Ерекше қорғалатын табиғи территориялық кешендер

1 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ КЕШЕНДЕР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК 1
1.1 МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАР, ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ САЯБАҚТАР, РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МӘНІ БАР ТАБИҒИ ЕСКЕРТКІШТЕР, ҚОРЫҚШАЛАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК 1
1.2 Табиғи . тарихи ескерткіштердің зерттелуі 7
1.3 Қазақстандағы табиғат ескерткіштерінің классификациясы. 20

2 ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 31
2.1 ОБЛЫСТАҒЫ ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ТҮРЛЕРІ 31
ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШТЕРІ 46
ТҮСІНІК
1.1 МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАР, ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ САЯБАҚТАР, РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МӘНІ БАР ТАБИҒИ ЕСКЕРТКІШТЕР, ҚОРЫҚШАЛАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК

Еліміз егемендік алған күннен бастап-ақ республикамызда табиғат қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, ерекше қорғалатын аумақтардың жер көлемін кеңейту және ондай аумақтарда табиғат байлықтарын қорғау, сақтап қалу және көркейту шараларын мейлінше кеңінен жүргізуді насихаттау жұмыстары қалың бұқара қауым арасында жан-жақты жүргізіліп келеді.
Әрбір азаматтың бойында туған жерінің, атамекенінің және өз Отанының табиғат байлықтарын аялау сезімін, оған деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуде мектептің алатын орны ерекше. Мектепте оқылатын барлық пәндерді экологияландыру мәселесіне ұстаздармен ғалымдар да үлкен үлес қосып келеді. Сонымен қатар соңғы жылдары еліміздің кейбір мектептерінде экология пәні жеке пән ретінде оқыла бастауы да ұстаздар тарапынан үлкен қолдауға сүйеніп отыр.
Отанымыздың әрбір саналы азаматы өз еліміздегі ерекше қорғауға алнған табиғи аумақтар жайлы мәліметтермен кеңінен таныс болуы үшін және ондай табиғаты тамаша аймақтарды көзінің қарашығындай аялауы үшін мектеп қабырғасынан бастап-ақ ондай аумақтардың қандай өңірлерде орналасқанын және ондағы қорғалатын табиғат байлықтарын білуі міндетті.
Елімізде «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заң 1997 жылы 6-тамызда қабылданған. Онда ерекше қорғалатын аумақтарға республикамыздағы арнайы бөлініп алынған жер алқаптары, су айдындары, ормандар және қойнауы ерекше ережеге сай құқықтық тұрғыдан да және шаруашылық тұрғыдан да қатаң тәртіппен қорғалып, табиғатты сақтап қалу үшін, әрі қалпына келтіру үшін бөлінеді деп атап көрсетіледі.
Қазіргі кезде республикамызда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар санатына мынадай табиғат байлықтары жатады.
1) мемлекеттік табиғи қорықтар;
2) мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар;
3) мемлекеттік табиғи саябақтар;
4) мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
5) мемлекеттік қорықтық белдемелер;
6) мемлекеттік табиғи қорықшалар;
7) мемлекеттік зоологиялық саябақтар (зоопарк);
8) мемлекеттік ботаникалық бақтар;
9) мемлекеттік дендрологиялық саябақтар;
10) Халықаралық маңызы бар сулы-батпақты аумақтар;
11) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың орманы;
12) Ерекше мемлекеттік маңызы бар немесе ғылыми тұрғыдан құнды су айдындары;
13) Жер қойнауының экологиялық, ғылыми, мәдени және тарихи, табиғи жағынан ерекше құнды алқаптары;
14) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мемлекеттік есебі мен мемлекеттік кадастры;
15) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бақылау. [ ]
Табиғат қорғаудың ең басты саласы – мемлекеттік қорық. Қорық – ерекше қорғауды қажет ететін құрып бара жатқан өсімдіктің, жануарлардың түрлерін және өлі табиғаттың бөлшектерін жеке нысандары мен құбылыстарын сақтауға өте қолайлы. Қорықтардың тағы бір ерекшелігі өсімдіктер мен жануарлардың генофондысын сақтайды. Соның нәтижесінде биогеоценоздың қасиеті мен құрылысы жайында хабар беріп отырады. Қорық территориясындағы өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің қорық маңындағы жерлерге тарап отыруы да өте маңызды іс. []
Қорықтар өз міндеттерін дұрыс атқару үшін, сол жерге тән табиғи жағдайлары болуы керек.
Қорықтарды ұйымдастыру кезінде, адам қызметінің әрекеті әлі тие қоймаған жердің аумағын алады. Бірінші кезекте құрып кету қаупі төніп тұрған ландшафт эталоны, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі қорғауға алынады. Қорықтардың табиғат эталондарын қорғауда олардың негізгі маңызды қасиеті, қорық территориясындағы өзгерістер адам қызметінің қатынасынсыз өзімен өзі жүруі. Сондықтан көптеген қорықтар егер антропогендік ландшафтардың ортасында орналасса, өнеркәсіп пен құрылыс, ауыл шаруашылық жұмыстарының әсері тимеуі үшін қорық өзінше 2 шақырымдық қорғаныс зонасын жасайды. Қорықтар өзінің құқықтарымен, қызметкерлерімен мемлекеттік ғылыми мекеме болып саналады. Қорық жан-жақты ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Ол ғылыми жұмыстарды қорықтың ғылыми қызметкерлері, сол сияқты басқа мекемелердің, жоғарғы оқу орындарының ғалымдары, аспиранттары мен студенттері жүргізеді. Қорық қызметкерлері мен басқа мекемелердің мамандарының бірігіп ғылыми жұмысты жүргізулері қорықтың табиғи кешенінің жоғарғы дәрежесінде өтуіне себебін тигізеді.
Қазіргі кезде еліміздің жеке табиғи белдемелеріндегі табиғат байлықтарын қорғауға алынған 9 мемлекеттік қорық ұйымдастырылған (қосымша ). Табиғи ландшафтты қорғау үшін, біздің планетамыздағы генофондыны сақтауда, әр түрлі экологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуде табиғи лабораториясына айналған қорықтар территориясының маңызы өте зор. Сөйтіп, қорық-табиғаттың сол бұрынғы қаз қалпындағы қайталанбас сұлу көрінісі, соның үлгі-ошақтарын салу үшін ғана емес, табиғат-адамның бүгінгі тіршілік етіп отырған және мәңгілік тіршілік ете беретін ортасы [].
        
        СОДЕРЖАНИЕ
1 ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ ТЕРРИТОРИЯЛЫҚ КЕШЕНДЕР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК ... ... ... ... ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ САЯБАҚТАР, РЕСПУБЛИКАЛЫҚ
МӘНІ БАР ТАБИҒИ ЕСКЕРТКІШТЕР, ҚОРЫҚШАЛАР ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК ... ...... ... зерттелуі 7
1.3 Қазақстандағы табиғат ескерткіштерінің классификациясы. 20
2 ... ... ... ЕСКЕРТКІШТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
31
2.1 ОБЛЫСТАҒЫ ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ТҮРЛЕРІ ... ... 46
1 ... ... ... ... КЕШЕНДЕР ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
1.1 МЕМЛЕКЕТТІК ТАБИҒИ ҚОРЫҚТАР, ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ САЯБАҚТАР, РЕСПУБЛИКАЛЫҚ
МӘНІ БАР ТАБИҒИ ЕСКЕРТКІШТЕР, ... ... ... ... ... ... ... бастап-ақ республикамызда табиғат қорғау
мәселесіне ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, ерекше ... жер ... ... және ... ... ... байлықтарын
қорғау, сақтап қалу және көркейту шараларын мейлінше кеңінен жүргізуді
насихаттау ... ... ... қауым арасында жан-жақты жүргізіліп
келеді.
Әрбір азаматтың бойында туған ... ... және өз ... ... аялау сезімін, оған деген сүйіспеншілігін тәрбиелеуде
мектептің алатын орны ... ... ... ... ... мәселесіне ұстаздармен ғалымдар да үлкен үлес қосып келеді.
Сонымен қатар соңғы жылдары еліміздің кейбір мектептерінде ... ... пән ... ... ... да ... ... үлкен қолдауға сүйеніп
отыр.
Отанымыздың әрбір саналы азаматы өз еліміздегі ерекше қорғауға алнған
табиғи аумақтар жайлы мәліметтермен ... ... ... үшін және ... тамаша аймақтарды көзінің қарашығындай аялауы үшін ... ... ... ... қандай өңірлерде орналасқанын және
ондағы қорғалатын табиғат байлықтарын білуі міндетті.
Елімізде «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заң 1997 жылы ... ... Онда ... қорғалатын аумақтарға республикамыздағы
арнайы бөлініп алынған жер алқаптары, су айдындары, ормандар және қойнауы
ерекше ережеге сай ... ... да және ... тұрғыдан да қатаң
тәртіппен қорғалып, табиғатты сақтап қалу үшін, әрі ... ... ... деп атап ... ... республикамызда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
санатына мынадай ... ... ... ... ... ... ... ұлттық табиғи саябақтар;
3) мемлекеттік табиғи саябақтар;
4) мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
5) мемлекеттік қорықтық белдемелер;
6) мемлекеттік табиғи ... ... ... ... ... ... ботаникалық бақтар;
9) мемлекеттік дендрологиялық саябақтар;
10) Халықаралық маңызы бар сулы-батпақты аумақтар;
11) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың орманы;
12) Ерекше мемлекеттік ... бар ... ... ... ... су
айдындары;
13) Жер қойнауының экологиялық, ғылыми, мәдени және ... ... ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ... ... ... кадастры;
15) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бақылау. [ ]
Табиғат қорғаудың ең ... ...... ... ...... қажет ететін құрып бара жатқан өсімдіктің, жануарлардың түрлерін
және өлі табиғаттың бөлшектерін жеке ... мен ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі өсімдіктер мен жануарлардың
генофондысын сақтайды. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... Қорық территориясындағы өсімдіктер
мен жануарлар түрлерінің қорық маңындағы жерлерге ... ... да ... іс. ... өз ... ... ... үшін, сол жерге тән табиғи
жағдайлары болуы керек.
Қорықтарды ұйымдастыру ... адам ... ... әлі ... ... аумағын алады. Бірінші кезекте ... кету ... ... ... эталоны, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі қорғауға алынады.
Қорықтардың табиғат эталондарын қорғауда олардың негізгі маңызды қасиеті,
қорық ... ... адам ... ... ... ... Сондықтан көптеген қорықтар егер антропогендік ландшафтардың
ортасында орналасса, ... пен ... ауыл ... жұмыстарының
әсері тимеуі үшін қорық өзінше 2 шақырымдық ... ... ... ... ... қызметкерлерімен мемлекеттік ғылыми мекеме
болып саналады. Қорық ... ... ... ... ... Ол
ғылыми жұмыстарды қорықтың ғылыми қызметкерлері, сол сияқты ... ... оқу ... ... ... ... жүргізеді. Қорық ... мен ... ... ... ... ... ... қорықтың табиғи кешенінің
жоғарғы дәрежесінде өтуіне себебін тигізеді.
Қазіргі ... ... жеке ... ... табиғат
байлықтарын қорғауға алынған 9 мемлекеттік қорық ұйымдастырылған (қосымша
). Табиғи ландшафтты ... ... ... ... генофондыны
сақтауда, әр түрлі экологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуде ... ... ... ... маңызы өте зор. Сөйтіп,
қорық-табиғаттың сол бұрынғы қаз ... ... сұлу ... ... салу үшін ғана ... ... бүгінгі тіршілік
етіп отырған және мәңгілік тіршілік ете беретін ортасы [].
Республикамызда табиғат қорғаудың ... бір ... ... ұлттық табиғи саябақтар жатады. Дүниежүзінің көптеген
мемлекеттерінде ... ... ... ерте ... ... Ең алғашқы «Иелоустон» ұлттық табиғи саябағы (АҚШ-та) 1872
жылы ұйымдастырылған [].
Ұлттық саябақтардың ... ... ... ... ... қорықтарда табиғат байлықтары сол аймақтың ландшафты
–географиялық белдеуінің ... ... ... ... жерлер
шаруашылық айналасымен босатылады да, барлық ... ... ... ... ... сәйкес дамиды. Ал ұлттық табиғи саябақтарға
жүктелетін ... ... ... әлде ... ... Олар ... шараларымен қатар, табиғатты қалпына келтіру, сақтап қалу, туризмді
дамыту және ... ... ... беру мәселелеріне де ерекше ... ... ... ... бойынша белгілі бір мөлшерде аң ... ... ... жер ... мен оның ... ... ірі жануарлардың
бүкіл маусымдағы тіршілігін қамтамасыз етеді. Туристер сабақта кездесетін
жануарларды мазаламайды, ... ... ... тек ... салынған
жолмен байқау алаңынан көрсетіледі. Ұлттық саябақтың барлық территориясы –
қорғалатын аймақ, ... ... ... ... ... жер және т.б. ... бөлінген. Мұның бәрі ұлттық саябақтың
территориясының дұрыс сақталуына және келушілерге өте ... ... 7 ... ... ... Келешекте
елімізде ұлттық саябақтарды көптеп ... ... ... ... ... ... ... саябақ бірегей ландшафтардың, өсімдіктер мен
жануарлардың сирек кездесетін әрі ... ... ... ... ... ... демалыс пен туризмнің де тамаша орны болып табылады.
Оларды күтіп-баптауға кететін шығындарын ... ... ... ... ... қорғауды ұйымдастырудың келесі ... ... ... ...... оның ... ... дүниесін немесе табиғат кешенінің белгілі ... ... бір ... ... ... ... территория.
Оның қорық сияқты статусы жоқ. Мұнда шаруашылық әрекеттер мен ... ... ... ... ... ... ... сол жерді
пайдаланатын мекеме жүргізеді. Бұл қоғамдық табиғи қорықшаға тән жағдай.
Ал, ... ... ... ... қорықшылар болады. Мұндай
қорықшыларда ... ... ... ... бар және өте ... ... ... қорғалады. Қоғамдық қорықшаларда қорықшы
болмайды, олар ... ... сай ... зоологиялық,
геологиялық және ландшафтылық болып жіктелінеді. Қорықшалар он жылға немесе
тұрақты мерзімге ұйымдастырылады. ... ... да ... ... ... ... шешімімен құрылады.
Қажеттілік туған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... Республикамызда 57 республикалық мәні бар қорықшалар
ұйымдастырылған, оның 13 – ботаникалық, 35 – зоологиялық, 8 – ... 1 ... ... әрі ... ... ... жайлы, олардың
атқаратын қызметі туралы халықтар арасында толық мағлұматтарды тарату дұрыс
жолға қойылмаған. Адамдар қорықшаларда өздерін ... алып ... ... ... қандай тәртіп қажет, міне осының бәрін жете біле бермейді [].
Геологиялық қорықшалар ерекше сирек кездесетін геологиялық ... жер ... ... бар ... ... ... ... жамылғысының ерекшелігіне қарай ... ... ... ... ... ... және қалпына
келтіру жұмыстары жүргізіледі.
Зоологиялық қорықша жабайы жануарлармен ... ... ... ... кешендерін қамтиды, мұнда фаунаны толығымен
қорғау қолға алынған.
Осынау жануарлар дүниесі ... ... ... жағдайда кезіктіру
мүмкін емес. Қалалардың өсіп, адамдардың табиғатпен етене ... ... ... жер ... және ... ... қоныстанған түз
тағыларын қол созым жерден танысып, бақылауға зоологиялық саябақтар арқылы
мүмкіндік туып отыр. ... ... ... ... – ағарту
мекемесі бола тұрып, ... ... ... және ... кету ... ... ... олардың қорын молайту, жабайы жануарлардың
биологиясын, ... ... ... ... ісін ... ... салалы жұмыстарды атқарып келеді. Олардың әсіресе жойылып кету ... ... ... көбейтудегі маңызы зор. Зоологиялық саябақтар біздің
республикамызда да бар, олар – Алматы, Қарағанды, ... және ... ... істеуде.
Алдағы уақытта аң-құстар мекендейтін бұл аймақтарда жерімізде тіршілік
ететін құлан, барыс, қарақұйрық және басқада ... ... ... ... алынып, олардың өсіп-өнуіне қолайлы жағдай жасау және терең
ғылыми –зерттеу жұмысын ... ... ... ... зоологиялық
саябақтардың негізгі міндеті болмақ.
Адамзат туып - өскен жерін баққа ... о ... – ақ ... деп ... Халықтың бейбіт өмірді, бақытты тұрмысты гүлденген
баққа оранған жермен бейнелейтіні де ... ... ... ... ... ... жеміс бақтар мен саясы мол ... ... елді ... ... ... аз ... Әсіресе, қалаларда, ірі-ірі
өнеркәсіп орталықтарында көгалдандыру мәселесіне көп көңіл ... ... ... ... сан ... да әсем ... ... көркейтіп, түрлендіріп жіберетіндігі белгілі. Бұл саладағы
ғылыми-зерттеу жұмыстары негізінен ботаникалық бақтарда жүргізіледі.
Мұндай бақтар –бүгінде республикамыздың ... және ... ... да ... ... ... дүниесі өкілдерін жинақтап,
оларды зерттей отырып, жаңа сорттарды ... ... ... ірі ... ... Олар - ... жүзі ... дүниесі
ресурстарын зерттеудегі практикалық мәселелерді шешуге жұмылдырылған
табиғат ... ... ... ... жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды
генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, адамға пайдалы мәдени ... және ... ... ... кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл
желекке орауда ботаникалық бақтардың жұмысына баға жетпейді [].
Табиғат ескерткіштері – бұл сирек, құрып бара ... ... ... ... жатқан тау жыныстары және ... ... ... ... ... ... мәдени жағынан құнды табиғат нысандары.
Табиғат ескерткіштерін қорғау – табиғатқа тән бір затты қорғау. ... ... жете мән ... ... ... бара жатқан жануарлардың
жеке бір түрлерін қорғау, мысалы, құланды, мензбир суырын, арқарды т.б.
Қазақстан жерінде Республика дәрежесінде 24 ... ... ... ... аса ... бар үшеуі Қазақстан Министрлер кеңесінің арнаулы
шешімімен қорғауға алынған (қосымша ... ...... ... ... қандай саласы болса да, оның өзіндік тарихы, бай ... және оны ... ... ... ол сонда ғана ұлы ... ... ... өзі де ... ... ... ... талабына сәйкес туады. Табиғат пен адам арасындағы байланыс сонау
көне заманнан бері тығыз ... ... ... ... ... ... оның перзенті. Сондықтан да табиғат адамға өз үйіндей болып ... ... да ... бола ... Ал ... ... ... өсіп,
ғылымы мен техникасы дамыған сайын оның табиғаттан алары көбейе ... ... адам кез ... ... биік ... ... астын пана
етсе, қазіргі адам қуатты техника арқылы ... бір ... ... ... ... тасты жарып, оларды жер шарының қай жеріне апарғысы келсе, ... ... ... ... ... адам табиғатқа елеулі әсер ете алмаса, қазіргі адам табиғатты
танымастай етіп өзгертіп жіберді, өзгертіп те ... ... де ... ... ... ... сол ... халықтардың бір жерден
екінші жерге қоныс аударып, өріс іздеп көшіп-қонып жүргенін байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... да,
мемлекет арасындағы соғыстар мен қақтығысулар да табиғат ... ... ... Қоғам дамуы жоғары сатыға ... ... ... да мол ... ... ... береді. Өйткені халық
дәулетінің мол болуы, әл-ауқатының күйлі болуы табиғат байлығына, оны еркін
пайдалануға тікелей байланысты.
Кейбір ... ерте ... ... жер ... ... ... ... орман ағашын кесіп, өртеп, орнын жыртып тастады.
Алғашқы жылдары егін жақсы шығып, мол өнім ... де, ... ... ... ол ... ... эрозиясына ұшырап, құйқасыз тақырға айналып, босқа
қалды.
Адамзат ... ... ... көтерілген сайын белгілі бір ... ғана ... ... ... ... жер ... ... іздеп көшіп-
қона беру тоқталды. Әрбір ел, мемлекет өз қарауындағы та-биғат ... ... ... ... бар мүмкіндікті пайдалануға көшті. Ал жер,
табиғат байлығы үстем таптардың қолында болғандықтан жыртқыштық тәсіл ... да, ... бар ... ... да ... жолмен пайдаға асырыла
берді. Олар табиғаттан керегін кезкелген жерден ... ... ... алуды,
өндіруді, артық ысырап етуді, халықтың мүддесімен ... онан ... ... сол ... ... ... қатардағы ғалылдар мен прогресшіл
қауым өкілдері табиғатты қорғау қажет екенін, ел байлығын сақтау ... ... ... ... ... ... бастады. Сол кезде таусылуға
айналған табиғат ... ... ... ... ... ... ... да қабылданды [].
Геологиялық зерттеу жұмысы 1627 жылы басталады. Содан 1917 ... яғни 290 жыл ... ... ... ... 5 – 6% ғана
зерттелген. Полковник Ф.Бергтің экспедициясы 1825-1826 ... ... мен ... ... ... ... бастап, Үстірт арқылы,
Аралға дейін келеді. 1829 жылы А.Фон-Гум-больть Каспий өңірі, Орал ... 1836 жылы ... ... ... ... ... ... 1840 жылдары Шренк экспедициясы ... ... ... және ... ... Бұл ... бәрі ХІХ ғасырдың
бірінші жартысында жүргізілді. Бұдан кейін де экспедициялар көбейе береді,
бірақ ... ... орыс ... ... ... ... ... еді [].
Зерттеу жұмыстарын 1829 жылға дейін жүргізген Э.А.Эверсман Орынбор
территориясының табиғаты туралы ... ... ... берді. Ол
1825 – 1826 жылдары Үстіртте Ф.Берг экспедициясының құрамында, ал 1827 және
1829 жылдары Бөкеев ордасында Г.С.Корелин ... ... ... ... ... көп ... ... зерттеулерінің
нәтижесінде ғалым «Орынбордан Бұхараға ... және үш ... ... ... ... (1840-1866 жылдар) атты еңбектер жазды. Соңғы
шығармасының бірінші бөлімінде автор ... ... ... ... ... еңбектері, әсіресе оның соңғы ... ... ... ... жазылған. Соңғы еңбегіне жазған алғы сөзінде
автор ... ... ... ...... қазба байлықтарын өзі қолымен жинап көзімен көргендерін түгел
тізіп қағазға түсіргенін баяндайды. Ол Үстірт қыратында құзды (чинк) таудың
мүжілуінен ... ... деп ... ... Үстірттің тұңғыш анықтамасын
беріп Э.А.Эверсманның айтуы ... ... ... ... ... және тау ... үш ... шөгінді (маргельдерден), жақпар тастан
және борпылдақ жыныстардан түзілген.
Үстірттегі кемер құздың қалыптасуы ... шаю ... ... бұл ... маңындағы қалдық тау шоқылары негізінен аналық
(көне) жыныстардан тұратындығын, Үстірт пен оның ... ... ... ... үсті ... ... тұратыны тұралы тұңғыш ғылыми
тұжырым жасалды.
Э.А.Эверсманның ... ... ... ... бар екен деген
жаңсақ діни ұғымды жоққа шығарды.
Сонымен бірге ... өзі ... ... ... ... ... жазу ісін де ... жолға қойып, зоологиялық мол
коллекция жинады. Бұл саладағы оның жұмыстары Орынбор ... ... ... ... сондай-ақ экологиялық ғылыми зерттеудің бастамасы
болды.
Құрамына Ф.Ф.Берг, Ф.Д.Волковский, Б.Лемм, П.Ф.Анжу, ... ... ... ... және оның ... ... зерттеулері
қыруар географиялық деректер берді. Каспий теңізінен бастап Үстірт арқылы
Арал ... ... бір ... ... нысандардың геологиялық
құрылымы, орографиясы және су жүйесі зерттеліп, шекаралары мен қашықтығы
анықталды.
Зерттеулер нәтижесінде ... ... ... ... дейін ара қашықтық дұрыс көрсетілген Аралдың ... ... ... ... Үстірт қыратынан солтүстік, батыс және шығыс
кертпештері бейнеленген. Арнаулы аспап пен Арал теңізінің деңгейі ... ... 35,86м биік ... ... ... 100 ... бұрын қазақ ғалымы Шоқан Уалиханов өзінің баға жетпес
асыл мұраларын да шебер тілмен әдемі табиғат көріністерін, ... ... ... ... келіп, кейбір табиғат байлығының, әсіресе
қырғауыл және ... ... азая ... оларды қорғау жолында
нақты шаралар қолданудың қажеттігін жазып ... ... ... жетісуда
табиғат байлықтарының толық зерттеліп, жазылмағанын айтып қан ... ... орны бар еді, ... ол ... ... және Орал бойлары мен Жетісу
төңірегінен әрі асып экспедициялық жөнді жүргізілген емес. ... ХІХ ... аяқ кезі мен ХХ ... бас ... ... кең жүргізіле бастады [].
ХІХ ғасырдың 50-60 жылдарында Жоңғар Алатауы менІле өңірін Шоқан
Уалиханов зерттейді. Қазақтың ұлы ... ... мен ... ... ... ... ... пен Алакөлдің жаратылысындағы ұқсастықтарды
дәлелдеді. Сонымен бірге өзі жүріп өткен ... ... ... бұрынғы карталарын толықтыра түсті. Уалиханов Тянь-Шаньның
сүт қоректі ... мен ... ... ... ... ... Іле
Алатаудағы жануарлардың биіктікте таралу схемасын ... рет ... ... ... Сол кезге дейін ғылымда белгісіз болып келген
қызыл қасқыр ... ... ... мен жануарлар дүниесінің аса бай
коллекциясын ... ... ... және қолжазбалар түрінде жинақталған
орасан көп географиялық материалдар болды, бірақ одан басылған еңбек өте аз
қалды. ... ... ... ... ... ... жазған
күнделіктері зерттеушінің көзі жұмылғаннан кейін 1883 жылы ғана жарық
көрді. Оның күнделіктерінде ... ... ... ... туралы өте
қызғылықты жаратылыстану-географиялық тұрғыдан деректер бар.
Г.И. Карелин зоологиялық және географиялық мағлұматтармен қоса ... ... ... мен өзге де ... ... ... ... ... ... негізінде
Г.С.Карелин Каспий теңізі бассейнінің 12 картасын жасаған. ... ... ... ... түзетіп, айқындауға мүмкіндік ... ... сол ... ... ... да ... тереңдігін, ағысының бағытын анықтады. Экспедицияның ғылыми бақылауы
негізінде Каспий ... ... ... ауытқып тұратыны
дәлелденді.
1840—1845 жылдары Г.С.Карелин Шығыс Қазақстанды ... ... ... мен ... ... ... ... шығысқа «Зюнгариядағы және басқа жерлердегі табиғат құбылыстарын
тексеріп білу ... ... ... ... ... ... ... Жоңғар Алатауының табиғаты жөніндегі үғымды
анағұрлым кеңейтіп, ... тау ... ... ерекшеліктерін
анықтады, олардың геологиялық құрылымына жалпы сипаттама берді.
Г.С.Карелин жинаған коллекцияның, үлкен ғылыми ... бар. ...... ... ... өрт ... оның көпшілігі отқа жанып
кеткен. Г.С.Карелинің экспедициясы 9000 аса ... 240 ... құс, 9766 ... және 474 ... ... ... ... Олардың
арасында ғылымға бұрын беймәлім болып келген көптеген үлгілер мен ... ... ... ... ... ... ... дүниесі
туралы Г.С.Карелин жинақтаған тұңғыш мағлұматтар қазіргі уақытта да құнын
жойған жоқ. Өйткені Қазақстанның ... ... ... ... осы
заманғы ғалымдардың бірі Н. В. Павловтың айтуы бойынша, «Карелиннен кейін
бір де бір ... ол ... ... ... ... Орынборда шетелдік комиссияның председателі болып
қызмет атқарған Г.Ф.Фон-Генс (1786—1845) Қазақстан географиясының тарихын
зерттеуде айтарлықтай із ... ... ... ... ... инженер
болған Г.Ф.Фон-Генс Тобыл өзені мен Торғай өзенінің аралығындағы ол ... аз ... ... ... ... сипаттады.
1840 жылы Баянауыл мен Қарқаралы аудандарына саяхат жасаған аты
беймәлім зерттеуші Орталық Қазақстан ... ... ... ... деректерді мәлімдеген. «Осынау қырғыз даласында — деп ... - не ... ... тау ... да, не ... алып ... су
тасқындары да жоқ. Баян-ауыл, Қызылтау, Едірей гранит таулары ... жоқ жеке дара ... ... ... қыраттар, олар тым шағын
төбе ретінде басталып, дәл солай сілемденіп аяқталады. ... ... әр ... бой ... ... ... де тура сондай, тек бар
айырмашылығы сол — бұлар гранит ... ... ... ... бой ... жеке дара ... ... қалай болса солай орната
салған сияқты, олардың маңайдағы қаптаған шөгінді жыныстар. Егер ... бір ... ... болсақ, онда осынау бір оқшау шоқылар мен
жартастарды айдын шалқар ... ... әр ... ... ... ... балауға болар еді». Бұл қазақтың ұсақ ... ... ... ... еді. ... қоса, автор сол
аудандардағы тас көмір ... ... тау ... жату ... ... ... ғасырдың 40-жылдары көптеген орыс экспедициялары Қазақстанға
аттанды.
А.И.Шренктің 1840—1843 жылдардағы ... ... ... ... ... ұланғайыр территориясын зерттеген. Зерттеуші
Тарбағатай жотасында, Балқаш-Алакөл ойысында, Жоңғар Алатауында, казақтың
ұсақ-шоқылы аудандарында (Ұлытау, ... ... ... ... Баянауыл
селосы). Бетпақдала мен Шу-Іле тауларында болған. А.И.Шренк Жоңғар ... ... ... ... ... ... жазған. Ол ең әуелі
Балқаш-Алакөл ойпатының ... ... ... бір су ... ... ... атап көрсеткен. Алакөлге барған сапарында А.И.Шренк Аралтөбе
аралын ... оны ... ... деп ... сол ... ... ... шығарған. А.И.Шренк Жоңғар Алатауы солтүстік сілемдерінің бітімін
сипаттай келіп, ... ... ... ... оның теңіз деңгейінен
4140м биіктікте жатқанын анықтағанын айтқан. Ол ... ... ... ... ... ... да материалдар жинаған,
таудың биіктік белдеуде өсетін өсімдік ... ... Атап ... ... шыршасы таудың солтүстік жақ беткейінде 2470м биіктікке дейін,
арша – 2550м биіктікке дейін өсетінін, одан ... тау ... ... өсіп, 3700м биіктіктен жоғары қарай мәңгі қар басып ... ... ... ... ... ... жазбалары және шығармаларының неміс тіліндегі ... ... ... ... туралы баяндайды.
1878 жылғы жазда Орыс Географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімі
Көкшетау Қырқасына ... ... ... ... ... ... далалы жерлерде, біршама бұйрат-бұйрат белдердің
аралдарында бейне бір теңіздегі аралдардай ... ... ... ... ... – қыратты жондарда өсімдіктер мен жануарлардың өзара қандай
байланысы барын тексеріп зерттеу ... ... ... ... қаласына барар жолда И.Я.Словцев
«Қасірет белдеуінің» бойындағы ... ... ... ... ... оң жақ ... бойлап жүріп отырып, Көкшетау таулары ... ... ... ... және ... коллекцияларын
байыппен өңдеп, өз бақылауларының ... ... ... ... ... Оның ... ... топырағында гранит,
порфирит, құмдақ тастар және ... ... ... ... Көкшетау
қырқасы мен адыр-қыраттары сотүстік-батыс Алтай дөңестерімен бір ... ... ... ... ... және ... осы күні ... кеткен
өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... дәуірге
жатады.Мүйізтұмсықтар мен мамонттар жер бетінен ... ... ... ... ... ... ойпаттарға жайылып, қазақтың ұсақ шоқыларын
түбектер мен аралдарға бөліп тастаған.
Содан қазақтың ұсақ ... мен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, бұл жерлердегі телегей теңіз сулар
бөлініп оқшау-оқшау ... ... да, ... басқа сай-салаларға
суының бөлініп ағу нәтижесінде бұрынғы мол тұзынан арылып, тұщыланған. Ұсақ-
шоқылы аймақтың біртіндеп ... ... ... ... ... ... өсімдік және жануарлар дүниесі өзгерген. Ал қазақтың ... ... ... уақыттағы орман өсімдіктері сақталып қалған.
1881-1884 жылдары А.В.Андрионов пен В.М.Краузе Алтайдың қазақстандық
бөлігін зерттейді. В.М.Краузе ... ... ... ... ... ... бұлағы) болды. Саяхатшылар ... ... қоса ... ... ... сүтқоректі
жануарлардың, құстардың, балықтардың, жәндіктердің, ... ... ... ... ... ... ел болғалы өзінің жері мен суын қадірлеп, өзен-көлдерін көзінің
қарашығындай сақтап, қорғай білген. Біздің ғасырымызда, ... мен ... әрі дами ... дәуірлерде суды адам керегіне жарату барған сайын
ұлғайып келеді. Олай болса, көзге көрінген жер үстінің өзен ... ... жер асты ... кең көлемді адам қажетіне жұмсала беретіні ... ... және ... ... ... ... минералды, шипалы
жылы сулар да қазақ жерінде көп ... ... ... ... ... ... үшін ертеден пайдаланып келген. Мысалы, Шығыс Қазақстанның
Алтай тауындағы ... ... ... деп аталатын минералды
бұлақтарды алғаш рет Ф.Геблер 1834-1837 жылдары ... ... ... ... ... ... ... Бұдан бұрын, 1763 жылы
Рахманов деген орыс ... аң ... ... ... осы ... үстінен
түседі. Ал бұлардан бұрын бұл бұлақты қазақтың Абдрахман деген ... ... ... Бұл ... ... ... ... қуаттайды. Осындай деректерді 1961 жылы ... ... ... табиғат қорғау кеңесіне ... ... ... ... да айтты Ф.Геблердің Европа халықтарының есімдерімен
шатастырып, Абдрахманды ... деп ашуы ... ... және ол кезде
жаңалықтарды алғашқы ашушылардың аты-жөнін бұрмалап, өздеріне ... ... ... ... арасында көп кездескеніде мәлім.
1849 жылы А.Влангали Қапал-Арасан суы маңайының геологиялық құрылысын
зерттеп жазды. 1867 жылы Н.Завалишин ... ... ... жүріп
Бурабай көлі туралы мәліметтер жариялады.
Павлодардан 35 шақырым жердегі ... және ... ... шипалы
батпақ көлдері туралы алғашқы мәліметтер 1880 жылы жарыққа шықты Тағы басқа
жерлердегі ... ... ... және ... ... ... жылы
сулардың бәрі де түрлі сырқаттарына ем іздеушілердің шұбан келіп жататын
жерлеріне айналды. Қараңғы халық ем ... ... ... ... да, іші ... кез ... ... суға түсуді әдетке айналдырды.
Ұлы Октябрь революциясына дейін, ... ... ... ... ... ... жұмыс істелмеген кезде өз бетімен емделе беру осындай кең
орын ... ... ... ... ... орман-тоғайлар туралы
мәліметтер, кейбір тиіп-қашты ... ... ... қасы еді. Қай жердің
орманы болса да маңайындағы халықтың, жергілікті әкімшіліктің меншігінде
болып есептелінді де, олар ... ... ... ... ... ... отқа жағу, үй, қора-қопсылар салу орманға үлкен ... ... ... мен ... ... де оған көп зиян ... ... ... ... ... ... ... азая берді. Қай жердегі орман-
тоғай болса да олардың сапасы төмендеп, сиреп кетті.
Қазақ орманын ... ... ... ... ... жүргізілген әр жердің, әр облыстың орман-тоғайы туралы азын аулақ
мынадай деректері бар, олар Писчиковтың 1905 ... «Жол ... 1916 ... ... мен Семей облыстарының қазынаға қарасты орманы
туралы» жазғандары. Осы сияқты ... 1865 ... ... 1908 және ... Евсеенко 1911 жылы, Бронке 1912 жылы, Андреевский 1914 жылы және
басқа ... да ... ... ... азды-көпті зерттеп еңбектер
жазған.
Бұлардың өз заманында да, біздің заманымызда да маңызды ... ... ... ... арқылы бұдан 80-100 жыл бұрынғы өскен орман-тоғай көлемі
мен олардың орналасқан жерлерін қазіргі кездегісімен салыстыруға болады.
Өсімдік ... ... ... қоры мен ... ... асыл ... - ... дүниесіне, әсіресе орман-тоғайға адам
еңбегінің тигізген әсерін салыстыруға да ... ... ... мен оның мүше ... ... ... қазақ жерін зерттеуге көп күш те, қаржы да ... Сол ... ... зор еңбектерден өз құнын осы уақытқа дейін жоймаған бағалы
деректер табуға болады. Солардың бірі ... 1905 жылы ... ... ... оны ... ... Швеи қариясы» деп жазды. 1912 жылы Шығыс
Қазақстанға оралған Б.А.Келлер оның орман-тоғайларын, тауын, жануарларын
зерттеді. 1913 жылы ... ... ... ... отырып, кездескен
өсімдіктерді жазып кетті.
1956 жылдары жоғарыдағы ... ... ... және ... ... өзі көрген табиғат байлықтарын жазып қалдырған, ... ... ... ... айтқанын дәлелдей түсетін одан кейінгі орыс ғалымдарының,
саяхатшыларының қалдырған көптеген мұралары бар. ... 1912 жылы ... ... ... ... ... ... көлдің мөлдір
суы мен айналасын қоршаған биік орманын қызыға жазады. Ол кезде ит ... ну ... ... ... ... ... қарағанда Қазақстанның
барлық өзендері мен көлдерініңжағалары қалың орман мен ... ... ... Солтүстікке, одан Орталық Қазақстанның Ақмола қаласына
дейін қалың орманы бір-бірімен ... ... ... мен ... онан әрі өсіп ... ... табиғат байлықтарын
пайдаға асыру да, оны зерттеу де, сонымен қатар дұрыс пайдалану үшін ... ... ... ... да ... кеңінен алыну керектігі барған
сайын ... ... ... оның ... бар ... ... ... сөйтіп
Отан байлығын онан әрі дамыту, зерттеу, қорғауға алу шаралары біздің
елімізде тек қана ... ... 20 ... ғана ... ... ... Бұл
жөніндегі алғашқы заңдар В.И.Лениннің өз қолымен ... ... ... ... ... Табиғат байлығын онан әрі дамыта беру мақсатымен
жануарларды, өсімдіктерді, орман тоғайларды, табиғаттың ... ... жер ... ... зерттейтін түрлі инспекциялар
ұйымдастырылды. ... ... ... қоғамдық ұйымдар да пайда бола
бастады [].
Біздің елімізде ұйымдастырылған табиғат қорғау жұмыстарының көлемі де,
олардың халық шаруашылығына тигізетін ... да ... зор. ... халықтың
рухани тілегіне, мақсатына, ... сай ... ... ... дами ... бұл ... ... күнге де, ертеңгі жарқын
болашақ үшін де ... ... ... ... ... ... ... мақсаттың өзі, бір жағынан, табиғаттағы барды
көбейту, жойылған, азайғанның орындарын толтыру болса, екіншіден, қоғамға,
мемлекетке ... ... ... ... беру болады. Сондықтан да
табиғаттан алу үшін оның барын сақтау, көбейту, еселендіре түсу жағы ... ... ... ... ... Ұлы ... революциясынан бұрын
өз алдына белгілі бір мемлекет болмай, патшалық Ресейдің отары боп келген
елде табиғат ... ... ... ... ... ... Бірақ жыл
мерзімдеріне қарай көшпелі халықтың көшіп-қонуы қалыптасқан қағидаға,
кәсіпке айналған.
1948 жылы ... ... ... ... ... ... ... одағы бүкіл дүние жүзі елдерімен байланыс ... ... ... ... ... ... ... Бір елдегі жақсыы істің
үлгілерін жер жүзіндегі барлық елдерге таратып, пікір ... ... жер ... ... ... адамзат игілігіне дұрыс
пайдалану қадағаланып отырады.
Табиғатты қорғау-ең алдымен халықтың ... ... ... ... ... бай мұра ... ... сөз. Әрбір саналы
сауатты қоғам мүшесі осы үш түрлі ... ... ... ... ... ... ... ысырап болмайды, ел қазынасы арта түспейді.
Қазіргі кезде елімізде табиғат байлықтарын яғни ... ... мен ... ... ... ... және
басқаларды қорғауда, жоспарлауда оларды жеке –жеке ... ... ... ... ... мәселе болып тұр.
Көптеген елдерде, біздің елімізде де әлденеше түрлі ғылым ... ... бірі ... ... ... ... және тағы сол
сияқты әр түрлі ... ... ... алдағы сан ғасырларда дәйекті еңбек етуіне, құрмет, қадір
тұтуына, ... ... ... ... молынан бар болуы керек.
Ол үшін ... ... ... ... ... нені ... керек екенін,
қалай қорғау керек екенін білетін боламыз.
1.3 Қазақстандағы табиғат ескерткіштерінің классификациясы.
Қорғалатын табиғат нысандарының қатарында ... ... орын ... - байтақ даламызда бір кездері мекендеген, бірақ ... ... ... ... ... ... тұмсық, керік, тағы басқа көптеген
жануарлардың ... ... мен ... көне дәуір куәлары ... мен ... – бұл ... жыл бойы ... ... ... ... табиғатымыздың тамаша ескерткіштері.
Міне осы табиғат ескерткіштері – бірден-бір, орны толмас, экологиялық,
ғылыми, құнды табиғат ... ... ... шығу ... ... ... ... нысандар [].
Оларды жан-жақты зерттеу арқылы ғалымдарымыздың хайуанаттар мен
өсімдіктер ... ... ... ... эволюциялық даму жолынан
және табиғаттың басқа да небір жұмбақ сырларын ашу үшін ... ... ... ... ... ... да ... мұндай баға
жетпес байлығы табиғат ескерткіштерін ... оны ... ... ... ... ету-бүгінгі ұрпақ үшін асыл парыз.
Табиғат ескерткіштері саналатын алып мамонтпен қатар тіршілік ... ... ... тышқан, реликті шағала сияқты хайуанаттарды қорғау,
олардың қорын молайту жұмыстарын жүргізу ісі бізде біршама ... ... ... ... жағынан Шаған, Жетісу икервиллеясы, Шрек тобылғысы
немесе спереантус сияқты реликті өсімдіктер мен ... ... ... ... ... хай ... ... қалдықтары шоғырланған жерлер
ерекше қатаң қорғауды керек етеді [].
Табиғат ескерткіштері деп құрлық және су ... ... ... ... ... ... табиғат нысандары, соның ішінде:
- жергілікті жердің көркем учаскелері;
- қол тимеген табиғат эталондарының учаскелері;
- мәдени ... ... ... ... ... ... ежелгі кендер(;
- өсімдіктер мен жойылып бара жатқан түрлерінің өсіп ... және ... ... ... ... және орман бөліктері, өзінің ... ... ... ... ... ... қасиеті,
көшетінің құрылымы), сонымен қатар орман шаруашылығының ғылымы мен
тәжірибесінің жеткен ... ... ... гидрологиялық режимді сақтауда ... роль ... ... жер ... ... ... және солармен байланысты табиғи
ландшафтар (таулар, жартастар тобы, шатқалдар, каньондар, үңгірлер
тобы, мұздықты күмбездер және ... ... ... ... жағалық шағылдар, барқандар, алып қызыл су
мұздықтары, гидролаколиттер);
- ереже ғылыми бағалы ... бар ... ... ... ... ... ... тау жыныстарының және
пайдалы қазбалардың шыққан жері);
- ...... ... соның ішінде сейсмикалық
құбылыстардың ерекше айқын көрінген ... ... ... ... ... және ... ашылымдардың
бұзылған тау жыныстарының орны;
- өзен, көл, ... ... су ... ... ... ... гидроминералдық кешендердің, термалды және минералды
сулардың ... ... ... кен ... ... нысандар (құм қайыр, мойнақ, түбек, арал, лагуна, ... тірі және өлі ... ... нысандары (құстардың ұя салатын
орындары, тарихи-мемориалды маңызы бар көп ... ... ... ... ... және ... ... жанартаулар, төбелер, мұздықтар, өзен көлдері, жартастар,
қия жартастар, таужұрнақтары, ... ... ... ... ... ауданы 2 гектардан аспауы тиіс. Оларды
қорғаудың негізгі мақсаты жоғарыда аталған нысандардың табиғи ... ... ... ... Бұл ... табиғат ескерткіштерінің құқықтық
тәртібі, тек ... тән ... ... ғана ... табиғи қорықшалардың тәртібіне жуықтау.
Көрнекті табиғат нысаны қорғалатын қоныс ... ... ... деп танылса, ол ... ... ... ... ... ... ... бар
мемлекеттік табиғи ескерткіштері» (27 маусым 2001 жыл №9877) ... ... сай ... ... бір ... ... немесе эстетикалық құндылығына қарай
табиғат ескерткіштері ... және ... деп ... бөлінеді.
Ботаникалық табиғат ескерткіштеріне сирек реликтілі немесе ерекше
бағалы ... ... ... сирек кездесетін ағаштардың көрнекті
қоныстары жатады, ал зоологиялық табиғат ескерткіштеріне сирек кездесетін
немесе ... ... ... ... ... ... ... алынады.
Қазақстан жері нағыз табиғат ескерткіштеріне - экзотикалық ... ... ... ... және ... ... ... үңгірлермен сарқымаларға, флора мен ... ... ... ... кездесетін түрлерінің тіршілік еткен
жерлеріне бай [].
Енді осы туған жер табиғатының ... ...... ... ... ... ... қысқаша тоқталып,
олардың бүгіні мен келешегі жайында біраз сөз қозғаған жөн болар.
«Жетісу маржаны» ... ... ... шаған тоғайы Алматы облысы, Ұйғыр
ауданы территориясындағы Сарытоғай сайы арқылы ағып ... ... ... ... орналасқан. Бұл табиғат ескерткішінің қазіргі уақытта алып
жатқан жалпы жер көлемі 4852 гектардай болса, оның тек бір мың ... ...... ... ... ... ... ағашымен бірге жиде, қарағаш
және басқа да өсімдік түрлері қорғауға алынған.
Биіктігі 25 – 30 ... ... 300 ... ... ... ... ... ағашы еліміздің оңтүстік өзендері ... да ... Әрі ... ... ... ғалымдардың пікірінше осыдан 5 миллион
жыл бұрын пайда болған көрінеді. Сондықтан да ... ... ... ең ... осы бір ... ... сақтап қалудың ғылым үшін орасан зор
маңызы бар екендігі ... 1964 жылы ... ... ... ... бойынша бұл жер табиғат ескерткіші болып жарияланып, қорғауға
алынды.
Көптеген жылдар ішінде ... ... ... ... ... бұл ... ... кетпеуіне осы өзен жағалауының өзіндік ауа
райы бірден-бір себебші болған көрінеді.
Шындығында да, бұл ... ауа райы ... ... ондағы
тіршілік ететін хайуанаттардың өсіп - өнуіне, аса қолайлы.
Өйткені, Шарын өзенінің 20 – 100 метрге ... ... биік ... шөл ... ... сол ... ... тұрады.
Өзеннен алыстау жатқан жерлерде ылғал сүйгіш шаған ... ... ...... ... өсіп ... ... болады. Мұның өзі
шаған ағашының табиғаттың қолайсыз жағдайларына ... ... ... болып жарияланып, қорғауға алынғанға ... ... ... ... елді ... көптеген жылдар бойына қыстық ... ... ... мал отарларының қыстығы ретінді де пайдаланылған.
Әрі шаған ағашының сапалы болуына байланысты ауыл шаруашылығына, ... ... ... мен ... ... заттар жасау үшін шикі зат
ретінде көп мөлшерде дайындалып ... ... ... ... жарияланған кейін, ғана өрттен, қисынсыз
кесілуден қорғау ісі қолға алынып, қалпына келтіру шаралары жүзеге асырыла
бастады.
Шарын өзенінің сол жақ ... ... ... ... ... ... суаруға, өзеннің қиыршық тасты жерлерін игеруге мүмкіндік
туды.
Алайда бір ... ... ... ... ... ... әлі ... күн талабына сай жүргізілмей келеді. ... ... ... ... ісі күні бүгінге дейін мардымсыз. Әрі өзен суының ... ... ... үшін каналдар арқылы бұрылып әкетілуде, Шарын
өзені деңгейінің төмендеуі ... ... ... ... ... ... тоғай қураған ағаштардан дер кезінде тазартылмайды, кесілген ... ... ... ішінде қалып отырады. Бұлардан өрт қаупі
күшейе түсері анық. Өрт ... ... ... ішіндегі ашық алаңдарға ағаш
отырғызу жұмыстары өте баяу жүргізіледі.
Табиғат ... ... ... бері ... жыл ... өтседе,
осы уақытқа дейін тоғай территориясынан өтетін жол бойында, іргелес ... ... бұл ... ... ... ... белгілер аз орнатылған. Ал олардың тоғайды қорғау ісіне және
қалың жұртшылық арасында бұл ... ... ... ... үлес ... ... ... кемшіліктердің күні бүгінге дейін орын
алып келе жатқандығы қынжылтады. Табиғатымыздың сәнді де көркем жері ... ... ... ... ұрпақ алдындағы абыройлы борыш екендігін әсте
естен шығармай, қолда бар мүмкіншіліктерді орынды пайдаланған мақұл.
Шарын ... ... мен ... ... ... ... бұл табиғат ескерткішін ... ... ... ... тұрғандықтан жоғарыда айтып кеттік. Оларды жүзеге
асыру –Шарын шаған тоғайы сияқты табиғи ескерткішті ... ... күн ... сай ... ... сөз. Келешекте бұл табиғи
ескерткіштің нағыз ... ... ... ... Ол үшін
бұл аймақта қорық немесе табиғи ұлттық саябақ ұйымдастыру қажет.
Сондай табиғат ескерткіштерінің бірі – ... ... «Құс ... Бұл ... ескерткіші дүние жүзілік
палеонтология ... ... ... ... ... ... орын алып жүр. ... кең-байтақ жерімізде үйір-үйірімен жосып
жүрген, ... ... ... ... ... ... өте ... бұл жері Ертіс өзенінің жар ... оң жақ ... ... шағын аймақты алып жатыр.
Қазба қалдықтарын зерттейтін мамандарға бұл жер 1928 ... ... 12 – 14 ... жыл бұрын тіршілік еткен жануарлардың ... ... бұл ... аймақтың ашылуы КСРО Ғылым акдемиясы
Ю.А.Орловпен академик Е.А.Шлыгиннің есімдерімен тығыз ... ... ... ... ... ... шағында екі жас ғалым өздерінің далалық
зерттеу жұмыстарын Ертіс өзенінің бойында жүргізген ... қала ... ... ... олар Ертіс өзенінің ұзыннан-ұзақ
созылып жатқан әрі биік жар қабақтаң жағалауына жете көңіл ... ... Жас ... ... ... өзен ... және ... жалаңаштанып тасқа айналған сүйектерге ауып, оларды байыпты
зерттей келе бұл ... ... ... ... ... ... Онда ... мүйізтұмсық, үш тұяқты жылқы-
гиппарионның, қорқау тәрізді жыртқыштардың және ... да ... ... ... қарағанда гиппарион жылқысының сүйегі ... бұл ... ... ... ... деп ... ... табынымен Сібір және Қазақстан жерінде тіршілік ... үш ... ... екі түрі ... Біреуінің дене тұрқы қазіргі есектен
сәл кішілеу, ал екіншісі кәдімгі жылқымен пара-пар болған.
Мұнда тіршілік еткен ... ... ... ... ... мойны
қысқа әрі аяқтары ұзын ... ... Бұл ... ... ... мен әр түрлі сүт қоректілерінің сүйектерін де
кездестіруге болады.
Павлодар ... ... ... ... ... ... де ... қиынға түспейді. Бұлардың арасында қылыш ... ... орын ... Бұл алып жыртқыш қазіргі жолбарыс пен
арыстанға қарағанда ... ... әрі ... ... ... ... жыртқыштардан қорқаулардың сүйектері де кездеседі.
«Құс жолы» табиғат ескерткішінде кездесетін хайуанаттардың сүйектерін
зерттеу жұмыстары көптен бері жүргізіліп келе ... ол ... ... ... ... ... ... жүзілік палеонтология
әлеміне әйгілі болып отырған, қазба сүйектердің көптігі жөнінен классикалық
сипатқа ие бұл шағын аймақтың тағы бір ... ... – оның ... ... ... ... Мұндай ғажайып көрініс біздің
еліміз түгіл, бүкіл дүние жүзі қалаларының бірінде жоқ.
Алматы ... ... метр ... ... ... дала
белдеуінде Шыңтүрген шыршалы алқабы орналасқан. Оның төменгі етегінде
ағаштар мен ... ... ... көбі ... ... ... Оларға алма,
өрік, долана, қарақат, алмұрт, ұшқат жатады. Барлық жабайы жеміс ағаштары
157 мың гектардай жерді алып ... Ол ... ... ... ... ... ... ормандар 1400-2800 метр биіктікте ... ... аты ... ... Тянь-Шань немесе Шренк шыршасы. Бұл
көне дәуірден сақталып қалған тірі куә іспетті. Біздің республикамызда Тянь-
Шань шыршасы 300 мың ... ... алып ... ... орманды жерлерде су
балансын сақтауда, топырақты эрозиядан, селден қорғауда мәні бар. Шырша ... ... ... ... бар ... 2 – 3мм ғана өседі). Сондықтан бұл
бағалы ағашты қолдан көбейте беруді қажет етеді.
Шыршаның адам баласы үшін эстетикалық мәні ... бір ... Бұл ... ... ... жатады. Әдетте таудың теріскей жағында өсетіндіктен
шырша орманы саялы келеді де, олардың арасында шетен, тал, үшқат, ... Ал л ... ... ... қалған құстар үшін жақсы азық.
Шыршалы орман Алматы қорығында емес басқа жерлерде де ... ... ... ... ... және адам үшін мәндерін ескере отырып
Қазақстан Министрлер Кеңесі Алматы облысындағы Түрген орман шаруашылығына
қарасты ... ... ... ... ... деп жариялады. Онда
орман шаруашылығы жұмыстарының қатаң тәртібі ... ... бұл ... ... ... ... ... негізгі бір міндеті ормандарды уақытында және
сапалы түрде қалпына келтіріп отыру болып табылады. Жаңа ... ... ... ... ... кеш ... ... өнімді және
халықтың демалыс қажеттігін өтей алатындай болуы керек. Орманды жерлерде
жүргізілген зерттеу ... ... ... ... сақтай отырып жұмыс
жүргізген жағдайда көптеген шаруашылық мәні бар өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... ... Жаңа шыққан ағаш
отырғызатын машиналар орманды қалпына ... ... ... ... құнарландыра алады [].
Сондықтан дүние жүзілік маңызын ескере келіп, 1971 жылы ... ... ... ... ... бұл ... аймақты табиғат
ескерткіші деп жариялады. «Құс жолы» табиғат ескерткішін ... бұл ... ... ... ... әкімшілігі мен облыстық табиғат
қорғау басқармасына жүктелген.
Павлодар облыстық табиғат ... ... ... ... ... ... ... қалуға бағыттауда. Табиғатымыздың
баға жетпес ... – көне ... ... ... ... ... ... қорғап қоймай, оны іс жүзінде қорғап қоймай, оны іс ... ... ... [].
«Әнші кұм» Жетісу жерінде, Іле өзенінің ортаңғы сағасында орналасқан
табиғат туындысы Үлкен және Кіші Қалқан тауларына сән ... ... ... ... ... құм» ... туралы көп аңыздар, ғылыми деректер
бар. «Әнші кұм» биіктігі 150метр, ұзындығы 3 ... жуық ... ... тау құмы тегін емес. Мәселен, желді күндері «Әнші ... ... 3-4 ... жерден естуге болады. Осыған орай құм төбе
өзінің гуілдеген ... ... ... жолынан адастырып,
айдала сусыз шөлдерге апарып, қырғынға ұшыратып отыратын әйел ... ... ... бұл қате ... көзі ашық жергілікті тұрғындар
мойындамаған. «Әнші құм» етегін ертеден-ақ ... ... ... өмір
сүріп, ұрпақтарын жалғастырған. Осы жерлердегі ерте заманғы бейіттер, сым
тастар, тастағы әр түрлі өрнектер мен ... ... ... ... ... құм» ... қазір ғылыми түрде зерттеліп ашыла ... ... ... ... құм» ... көз ... Әр
түрлі болжамдар мен тұжырымдар көп. Соның бірі ... ... ... ... ... Іле ... бойындағы кешкі жел мен Үлкен және Кіші
Қалқан тауларынан соғатын желдің ... ... ... ... ... ... ашық жазықта сусылдаған құм түйіршіктері
електеніп бірегей түйіршіктері құм ... ... Ол ... өте ... қоспасы бар құм шығыршықтарынан тұрады. Сондықтан құм тек желді
күндері ғана дыбыс шығарады. Егер құм сусып ... (жел ... ... ... де ... ... ... реактивті самолеттің гүрілі сияқты
дауысқа ұласады. «Әнші құмның» үнін есту үшін жолаушылар әдейі ат ... ... ... жолының өтінде тұрған бұл құпия құм ... де ... тыс ... ... Осы құм төбеге шығып, оның
дауысын естіп ... ... ... әсер ... ... құм ... қалсаңыз, аяғыңыздың астынан ырылдаған дыбысты естисіз. Осылайша құм
төбенің ... ... ... ... ... Ал, ... ... қарай жел соға қалса құмның сырнайдан да таза үнін ... ... ... ... зерттеу жалғаса түсуде. Әсіресе, ТМД ғалымы
В.И.Арабаджидің еңбегі зор. Құмның әр ... ... ... ... ... ... лабораторияда зерттелуде. Білікті ғалым құмның
жоғарғы қабатының астында жел әсерінен пайда болған «құм толқындары» ... ... ... келген. Сонда құмның үстіңгі қабаты қозғалып,
астыңғы қабатымен жанасқанда үйкеліс тудырып одан «гуіл» пайда болады. Бұл
тұжырым әлі де ... ... ... етіп ... ... ... ... құм да кәдімгі жағдайда дыбыс шығарады. Оның себебі неде? Ғалымдар
осы құпияларды ашу ... құм» ... ... ... ... ... ... алынған. 1996 жылы Талдықорған облысы Жоңғар Алатауының ... ... ... және ... ескерткіштеріне, көне дәуірдің
тасқа басылған ... бар сым ... мол ... тау ... ... деп жарияланды [].
2 ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШТЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ТҮРЛЕРІ
Қалың континенттің түкпірінде орналасқан қысқада үнді аты бар Алтайдың
орналасқанын адамдар Герадот заманынан білген. Алтай ... ... осы ... ... Орта ... ыстық шөлдері және Қазақстанның
оңтүстік шөлдері алып ... ... Орта ... құрғақ желдері соғып
тұрады. Осылайша Алтай Сібір мен Орта ... ... және ... Алтай
қыраттарының барлығы дерлік осы үлкен, таулар жағасынан бастама алады. Ең
үлкен және ... екі ... Шыңы – ... – Қазақстан мен Ресей
шекарасында орналасқан. Бұл ... әсем ... Ол әр ... ... ... ... дейінгі тасты таулардан қар ... ... ... XVII ғасырдан бастап осы өлкені зерттеген бірқатар
саяхатшылар мен ғалым – ... ... ... ... ... – Тянь ... Н.М.Прежевальский т.б. Алтай
өңірі табиғаттың әсем ескерткіштеріне, пайдалы ... өте бай. ... ... ... Алтай» деп атайды, ол дұрыс айтылған. Көптеген
өзендер мен тау ... ... су ... ... аспанның
көгілдірлігін өзіне жинап алғандай таңқалдырады.
Шығыс Қазақстан территориясындағы геологиялық ... ... ... үлкен ғалым-геологтары жүргізді. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Н.И.Воронцов және тағы басқалары бар.
Бұрынғы Қазақ ССР ғылым Академиясының алғашқы президенті Қ.Н.Сатпаев
«Алтайды Алтайда зерттеген дұрыс» деп ... ... ... ... алғашқы ғылыми-зерттеу Мекемесі-Алтай тау кен металлургиялық
ғылыми-зерттеу институты ... ... даму ... ... ... өзгерістерді және жер
қыртысының жасын тау ... ... ... ... бізге
белгілі. Анықталған тау жынысының жасы Жер ... ... ... ... кез-келген кезеңнің уақытын ... ... ... ... ... әлі ... беймәлім жағдайларды
жасыруда. Тау жыныстарының ... ... мен ... ... және ... ... ... табылған. Барлық тасқа айналған
қалдықтар картаға түсіріліп геолог ғалымдармен тиянақты зерттеледі. Осындай
қалдықтар ... ... ... Ульбинка, Первомайка, Большая
речка, Верх – Уба және тағы басқа ауылдардың жерлеріндегі жағалық құлама
жарларда ... ... бірі ... ... ... ... деп ... қазаншұңқырында табылған тасқа айналған қалдықтардың орны,
Қазақстанда ғана емес, ... ... ... де ... ... деп ... ... кварцты құмның ең төменгі қабаттарынан 1959 жылы ғалым-
геолог, ... ... ... ... қалдықтары мен жұмыртқа
қабықтарын тапқан. Бұл төрт аяқты ... ... ... ... ылғалды климат жағдайында Шығыс Қазақстан ... ... ... алабы көне байлықтардың және ... ... ... бірегей сақталған орны. Бұл жерді он
миллион жыл бұрын ... ... және ... дала ... үстемдік
еткен. Оларды гиппариондар (үш тұяқты пони тәрізді жылқылар), ... ... ... қарақұйрық және тағы басқа жануарлар мекендеген.
Ал төрттік ... ... ... ... және ... сүйек қалдықтары табылған.
Елімізде тірі табиғатты қорғауға көп мән беріледі. ... тірі ... ... ... ... ... – яғни топырақ, су, тау
жыныстарынсыз. Бұдан басқа, өлі табиғат ... және ... ... ... жер бедері, тіршілік ету ортасы ... ... бір ... ... ... оның ... танымдық маңызы бар.
Өлі табиғатты адамның ұтымды пайдалануы, әр ... алыс ... күні оның ... ... ... ол өзі ... келмейді,
қалпына келген жағдайда ол үшін орасан көп уақыт керек. Бұл ... ... ... қалу жиі ... Бұл ... ... және зерттеу үшін, сонымен қатар табиғи ... шығу ... ... ... геологиялық нысандармен ұқсастығынсалыстыруға
қолданады, сондықтан ең маңызды геологиялық нысандарды қорғау керек.
Алтай өзінің көркем және әр ... ... ... ... ... ... және сирек кездесетін металдардың кен орындарымен
ерекшеленеді.
Осы табиғаттың алғашқы қалпын қорықшалар немесе ... ... ... ең тартымды ландшафт территорияларын сақтап қалуға ... ... ... ... ... кендік және сирек кездесетін
металлдардың кен орындары, сирек кездесетін тау жыныстарының ашылымы және
геологиялық қималардың ... ... және ... ... ... ... ... тау жыныстарының үлкен табиғи
ашылымы, еліміздің бірден-бір табиғат ескерткіші.Ол 1979 жылы стратиграфо –
палеонтологиялық ... ... деп ... Оның әр ... көне ... ... айналған қалдықтары кездеседі. Қима
Шығыс Қазақстан облысының, Глубокий ауданындағы Тарханка ... ... ... ... 26 шақырым жерде).
Қиманың жер бедері Үлбі өзен аңғарының оң жақ ернеуіндегі мүсінді
террасаның ... ... ... ... Оның басты бөлігі,
Чечурки өзен аңғарының беткейінде орналасқан және ол 1,5 шақырымға созылып
жатыр. Терраса ... ... 10 метр ... ал ... қарай
ол Долгой тауларының жарларынан өтеді, оның биіктігі ... 100 ... ... Табиғат ескерткіштерінің жалпы ауданы 2 Га. Геологиялық ... ... және ... ... ... және ... тау
жыныстарының тік еңкейген пластарымен жиналған, және ... ... ... ... бар. Қима ... және ... аудандар үшін
тіреу, себебі Туркей ғасырындағы тархан кен ... ... ... ... болып табылады (карбон), кейінгі мәліметтер бойынша – жоғарғы
девон.
Тархан қимасына XVII ғ ... ... ... ауа ... Оның
палео-фаунасы туралы алғашқы мәліметтерді П.Чихарев ... (1845 ... оны ... ... ... ... ...
Г.Г.Петц бастаған (XVIII ғ, 90 ... ... ... картасын алғаш
жасаған да сол.
Тархан қимасына толық жете сипаттама ... ... ... – 1956 ... жылы қиманы профессор Библиченко Н.Л. қосымша зерттеген, әсіресе
брахиопод ... ... және ...... жануарлар. Оларда,
кораллдар сияқты алғашында таяз су аймақтарында топтарымен тіршілік еткен.
Тархан қимасының талассыздығы, ... ... ... ... ... оны ... тұрғыдан классикалық табиғат ескерткіші деп
атады. Оның негізі девонның вулканогендік тау ... ... ... ... тау жыныстарының жалпы қалыңдығы бір шақырым шамасында.
Оның түбі ... ... ... және ... ... ... Жоғары жатқан кен қабаттар әктасты алевралиттермен
жиналған, ал оның жоғарғы бөлігі – кремниленген. Ортаңғы кен ... ... ол оның үсті – ... ... ... ... бар (репяпорина алтайка).Одан жоғары Бұхтарма ... ... ... және олар ... ... ... карбон).
330-360 миллион жыл бұрын өмір сүрген ағзалардың ... ... ... ... ... біз ... даму көрінісін
ашамыз, екіншіден, олардың ... ... ... ... ... Тым дәл, сандық абсолютті жасын радиометриялық ... жылу ... ... ... ... ... ... фаунасы арасындағы үлкен ұқсастық сол кездегі Алтай және ... ... ... ... жақын болғандығын
дәлелденді. Тархан су ... ... ... ... болған.
Шөгінділердің ауысуы түбінің тектоникалық қозғалыстарын және мұхиттың
деңгейін, сонымен ... ... ... ... ... кету тенденциясын
қайтарды.Бұл табиғат ескерткіші Кенді ... ... ... ... карбон геологиялық кезеңдерінің арасындағы шекараны ... ... бір ... болып табылады. Оның ... ... ... ... ... ... жасау болып табылады.
Тап осы телімтек ғалымдар мен ... ғана ... ... қатар Кенді
Алтайдың даму тарихы қызықтыратын барлық адамдар үшін қызмет ... ... ... ... ... мен ... қалай өзгергенін көре
алады, сонымен қатар органикалық қалдықтардың өткен замандағы өмірін және
даму жағдайын қалыптастыруға болады. Бұл ... ... ... болашақ
ұрпаққа сақтап қалу үшін жергілікті ... және ... ... ... ... заң жүзінде қорғауға алынған.
«Пылающие адыры» табиғат ... ... ... ... ... және ... ... деген ғылыми түсінікке ие ... Ол ... ... ... тау алды ... бастау алатын Тайжүзген өзенінің
солжағалауынан 2 ... ... ... Оның ауданы 2 Га.
Геологиялық қима өзенінің ... ... ... тау ... ... Бұл геологиялық қимада сазды ... әр ... ... ... қызғылт – қызғылт қоңырға, қызғылт қоңырдан - жасылға
дейін реңктерін қырқа түрінде көруге болады. Сазды тау ... ... түс ... үйлесімі талай нәрсені айтады. Бұл мезазойдың ыстық
және ылғалды тропиктік климатының әсерінен ... тау ... ... ... ... Ауданда бірнеше ... ... ... ... ... кен ... ... орындарының бірі «Динозавровым» деп ... ... ... ... ... оны өте ... ... елеуіш ретінде қолданады.
Бентонитті саздар өте жоғарғы батыраңқылық, ісіну және байланыстырушы
қабілетімен ... Бұл ... ... қара ... анықтайды, яғни темір кенінің концентрациясын өндіруде
пайдаланылады және оны қалып жасауға бұрғылау ... ... үшін ... ... ... ... мел түзілімімен кайназойдың төменгі
полеогендік түзілімінің шекарасын анықтауға болады.
Палеоген – геологиялық кезең кайназойдың бірінші, төменгі бөлігі. Оның
өзі палеоцен – жаңа ... ең ... ... эоцен – жаңа заманның таңы
және Олигоцен – аз жаңа дәуір. Одан ... жаңа ...... ... ... полеоген арасындағы шекара айқындалғаннан кейін, динозавр фаунасының
табылуына мүмкіндік туды. ... ... ... ... түрлерінің
ұзындығы 20 – 40 метрге, ал салмағы 80 тоннаға дейін жеткен. Ұзын мойындары
биіктігі 18 метр ... ... бес ... ... биік ... ... жеуге мүмкіндік беретін. Американ геологтарының хабарлауы бойынша
Колорадо өзенінің ежелгі арнасынан табылған алып ... ... ... ... ... ... ... құрып кетуі, сірә, өткен заман
климатының тез өзгеруімен ... ... күні ... ... ... дау туғызады. Ол себептер әртүрлі болуы мүмкін, ... ... ... өмір ... ... ұсақ ... пайда
болып, дамуынан және сол кездегі тіршілік үшін шайқастың әсері болуы мүмкін
климаттың өзгеруі флора құрамының өзгергенін дәлелдейді, ал оны ... ... ... ... ... ... ... арнайы динозаврлар
палеозойды соңында пайда болған. Олардың өзі суық қанды қос ... қос ... өз ... 350 ... жыл ... ... ... шығысқа қарай, Сауыр жотасының етегін, Аққалқа өзені
терең шатқалды жарып өтеді.
Нәтижесінде ол жерлерде төменгі палеозойдың тым көне тау ... ... Онда ... ... қабаттасқан құм, цементтелген
қиыршықтас, көміржәне жанғыш тақтатас кездеседі (250 ... жыл ... ... ... дәл ... ... өсімдіктердің,
әртүрлі омыртқасыз және көне теңіз балықтарының ... ... ... ... ... ... пайда болуына ықпалын тигізеді.
Неогенде, яғни он миллион жыл ... ... ... ... ... мен орманды дала зоналары созылып жатқан. Ола амақта гиппарион
фаунасының ... ... ... ... ... керіктің, әр
түрлі мүйізтұмсықтың, қарақұйрықтың, гиена тәрізді ... ... ... ... жағдайдың және жануарлар әлемінің диапазонды
алмасуы салыстырмалы түрде кішігірім аумақта байқалады.
Құмды және сазды ... тау ... әр ... ... шөлді сағым
сияқты мұнаралар, көп қабатты күмбез ғимараттар көрінеді – ... ... ... шайылған. Жасылтым – сұр және жасылтым – қызыл қоңыр ... қуаң ... ... ... ... қайтадан жасыл сұр және қызыл-
қызыл қоңыр шұбар-қызыл және кірпіш-қызыл реңдермен алмасады. Бұл тау Киин-
Кириш деп ... Ол ... ... ... тұзбен суға толған көлді
–батпақты сирек кездесетін қарлы-ақ қалдықтарының үстінде көтерілген.
Әдемі және экзотикалық ландшафт болғанымен, оның ... ...... ... бұл ... ... құмның азын-аулаққабаттарында сақталып
қалған тропиктік ... ... ... ... ... ... ... ежелгі омыртқалы жануарлардың сүйек қалдықтары да
кездеседі.
Киин-Кириш геологиялық қимасы – сонымен ... ... ... ... ... ... Ол ... ауданында, Зайсан көлінің
жағасынан ... ... ... оның ... 2 гектар
шамасында. Бұл свитаның жоғарғы және ... ... ... және ... ... ... Онда жылу сүйгіш, тропиктік және
субтропиктік өсімдік ... ... атап ... ... ... ... және тағы ... Бұлармен қатар мел дәуірінде пайда
болған және кайназойда ... ... ... ... ... ... ... ольха, қарағаш (бересты), каштана – емені кездеседі.
Киин-Кириш тауының жоғары жатқан ... яғни ... ... ... ... тасбақа мен сілеусін сияқты омыртқалы
жануарлардың, сонымен қатар ұсақ ... ... ... ... ... ... мен олигоценнің бес флористикалық
қабатын және төрт көне омыртқалы ... ... ... ... ... ішінде субтропиктік орманның өкілдері әр ... ... ... ... ... ... қолтырауындар,
тасбақалар, саламандрлар және тағы басқалары мекендеген. Бұл қалдықтардың
және палеоген континенттік шөгінділерінің әр ... ... ... ... ... тең ... табиғат ескерткіші жоқ. Сондықтан Киин-Кириш
геология үшін халықаралық маңызы бар, ол ... ... ... ... ... және ... шешімі бойынша Парижде
жарияланатын болады.
Кин-Кириштің ғылыми байлығын ашу үшін геологтар В. К. ... ... ... В. С. ... Б. А. Борисов және Ю. Г. Цеховский:
палеоботаниктер И. А. ... Э. В. ... М. А. ... В. С. ... Д. М. ... Е. И. ... және тағы басқа
ғалымдар үлес қосқан [].
Киин-Кириш шатқалының сазды құламалары Солтүстік Зайсан ... ... ... ... ... және ол көптеген жыртқыш
құстардың ұя салуына қолайлы жер болып табылады.
Зайсанның ежелгі флорасын зерттеудің бастамасын салған М. Ф. ... ... ... ... палеонтологиялық деректердің нәтижесін
1927 жылы жарияланған. Кейінірек бұл қиманы ... да ... Оның ... сипаттамасын профессор А. Н. Криштофович
берген. Мұнда палеогеннің соңғы эпохасының – ашутас типіндегі және олигоцен
жыныстарының бір ... ... ... ... белгіленген.
Ашутас қазіргі кездегі эндемикті өсімдіктермен көрікті, яғни тек қана
сол жерге тән. Қима ... ... ... ... ... 2 ... жерде, Қара Ертістің оң жағасында орналасқан. Бұл ... ... ... алып ... ауданы 2 гектар.
Ашутас өзінің атын ... және ... ... ... ... ... байланысты алған. Органикалық
заттардың қосылуы гипстың «иістенуін» құрайды, олар тау жыныстарының сазды
қабаттарының ... ... ... друз ... ... ... Ашутас свитасының құрамы ұсақ үгінді шөгінді тау жыныстарынан
құралған, ал онда ... ... саз және құм ... ... ... және ... ... жапырақтың
қалдықтарымен толтырылған. Құмда және құмдыдақтарда омыртқалы ... ... ... және тағы басқа өсімдіктердің қалдықтары
кездеседі.
Ашутас ... ... ... ... ... ... ... тозаңын тапқан. Свитаның ортаңғы және жоғарғы бөлігіндегі
қарашірікті және ... ... тау ... ... орта-жоғары
олигоценнің торғай типіндегі жалпақжапырақты фаунасының ... ... ... Бұл платан, бамбук, шоттауық, грек жаңғағы, емен, шамшат,
жөке, қандағаш, тал және терек, ал ... ... – лавр және ... И.А.Илинскидің анықтауы бойынша, қима субтропиктен жылы қоңыржайға
өтуімен сипатталады, мұнда тым құрғақшылыққа ... ... ... ... болған.
В.С.Бажанов пен М.Д.Бирюков свитаның ортанғы бөлігіндегі ... ... ... мүйізтұмсықты фаунистикалық ... ... ... ... ... жәндіктердің
таңбаларын, соның ішінде жылусүйгіш термиттер, Солтүстік ... ... ... ... анықталған. Олар олигоценнің
палеогеографиялық жағдайын анықтау үшін өте бағалы. Олар 25 ... ... ... ... Мұнда ашутас свитасының шөгінділері неогенеің ... ... ... ... ... флора мен фауна біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... қаласының ауданында өзі аттас демалыс үйінің қасында
орналасқан. Ол Бұхтырма су ... ... ... ... ... ... орналасқан, одан шығысқа қарай бар болған 100-200
метр қашықтықта демалыс орынының адамдар тұратын ... орын ... ... ... ... ... ең жақсы сақталған
көрінісінің ауданың 7 гектар ... Олар жаға ... ... ... ... да ... бір ... емес қосылуы үгілудің тым көрікті пішіндерінде
көрінеді. Қарапайым үгілген қуыстар және ванналар. Варонка тәрізді ... ... ... Сол ... шығып тұрған алып граниттерден
кейбір жануарлардың немесе бейненің көрінісін көруге болады
Биотитпен байытылған граниттегі қара ... ... ... ... ... ... ... пішінге ие болады. Орналасқан
сызықтардың суреттері үшін қатпарланған қанатарының өте тік ... ... ... Қара және ашық сызықтарының кезектесуі, гранит
сыйымдылығының алғашқы құмды-тақта тасты тау жыныстарының түрлі ... ... ... ... қатпарлануы қолба және Нарын жоталарында
кездеседі.
Адам өміріндегі ... ... ... бағалаған қиын. Ол
миллиард жыл бұрын ... ... ... ал ... ... ... ... және дамуына мүмкіндік туғызады. Ал
қазір ол ... ... оны ... ... ылғалды ыстап және сақтап,
су көздерін құру арқылы өзендер мен су қоймалардың кеуіп қалуынан сақтап
тұр. Өсімдік ... ... ... ... және сақталуына
қызмет етеді. Пайдалы жеміс өнімдерін, отын, құрылыс материалдарын береді.
Шығыс Қазақстанда, ... ... ... ... әр ... таралуы биіктік белдеулігіне бағынады, ал оған ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ылғал мен
күн радияциясының жоғарлауы байланысты.
Адамдар үшін өсімдіктердің эстетикалық және ... ... өте ... біз бұл дүниені жеткілікті толық білмейміз бе және ... ... саны ... бара ... және сирек кездесетін өсімдік түрлерінің
тізімі ... ... ... және ... іс-
әрекеттерінің нәтижесінде ары қарай өсуде.
Алтай ... ... ... ... облыста өсетін 2500
өсімдік түрінің +152 түрі ... ... ... ... және ... ... жабайы өсімдіктерінің қатарына қосылған. Бұл өсімдіктердің барлығы
«Қазақстан қызыл кітабына» енгізіліп және үш ... ... . ... 40 ... ... ... және ... кету қаупі бар өсімдіктер [].
Сібе таулы сілемінің солтүстік-шығыс бөлігі Көкшетау ... ... Онда ағып ... Аюлы ... ... ... ... тік
және көлеңке беткейлерінің жоғары бөлігінде және онда ... сай ... ... ... – май қарағайлы орманының телімі
сақталған. Бұл Сібір май ... көп ... ... және ... өзгерісіне қарамастан Ертістің сол жағалауымен және барлық Қалба
жотасындағы сақталып қалған бірде-бір кездесетін орны. Бұл ... ... 1981 жылы 137 ... жер ... ... 97 гектары орман
жамылғысы.
Орманда май қарағайынан басқа, онымен бірге ... ... ... пен ... ... шетен ағашы мен шойын ... ... ... ... ... қызылтал, итмұрын, қара және ... ... ... шөп ... ... ... ... лалагүл,
алтын раушан гүл және солтүстікте ... ... ... Биік ... өсімдіктердің таулы түрлері өседі. Соның ішінде
мертензия Палласа, Сібір су ... Ал ... ... түлкі, суыр,
борсық, тиын, сілеусін, құр және тағы басқалары кездеседі.
Аю мен саңырай құр бұл ... өте ... ... ... аю ... көп ... бұл ... өзені мен тауы Аюлы деп аталған.
Таудың оңтүстік - батыс бөлігі қарағайлы орманмен жабылған. Жекелеген
ағаштардың жасы 90 жыл, ... ... 16 ... ... 25 см.
Қарағайлы орман-бұл ағаштың тіршілікке икемі және жер талғамайтын
қасиеттері ... ... ... ... ... қатаң
граниттік жартастарда ерекше дерлік өседі. Бұл Сібе, Шыбынды, Қайынды,
Аюлы, Ертіс жағасындағы және тағы ... ... ... ... кедей құрғақ топырақ, құм және өзіндік шөгінділер сирек алып жатыр.
Бұл ормандар арқылы геологтар ... ... және ... тастардың
арасындағы жекелеген тас тамырларды суреттей алады. Олармен ... кен ... жиі ... ... ... ... ... күні тасты жарып күш
қуатқа толы ... ... ... қандай қуаныш, әсіресе бұл тауда
өнім өндіруден 10 – 20 ... ... ... бұл ... ... ... жоқ. Бірақта жасанды отырғызу жүргізілсе де ол қиын жұмыс.
Отырғызылған қарағайлар қыста тамырларындағы үлкен ... ... ... Сол аймақтардағы қалаларды және ауылдарды көріктеп сауықтырып өседі.
Қарағай – Қалба жотасындағы ең көп тараған орман өсімдігінің ... ... және ... ... ... ... ... қарауға
болмайды. Күнге қызған қалқандары мен иісін ұмытпаймыз. Қарағай ... ... ... ... ... халыққа денсаулық береді,
қалаларды табиғат суретімен көріктіреді.
Орманның маңыздылығы туралы көп айтуға болады. Өткен ... ... ... жері ... ... еске ... та жеткілікті.
Олар ғаламшарымыздың «өкпесі», оттегінің фабрикасы. 1м3 ағашты өсіру
үшін 1 тонна көмірқышқыл газы ... ... ... газы ... ... да, ... ... атмосфераға түседі, ал
көмірқышқыл газы ағаштың құрылысындағы талшықтардың өсуіне қолданылады.
Орман ылғалдың жиналуына және су ... мен су ... ... ... ... Ол ... эрозиядан қорғайды, оның
өнімділігін ... ... ... ... ... көзі ... ... жиде және саңырауқұлақ береді.
Орманда ерекше микроклимат қалыптасқан. Адамның демалуы үшін көптеген
жағдайлар жасалған. Оны ... ... ... ... ... ... ... оның өсімдіктер мен жануарларына ғана емес, сонымен
қатар сулардың құрғап қалуына гидроресурстарының азайуына залал ... ... |ЕҚА ... |Көлемі, |Қорғайтын нысаны ... ... |
| | |га | | |
|1 ... ... терегі |5014 |Соғда, шаған ... ... ... |
| ... | ... ... |
|2 ... |900 ... шырша шыршасы|Еңбекшіқазақ ауданы |
|3 |Синегор бауы |137 |Релікті ... ... ... ШҚО |
|4 |Құс жолы |2 ... |Павлодар қаласы, |
| | | | ... ... |
|5 ... |9 ... мүк, ... ... СҚО |
| | | ... т.б. | |
|6 ... бор |83 ... ... ... ауданы |
|7 |Қарағайлы бор |26 ... ... |СКО, ... ... |
|8 ... (Шлем) |2 |Геологиялық ... ... |
|9 ... қол |1 ... жер ... ... |
|10 |Голочья сопка |2 ... ... обл. ... |Көк мыс |1,2 ... ... ... ... |
|12 |Шие түсті мыс |0,5 ... ... ... ... ... ... ... |1 ... ... ... ... ... ... ... |1 ... ... ... ... ... ... |1,3 |Жалтыр тастар ... ... ... ... |3 ... ... ... СҚО |
| ... | | | ... ... ... |34,4 ... ... ... |
| | | | |сқо ... ... ... |3,8 |Жартастар |СҚО, ... ... ... ... ... |3,9 ... |СҚО, ... ... ... ... ... |2 ... |СҚО, ... ... ... ... төбе |3 ... |СҚО, ... ауданы |
|22 |«Екі ағайынды» |10,5 ... |СҚО, ... ... |
| ... | | | ... ... ... |Геологиялық |СҚО, ... ... ... ... төбе |2 ... |СҚО, ... ауданы |
|25 |Тархан кимасы |2 ... |ШҚО, ... ... ... |Ашутас |2 ... |ШҚО, ... |
| | | ... ... ... |Кин - ... |2 ... |
| | | |ық және | |
| | | ... | ... ... адыры |2 ... |
| | | |ық және | |
| | | ... | ... ... бұғаз |2 |Геолого-петрологиялық|ШҚО ... ... ... |Жер ... ... |
| | ... ... ... байлықтары ... |
| | | ... | | |
| | | |га.) | | ... ... |1926 |85,4 ... ... биік ... ... |
| |Жабағылы | | ... ... 1400 ... ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... – 9, ... – |(Сайрам, |
| | | | |240, ... ... ... |
| | | | ... ... ... ... |1931 |73,3 |Ілі ... ... және ... ... | | | |тау ... ... ... ... |
| | | | ... ... 930, ... |
| | | | ... | |
| | | | ... ... | |
| | | | ... құстардың -200,| |
| | | | ... -38 түрі ... | |
| | | | ... | ... ... |1939 |18,3 ... ... Барсакелмес |Қызылорда |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... өсімдіктердің – 257, |ауданы) |
| | | | ... түрі ... | |
| | | | ... | ... ... |1959 |87,7 ... ... орман |Қостанай |
| | | | ... ... 687, ... |
| | | | ... – 6, қосмекенділердің-3, |(Наурызым |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... -230, сүтқоректілердің | |
| | | | |-30 түрі ... | ... ... |1968 |258,9 ... ... ... ... | |(1958) | ... ... 331, ... |
| | | | ... ... – 11, |ауданы) |
| | | | ... ... | |
| | | | ... ... -294,| |
| | | | ... -37 түрі | |
| | | | ... | ... ... |1976 |75,0 |Оңт. ... ... орманды |Шығыс |
| | | | ... ... 2000, ... |
| | | | ... – 4, ... |(Мақакөл |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... -250, ... | |
| | | | |-59 түрі ... | ... ... |1984 |223,3 ... шөлді аймақтың ... |
| | | | ... ... 300, ... |
| | | | ... жорғалаушылардың-30, |(Ералиев |
| | | | ... -111, ... ... |
| | | | |-27 түрі ... | ... ... Алтай |1992 |56,1 ... ... ... ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... – 5, ... -131, ... |
| | | | ... -50 түрі |(Лениногор |
| | | | ... ... ... ... |1998 |12,5 |Сулы-батпақты ландшафтысы; ... ... | | | ... 323, ... – 16, | |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... -40 түрі ... |
| | | | ... | ... |Ұлттық табиғи|Ұйым |Жер |Қорғалатын ... |
| ... ... ... ... ... |орны |
| | | ... | | |
| | | |га.) | | ... ... |1985 |50,7 ... ... ... ... |
| | | | ... ... ... ... ... |
| | | | ... туризмді дамыту, ... |
| | | | ... ... мен тәрбие беру,|ауданы) |
| | | | ... ... | ... ... |1996 |520,0 |Далалы, шөлейтті аймақтың ... ... |
| | | | ... ... |(Кербұлақ |
| | | | ... ... ... аю, ... |
| | | | ... дуадақ, аққу, т.б. | |
| | | | ... ... ... ... | |
| | | | ... Табиғат қорғауды | |
| | | | ... ... ... | |
| | | | ... ... ... | |
| | | | ... қайта жерсіндірілді. | ... ... |1996 |205,8 ... далалы аймақтың қарағайлы, |Солтүстік |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | |–800, ... – 22, ... – 223,|облысы |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... ... қорғауды |Зеренді, |
| | | | ... ... және ... ... |
| | | | ... | ... |Іле ... |1996 |164,8 |Іле ... ... ... ... |
| | | | ... ... мен ... |(Қарасай, |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... ... мен ... беру,|Еңбекшіқазақ |
| | | | ... ... ... ... |Қарқаралы |1998 |83,3 |Құрғақ ... ... ... ... |
| | | | ... ... ... ... |
| | | | ... ... туризмді |(Қарқаралы |
| | | | ... ... ... мен ... |
| | | | ... ... | ... |Катонқарағай |2001 |940,7 |Таулы аймақтың орманды ... |
| | | | ... ... – 260, ... |
| | | | ... – 30 түрі |облысы (Катон-|
| | | | ... 24 ... 11 ... |қарағай |
| | | | |1 ... ... ... |ауданы) |
| | | | ... бар. ... ... | |
| | | | ... ... ... | |
| | | | ... ... ... т.б | ... ... |2004 |93,1 |4,5-5 млн. ... ... бар ... ... |
| | | | ... ... – 1500, | |
| | | | ... – 103, сүтқоректілердің | |
| | | | |– 17 түрі ... ... ... |
| | | | ... ... ... ... | |
| | | | ... ... қорғауды | |
| | | | ... ... ... | |
| | | | ... ... мен ... ... |
| | | | ... ... | ... ... ... |75,1 ... ... ауд |1986 ... |Ерейментау |35,0 ... ... ... ... |1986 |
|3. |Торғай |248,0 |Қаз, ... тыр- ... ... |1978 |
| | | ... | | ... ... |724,0 |Қар ... аю, ... ... ауд |1953 |
| | | ... ... | | ... |Іле ... |100,0 |Ондатра, қабан |Балқаш ауданы |1967 ... ... |503,0 ... елік, | -//- |1967 |
| | | ... ... | | ... ... |509,0 |Су ... ... | -//- |1979 |
| | | ... | | ... ... |258,0 ... тау ... ... ауд |1986 |
| | | |аю, т.б. | | ... ... |187,0 ... тау ... | -//- |1986 |
| | | ... қар ... | | |
| | | |т.б. | | ... |Құлан |49,0 |Су ... ... ауд |1986 ... |Жоғары Көксу |240,0 ... ... ... ... |1986 |
| | | ... | | ... ... |45,0 |Су ... енот ... ауданы |1986 |
|13. |Құлұджы |46,0 ... ... ... ... |1986 |
| | | ... елік | | ... ... |240,0 |Қар ... ... |Зайсан ауданы |1986 |
| | | ... | | ... ... құмы |1,3 ... | -//- |1986 ... |Төменгі |2,2 ... ... ... ... |1986 |
| ... | | | | ... ... ауданы |109,1 |Алтын тамыр, шипалы |Катон-бұлағықарағай |1986 |
| | | |су, ... | | ... ... |0,112 ... ... долана |Ұржар ауданы |1986 |
|19. ... сайы |0,156 ... алма | -//- |1986 ... ... |0,12 |Жабайы алма | -//- |1986 ... ... ... ... көк ... ... ... |1986 |
| | | |т.б. | | ... ... |3,07 ... ... ... ... ... |1986 |
| | | ... ... т.б. | | |
| | | ... | | ... ... |1,0 |Тау ... сусар, |Жуалы ауданы |1986 |
| | | ... ... т.б.| | ... |Андасай |1000,0 |Құлан, арқар, қабан,|Мойынқұм ауданы |1966 |
| | | ... ... т.б. | ... ... |80,0 ... ... елік,|Теректі ауданы |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... |19,0 ... қабан, аққу, |Жанқала ауданы |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... |61,0 ... ... ... Ақжайық, |1986 |
| | | ... ... ... ... | |
| | | ... т.б. | | ... ... |3,0 | ... ... ... ауданы |1986 |
| | | ... құр т.б. | | ... ... |3,0 | -//- ... ... ... |1986 ... |Кув |33,5 ... ... |Қарқаралы ... |1986 |
| | | ... құр | | ... ... |80,0 ... ... бұлан, |Қарқаралы ауданы |1986 |
| | | ... ... т.б. | | ... ... |0,5 |Ақ ... ... ... ауданы |1986 |
| | | |т.б. | | ... ... |0,048 ... | -//- |1986 ... ... |6,8 ... қабан, елік, |Жаңаарқа ауданы |1986 |
| | | |құр т.б. | | ... ... |18,2 ... ... ақ құр ... ... |1986 |
| | | |т.б. | | ... ... |15,0 | ... ... ... |1986 ... |Ұлытау |19,3 |Арқар, бүркіт, ... ... |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... |10,0 ... |Шет ... |1971 ... ... |25,0 ... дуадақ, құр |Жаңаарқа ауданы |1971 |
|40. |Бірлестік |10,0 ... ... ... |1971 |
|41. |Бүгілі |8,5 ... ... ... ... |1971 |
| | | ... ... | | ... |Қызылтау |7,7 | -//- | -//- |1971 ... ... |8,5 ... ... | -//- |1971 ... ... |76,8 ... бұлан, борсық,|Қарабалық ауданы |1986 |
| | | ... | | ... ... |35,0 |Су ... ... ... |1986 ... ... |51,2 |Су ... ... ауданы |1978 |
|47. |Қарғалы |13,5 ... ... құм ... ауданы |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... |17,9 ... борсық, |Сырдария ауданы |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... ... |170,0 ... ... |Түпқарағай ауданы |1986 |
| | | ... ... т.б. | | ... ... |137,5 ... ... ... ауданы |1986 |
| ... | ... ... құм | | |
| | | ... т.б. | | ... ... ту |60,0 ... суыр, ителгі,|Баянауыл ауданы |1986 |
| | | |құр | | ... ... |52,4 ... ... |Мамлют ауданы |1986 |
| | | ... т.б. | | ... ... |240,0 ... ... ... ауданы |1986 |
| | | |құр, т.б. | | ... ... |134,1 ... ... ... -//- |1986 ... ... |52,0 ... ... құр, ... ... |1967 |
| | | ... | | ... ... |93,5 ... ... ... ... ауданы |1967 |
| | | |құр | | ... ... |3,4 ... ... |Володар ауданы |1967 ... ... |40,6 ... ... құр, | -//- |1967 |
| | | ... т.б. | | ... |Восточный |100,0 |Суыр, елік, бүркіт, |Еңбекшілер ауданы |1967 |
| | | ... ... т.б. | | ... ... |3,0 ... ... ауданы |1967 |
|61. ... |1,4 | ... ... ... ауданы |1967 ... ... |8,6 | -//- ... ... |1967 ... ... |8,4 | -//- ... ауданы |1967 ... ... |2,6 | -//- ... ... |1967 ... |Темір |4,0 | -//- ... ... |1967 ... ... |19,0 |Суыр, т.б. сирек ... ... |1967 |
| | | ... | | |

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы сипаттамасы76 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Күріш өндірісі27 бет
Мемлекеттің табиғатты басқару қызметтері77 бет
Табиғатты қорғау іс-әрекетінің заң шығарушы және нормативті құқықтық базасы. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы ҚР заңы21 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Ауылдық елді мекен аумағын жалпы ұйымдастыру9 бет
Ауылдың экологиялық жағдайы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь