... мен ... ана тілін қорғау,
балалары ана тілінде оқыту туралы қамқорлыққа толы ... ... әуре ... ... жоқ ... ... ... дейді Т.Омарбеков,
мұндай қамқорлық бұл ... еш ... ... да, ... да
емес/41,123/.
Л.И. Брежнев Қазақстан тыңын айтқан кезде коллективтендіру, ... ... ... ... ... ... қоныстандыру жылдарын да еске
ала кетеді. Көптеген өзгешіліктермен ... ... ... ... болғанын еріксіз млойындауға тура келеді. Біріншіден,
қауыртжүзеге асыру әдісі қолданылды, ... ... де, ... де байырғы, тұрғылықты халық мүддесі, жалпы мемлекеттік көлемдегі
міндет тасасында елеусіз қалдырылды да, ... ... ... алмайтын
ұлтаралық проблемалар тудыратын әлеуметтік-саяси ... ... ... ... қарамастан бұл шаралар жергілікті,
тұрғылықты жәнебайырғы ... өз ... ... әлеуметтік және
рухани ығыстырылуына алып келді. Сондықтан да ... ірі ... ... ... ... ұлт ... де шын мәнісінде толық бақытты бола
алмады және бұл олардың рухани, интеллектуалдық деңгейін де ... ... ... олар жергілікті ұлттың тілін де, ... де ... ... ... ... отанынан, рухани орталықтарынан алыс
ұзап кетті. Бұл әсіресе Қазақстан территориясына жоғарғыдай науқандардың
нәтижесінде келген ... ... ... ... ... республикаларға
жоғардағыдай жаппай қоныстандыру, олардың ата-мекені – ... ... ... ... ширек ғасырдың ішінде Россияның Қаратопырақсыз
облыстарының көбісі ... село ... ... астамынан
айырылып қалды /42,78/. Мұндай кейбір облыстар әрбір ... село ... ... тең ... ... пенсионерлер /49,179/. Міне сондықтан
да Ресей Президенті Б.Н. Ельцин ССРО халық депутаты болған ... ... ... елімізге тарап кеткен және көптеген республикаларда ... ... ... Осы ... ... ... ... аса маңызды –
Россия жұмыс орындарын, өмір сүруге қажетті жағдайлар ... ... ... ... ... - ... ... белгілі социолог ғалым В.И. Переведенцев орыстарды Россия
деревнясанына қайтарудың қиыншылығын айта келіп, тағы да ... ... ... ... «Қаратопырақсыз алқаптың демографиялық проблемаларын арнайы
зерттеген, халық миграциясының маманы ретінде, менің ... ... ... ... ... 50-ші ... орта ... тың дегенімізді
қалай қоныстандырсақ, шамамен дәл осылай екінші қайтара қоныстандыруға тура
келді»/42,99/.
50-ші, 70-ші жылдары ... ... және Орта ... ... ... ... ... құпия емес. Осыны ескере
отырып, қазір ... ... ... да ... ... ... селоларды әлеуметтік жағынан жақсартып, осы өлкенің өзіндегі
қалаларға әлі орнығып ... ... ... ... ... қайтару керек. Ал олардың Россия ... ... ... тағы да әртүрлі жеңілдіктер жасау жолымен оңтүстіктегі, дәлірек
айтсақ, Қазақстан мен Орта ... ... ... ... кері ... ... ... мұның бәрі материалдық
және моральдық ынталандыру ... ... ... ... тиіс.
Мұндай процестен, біздің ... ... ... ... орыс ... да, ... ... да, түптеп келгенде, көп
нәрсе ұтқан болар еді және ұлтаралық қатынастар жағдайы ... ... ... ... ... ... ... аттаныс басталған кезде демографиялық
проблемалар мен ұлттаралық қатынастар мәселесі Н.С. Хрущевті де, ... де және ... ... ... да ... ... Кезінде ұлттық аудандарда, республикаларда жұмыс істесе де ... ... ... ... алмады. Тыңға шақыру ерікті болды
дейміз, бірақ әкімшілік-әміршілдік жүйеде толық ... ... ... кім ... ... Совет Армиясы қатарынан көп ... ... ... ... ... және ... ... барлардың мерзімінен бұрын босатылып, арнайы ... ... ... ... ... ... ма? 1965
жылы республиканың егіс далаларында біразы уақытша жұмыс істеген ... ... ... /30,288/ ... патриоттар және еріктілер еді деп
айта бергеніміз шындыққа еш жанаспайды. Тіптен, қазірдің ... ... ... мен совхоздардың механизаторларды тың өлкесіне
уақытша жұмыс ... ... ... ... ... ... ... белгілі ғой. Тыңға қаласа да, қаламаса да
амалсыздан ... және ... ... ... де аз ... ... да, алғашқы екі жылда-ақ тыңды жыртқандардың талайы кері
тайып тұрды, қазақ жерінің болашағы мұндайларды толғандырған жоқ. Бұл ... ... ... Рой ... ... ... ... ғана
қылмыскер болғандардың эшелондары да келіп жетті; өзінің қамалу мерзімінің
көп ... ... және ... ... істеуге келісім бергендерге
кешірім жарияланды. Еліміздің әртүрлі облыстарынан Қазақстанның солтүстік
облыстарына Еділ ... ... ... жер аударылды. Сірә, бұлар
тыңның ең таңдаулы еңбеккерлері болар, олардан жаңа аудандарда біртіндеп
басты ... ... ... /39,16/, - ... ... ... сәйкес келетіні айдан анық сияқты.
Осы жерде кейіннен тыңды бір дауыспен ... Л.И. ... тағы сөз ... Ол 1955 жылы 5 ... ... Компартиясы
Орталық Комитетінің Пленумында былай деп қамыққан болатын: ... ... ... ... ... ... ... қатты алаңдатып
отыр. Оның үстіне жергілікті партия және совет органдары мұндай пиғылдарға
әрқашанда және барлық жерде бірдей ... ... ... тұра ... ... ... ... Орталық Комитетінің бюросында талқыланды,
қазір оған зор мән беріліп отыр...»/11,59/.
Немесе оның осы пленумдағы басқа ... ... ... тек ... ... ... ғана байқалып отырған жоқ.
Кейбір совхоз директорлары да өздерін жұмыстан босату туралы ... ... ... ... басшыларды қайтпексіз? Әрқайсысын жеке-
жеке талқылау керек. Бәлкім, кейбіреулерін жазалауға және қатаң ... ... ... әрине, еріктілік принциптеріне де, жалпыхалықтық
энтузиазмге де жатқыза алмайсың.
Басқаны былай қойғанда, Совет Армиясы мен Әскери-Теңіз флоты саяси Бас
басқармасы бастығының ... ... жылы ... ... ... ... ... жіберілген Л.И. Брежневтың өзі де
табиғаты жайсыз тыңнан «қашып» кетудің амалын іздестірді. 1955 жылы ол ... ССРО Ауыл ... ... В.В. ... бір ... ... сен жақынсың ғой, шалға (Н.С. Хрущевті айтып отыр – ... бұл ... алып ... /29/ - деп ... тыс ... жасады.
Кешікпей-ақ ол Қазақстан тыңынан құтылды, Орталық комитетке хатшылықа
шақыртылды. 1956 жылғы алғашқы ... ... оның жаңа ... ... ... ... соғысы, коллективтендіру сойқандары қазақтардың едәуір бөлігін
туған жерден бездіргені ... Тың ... ... басқа одақтас
республикалардағы қазақтарды ата мекенге ерікті түрде қайтаруға үлкен
мүмкіндік ... еді. 50-ші ... ... 32-ші ... ... ұрпақ әлі тірі болатын, оларды сондықтан да одақ көлемінде белсенді
үгіт-насихат жұмыстары жүргізілгенде, және ... ... ... ... ... ... ... түспейтін еді. Бұл
тың өлкесінің демографиялықдамуына да, ұлттық мәселелеріне де, ... ... ... да, мал шаруашылығының дамуына да тек қана игі
әсер ететін еді. ... ... де ... ... ... болды дейміз.
Бұл – шындық. 1954-1956 жылдары тыңды игеруге 391,5 мың ... де рас. Ал ... ... ... ... және ... және ... есебінен сонша механизаторлар даярлап
шығаруға мүмкіндіктер болған жоқ дегенге кім сенеді? Оданда сол ... ... ... ... ... ... аударылған десек шындыққа
жақындаймыз.
Егер тыңды игерудің Қазақстан жерінде жүргізіліп ... және ... ұлы істе ... ... ... болса, мәселе мүлде басқаша
болар еді. Онда ... ... – ата ... ... қол үзген
талай қазақтар тыңды игеру науқанының арқасында туған ... ... ... еді. ... ... оралу құштарлығы және үміті республикадан тыс
жерлердегі қазақтарда әлі де ... жоқ, ал 50-ші ... аға ... ... бұл сезім тіптен күшті еді. «...1931-1932 жылдары ашаршылық ... ... ... ... жан ... екен әкеміз, - деп жазады
Моңғолия қазағы Ержәнібек Қажыұлы ... ... ... ... тағы ... ... тың игермек болсаңыздар, басқа жұртты
жаппай-ақ, шетелдердегі туыстарыңызды шақыртсаңыздар. Біздің Бай ... ... 6 ... жас жұмыссыз жүр» /41,125/.
Мұндай құлшынысты тек Моңғолия ... ғана ... ... ... ... ... болып жазылып жүрген қазақтарды тың игеруге
арнайы шақырғанда Қазақстанға келмейтін еді деп кім айта ... ... ... тың ... ... ... ұлт саясатының әлі де тізгін босатпаған
салдарлары кез-келген бұрыңғы шет елдікті (мейлі ол қазақ болсын) күдікті
адамдар ... ... егер ол ... ... болса «қытайлық» деп айдар
тағып, көшіп келген ауданнан алысқа рұқсатсыз шығуға тыйым салынғаны, ... ... ... ... ал партияның оларды өз қатарына ... ... ... өзі ... ... ... кеудеден итеріп,
тысқа тебудің анайы да тұрпайы ... ... ... ... бастап, барлық республикалардағы хабар-ошар
құралдары тыңға шақырған жалынды үндеулер жариялады. Бірақ ата ... ...... ... ... шақыру назардан тыс қалды. Қазақстан
тыңына басқа республикалардан келген жігіттердің де, ... ... аз ... жоқ. Бірақ республиканың тың игеруші бес облыстарына
басқа жақтан 800 мың адам ... ... ... ... ... ... ... Ал бұл ешкімді де толғандырмады. Сондықтан Қазақстандағы
қазақтардың үлес салмағының республикада одан да әрі азая ... ... ... ... де ... ... Табиғи өсімі жоғары бола тұрса
да, осының алдындағы санақпенсалыстырғанда, қазақтар тың ... ... ... ... ... басқа ұлттардың үлес салмағы бұрынғыдан да
өсе түсті. Республикада қазақтар 30-ақ ... ал ... 42,7 ... 1959 ... ... көрсетіп берді /3,48/.
Осылайша Қазақстан негізінен қазақтар тұратын ... ең ...... ... ... көп ұлтты республикаға қалаға айналып
кеткенін де білмей қалды. Ал кейіннен Қазақстанға ... ... ... етіп беру ... мәселе қозғалғанда, Савельев сияқты тың «идеологтары»
Қазақстанда орыс тілділер көп болғандықтан мұндай ұсынысқа өздерінің көңілі
толмайтынын ашықтан-ашық ... ... ... жаза ... еді
/41,126/. Солтүстік Қазақстан жерлерінің қазақтардікі екеніне күдіктене
қарайтындар пайда болды.
Біздің ... ... ... ... едәуір бөлігін
жоғарыдағы РСФСР-дың қаратопырақсыз облыстарында дәл сол ... ... еді де, ... ... күшін сондағы жерлерді интенсивтендіріп,
тыңайтып, «жөндеп» алуға шақырған жөн еді. Ал Қазақстандағы тың ... ... аз ... оны ... ... және ... ... көмегімен, адам күшімен ... ... бар еді деп ... Т. ... ... Ойын ... зерттеуші: «Оның үстіне Россиядағы Қаратопырақсыз ... ... ... ... ... әлдеқайда қолайлы топырақтық-климаттық өлке
болып табылатынын жоғарыда айтып кеттік. Соңғы 20 жылдың ішінде мұндағы әр
гектардан алынатын астық 13 ... 17 ... ... ... ... бұл көрсеткіш 9 центнерден 11 центнерге дейін ғана өсті. Осыған
қарамастан және өзінің ... 29 ... және ... ... ... аса ірі ... ... бола тұрса
да РСФСР-дың Қаратопырақсыз аймағында ... ... ... ... жалпы Қазақстандағыдан әлдеқай аз (1987 жылы Қазақстандағы астық
дақылдары егістігіңнің жалпы көлемі 24 525 мың ... ... ... ... ... ... – 13 938 мың гектар ғана болды. Бірақ әр
гектардың өнімділігі жоғары болғандықтан Қаратопырақсыз аймақ ... ... мың ... ғана аз ... /43,67/. ... ... қорытынды:
Қаратопырақсыз аймақты игеруді интенсивтендіруді 1974 жылы СОКП ... СССР ... ... «РСФСР-дың Қаратопырақсыз аймағының
ауыл шаруашылығын одан ары дамыту шаралары туралы» қаулысы жарық ... ... ... Қазақстан тыңы игерілген кезеңде қолға алған жөн болатын
еді деген пікірді растай түседі. Біреулер бұған қажетті қаражатты ... ... деп ... да ... Қазақстанда өте көп жердің жыртылуы және
тыңның «ұлы ерлігі» туралы көтеріңкі сөздердің ... ... ... ... рас. Шындығында осы Қазақстан тыңына жұмсалған көл-
көсір қаражаттың аз ғана бөлігі бұл ... іске ... ... ... ... ... тың игеру мемлекеттің қыруар қаржы бөлгені туралы талмай, қайта-
қайта қайталап айтқан кезде, мына маңызды мәселені ... ... ... ... ... тек қана пайда түсірді және одан мемлекет
ешқандай (егер ақша ... ... ... зиян ... ... ... ... игеруге кеткен шығынның алғашқы ... таза ... ... бергенін есептеп шығарып қойған. 1954-1962
жылдардың ішінде ... ... жаңа ... ... ... ... 649 млн. сом таза ... ... ... ... ... да ... ... Бірақ тыңның алғашқы жылдары
өзін-өзі қаржыландырып, таза табыс бере бастауы ... ... ... ... 1960 ... ... ... жұмсаған 1 сом шығынға 1 сом 77 тиын пайда
қайтарып отырса, 1961 жылдан бастап бұл ... 1 сом 62 ... ... қаржының қайтарымы бірте-бірте төмендей берді.
Тың игерудің еңбек ресурстарының санына әлбетте өз ... ... жыл ... егін ... ... ... қала халқы және әскери
бөлімдер тартылды. Мұның бәрі астықтың өзіндік ... әсер ... ... ... да көп болды, себебі, ұлан-ғайыр өлкені игеру оңайға
түскен жоқ. ... ... де тың ... ... әсерін тигізбей қоймады.
1954 жылы наурыз айында ғана комсомолдық жолдамамен 24 970 тың игерушілер
келді ... ... тың ... ... ... ... саны ... оның 350 000 тыңға жіберілді /8,48/. Бұдан кейінгі жылдарда
Мемлекеттік ... ... ... 1959 жылы ... ... қыз бала ... ... Бұл жастардың арнаулы ауыл шаруашылық
мамандықтары болмаған, еш ретсіз, заңсыз жіберілген. Себебі, олардың ... ... ... ... ... ... ... қолы жетіспеді. Олар Украина, Ресей, Белоруссия, Молдавия және
т.б. республикадан тыс ... ... ... қатар, миграциялық
толқын жергілікті ... ... ... ... ... ... 30 пайызға төмендетіп жіберді.
Қалай дегенмен де, жұмысшы табы тыңдағы кеңшарларды қолға ала отырып,
партия қойған міндеттерді орындауға белсене кірісіп ... ... ... ... ... ... келген жерінің атымен –
Московский, Бауманский, Астраханский, ... ... ... ... комсомолец т.б. деп аталды. Өнеркәсіп
орындарының ұжымдары ауыл шаруашылық өндірісіне, тың және тыңайған ... ... мен ... ... Жаңа ... ... жаңа елді
мекендер бой көтерді. 1954-1955 жылдары ұжымшарлар мен кеңшарларға 4,5 мың
маман жіберілсе, 1959 жылы олар 15 ... ... ... және орта ... ... ... ... жұмысшылардың көптеп келуі ... ... үлес ... ... ... ... мамандар емес, жәй ғана жұмыс қолы ... ... алып ... ... байырғы тұрғындары қазақтар
арасынан-ақ жұмысшылар алуға болар еді. Бұл ол ма, ... ... ... да тың ... ... ... еді деген пікірі де
іске асырылуына болар еді ғой. ... ... ... патшалық Ресейдің қазақ
Сахарасын отарлаудағы саясатын жалғастыруды көздеген. Сол себепті де славян
халқы ... ... ... және олар ... бұл ... жергілікті халық –
қазақтардан саны асып түсті.
Дегенменде, бастапқыда мамандарды Қазақстаннан өзге жерлерден алып
келгенімен, ... ... ... кері ... ... ... және
жұмысшы мамандардың барлығын тек сырттан ғана әкеле беру мүмкін ... ... ... ... Қазақстанның өзінде дайындау
керектігін түсіне білді. Бұл кемшіліктің орнын толтыру үшін ... ... ... ... дайындайтын оқу орындары ашылып, ... ... ... мамандарды даярлай бастады.
«Республикамыздың ауыл шаруашылығы халық шаруашылығының жоғары дамыған
саласына айналды. Колхоздар мен ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерін өндіру ... ... ауыл ... ... да ... ... ... ауыл
шаруашылығын индустриялық негізге көшіруге, колхоз бен совхоз өндірісін
шоғырландырып, оны ... мен ... ... ... ... ... интенсивтендіруге ерекше көңіл
бөліп отырды. Механикаландыру, химияландыру және ... кең ... ... ... ... ... ... /7,98/.
Ауыл шаруашылығының мамандары мен басшы кадрлары өндіріс саласында
қызмет атқаратындардың ішінде шеберлігі жоғары ... ... ... ... ... мен шеберлігін жетілдіре беру, қоғамдық еңбек ресурстарының
құрылымын ... ... ... ... ... ең ... ... саналды.
Сондықтан да алпысыншы жылдары республикада ауыл шаруашылығының өсіп
өркен жаюы, сондай-ақ 25 млн. гектар тың және ... ... ... ... ... ... және электрлендірілуі,
химияландару мен жер суландыруды кеңінен ... ауыл ... ... көбейту және жақсарта түсуді талап етті.
1961-62 жылдары республикадағы жоғары оқу ... мен ІІ ... ... оқу ... 14 ... бойынша ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... ... етіп отырған дәрежеден әлдеқайда ... ... 1963 ... есеп ... республиканың ауыл шаруашылық саласына ... 40,1 мың, орта ... ... 54,8 мың ... ... ... ... сол жылдың өзінде әңгіме етіліп отырған салада 18,2 мың
жоғары дәрежелі, 132,2 мың орта дәрежелі ... ... ... ... ... ... жетіспейтін. Себебі 1954-63 жылдар
аралығында, яғни он жыл ішінде ... оқу ... бір ... ... ғана ... ... ... ал экономистер мен инжер-
экономистер мүлдем даярланбаған еді. ... ... ... ... Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты және ... ... ... ... Шарбақтыда ауыл шаруашылығын
механикаландыру техникумдары ашылды. 1966 жылы ... ... ... ... ауыл ... институтының филиалы,
Қарағанды облысында Мичирин совхозтехникумы, Қостанай облысында Арқалық
ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы оқу орындарының жаңа жүйелері –совхоз-техникумдар
көбейе бастады/7,100/.
1960-1961 оқу жылдары республикадағы мұндай оқу орындарының жалпы саны
жетеу ... СОКП ... ... ... және ... орта оқу орындарының
алдына ғылым мен техниканың перспективалы бағыттары бойынша өз ісін жетік
білетін, ұйымдастырушылық және ... ... ... ... теориялық білімін практикамен ұштастыра алатын мамандар даярлау жөнінде
үлкен міндеттер қойды. Осы міндетталабына сай ... және орта ... ... өз ... ширата түсіп, оқу процесін барынша жақсартуға, оқу
орындарын жоғары дәрежеде даярланған ғылыми-педагогикалық ... зор ... ... ... Осы міндет талабынасай жоғары және орта
дәрежелі оқу орындары өз жұмыстарын ширата түсіп, оқу ... ... оқу ... ... ... даярланған ғылыми-педагогикалық
мамандармен нығайтуға зор көңіл бөліп отырды. Осы кездерде республикада 22
білім саласы ... ... ... 40 ауыл ... ... оның 13-і ... Бұл ... маманданған
кадрлар даярлапу жұмысы жақсы жолға қойылды/7,100/.
«Ауыл шаруашылық ... және орта ... ... оқу ... олардағы студенттер мен оқушылар ... ... ... ... ... нығайтуға себін тигізді. Әсіресе,
бұл жұмыс 1965 жылғы наурыз Пленумынан кейінгі кезеңде пәрменді жүргізілді.
Он жыл ішінде (1965-1974) жылдары республика ауыл ... оқу ... мың ... 91,3 мың арнайы орта білімі бар ... ... ... /2,87/. ... және орта дәрежелі арнайы оқу орындары ауыл
шаруашылығы үшін маман кадрлар ... ең ... көзі ... ... ... ... артуына елеулі үлес қосып
отырды.
Ауыл-селоны маман кадрлармен ... ... ... ету тек ... ... және орта ... ауыл шаруашылық оқу орындарын көбейту,
оларға қабылданатын жастардың санын арттыруымен ... ... ... ... бітірген бірсыпыра жастардың білім
дәржесінде елеулі ... да ... ... жою үшін ... ... мен ... ауыл ... бойынша кәсіптік мамандық беретін оқу
орындарында) алыс аудандардан оқуға ... ... ... ... ... курстарын ашып, маманданған оқытушылардың лекциялары ... ... ... ... ... ... өріс ... бірге бірсіпыра аудандарда және елді мекендерде жоғары оқу
орындарына түсушілерге даярлық курстарын ашып, жастарды ... ... беру ... ... ... ... қадам институттарға
студенттер іріктеуде көмекшілік роль ... ... ... басшылар өндіріс ... ... ... ... ... ... қамқорлық
көрсетіп отырды. Коллективтің мұндай ... өз ... ... болып қайтып ... ... ... ақтауды мұрат
еткен студенттер үшін зор абырой болып табылды. Мысалы, 1964 жылы ... ... ... ... ... ауданы, «Октябьдің 40
жылдығы» колхозының 22 стипендияты оқыды. 1965 жылы ... ... ... ... ... 30 ... ... және орта
арнаулы оқу орындарында оқыды. Совхоздың басшылары жергілікті жастардан
ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... да ... иелерін даярлады. Жұмысшы және село ... ... ... ... және олардың ... оқу ... ... ... ... мақсатымен 1964 жылдан бастап жоғары оқу
орындарынан ... ... қол үзіп ... ... айлық, ал
өндірістен қол үзбей оқитын он айлық даярлық курстары ... ... ... ... орта ... бар озат ... колхозшылар және
СССР Қарулы Күштерінің қатарынан босаған азаматтар қабылданды. ... ... 1 курс ... берілетін мөлшерде стипендия
алып, институтқа ... ... ... ... Қазақ ауыл
шаруашылық және Целиноград ауыл шаруашылық институттарында даярлықбөлімдері
ұйымдастырылып, олардың әрқайсысына 100 ... село ... (ең ... аса ... болып отырған шалғай аудандардың ... ... ... 1961-62 ... он алты ауыл ... техникумдарында
колхоздар мен совхоздардың басшы кадрларын даярлайтын арнаулы бөлімдер
ашылды, оларға жыл сайын барлығы 1050 адам ... ... ... ... – 230 ... ... ... – 395 ... ауыл ... механикаландыру мамандығы бойынша –
425 адам) қабылдау белгіленді. Әйтсе де бұл екі ... ... ... не бары 700-дей адам ... да, ... ... ... қалды. Бұл республика шаруашылықтарында басшы қызметте
істейтіндердің көпшілігін жасы 35-тен асып, оқуға түсуге ... ... ... мен ... ... ... атқарып отырға
қызметтерінің сай келмеуіне, т.б. жайдайларға байланысты болды. Сондықтан
келесі жылы бұл ... ... ... ... ... ... бригадирлердің көмекшілерін, механизаторларды, звено ... ... ... село ... ... оқу ... және техникумдарда
сырттан оқуына ерекше ... ... ... ... ... ... оқуын одан әрі өрістету ісінде үлкен тәжірибе
жинақталды. Сол тәжірибе ... ірі ... ... ... ... ... сырттан оқитын кешкі бөлімдері
ашылды. Оларда техникумның 1-ші және 2-ші курс ... ... ... Осының нәтижесінде студенттердің оқу үлгерімі де жоғарылады
/7,102-103/.
Ауыл шаруашылық жоғары оқу ... да ... оқу ... едәуір тәжірибе жинақтары. Мысалы, Қазақ ауыл шаруашылық.
Институтта ... қол ... бес ... жуық шаруашылық басшылары,
арнаулы орта ... бар ... және ... ... ... Тек
1965 жылы ғана 500-ге инженер, агроном, экономистер мен ... ... ... ... қол ... ... ... алып
шықты/7,103/.
Сырттай оқу жүйесінің кеңеюі, ұйымдастыру және ... ... ... іске ... ... ... үзбей оқитындар қатары өсті.
1964 жылы ауыл ... ... оқу ... ... ... саны ... оқу жылдарымен салыстырғанда 4,3 есе, ал
техникумдарда 3,5 есе артты. Мектеп ... ... ... мен ... ... істеп, өздерінің өндірістік мамандықтарын жетілдірумен
бірге институттар мен техникумдарда оқыды. Басқа одақтық ... ... ... оқу ... ... белгілі бір мөлшерде
Қазақстанға жыл сайын жолдамамен жұмысқа жіберіліп отырды. ... ... ауыл ... ... ... маман кадрлар санының
сырттан келген кадрлар арқылы өсуіне әсер етті. Көптеген адамдар еліміздің
ірі ауыл ... оқу ... ... село ... ... шаруашылық өндірісінің барлық салаларында жаңашылдар мен
озаттардың ... іс ... ... ... Ауыл ... ... және озат ... жаңа жетістіктерін
қысқа мерзімде үйрету де іске ... ... ... арттыру ісінде таңдаулы шаруашылықтардың ... ... ... ... озат ... мектептері аса маңызды орын
алды. Озат тәжірибе мектептері – жаңалықтар жаршысы ... Бұл ... ... егіншілер мен малшылар, механизаторлар және басқа да
мамандықтарды меңгерген село ... ... мен ... ... қысқа
мерзімді семинарлар мен курстарда даярлықтан өтіп, ... ... ... отырды/1,99/.
Дегенмен кейбір басшылар шаруашылық және мәдени құрылыс мәселелерін
шешуде дәйектілік танытпады. «Олар көп жағдайда ... ... ... ... ... қызмет көрсету ісін назардан тыс қалдырды. Осы салада
қызмет ... ... ... ... ... (баспана, отын-су,
тағы басқа) түбегейлі шешімін таппады. Яғни, ... бір ... оқ бойы алға ... ... саласында артта
қалушылыққа жол беруге болмайтыны естен шығарылды» /2,94//. Сол ... ... ... ... саны тез өсіп ... өз ... бойынша жұмыс істегендері аз болды. «Мәселен, 1960
жылдың екінші жартысында ... ... ... ауыл ... және орта білімі бар 540 маман басқа салада қызмет істеп ... ... 296 ... ... мал ... 194 экономист өз
мамандықтары бойынша ... ... ... ... ... ... және орта оқу ... ... мен ... жолдамамен келмеуі. Екіншіден, жас
мамандардың үймен ... ... ... ... ... жасына дейінгі баласы бар маман әйелдер ... ... тыс ... ... кейбір шалғай ауылдарда балабақша
мен дәрігерлік бөлімнің және мәдени ошақтардың ... ... ... шалғай ауылдарда көлік қатынастарының қиындығы тағы басқа әлеуметтік-
экономикалық жағдайларға байланысты болды.
Жалпы, ауыл шаруашылық мамандарын даярлау ісінде сапа ... ... ... ... бөлінді. Ауыл шаруашылығы дамыған алдыңғы
қатарлы өркениетті ... ... мен ... ... ... ... Солай болғанмен де ауыл шаруашылығында қазақтан шыққан
мамандар саны аздап болса да көбейгені ... ... ... ... тап ... ... ... қуып-жазалады. СОКП тарихының 5 томының ... ... ... ... ... ... үлкен көмек көрсетті» дей ... ... П. К. ... Л. И. ... А. Е. Клещевті, Г.
А. Маленковты, М. Г. Рогинецті, С. М. Новиковты, С. Д. ... ... ... ... да Орталық Комитеттің, ... ... ... және ... хатшылырына тағайындалды (формальді
түрде сайланды). 1954-55 ... СОКП ... ... ... ... ... ... үшін 176 жауапты ... ... ... бipiнші хатшысы қызметін атқаруға жіберді. МТС және ... 250 адам ... ... ... ... екі ... жолдамасымен барлығы 26 мыңға жуық коммунистер жіберілді
/22,361/. Тың аймағындағы басшылық ... ... ... ... Республиканың бұрынғы басшыларын шұғыл ауыстыру шаралары
Орталық Комитеттің шынайы көмегi деген ... ... ... ... бойынша бұрынғы басшылардың үлкен республиканы ... ... - олар ... ... «бұл ... құл болсын»
принципін ұстанды /11,29/.
Кадрлар мәселесі ... ... сол ... ... соңғы кезге
дейін) ұлттық саясатты демократияшылыққа да, немесе интернационалдыққа да
жатқыза алмайсың. ... бұл ... ... бip ... ... ... аяққа басатын тағы да бip ... ... ... ... ... жүйесінің барынша шиеленісуі,
мәдениеттің төмендігі осы тың игеру мәселесінде айқын көрініс тапты ... ... ТЫҢ ... ... ... ... өзі ... адамға деген қамқоршылықтың бар жерінде ғана
экономикалық қатынастар сәйкестігі пайда болады. Тың ... ... ... әлеуметтік саясаттың барша саласын жарасымды, ... ... ... жүргізіп отыруға көп көңіл бөлмеді. Бұл кезде орын
алып келген ... ... ... ... ... көбірек
орын алып келді. Бұл барып тұрған көзбояушылық еді. Тың ... ... ... ... ... ... ... іске қосылғанмен, олар жөнінде берілген есептер мен цифрлардың
сыртында шындық көрінісі бар, ... ... ... игі ... ... ... ... аз болғанын аңғару қиын емес еді.
Кеңес мемлекті тарапынан 50-ші және 60-шы ... ... ... ... ... ... болсақ, Сталиннің басшылығы кезіндегі
қоғамымыздың даму барысы кеңес адамдарының материалдық әл-ауқатын жақсарту
мен олардың ... және ... ... көрсету барысында әсіресе
мақтаншылық жол берілгендігі байқалды.
Мәдени-ағарту мекемелері қызметкерлерінің жұмысын ... олар ... ... ... қана ... осы ... үшін ... дайындап,
олардың рухани-білім дәрежесін көтерудің қажеттігіне күмән жоқ-тын.
Село тұрғындарының арасында тұрмыстық жағдайларының ... ... ... тұрақтамайтындығын ескеріліп, мәдени-тұрмыстық
шараларды жақсартуға ерекше назар аударылды. ... ... өте көп ... Нақты мысалдарға жүгінсек, Павлодар облысындағы
Лозовский ауданының ... ... ... ... келген 15
отбасына колхоз төрағасы Романенко ... ... ... ... кетіп қалған. Тың игерілген алғашқы жылдың өзінде ... ... ... ... – 415, ... ... – 416, Оңтүстік Қазақстан
облысынан 209 отбасы көшіп кетті /34,450/. Мысалдар әрине көп. Тың ... ... да ... «Біз ... ... ... жағдай жасаңдар,
кітап оқып, кино көріп, радио тыңдап рухани ләззат алғымыз ... - ... ... қойды.
Селолық жерлерде киномен қамтамасыз етіп, радиоландыру жөнінде де
республика ... ... ... мен ... ... ... ... селолық жерлерінде радиоландыруды одан әрі жүргізу мен оны ... ... ... деген 1954 жылдың тамыз айында да қабылданған қаулыда
селолық мекендерді радиоландыру ... ... ... ... ... ... колхоз үйлерінің 84.9мың ғана радиоландырылған, 3044 колхоздың 1161
радиожүйесіне қосылғандығы, ал селолық жерлердегі 6600 ... ... ... ... ... ... Бұл ретте, әсіресе
Қызылорда, Қостанай және Оңтүстік Қазақстан облыстарында жағдай өте-мөте
нашар. Егер ... ... ... ... ... ... ... жерде бірдей кітапханалардың болмағанын
қоссақ, селолық жерлердегі мәдени-ағарту ... ... ... ... ... ... шыға келеді. Тіпті, халықты киномен
қамтамасыз етудің өзі мүлде төмен дәрежеде еді. Селоларда клуб салу ... ... көп ... олар ... ... әрі ... ... Кино көрсетілетін 6500 елді мекендерде көшпелі ... ... ... 3582 ... ... ... да ... жағдайы онша мәз
емес еді. /34,227-228/.
Жыл өткен сайын елдің әл-ауқаты ... ... ... ... де өсе ... мәлім. Біз әңгіме ететін соғыстан ... ауыл ... ... мен ... ... ... күн
тәртібіне қойылған мәселелердің бірі еді.
Ал, 60-70 жылдарды ауыл-селоның әлеуметтік-мәдени өмірі де ... ... бен ... ... ... ... ... бөлігін
мәдени-тұрмыстық шараларға бөле бастады.
Алдыңғы тарауларда атап көрсеткеніміздей, ауыл мен селоларда ... ... ... ... ... ... бой
көтерді. Осы мекемелердің ісінжандандыру мақсатында мәдени-көпшілік
жұмыстарды жүргізу қолға ... ... Оның ... тиімді әрі қызықты
әдәстері мен тәсілдері іздестірілді. Оның жаңа әрі тиімді түрлерін колхоз
бенсовхоздардың ... ғана ... алыс ... қос басында, мал
фирмаларрында іске асыру мен село еңбеккерлерінің ... жету ... ... деген ынтасын арттырып, бойларына күш-қуат беретіндей
әсерлі болуына шығармашылық шабытқа бөлеуіне ... ... мен ... әлеуметтік-экономикалық шараларды жүзеге асыруға сан
миллиондаған жұртшылықтың жұмыла кірісуіне тура келді.
Халыққа мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету барысында кітапханалардың ... ... ... ... барлық халық қоныстанған мәдениет ошақтарын
кітапханалар арқылы кітаппен қамтамасыз ету ... ... ... ... 1960 ... 100235-і, Семей облысында 151650 жанұяның
119590-і, Солтүстік Қазақстан ... 74938 ... 62061-і ... алып ... жылы ... ... Министрлігінің кітапханалары 7480
жылжымалы кітапханалар ұйымдастырып ... ... ... ... ... 327600 ... кітаптармен қамтамасыз етті
/10,280/.
Осы жылдардың өзінде тек қана Алматы облысында 700 ... ... ... ... рухани дүниелерін байытты. Осы
кітапханалардың ... қоры төрт ... ... ... Олар барлық жерлерде
тұрақты түрде кең көлемде үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. ... жиі ... ... шараларды өткізді. Облыстың 81 кітапханасы
озат істің кітапханасы атағын жеңіп ... жылы ... ... ... ауылдық, селолық
кітапханалар оқырмандарға 37 миллион 889 мың дана кітаптар мен журналдар
оқуға беріп отырды. Жыл ... ... ... ... 5 ... ... мен журналдар таратылды/10,280/.
Кітап-ауыл мен селоның миллиондаған еңбеккерлерінің ... ... ... ... айналды. Ауыл мен село ... ... ... қана қойған жоқ. Елдің өнеркәсібі мен ... ... ... ... мен ... ... бола білді.
Ауыл кітапханалары колхоз бен совхоз өндірісіндегі озат тәжірибені де
кеңінен тарататын үгіт-насихаттың бұқаралық ... ... ... еліміз Кеңес Социалистік Республикаларының құрылғанын 50
жылдығына дайындық та қызу кіріскен еді. Одан кейін ... ... Отан ... ... 30 ... атап өтуге әзірлікте басталып
кетті.
Ауыл-село тұрғындарын, әсіресе, ешқандай да ... ... ... ... ... ... ... көрсету барысында үгіт
бригадалары, автоклубтар, қызыл ... мен ... ... ... мен олардың жылжымалы бөлімдері айрықша да маңызды ... игі ... ... ... жартысында басталды. Қызыл
отауларда малшылар арасында түрлі мәдени-ағарту жұмыстары жүргізілді. 1957-
1958 жылдарыв Жамбыл, ... ... ... ... және ... ... отау ... көркемөнерпаздар үйірмелерінің
күшімен 338 концерт қойып, қоғамдық-саяси тақырыптарға 2594 ... ... ... мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету барысында едәуір
алға жылжушылық байқалды. Алайда алыс ... ... ... істе ... ... ... және тағы басқа жағдайлармен жеткілікті түрде қамтамасыз
етілмегендігі түрлі ... ... ... ұшырап отырды. Мысалы, ... ... ... тек орталық усадьбаларда ғана кинофильмдер
көрсетумен ғана ... ... ... ... ... ... бойы, ал Гурьев асыл тұқымды совхозының «Аққұдық» ... бір жыл бойы ... ... ... ... ... ... сай жұмыс істеді. Оный өзі ... ... ... ... басшылардың құнтсыздығынан
көрінді. Мысалы, Қызылорда облысының Қармақшы ауданындағы №1 қызыл отауда
музыка ... ... ... т.б. ... ... ... болмады.
«Қошалық», «Қарағайлы» мал жайылымдарында қызыл отаулар жыртық-тесік, қалай
болса солай жауын-шашын өтіп кететін ескі күйде еді. Әрі ... ... ... ... аспаптары болмады /10,280/.
Ауыл мен село еңбеккерлерінің күндіз-түнгі бейнеті бастан асып жататын
бұл ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ ол
онсызда науқан басында белі бүгіліп, тері төгіліп, дамыл ... ... ... ... ... ... құйып сіңіруден әрі аспады.
Сол кездегі идеологиялық саясатқа сай ... ... ... ... тұрғыда қалыптастыру болды. Олардың
жандүниесін жаңғыртатын, идеялық эстетикалық ... ... жаңа ... әдістері іздестірілді. Ол әдіс ел ... алыс ... ... жұмыстарын жүргізу еді. Әуелі оның ұйымдастыру мен ... ... ... Оған ... ... партиялық басшылық оны өз
тізгініне алып, бағыт сілтеуден тайған жоқ. Орындаушымен жергілікті жердегі
ұйымдастырушылар да партия ұйымдары ... ... ... ... ... саясатты ауыл-селода үстем болғаны аян.
Оған 1969 жылғы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1969ж.
Көкшетау ... ... ... ... ... ... беру жөнінде
арнайы қаулы қабылдап, оны өзге облыс пен ... ... үлгі ... ... Онда мәдени-ағарту мекемелерінің ролін арттырып, олардың
өрелі ісі шаруашылық пен мәдени құрылыста ... ... ... Бұл ... ... ... шаруашылық басшыларының көпшілігі
орындауға кірісті. Ауыл-селода клуб, кітапхана, стадиондар, ... ... ... ... ... бастады.
Сол кезеңдердегі әуесқой бірлестіктерді қоғамдық-саяси деп саралауға
болады: революциялық, жауынгерлік және ... ... ... ... ... қызыл ізшілер, атеистер. Халықаралық саясат
клубтары: Өндірістік еңбекке: ... ... ... ... ... ... мен ... клубы, техникалық
эстетикалық, жаратылыстың ғылыми, ... ... ... ... ... ... клубы, көркем-
өнертанушылар клубтары ... ... бір ... ... ... көп ... республика ретінде әсіресе, тың игеру жылдарында
халықтар достығы саясатын берік ұстады.
Қазақстанның ауыл мен ... ... ... ... ... ... көзделді. Көп ұлтты халықтардың озық
дәстүрлері мен ... ... ... ... ... жылдарда Кеңес еліндегі барлық ұлттарды жақындастырып, бір ғана
совет адамдары ... ... ... ... ... Бұл ... ... еліткен Қазақстан идеологияның басшысы Н.Жанділдин ... ... ... ... ... үлгірді. Ол ... көп ... ... ... ту етіп ... ... ... ескілік қалдықтары көленкесіне жатқызып, қасиетті қазақ
домбырасын ... ... деп ... ... ... ең ... талаптардың бірі – оның
тиімділігін арттыру, көпшілікке ұғымды, әрі танымды болуына барынша көңіл
болуы еді. ... бір ... ... де, оның ... адам ... ... бір із ... керектігі ескертілді. Бұл шараларды өткізу ... ... ... көкейде тұрады. Ол әрине, бұл шаралардың танымдығы мен
тәрбиелігі қандай дәрежеде деген сауал ... ... ... ... ... жерлерде бұл тәрбиелік, танымдық мәнге ие болғпн жоқ. Әдеттегідей,
жоспарланған кезекті бір мерекені өткізу ниетімен, жоғары жақтағыларға есеп
беру үшін ... ... ... ... есте де ... саяси жұмыстарды жүргізуде ауыл мен селодағы еңбеккерлердің
талап-тілегі ескерілмеді. Дәрістер мен әңгімелер ... ... ... ... әрі ... ... ... сырты аса келелі
мәселелері тек шолулармен ... бір ... ойға ... ойланып-толғанбаған осындай
шараларды өткізу мәдениет қызметкерлерінің іс-тәжірибесі ... ... ... ... ... ... арттыру үшін тәжірибесі, білімді
ұйымдастырғыш қабілеті мол танымдармен кадрлар керек еді. Әсіресе, ауыл-
селолық жерлерде клуб ... ... ... ... да жете ... ... ... қалаларында ғана емес, ауыл мен селолардың өміріне ғасыр
ғаламаты теледидар ене бастады. Көптеген ... мен ... ... бен ... ... еңбеккерлерінің төрінде
теледидар қымбат мүлікке ғана емес, рухани азыққа айналды.
Республикамызда жетпісінші ... он жыл ... жеке ... ... ... саны 15 ... артты. Бірақ осы тиімді, әрі қуатты көмекші
құралды мәдениет қызметкерлері дұрыс пайдаланудыңжолын, әдісін ... мен ... ... жұртшылық ортасына сирек талқыланды.
Көптеген мәселелерді теледидар арқылы көрсетіп, ... ... ... бар еді. Алайда, аул-селода қоғамдық ұйымдар театр,
клуб және ... ... ... ... мен ... ... базасын нығайтуға жөнді көңіл бөлмеді. Бұл елуінші жылдарға тән
көрініс еді.
50-жылдарда Қазақстанның селоларын мәдени ... ... ... ... ... ... ел қоныстанған жерлерде ... ... ... жоқ еді. ... ... облысында 1956 ... ... ... адам ... елді мекендерде бірдің-бір мәдениет
мекемесі ашылмады, ал 29 колхоз бен 18 совхоздың ... ... үйі жоқ ... Екі ... кейін Павлодар ... ... ... 100 ... артық тұрғыны бар 33 елді мекенде
мәдениет мекемелері жоқ делінсе, облыс бойынша барлығы 110 елді ... ... ... Әлі де болса ауыл-
селодағы мәдениет ошақтарында ... ... ... ... ... де ... ... болмады. Мәселен, клубтық мекемелердің
қызметкерлерінің 12 пайызы ғана орта білімді ... Сол ... ... саны да ... ... бойынша олар 38
пайызға ғана жетті. Себебі, олардың тұрмыстық жағдайына ... ... ... ... мен ... ... ... мен қамтамасыз етпеді. Клубтар мен ... ... ... сатып алуға қаржы бөлінбеді. Шаруашылық басшылары клубтар мен
кітапханаларда көмірмен, құрылыс материалдары мен ... ... мен ... ... музыка аспаптарын сатып алуға қаржы бөлінбеді.
Осындай олқылықтар мен кемшіліктерге қарамастан ауыл-селодағы мәдениет
ошақтары өздерінің тәрбиелік эстетикалық игі ... ... ... ... ... ... ... де едәуір әсерін ... ... ... ... жағдайы да түзеле бастады. Алайда, бірқатар
алыс шалғайдағы ауыл-селоның мәдени құрылысы ғана емес, ... ... сын ... жағдайда болды. Қостанай облысының
Аманкелді, Жангелді аудандары мен Алматы, Қызылорда, Гурьев облысының алыс
шалғындығы ... ... ... тұрмыстық қиыншылығына тап болды.
Республикада клубтық жиһаздардың арнайы ... ... ... ... ең ... жабдықтар, сахналық реквизиттер,
музыкалық аспаптар жетіспеді. Әсіресе ауыл мен село ... ... ... маман кадрларға зәру болды. Сондықтан Үкімет бұл мәселелерді шешуді
әуелгі жергілікті ... ... ... ... Алайда бұл маңызды
іс жергілікті жерлерде оң көрініс таппады.
Бәрімізге мәлім кеңес дәуірінде мәдени-ағарту жұмыстары-мемлекеттің
идеологиялық қызметінің құрамдас ... ... Ол сол ... ... ... құралы болды. Ол сонымен қатар әртүрлі топтағы адамдардың
қоғамдық-мәдени шығармашылығын ұйымдастырушы күш еді. ... ... ... ... және ... функциясының ролі де зор болды.
Біріншісі отандық және әлемдік мәдениеті жете ... ... ... ... көзқарасқа тәрбиеледі. Негізінде тәрбиелік функция
мәдени-ағарту мекемелерінің іс-қызметінде маңызды орын алды. Оның үстіне ... қана ... ... ... ... жоқ, еңбекшілердің мүддесіне
қызмет етті. Ол түрі мен мазмұны жағынан қызықты, әрі тартымды болуы ... ... ... ... ... шат ... етіп, оған қатсатын
өнерпаздардың да бойындағы сан қырлы дарыны да ... ... ... ... ден ... әркімнің қалаған өнеріне кең ... ... кадр ... ... ауыл ... көп ... тарту үшін мектептер мен балалар мекемелерінің
санын мейлінше көбейту ... ... ... село ... өсуі ... өрбіді. Мысалы, тың игеруші аудандарда ... ... ... ... ... 14027-ге дейін өссе, 1958 жылы
Қазақстанның тек совхоздарында ғана дүниеге 39977 ... ... ... осы ... ... мен балалар мекемелерінің
құрылысы, олардың материалдық-техникалық базасын нығайту ... ... ... айналды.
1957 жылы Үкіметтің арнайы Қаулысы қабылданды. Осы белгілі қаулыдан
кейін ... ... ... білім беретін мектептердің балалар мен
бақшалары мен сәбиханалар мен ... ... ... ... жүргізілді.
Мәселен, Қазақ ССрі Білім беру Министрлігінің берген ақпарында ... - 527 ... ... бар, ... ... - 469, Алматы облысында
- 741 делінсе, облыстық халық ағарту ... ... деп ... ... ... құрылысының қарқыны едәуір дәрежеде жоғары
болып, айтарлықтай табыстарға қол ... ... жөн. ... ... ... ... ... әкімшілік жолмен селолық
жерледің кейбіреулерін қаланың деңгейіне көтергендіктен және ... ... ... балалардың санының артуына, жетіжылдық мектептердің
саны көбейіп, ... ... ... ... ... саны ... ... қажет.
Жалпы алғанда мектептің санына байланысты жағдай былайша қалыптасқан
еді: егер Республикамызда 1960 жылы 7874 ... ... 1965 жылы ол ... яғни әрбір мектептің бала оқыту көлемі артып, бастауыш мектептер
санының азайған ағымы көз алдымызда. Жалпы алатын болсақ, 1960 жылмен ... ... ... ... ... ұшырауы төмендегіше болып
келеді/10,285/.
| | 1960 | 1965 ... ... | 776 | 887 ... ... 2465 | 2718 ... | | ... ... | 4633 | 3937 ... ... ... беру жүйесі ауыл шаруашылығын
білікті кадрлармен қамтамасыз етуде біршама жетістіктерге жетті.
1950 жыл мен 1971 ... ... ... ... ... ... 3,9 есе ... 1971 жылы олардың саны 105,9
мыңға жетті. Осы аталған кезеңдерде трактористер мен тракторшы-машинистер
саны 6 есе, комбайншылар 2,8 есе, ... 2,2 есе ... Бұл ... жартысы осы кәсіптік-техникалық училищенің түлектері еді. Олар ... ... 1-3 жыл ... ... Оны ... ... ... прогресс талабына сай болды /10,285/.
КТУ-ді бітіргендер бірден екі-үш аралас мамандық алып ... ... өзі ... ... ... тиімді еңбек етуге мүмкіндік беретіні
белгілі. Оған ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Байқау көрсеткендей, училище
бітірген тракторшының күндік өнім өндіруі шаруашылықтағы курсты ... ... 27,2 ... ... ... ... даярланған мамандардың біліктілігі оларға
сабақ жүргізетін оқытушылар мен өндірістік ... ... ... да ... еді.
1969 жылдың 1 қаңтарына дейін республиканың кәсіптік-техникалық
училищелерінде 2835 оқытушы және 113117 ... ... ... болды.
Соның өзінде Қазақстандағы бұл оқу орынында 230 оқытушы мен 250 ... ... мен ... де ... ... ... 67,7 пайызы жоғары білімді, ал 32 пайызы толық емес ... ... орта ... ... ал ... ... ... сәйкес
шамасында еді /7,102/. Мұның өзі село үшін даярланған кадрлардың қаншама
дәрежеде білім алғанын да ... жаңа ... ... ... ... ... қарқынмен
даярланып жатса да республикада ауыл шаруашылығына ... ... Бұл ... ... сұраныс өсіп отырды. Жыл сайын 30-50 мың
механизаторлар қажет болды/10,286/.
Ал екінші маңызды себеп, кәсіптік-техникалық ... ... ... Республика механизаторларының колхоз бен
совхоздарында көбінесе келімсек механизаторлар жұмыс істеді. Олар ... ... ... ... ұзақ уақытқа тұрақтамай қалды.
Кейбір шаруашылық басшылары сұранысы мол бұл ... ... ... ... моральдық және материалдық жағынан қамқорлық ... ... және ... ... ... ... Мұндай
фактілер Қостанай облысының кейбір шаруашылықтарында кездесті. Мәселен,
Комсомол ауданының ... ... үш жыл ... ... астам кәсіптік-
техникалық училище түлегі жолдамамен жіберілген еді. Алайда үш жыл ... ... ғана ... етіп жүрді. Мұндай жағдай «Смирнов» совхозында
да ұшырасты. Ал ... ... ... ... ... бригадасы
тарап кетті/10,286/.
Өкінішке орай, көптеген училищелердің материалдық-техникалық базасы
жеткілікті түрде жабдықталмаған еді. ... ... ... жұмыс
орнымен, атап айтқанда жер учаскелерімен, егістік алаңдарымен толық
қамтамасыз ...... ... ... айналуы Кеңес елі үшін молшылық
пен береке ... де ... ... ... ... тарта
бастады. Бұл аграрлық саясаттың біржақтылығы басыңқы болды. Кеңес елінің әр
түкпірінен келген тыңгерлер ата қоныс иесі қазақтарға, ... ... ... ... тілі мен дініне менсінбей қарады. Сөйтіп,
біртіндеп, тың ... ... ... ... ... ... бастады. 2 миллионға жуық өзге ұлт ... ... ... ... т.б. ... ... күрт азайып, көптеген
баспасөздер жабылды. Қазақ әдебиеті мен мәдениетінің төл ... тың ... ... өз ... ... ... ... басында Қазақ көркем әдебиет баспасынан әлем
әдебиетінің классиктері Шекспир, Мольер, Гете, ... ... ... шығармалары басылып шықты, қазақ жұртшылығы оларды өз ана ... ... еді. ... тың және ... ... игерудің кезеңінде
орыс тілі өзінің басымдылығымен қазақ оқырманын өз ана ... ... ... ... ... ... ... орыс мектебіне
беруге мәжбүр болды.
Сөйтіп, 60-70 жылдарда қазақ балаларының үштен бірі орыс ... Осы жәйт ол ... ... ел ... ... ... да көп
ойлантып, толғатқан жоқ еді. Өйткені орыс тілі болашақ тұрмысы мен ... ... ... ... ... бір орыс ... отбасы болмаса да қазақ
мектебі жабылып, сабақтың бәрі орысша жүргізіле ме? ... ... ... ... ... де қазақ балалары орысша оқыды.
Оқулықтар, көрнекті ... ... ... да ... еді. ... соң ... ... қазақ балаларынан қайбір тәуір механизатор
кадрлар дайындалды деп ... Бұл ... ... орын алған
келеңсіз қайшылықтар интернационализм ... ... ... ... деп тапқавн сол кездегі Кеңес Үкіметінің құйтұрқы саясаты еді.
Орыс тілі арқылы ұлттарды қосу мен ассимиляциялаудағы ең ... ... ... ... ... достығы идеясы әрбір ұлттың өз ... ... ... өмір сүруге мәжбүр етуі Ресей патшаларының көп уақыт бойы ойда
болып, қолынан келмеген саясаты еді. Оны Кеңестік ... өз ... ... ... Сөйтіп бұл саясат Лениннің ұлт мәселесі бойынша айтылған:
«...Өзінің тұрмыс, жұмыс ... ... орыс ... ... ... оны таятың күшінсіз де үйренеді», - деген ... ... ... ... ... ... ... жойылды, жаппай орта білім алды»
деген жалпылама, даңғаза деректер ұрандатылып келді. Ал, ... ... ... қрап, зерттеген ғалымдардың пайымдауынша ... ... ... ... ... ... ... 1940 жылы 9-49 жас аралығындағы республика тұрғындарының 14 ... таяқ деп ... ... ... ... басталып кетті, оқу жайында
қалды емес пе? Ал «1951 жылы ... 155,9 мың әйел мен 63,5 мың ... ... ... ... ... халықтың 14-15 пайызы хат
танымаған» ... ... ... ... ... ... алыда. Сонымен қатар 50-60 жылдары ... ... 85-100 ... ... орысша оқу-жазуды білмеген. Жалпы
олардың айылдық-селолық жердегі ұзын-саны 1958 жылғы мәлімет ... ... жуық ... ... ... 60-70 ... кезеңдерде жалпыға бірдей
бастауыш, жетіжылдық, сегізжылдық, орта білім берудің жоспары артығымен
орындалып, жүзеге ... ... ... ... ... Ал ... айтылғандай, орыс тілінде оқыған балалардың білімі айтарлықтай
болғанмен, ауыл ... ... ... ... пен ... алуды ғана қанағат тұтқандар екенін жасыруға болмайды.
Ол әрине жергілікті айыл-селоның әлеуметтік-экономикалоық ұрғыдан
артта қалғандығының айқын ... ... ... саналы, әрі сапалы білім
беру орнына тек мектептерді салумен шектелген шаруашылықтар да бар ... ауыл мен ... ... ... ... ... ... жасау, мектепті жабдықтау жағынан қамқорлық аз болды.
Қазақ балалары орыс мектептеріне ... Оқу ... ... ... ... ... қазақ тілінің қадір-қасиеті кетіп,
қолдану аясы тартыла бастады. Соңғы кездегі деректер ... сол ... 700 ... ... жабылған екен/8,48/. Тіпті әлеуметтік жігі тұтас
жаппай қазақ ауылында орыс ... ... ... ... ... айту керек, 60-70 жылдары тек жергілікті тұрғын қазақ ... ... өзге де ... мен ұлыс ... ... мен тілдеріне де
көңіл бөлінбеді.
Бұл біздің республикамызға әртүрлі тағдырлық себептермен қоныс
аударып, жер ... ...... ... ... немістер,
шешендер т.б. ұлт пен ұлыстарға тән болды.
Кейбір облыстарда өнеркәсіп ... мен ... ... тиімді пайдаланбау тағыда ... ... ... болып
отырған кезеңде әлеуметтік-мәдени орындарының құрылысын жүргізу мен олардың
материалдық базасын жаңарту ісінде алға жылжу байқалады. ... ... ... ... мен есеп беру ... ... жүзеге асыруда көзбояушылық мәліметтер орын алып, ешқандай да
жақсару мен ілгері жылжушылық ... жоқ. ... және ... байланысты бұл кезеңде мәдени құрылысты толық аяқтамаушылық,
пайдалануға берілген ... ... ... ... ... ... жұмсамау және әлеуметтік-мәдени бағыттағы ... ... ... ... ету ... кереғар құбыласарды ... ... ... соның ішінде әсіресе ауыл-селолық жерлерге мемлекет
тарапынан кадрлар ... мен ... ... ... ... бұл ... шешу барысында әртүрлі ұйымдардың қызметі
маңызды рөл атқарды. Олар село үшін кадрлар дайындаудың, ал ... ... ауыл ... ... барысында әлеуметтік-мәдени қызметін де
мейлінше ... күш ... ... ... ... ... болсақ,
бірсыпыра аудандарда әлеуметтік-мәдени саланың қызметкерлеріне жалақы
мөлшерін көтеріп, тұрғын үй мәселесін шешу ... ... ... ... ... ... ... отырған кезеңде көптеген ұйымдар мен олардың басшылары
әлеуметтік-мәдени жұмыстардың ... ауыл мен село ... және ... ... жақсарту ісіне пайдаоануға тырысып,
өндірістік тапсырмаларды еселеп орындауға жұмылдырылып, озат ... ... ... мен бос ... ... ... ... Көптеген жергілікті басшылар әлеуметтік саланың мәселелерін ... ... ауыл ... ... экономикалық тұрғыдан өсуіне қол
жеткізу мүмкін емес екендігін түсінді.
Бірақ, ... ... мен ... әлеуметтік даму ісіне тиіп-қашып
қана көңіл аударып, атқарылған істердің нәтижелеріне қанағаттанып ... ... ... ... жекелеген сипаттарын бір-бірімен
байланыстыратын, ... ... кең ... ... ... ... сияқты.
Бар болғанның өзінде білімдері төмен, тәжірибесі жоқтың қасы еді.
Рухани қазына, әрі баға жетпес мәдени байлық ... ... мен ... шөл және шөлейтті алыс мал жайылымдағылары шет қалды. Ауыл-
село мектептерінде оқу-білім, тәрбие ... ... ... ауыл-
селода көп тұрақтамады. Жалған есеп беру, сапа емес сан ... ... ... ... ... ... ... кеселдер етек алды.
Ауыл-селодағы болашақ ұрпақтарға «ата ... мал ... ... ... ... мектеп бітірген жастарға жаппай «ақ таяқ» ұстату
үрдісі кең ... ... ... ... ... ... ауыл-селоның өрімдей ұл-қыздарының тағдыры да тұйықталды.
Әрине, оның жақсы жақтары болды, жастарды еңбекке баулудың тәрбиелік
мәні бар ... ... ... өнер-білімнен өскін ұрпақты жалындап тұрған
шағында жырақтау сұрқиялық ... емес пе ... ... ... келе ... ... тұрмысы түзелуге бет алған
Қазақстанның алыс аймақтарына жан-жақты білімімен қаруланған сауатты ... ... ... ... ... беру мен ... ... ұшырауына әкеліп соқтырған себептер сан ... ... ең ... ... ... Бірінші кезекте мәдениетке
сарқынды қаржы бөлу принципін ауызға алуымыз керек.
1955-1956 жылдары республиканың ауыл-селоларында 17 ... ... ... 300 кітапхана 50 оқу үйірмесі, 500 қызыл отау, 230 ауылға
радио ... ... /9,79/. Бұл ... ... ауыл ... тұрғындарының арасында беделі ... Олар ... ... ... ... және тақырыптық кештер, сондай-ақ өндірістегі озат
еңбекшілермен, ... ... ... ... ... ... күшімен әр түрлі спектакль, концерттер қойылды ... ... ... ... ... ... ... 1954 жылы қазан айында ... ... ... еңбекшілері селода мәдениет ошақтарын салуға жұмсау ... ... ... ... өз жеке ... 591
кітапхана, 1048 клуб, және мәдениет үйлерін,
1150 ... отау ... ... ... ... ... көтеруге Білім қоғамының маңызы зор
болды. Бұл қоғам ауыл шаруашылық еңбекшелерінің өзіндік білім алуына көмек
беру, еңбектің озық тәжірибесін тарату ... өз ... ... ... лекция, халықтық университеттер, конференциялар және тағы басқалар
қолданылды. Ауыл ... ... ... ... ... мен
кеңшарлардың экономикасының нақты мәселелерімен еңбек өнімділігін көтеру
ауыл шаруашылының барлық саласына ... ... ... ... тағы ... ... ... Білім қоғамының ұйымдары көп көңіл бөлді.
Кеңес дәуірінде мәдениеттің дамуын жоққа ... ... сапа ... да, ... ... болды. Соғыстан кейінгі жылдары әлеуметтік-
мәдени саланың дамуында тың өзгерістер ... ... ... жаңа кітапхана, мұражай, театр, кино түсіру саласы тағы басқалар
кең түрде дамыды деп айта аламыз. ... ... ... ... ... ғылым және мәдениет саласында 259,2 млн. сом бөлінді.
Қазақстанда кітапханалар саны 1959 жылы 1951 ... ... ... ... ал 1956 жылы ... саны ... оның себебі 1955-56
жылдары ұсақ ... ... ... ... ... 6005 ... 707-і ... Қазақстан облысында, сондықтан, басқа
облыстарға қарағанда Шығыс Қазақстан ... ... ... жақсы
дамыған /9,80/.
Бірақ кітапхана саны жеткілікті болғанымен, оның ... ... өте ... болды. Кітапханалардағы кітап қоры аз
болды. Әдебиеттердің көбі ... ... ... болды, ғылыми
әдеби-көркем әдебиет туындылары өте аз болды. Мәдениет министрлігінің
есебіне қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... құжаттары бойынша Шығыс Қазақстан облысының Самара,
Большенарым, Предгорный аудандық кітапханаларында 500-600-ден ғана оқырман
болған. ... ... ... ... ... ... ... жерлерде нашар жабдықталды.
Ауыл тұрғындарының мәдени және ақпараттық ... ... ... ... ... ... Ақмола облысының Қайрақты, Қарағанды
облысының «Бидайық», Алматы облысының Ленин атындағы кеңшарының, ... ... ... және ... облыстардың кітапхана
қызметкерлері үлкен үлес қосты. Олар өз жұмыстарына механизаторлардың,
малшылардың, әйел ... ... және ... ... оята ... Мәселен, «Есіл» ауданы «Любимск» кеңшарының
кітаханашылар ... ... ... ... ... ... Оқырмандар шеңберін кеңейту мақсатында кітапханашылар ауыл-
село еңбеккерлерімен кездесіп әдеби кештер, оқырман конференцияларын, ... ... ... ... олар өз ... ... жақын жерге орналастырды /10,285/.
Кітапханаың озық ... өз ... ... ... ... тырысты. Мәселен, Солтүстік Қазақ
облысындағы Суворов атындағы совхозда 1962 жылдың ... ... ... ... ... ... үшін ... тақырыбында тақырыптық
конференция өткізді. ... ауыл ... ауыл ... ... ... ... озаттары туралы плакаттар шығарыла
бастады. Ақмола облысының Вишневск ... ... ... үгіт-
насихат айлығын және ауыл шаруашылық әдебиетін тарату айлығын ұйымдастырды
/1,142-145/.
Тыңның ... ... ... ... мен ... ... ... барынша жеделтеткенсияқты. Бірақ тың игеру кезінде ... ... ... салт-дәстүріне үлкен нұқсан келтіріліп,
орыстандыру саясаты жүрді. ... сан және сапа ... ... ... мен ... ... мекемелерінде
арнайы даярланған мәдениет қызметкерлері әлі өте аз ... ... ... бұл ... ... адмның рухани арқауы
дінге қарсы күрес жүргізе бастады. 1950 жылы белең алған дінге ... ... ... ... ... ... ... күш салатын
идеологияның бұхараға тигізетін ықпалына қарсы күрестің маңызды ... ... ... дей ... адам ... діни қалдықтарды жою партия
ұйымдарының, барлық коммунистердің ең ... ... бірі ... оған зор ... және ... ... жүктелді.
Атеистік лекциялар оқумен ғана шектелмеген Кеңестік жүйе 1958 жылы 28
қарашада КПСС Орталық комитетінің «Әулие ... деп ... ... тоқтату шаралары туралы» қаулы қабылдап, ... ... ... ... түнеуін тоқтатып, ол жерлерді жаппай жабуды
қолға алған. Қазақстанда тіркелген 26 «қасиетті орынның» 1959 жылы ... оның ... ... ... «Қожан-қожа», «Адам-ата»,
«Қуандық-әулие», «Сараман-қоса»; «Базар-қожа» мазарларына бару тоқталып,
Сығанақ, Қорқыт, ... Оқшы ата, Қора ... ... анамазарлары
республикалық дәрежедегі мәдениет және тарихи ... ... ... Ал ... ... ... 16 ... мазардың» - 8-і,
1960 жылы 14-і ... ... Қожа ... ... ... ... ... айналдыру туралы шешім қабылданды /38,172/.
Бұл науқан кезінде түрлі діни адамдардың жиналатын орындарын тартып
алып, мемлекет ... ... ... ... ... Мысалы, Жамбыл
облысындағы 1958 жылы ... ... ... пен ... ... 1960 ... кітапханаға, ал мешіт дәріханаға айналдырылды. Сол ... ... ... орын ... ... ... мазары облыстық өлкетану
мұражайының ғылыми-атеистік бөліміне айналды. Ал Шамансұр, ... ... ... ... бару ... ... алынса, Жамбыл қалалық
еңбекшілерінің депутаттар кеңесінің шешімімен «Тектұрмас» кесенесі жермен
жексен ... ... жылы ... ... Қожа ... ... мазарының маңындағы
ескі мешітті бұзып орнына жаңа мешіт салуға рұқсат берген Түркістан қалалық
атқару ... ... ... ... өкілдің араласуынан кейін ғана
тоқтаған.
Сол жылдардан бастап облыстық, республикалық газет беттерінде ... атты ... ... ... бастады. Сол мақалалар беттерінде ... ... бері ... ... ... ... жөніндегі
жетістіктері жазылып отырды. Бұл шаралардың бәрі халықты ... ... ... ... ... ... бір ... аталған мәдени құрылыстың өркендеуіне тағы да ... ... ... ... ... еді. Ол ... ... «денесіне» жайыла бастады. Бұрын сирек кездесетін
маскүнемдік, арамтамақтық, жалқаулық, ұрлық-қарлық т.б. ... ... ... ... ... сол ... ... идеологияның қас жауы
саналатын ескілікті ұлттық салт, соқыр-сенім мен «дін-апиын» деген ұғымдар
да жататын.
Ал бүгіндері ... ... енді ғана ... ... ... түзеген шақта, ұлттық сана-сезіміміз оянған соң салт-санамызды,
дәстүрімізді жаңғыртып, ... бен ... ... ... ... денемізден жаппай жоюға бет алғанымыз бекер емес. Бұрын
рушылдық, ұлтшылдық ... ... да ... ... қалдығы деп
ұқтық, Кеңестік идеология бізге сол ... ... сан ... ... құйып келді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әрине, Қазақстанның бастан кешкен қасіретіне тың өлкесіне келген тың
игерушілер кінәлі емес, оған сол ... ... ... ... ... Қазақстанға тек шикізат базасы деп қана қарап келген ... ... ... де ... ... ... ... ерекшеліктерімен
санасқан жоқ.
Осыған орай, «тың эпопеэсының» күнгей мен ... ... ... тыңға қатысты төмендегідей қорытындылар жасауға болады:
А) Тың игеру тақырыбы бұл туралы әдебиеттің көптігіне қарамастан, оны
әлі де зерттей түсуді, ... ... ... етеді. Тың игеру тарихын
зерттеуде әсірелеушіліктен, ұрандатушылықтан, үстірттіктен арылу
қажет.
Ә) Тыңды игерудің ел ... ... ... орны ... ... ... бағалы, қатты және күшті сорттарын өндірудің
орталығына айналды. Бұл ... істе ... ... алар ... ... ... саясат жылдарында жүзеге асырылғандықтан,
тың игеру науқаны да асыра сілтеушіліктен, ... ... жоқ. Ал ... ұлттық, әлеуметтік-саяси және экологиялық
салдарлары – моральдық және рухани жағынантыңның тұрғылықты ... көп ... ... ... ... сол кездегі басшылығы интернационализді
басты идея ... ... ... тың ... ... ... (орыс,украин, белорус) ... ... ... 1959 ж. ... ... қазақтар 30 пайыз, ал орыстар 42 ... ... ... ... халқы өз жерінде ... ... ең ... ... ... ... табылатын көп ұлтты республикаға
айналды. Қазақтардың азаюымен қатар, тың игеруші аудандарда олардың ана
тілінде қолданыс аясы ... бұл ... 700 ... мектебі жабылып,
көптеген қазақ тіліндегі газет-журналдар орыс тілінде шығарыла бастады.
Сөйтіп, сол кезеңдегі ... ... сана мен ... шын ... ... Ал бұл тұтас бір халықты мәңгүрттікке, мәдениетін,
ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи дәстүрлерін ... ... ... ... ... негіздің және жүйенің болмауы, әсіресе, Қазақстанда
шамадан тыс көптеген жерті жыртуға, ... шөбі ... ... эрозияға
ұшырауына алып келді. Қазіргі таңда тың ... ... ... 25 ... ... ... ... жері эрозияға ұшырап,
жарамсыз болып ... ... ... бұл ... одан әрі ... ... игеру негізінде елімізде орын алған ауыл ... ... және ... ... ... Солтүстік
облыстарындағы мал шаруашылығының дамуына да қолайсыз әсер етті. Шошқа
шаруашылығын дамытудың тасасында қалған, жайылымдардан айрылған ... ... ... ақсап, қожырап кетті.
Г) Шамадан тыс көп жерді экстенсивті жолмен жырту – ... ... ... арнасы түсіруді қиындатып, топырақ
құрамының тозуына және одан ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай, тың тарихының бізге беретін ... ... ... ... ой түю, ... орын ... ... – бүгінгі ұрпақтың қасиетті міндеті.
1. Абжанов Х.Н. Культурная деятельность интеллигенции в ... - ... ... Х.Н. ... ... Казахстана в условиях
совершенствования социализма. - Алма-Ата,1988.
3. Алексеенко А.Н. Население Казахстана. 1920-1990 гг. - ... ... М.Х., ... А.И. ... ... ... ... (1939-1959 жж.). - Алматы,2005.
5. Әбуов Қ. Түйе үстіне сирақ үйіткен жыл еді...//Зерде,1990. №7. 5-6 б.
6. Әбуов Қ. Қазақстанда тың және ... ... ... ... ... ... ... «ақтаңдақ беттерінен». – Алматы,1994.
7. Әбжанов Х., Илипов М. Қазақстанда ауыл ... ... ... ... // ... ... ... Қ. «Тың» тақсіреттері//Отан тарихы,2003. №5. 47-49 б.
9. Байсарина Қ. Ауылды жерлердегі мәдени-ағарту мекемелерінің қызметі (1946-
1965 жж.) // Қазақ ... ... С.Б., ... Г.Ф. ... ... ... ... в КазССР// Вопросы истории,1975,№3. 21-40 б.
10. Әліқұлов К.А. ... ... мен ... ... ... ... ... мен сабақтары. Т.ғ.д. диссертациясы. А.,2001.
11. Брежнев Л.И. ... ... ... ... және ... ... ... Сөздер мен баяндамалар. – Алма-Ата,1974.
11. Винокурова Р.Ф. Освоение целинных и залежных земель в Казахстане (1954-
58 гг.) ... ...... ... А.Э. ... ... села в Казахстанев 1954-65 гг.
Автореферат дисс... к.и.н. – ... ... Г.Ф. ... ... ... ... земель
и некоторые вопросы развития производительных сил//10 лет освоения целины.
27-51 б.
14. Дахшлейгер Г.Ф., Турсунбаев А., ... Ш. ... об ... целины и
вымыслы буржуазных фальсификаторов//Партийная жизнь Казахстана,1959.№12. 20-
26 б.
15. Даутбаева В.В. Влияние освоения ... и ... ... на ... ... ... ... (1954-65 гг.). Дисс... к.и.н. –
М.,1984.
16. 10 лет освоения ...... ... Г.А. ... ... ... аралығындағы ауыл-село
тұрғындарының жас аралық деңгейі мен ... ... ... ... ... Егемен Қазақстан. – 1991. 28 қазан.
19. Жұмаділдаева Г. Тыңның тымырсық саясаты//Отан тарихы,2004. №6. 97-98 б.
20. Зайниева Л.Ю. Целина поднята – ... ... ... ... ...... 132-146 б.
21. Ильин М. Село құрылысын индустриялайық // Қазақстан ауыл шаруашылығы. –
Алматы,1967. №10.
22. История КПСС. 5 т. Кн. 2. ... ... М.А. ... ... ... ... ... по истории освоения целинных и залежных земель ... ... ... гг.). ... дисс... к.и.н. – Алма-
Ата,1974.
24. Какимжанова А. Освоение целинных и залежных земель и развитие ... ... ... ... – М.,1959.
25. Каражанов К.С. Освоение целинных и ... ... ... и просчеты//Некоторые вопросы истории Казахстана. Сб. Ст. ... ... С. ...... помощник Коммунистической партии ... ... и ... земель//Борьба КПСС за освоение целины.
27. Ковальский С.Л., Маданов Х.М. Освоение целинных земель в Казахстане. –
Алма-Ата,1986.
28. Кондратьев А.М. ... цех ... ... ... ... 17 ... ... ССР тарихы, т.5. А.,1984.
31. Құдайбергенова А. Соғыстан кейінгі кезең: ауыл мен ... ... пен ... ... ... // ... ... №4.
22-26 б.
32. Литературная газета,1990, 24 қаңтар.
33. Маданов Х., Омарбеков Т. Историография аграрной ... ... ... ... в ...... с.102-
134.
34. Материалы ХХҮІ съезда КПСС. – Алма-Ата,1986.
35. Михайлов Ф.К. Братское сотрудничество и взаимопомощь советских народов
в освоении ... ... АН ... Сер. ... ... ... 1962. Вып.2. 3-14 б.
36. Михайлов Ф.К., Шамшатов И.Ш. Народное движение за освоение целинных и
залежных земель в Казахстане. – ... ... Р.З. ... ... ... ... по
освоению целинных и залежных земель ... (1954-75 гг.). ...... ... А.Б. ... жж. ... ... қарсы саясаты//Отан
тарихы,2006. №3. 167-177.
39. Мұқатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ... – ХХ ғ.). ... ... Алматы,1999.
40. Народное хозяйство в СССР в 1962 г. Статистический ежегодник. –
М.,1963.
41. ... Т. Тың ... ... №6. 118-131 ... ... В.И. «Какие мы? Сколько нас?» - Москва,1988.
43. Сауранбаева Р.Т. Историография деятельности Компартии по ... и ... ... в ... ... ... ... Алма-
Ата,1978.
44. Султанов А.М. Из истории участия советской молодежи в освоении целинных
и залежных земель (1954-1956 гг.) // История СССР, 1959, №6. 3-18 ... ... М.Б. ...... – Алматы,1975.
46. Төлеубаева К. «Тың эпопеясы» бізге не берді? // Ақиқат,1995.№4. ... ... А. ... ... ...... Турсунбаев А.Б. Освоение целинных и залежных земель и их роль в подъеме
сельского хозяйства СССР//История ... ... и ... в ... М.,1963. 427-434 б.
49. Управление экономикой агропромышленного комплекса. – Ленинград,1959.
50. Фазылов М.С. Освоение целины в Казахстане и его роль в ... ... (1954-64 гг.). ... ...... ... Н.С. ... жылдарда....
52. Экология целинного региона Казахстана. – Алма-Ата,1987.
53. Экономическое развитие Казахстана и критика буржуазных ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М. Әуеэов және қазақ әдеби тілі9 бет
Қышқыл жауын-шашындар мен фотохимиялық смог9 бет
Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)8 бет
Тың және тыңайған жерлерді игеру68 бет
Тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны15 бет
Қазақстанның ауыл шаруашылығы11 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XX ғасырдың басындағы Ресейдегі революциялар және олардың Қазақстанға әсері28 бет
«Мұнай кенорынды игеруге және пайдалануға салынған ақша қаражаттарының тиімділігін талдау»8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь