Қазақ орфографиясының ғылыми-теориялық негіздері

Мазмұны

Кіріспе

Бірінші тарау. Қазақ орфографиясының ғылыми.теориялық негіздері

1.1. Орфография мәселесі және оның мақсаты мен мазмұны
1.2. Орфографияның лингвистикалық негіздері
1.3. Орфографияның психологиялық негіздері
1.4. Орфографияның дидактикалық негіздері

Екінші тарау. Оқушыларға орфографиялық дағды берудегі оқытудың принциптері мен әдіс.тәсілдері

2.1. Орфографиялық дағдыны қалыптастырудағы жазба жұмыстар және оны ұйымдастырудың әдістемесі
2.1.1. Жаттығу жұмысы
2.1.2. Диктант
2.1.3. Мазмұндама
2.1.4. Шығарма
2.2. Оқушылардың орфографиялық қателерін болдырмау және оны түзету жұмыстарының әдіс.тәсілдері

Қорытынды.
І.тарау. Қазақ орфографиясының ғылыми-теориялық негіздері.

1.1 Орфография мәселесі және оның мақсаты мен мазмұны.

Орфография – бұл біртұтас жазу жүйесі. Ал жазу жүйесі міндетті түрде тілдердің рухани және материалдық мәдениетінің өркендеуіне ықпал етеді. Өйткені көптеген мәдениет қайраткерлері жазудың сауатты болуына және оқырманның мәтінді жеңіл түсінуіне ықпал етті. Мәселен ХVIII ғасырда-ақ А.П. Сумароков орфаграфиялық заңдылықтарда осы оқырманға түсінікті болу шартының сақталмағанына қарсылық білдіріп, оны білімсіздіктің төменгі дәрежесі деп есептеді.
Қазақ орфографиясының принциптері жөнінде.
Көптеген тілдердің орфографиясына көбінесе екі-үш түрлі принцип негіз болады; олар морфологиялық және фонетикалық принциптер.
Морфологиялық принциптер бойынша сөз бөлшектерінің түбір тұлғалары сақталып жазылады.
Фонетикалық принцип бойынша сөз бөлшектері айтылуынша, естіленуінше жазылады.
Орфографияның бұлардан басқа дәстүрлік немесе тарихи принцип деген де түрлері болады. Дәстүрлік принцип бойынша жазу сөз бөлшектерінің сөз тұлғасын сақтау ережесіне де, естілуінше жазу ережесіне де сай келмейді, мұнда сөздердің бір кездегі қалыптасып, үйреншікті блып кеткен жазылу түрі сақталады. Белгілі бір тілдің орфографиясында бұлардың біреуі негізгі, екіншісі басым принцип болады. Сонымен қатар, осы тілде орфографиялық принциптердің қалған түрлері де кездеседі.
Қазақ орфографиясының негізі морфологиялық принципке сүйенеді. Қазақ тіліндегі сөздердің басым көпшілігінің түбірі тұлғасы сақталып жазылады. Мысалы: жұмыс, іс, аш деген түбірлерге –шы, -шең, -са қосымшалары жалғанғанда, олардың естілуі (айтылуы) жұмышшы, жұмыщы, ішшең, іщең, ашша, аща (есікті) ащы болады. Бірақ сөздердің түбірі жұмыс, іс, аш болғандықтан, және қосымшалар –шы, -шең, -са, -шы болғандықтан әрқайсысының түбір тұлғасы сақталып, жұмысшы, ісшең, ашса, ашшы түрінде жазылады.
Сондай-ақ, қашан+ғы, түн+гі, бұрын+ғы, күн+ге, мұрын+ға деген сөздер мен қосымшалардың естілуі (айтылуы) қашаңғы, түңгі, бұрыңғы, күңге, мұрыңға болады. Бірақ, бұлардың айтылуы (естілуі) есепке алынбай, сөздердің түбір тұлғалары сақталып, қашанғы, түнгі, бұрынғы, күнге, мұрынға болып жазылады.
Біріккен сөздер мен қос сөздер де, негізінен, морфологиялық принцип бойынша жазылады. Мысалы: қара+күш (құрт), қара+құйрық (жануар), өгіз+шағала (құс), жар+қабақ, орын+басар, шек+ара, алма+кезек, көзбе+көз, қиян+кескі деген сөздер біріккенде не қосарланғанда, айтылуы (естілуі) қарагүш, қарағұйрық, өгішағала, жарғабақ, орымбасар, шегара, алма-гезек, көзбе-гөз,қиян-гескі болады. Бірақ әр сөздің түбір тұлғасы сақталып, қаракүш, қарақұйрық, өгізшағала, жарқабақ, орынбасар, шекара, алма-кезек, көзбе-көз, қиян-кескі түрінде жазылады.
Сөйлем ішіндегі сөздерді жазуда да олардың аралықтарындағы бір-біріне тигізетін дыбыстық ықпалдары еске алынбай, жеке сөздің тұлғасы сақталып жазылады. Мысалы, айтылуы - Торат қарагератқа ғарағандасалау. Дұрыс жазылуы-Торы ат қара кер атқа қарағанда аласалау. Айтылуы – Балалар доп лақтырып ойнап жүр. Қазақ орфографиясында фонетикалық принциптер де бар.Мысалы:
1) Қазақ тіліндегі септік, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары, сондай-ақ жұрнақтардың көпшілігі сөздің соңғы буынның әуеліне қарай және соңғы дыбысына қарай түрленіп жалғанады: қала+лар, көше+лер, қала+ның, көше+нің, қаз+дың, із+дің, сүт+тің, хат+тың, қалам+ым, дәптер+ім, оқушы+мын. Бұл жалғаулар естілуінше жазылады.
2) Қатаң п,қ,к дыбыстарына аяқталған сөздерге дауыстыдан басталған қосымша жалғанғанда, қатаң дыбыстыр ұяң естіледі: кітап+ым - кітабым, тарақ+ы – тарағы, күрек+ің – күрегің. Мұндай жағдайда да сөздің түбі сақталмай, естілуінше, ұяң дыбыс жазылады: кітабым (кітапым емес), тарағы (тарағы емес), күрегің (күрекің емес). Бұл да – фонетикалық принцип.
3) Қазақ тілінде п дыбысына аяқталатын етістіктерге көсемшенің –ып, -іп жұрнақтары жалғанғанда, қос п қатар айтылмай, немесе алғашқысы ұңдамай, у дыбысына айналып кетеді және сол естілуінше жазылады: кеп+іп – кеуіп (кебіп, кепіп емес) тап+ып – тауып (тапып, табып емес). Ал –пі, -пы дыбыстарына аяқталатын етістіктерге –п жұрнағы жалғанғанда, алдыңғы ережеге бағынбай, екі п дыбысы араларына ы,і дауыстыларын салып, қатар естіледі. Мысалы күпі, лепі сияқты сирек қолданылатын етістіктердің көсемше түрі: күрі+п – күпіп (отыр), лепі+п – лепіп (отыр).
4) Бірсыпыра біріккен сөздер әр сыңарының түбір тұлғасын сақтамай, естілуінше жазады. Белбеу (бел+бау), қолғабыс (қол+қабыс), алабота (ала+бұта), Бегәлі (Бек+әлі). Бұлардың бірсыпырасында жеке дыбыстардың өзгеруі ғана емес, тұтас түбірдің өзгеруі еске алынады: бүгін (бұл+күн), биыл (бұл+жыл), әкет (алып+ кет), әпер (алып+бер), апар (алып+бар), өйткені (олай+еткен), сөйтіп (солай+етіп). Бұл тәрізді фонетикалық принциппен жазылатын біріккен сөздердің саны, морфологиялық принциппен жазылатындарына қарағанда, әлдеқайда кем. Олар (жалқы есімдерден басқасы) орфографиялық сөздікте берілді. Сондықтан кез келген біріккен сөзді естілуінше жазуға тырысудан сақ болу керек.
Дәстүрлік принцип бойынша жазылатын сөздер қазақ тілінде кемде-кем. Оған хат, халық, хабар, хал, хан-хана сияқты сөздердің х әрпі арқылы жазылатындығын мысал етуге болады. Бұл сөздердегі х әрпі сөздің түбірін сақтау үшін немесе естілуінше жазылып тұрған жоқ. Бұлардың кейде айтылуы –қалық, қат, қабар, қал, қан-қана. Бірақ 1940 жылы қазақ тілінің жаңа алфавиті мен орфография ережелері қабылданғанда, бірқатар сөздерде х әрпі жазылады деген
        
        Мазмұны
Кіріспе
Бірінші тарау. Қазақ орфографиясының ғылыми-теориялық негіздері
1. Орфография мәселесі және оның мақсаты мен мазмұны
2. Орфографияның лингвистикалық негіздері
3. ... ... ... ... ... ... ... Оқушыларға орфографиялық дағды берудегі ... мен ... ... ... ... ... жұмыстар және оны
ұйымдастырудың әдістемесі
2.1.1. Жаттығу жұмысы
2.1.2. Диктант
2.1.3. Мазмұндама
2.1.4. Шығарма
2.2. Оқушылардың орфографиялық қателерін ... және оны ... ... ... ... ... ... Орфография мәселесі және оның мақсаты мен мазмұны.
Орфография – бұл біртұтас жазу жүйесі. Ал жазу жүйесі міндетті түрде
тілдердің рухани және ... ... ... ... ... көптеген мәдениет қайраткерлері жазудың сауатты болуына және
оқырманның мәтінді жеңіл түсінуіне ықпал ... ... ХVIII ... Сумароков орфаграфиялық заңдылықтарда осы оқырманға түсінікті болу
шартының сақталмағанына ... ... оны ... ... деп ... орфографиясының принциптері жөнінде.
Көптеген тілдердің орфографиясына көбінесе екі-үш ... ... ... олар ... және фонетикалық принциптер.
Морфологиялық принциптер бойынша сөз бөлшектерінің түбір тұлғалары
сақталып жазылады.
Фонетикалық принцип бойынша сөз бөлшектері ... ... ... басқа дәстүрлік немесе тарихи принцип деген де
түрлері болады. Дәстүрлік принцип бойынша жазу сөз ... ... ... ... де, ... жазу ... де сай ... сөздердің бір кездегі қалыптасып, үйреншікті блып кеткен жазылу түрі
сақталады. Белгілі бір тілдің орфографиясында ... ... ... ... ... болады. Сонымен қатар, осы тілде орфографиялық
принциптердің қалған түрлері де кездеседі.
Қазақ орфографиясының негізі морфологиялық ... ... ... сөздердің басым көпшілігінің түбірі тұлғасы сақталып жазылады.
Мысалы: жұмыс, іс, аш ... ... –шы, -шең, -са ... ... естілуі (айтылуы) жұмышшы, жұмыщы, ішшең, іщең, ашша,
аща (есікті) ащы болады. ... ... ... ... іс, аш болғандықтан,
және қосымшалар –шы, -шең, -са, -шы болғандықтан әрқайсысының түбір тұлғасы
сақталып, жұмысшы, ісшең, ашса, ашшы ... ... ... ... ... күн+ге, мұрын+ға деген сөздер
мен қосымшалардың естілуі (айтылуы) ... ... ... күңге, мұрыңға
болады. Бірақ, бұлардың айтылуы (естілуі) есепке алынбай, сөздердің түбір
тұлғалары сақталып, қашанғы, түнгі, бұрынғы, ... ... ... ... ... мен қос ... де, негізінен, морфологиялық принцип
бойынша жазылады. Мысалы: қара+күш ... ... ... ... жар+қабақ, орын+басар, шек+ара, алма+кезек, ... ... ... ... не ... айтылуы (естілуі)
қарагүш, қарағұйрық, өгішағала, жарғабақ, ... ... ... ... ... әр ... түбір тұлғасы сақталып,
қаракүш, қарақұйрық, өгізшағала, жарқабақ, орынбасар, шекара, алма-кезек,
көзбе-көз, қиян-кескі түрінде ... ... ... ... да ... ... ... дыбыстық ықпалдары еске алынбай, жеке ... ... ... ... ... - ... қарагератқа ғарағандасалау. Дұрыс жазылуы-
Торы ат қара кер атқа қарағанда аласалау. Айтылуы – Балалар доп лақтырып
ойнап жүр. ... ... ... ... де бар.Мысалы:
1) Қазақ тіліндегі септік, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары, сондай-
ақ жұрнақтардың көпшілігі сөздің соңғы ... ... ... және ... ... түрленіп жалғанады: қала+лар, көше+лер, қала+ның, көше+нің,
қаз+дың, із+дің, сүт+тің, хат+тың, қалам+ым, дәптер+ім, ... ... ... ... ... п,қ,к дыбыстарына аяқталған сөздерге дауыстыдан басталған
қосымша ... ... ... ұяң ... ... - ...... күрек+ің – күрегің. Мұндай ... да ... ... ... ұяң ... жазылады: кітабым (кітапым емес), тарағы
(тарағы емес), күрегің (күрекің емес). Бұл да – фонетикалық принцип.
3) Қазақ тілінде п ... ... ... ... ... ... ... қос п қатар айтылмай, немесе алғашқысы ұңдамай,
у дыбысына айналып кетеді және сол ... ... ...... ... ... тап+ып – тауып (тапып, табып емес). Ал –пі, -пы
дыбыстарына аяқталатын етістіктерге –п ... ... ... ... екі п ... ... ы,і ... салып, қатар естіледі.
Мысалы күпі, лепі ... ... ... етістіктердің көсемше түрі:
күрі+п – күпіп (отыр), лепі+п – лепіп ... ... ... ... әр ... түбір тұлғасын сақтамай,
естілуінше жазады. Белбеу (бел+бау), қолғабыс ... ... ... ... ... бірсыпырасында жеке дыбыстардың
өзгеруі ғана емес, тұтас түбірдің ... еске ... ... ... (бұл+жыл), әкет (алып+ кет), әпер (алып+бер), апар (алып+бар), өйткені
(олай+еткен), сөйтіп ... Бұл ... ... ... ... ... ... морфологиялық принциппен жазылатындарына
қарағанда, әлдеқайда кем. Олар ... ... ... ... ... Сондықтан кез келген біріккен сөзді естілуінше жазуға
тырысудан сақ болу керек.
Дәстүрлік принцип бойынша жазылатын ... ... ... ... хат, ... ... хал, ... сияқты сөздердің х әрпі арқылы
жазылатындығын мысал ... ... Бұл ... х әрпі ... ... үшін ... ... жазылып тұрған жоқ. Бұлардың ... ... қат, ... қал, ... ... 1940 жылы қазақ тілінің жаңа
алфавиті мен орфография ... ... ... ... х ... ... ... алынды да, содан бері жазу практикамызда бұл ... ... ... ... болып, дәстүрге айналып кетті.
Орыс тілінен ертеректе еніп, дыбысталуы жағынан өзгеріп кетен бірқатар
сөздер дағды бойынша сол қазақша қалыптасқан ... ... ... ... ... ... емес). Бұл сөздердің жазылуы да дәстүрлік
принципке сүйенген.
Сөйтіп, қазақ орфографиясының негізгі принципі – ... ... ... ... ... те қолданылады. Арагідік
дәстүрлік принцип те орын алады.
2.Орфографияның кейбір мәселелері жайында. Орфаграфиялық ... ... ... ... ... ... ... сөздердің және қосымшалардың жазылуы;
3) сөздердің бірге, бөлек және дефис арқылы жазылуы;
4) шылаулардың жазылуы;
5) ... ... бас ... қолданылуы.
Қазақ тілі орфографиясының әріптері жазылуының барлығы бірдей қиындық
туғызбайды. Олардың көпшілігі сөздердің кез-келген жерінде ... ... ... ... ... келтіріп жүрген ережелер дауысты ә, ы,
і, и әріптері мен дауыссыз х, й, у әріптерінің жазылуы.
Ә әрпі ... ... ... ... ... екінші, үшінші,
соңғы буындарында жазылмайды, бірақ ... ... ... ... мен ... ... а ... ә болып жіңішке естіледі және жіңішке
айтылады. Сондықтан тәкаппар, кітап ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жазу) нормалары мен арфоэпия
(сөздерді дұрыс айту) ... ... ... бір-біріне сай келе
бермейді. ... бұл – ... ... ішінде қолданғанда айқын көрінеді.
Орфоэпия нормалары бойынша жеке ... ... ... ... сөздер
әрдайым жазылуынша оқылмайды, олар бір-бірімен үндескен, құлаққа жағымды,
«сынған» күйінде оқылады. ... ... ... ... ... сөйлемді осылай естілуінше жазу қандай қате болса, көк
ала көйлекті ұзын қыз бізге қарай жалт ... деп ... оқу ... қате болады.
Сондықтан кітап, тәкаппар деп айтылатын сөздерді ... ... ... ... ... а әрпін жазсақ оларды дұрыс оқуға ... ... ... жай, шай болап естілетін сөздер де жай, шай болып
жазылады: жайдан жай (жәйден-жәй емес).
Ә әрпі ірә, ... ... куә, ... ... ... кінәрат, күнәкар,
күмән сияқты санаулы сөздердің ғана екінші буындарында жазылады. (Бұлардың
толық тізімі ... ... ... і ... ... да ... қиындықтар бар, мысалы,
олардың сөз ортасында жазылатын, не ... ... ... ... ... не түсіп қалмайтын, сөз басында ... ... ... ... жете анықтап алу қажет болады.
Сөз ортасында не соңына келген екі дауыссыздың арасына ы,і ... ... ... ... мен араларына ы,і дыбыстарын қатыстырып
және соларға ... ... ... ... да ... ... Мысалы: жарқ-
жұрқ етті дегендегі жарқ деген сөздің айтылуы мен Шамның сәулесі жарық екен
дегендегі жарық сөзінің айтылуы және ... ... ... ... ... ... екі дауыссызы кілт, шұғыл айтылса, соңғыда р ... ... ... ... ... а ... түссе, соңғыда екінші
буындағы ы дыбысына түсіп отыр.
Осы құбылыс жазуда да ерекшеленіп, жарқ-жұрқ деген сөзді ы ... да, ... беру ... жарық деген сөзді ы әрпі ... ... ... ... ... ... ... сахнаулы сөздер ғана
ортасына ы,і ... ... екі буын ... ... ... ... қарап жазу керек.
Сөздің соңғы буынындағы екі дауыссыздың ... ы,і ... ... ... ... қалуы белгілі бір грамматикалық құбылысқа
байланысты. Көптеген ... сөз ... ... ... ... ... ... қалу құбылысы бар (орыс тіліндегі сон- она, цветок
дегенді еске ... ... ... ... ... ы,і ... ... бірқатар сөздерді тәуелдегенде, ... ы,і ... ... Мысалы: киім-киімі, құлын-құлыны т.б. Ал кейбір сөздерге тәуелдік
жалғаулары жалғанғанда, олардың ... ... ... ы,і ... ... ... халық +ы- халқы, көрік+і- көркі ... ... ... ... ы,і дыбыстары бар түбір етістіктерге дауыстыдан басталатын
жұрнақтар жалғанғанда, соңғы қысаң дыбыстар ... ... ... ... ... ... үркек (үрікек емес),т.б.
Сондай-ақ, кейбір зат есім, сан есімдерге дауысты дыбыстан басталатын
қосымшалар жалғанғанда, соңғы ... ы,і ... ... ... ... (орынады емес), ойын-ойнады (ойынады емес) т.б.
Р дыбысынан басталатын бірқатар сөздердің басында (Р әрпінен бұрын)
ы,і ... ... да, ... ... Бұл ... саны көп
емес, сондықтан сөздіктен қарап жазуға ... ... ... ... бірі ... егер сөз ... р ... кейін қысаң ы,і
дауыстыларынын басқа дауыстылар келсе, сөз басында ы,і әріптері ... рай, ... ... Ал р ... кейін ы,і қысаң дауыстылары келсе,
олар сөз басында да жазылады. Ырым ( рым емес ), ... ... ... ... л ... кейін дауысты дыбыс келсе, ы,і ... ... ... ... басқасында): лақ, лах, лас, лай, ... лық ... Бұл ... ... ілу, ... іле-шала дегендердің
жазылуын шатастырмау керек: бұл сөздердің түбірі – іл.
И әріпі жіжішке естілетін жалаң м ... ... ім, ый ... да ... ... естілетін м-дің алдынан і әрпін ... ... ... ... ... би, ... киім, т.б.
Сондай-ақ м дыбысының жуан естілетін (ый) түрі де жалаң м ... ... ... риза, қария, мық, дария, қағида. Ый қосар әрпін
тек тый, сый деген сөздерге ғана (олардың ... ... де, ... түрінде де) жазылады: сый, сыйлық, сыйлау, сыяды, сыйды т.т.
Дауыссыздардың ішінде х ... ... ... жазылуына өте ұқыпты
қарауы керек. Не морфологиялық, не фонетикалық принципке сай ... ... ... ... х әрпі ... ... хат, хабар, халық, сахна, -хана.
Оларды сөздіктен қарап жазуға болады. Ерекше есте ... ... ... х әрпін жазудан сақ болуға тырысу керек. Бақыт, құрмет, ақымақ, қатар
тәрізді сөздерді бахыт, ... ... жазу ... әрпі ... тіліндегі жалпы есімдермен гөрі, халқы есімдерде ... жиі ... ... ... ... Райхан, т.б.
Қосымшалардың жазылуында мына мәселелерге көңіл бөлу ... ... ... ... ... заңы ... жалғанады. Қосымшаның
жуан не жіңішке жалғануына келгенде, түбірдің соңғы буынындағы дауыстының
ықпалы еске ... ... ... ... ... ... ... буын үндестігінен
ауытқитын жерлер де бар. Мұндайда қосымша сөздің соңғы буынындағы дауысты
дыбыстың жуан ... ... ... ... ... ... жуан
жіңішкелігіне қарай жалғанады. Бұл әсіресе орыс тілі арқылы енген ... ... тілі ... ... ... көрінед. Мысалы роль,
руль, ось деген сөдердегі дауыстылар жуан болғанмен, сондай-ақ ... ... ... ... ... сөздердің соңындағы дауыссыздар
жіңішке айтылатындықтан, ... ... да ... ... Сондай-ақ,
кінә, күнә, күмән тәрізді соңғы буындарында ә жазылатын ... мен ... я ... ... де қосымша жуан жалғанады.
Ск, кс, кт, нг, нк, рг, рк, лк, нкм ... ... ... ... де ... жіңішке жалғанады. Омскіге (омскыға емес),
полкке (полкқа емес).
Қосымшалардың ... бір ... ... нәрсе олардың кейбір
тұлғаларға жалғанғанда дефис арқылы жазылатындығы.
Әріптерден қысқарған зат есімдерге қосымшаның ... ... ... орнығып кеткен ереже.
Парактида процентті, градусты таңбалар арқылы, ал бір сыпыра өлщеуіш
атауларын шартты түрде әріптер арқылы белгілеу, ... ... ... да бар. ... 50%(50 процент), 20о(20 градус), 15 см(15
сантитметр), 250 га(150 ... ... ... жеке әріп түрінде
оқылмай, толық сөз ретінде оқылады.
Сөздердің бірге және бөлек жазылу ерекшеліктері ... ... ... тура келді, өйткені бұл – практикамызда аса ... ... келе ... ... Бір ... ... ... – күрделі
сын есімдердің жазылуы. Күрделі сын есімдерді ... ... екі ... ... ... ... ... ие болып тұрса, бір-бірінен
бөлек жазылады. Мысалы: үш бұрышты тақтай; өп ... сан, ауыл ... 3. ... пунктуациялық ережелер жайында. Пунктуациялық ережелердің
ішінде оңашаланған айқындауыш мүшелердің тыныс ... мен ... ... ... тоқталып отуге тура келеді.
Оқшауланған айқындауыш мүше қазақ ... ... ... ... кейін
келеді. Айтуда оқшауланған мүше сөйлемдегі басқа ... ... ... бөлініп тұрады. Ол Құланбай ауылына, Қорыққа осы ... ... (М. ... ... ... деген сөз Құнанбай ... ... ... ... ... ... Ол ... ауылына, атап айтқанда
Қорыққа, осы Ералыдан барған болар.
Пунктуация ережелерінің бірқатарын сөз еткенде, соларға сәйкес орыс
тілі пунктуация ережелерімен ... ... тура ... ... ... ... пунктуациялық таңбалар бірдей болғанымен, ... ... ... ... ... мүмкін емес. Осыған
қарамастан, орыс тілінде қай ... ... ... ... ... ... ... тілінде қолдана салу парактида кездесіп қалады.
Сондай-ақ, орыс тілінде құрмаласқан жай ... бірі ... ... ... сызықша қойылғанымен, қазақ тілінде шартты ... ... үтір ... (ол ... ... ... айтылады).
Сондықтан, орыс тілінде сызықша қойылған әсердің барлығына да қазақ тілінде
сызықша қойыла бермейді.
1.2 ... ... ...... ... бір түрі. Сондықтан, біз жазбаша
қарым-қатынастың ерекшелігіне тоқталайық.
Жазбаша сөйлеу ... ... ... ... жеке өзі т.б.) ... емес ... ... «ойыңды басқа біреуге түсінікті болу үшін, қағаз
бетінде сауатты жеткізе білу» дегенді білдіреді.
Сондықтан, жазбаша сөйлеу – ... ... ... ... негізделген; лингвистикалық, психологиялық, ... ... ... ... материалдың мазмұны мен формасын
қамтитын, адамдарың ұзақ мерзімдегі қарым-қатынасына ... ... ... ... ... біріншіден, әріптің, сөздің графикалық таңбасы арқылы
іске асады; екіншіден, бұл графикалық таңбалар белгілі бір ... ... ие ... үшіншіден, жазылым құбылысында ... ... түрі ... ... жазу ... тіл ... ... мазмұн-мағынасына ғана емес, формасына да көңіл аударуға
мәжбүр болады; бесіншіден ... ... ... ... ... жүйелі болуына тікелей байланысты жүзеге асады.
Жазу графикалық таңбалардың мағыналық ... мен ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Жазу арқылы адам
айтайын деген ойын қағазға түсіріп, ... бір ... ... ... ... ... яғни адам ойын ... жеткізу үішін жазуды
үйренеді.
Әдіскерлердің қалыптасқан пікірі ... ... ... үш ... ... ... ... жазу әрекеті, бірншіден, белгілі бір әсерді екінші адамға
жеткізудің нәтижесінде ойға келеді, алдымен оның ... ... ... ... ... ... ... жасалады,
сөздер бір-бірімен тіркеске түседі, сөздің қызметі мен орны белгіленеді.
Үшіншіден, графикалық таңбалар арқылы жазбаша ... ... жазу ... ... ... ... ... құрылымдық кезеңнен тұрады
да, көп салалы болады:
1.Қажеттіліктен пайда болатын себеп.
2.Себептің ойда, санада бейнеленуі.
3.Ойдың сөз арқылы тізбектелуі.
4.Сөздің графикалық әріптермен таңбалануы.
5.Жазудың екінші ... ... ... ... хабарды білдіруі.
Себептік кезкеңде адам жазумен шұғылдану үшін белгілі себеп-салдарлар
пайда болып, соның әсерінен ойын қағазға ... ... оны іске ... Адам ... кездесетін әр түрлі деректі, ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... жазуды қалайды,
сол арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынастардың алғы шарттары ... ... ... ... ... ... яғни ... бір хабар
миға ауысады, адамның санасында бейнеленеді, ой туғызады.
Үшінші кезеңде адам ... ... ой ... ... Сол ойды ... ... үшін тіл ... тиімді сөздерді іздейді,
айтқысы келетін хабардың ең басты мәнін дәл, нақты ... ... ... ... ... ойда ... ... графикалық таңбалар арқылы
тізбектеліп, белгілі бір ережелер заңдылығымен қағазға ... ... Ол ... ... ғана емес, білдіретін мазмұндық сипатымен де
ерекшеленеді.
Бесінші ... ... ... ... тұтас жүйесімен, белгілі бір
хабардың толық мазмұнын ... ... ... ... адам ондағы берілген деректі қабылдайды, соған
қарап, жауап қайтарады.
Жазудың лингвистикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... тілдің дыбыстық жүйесін, олардың жазылу ережесін, жазбаша
сөйлеу үлгілерін қамтиды.
Жазылымның лингвистикалық мазмұнын ... ... ... Графика
2. Орфография
3. Жазып алу
4. Жазбаша сөйлеу
Бұл салада үйретілетін ең басты ...... ... яғни жазу таңбалары – жазу үшін қолданылатын барлық ... ... ... ... екі ... ... ... түрінде және
қол жазба түрінде. Әрбір әріп бас әріп және кіші әріп ... ... ... ... жиынтығы тілдің алфавитін құрайды. Қазақ тілі
графикасының ерекшелігі әріптер қалай ... ... ... және ... енген дифтонг (қосарланған) дыбыстардан басқалары құрамына қарай бір
әріп бір таңбаны білдіреді де, бір әріп бір дыбысты ... ... ... ... ... келесі мәселе –
орфография. Ол – белгілі бір сөзді әріптік таңбалар ... ... ... ... ... ережені оқытпай тұрып, жазуды да, тілді де ... ... ... ... ... ... ... қиындықтар да баршылық
олар:
1. Фонетикалық, морфологиялық, тарихи принциптердің өзгешеліктері
мен ерекшеліктерін жан-жақты тексеру;
2. ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі еріндік, езулік дауыстылардың жазылуына ерекше
мән ... ... ... ... ... ... есте ... Дауыссыз дыбыстардың айрықша белгілерін дұрыс меңгеру т.б.
Жалпы орфографиялық білім екі саланы ... Жеке ... ... ... ... жаза білу ... Грамматикалық заңдылықтарды білу арқылы тіркесті сөйлемдерді
байланыстырып, дұрыс жаза білу.
Жазып алу немесе қысқаша жазу – жеке ... сөз ... ... ... ... жоқ ... мен сөйлемдерді дұрыс жаза білу. Сол
сияқты қысқаша тезистер, жоспарлар, ... ... мен ... жазып алу да осыған жатады.
Жазбаша сөйлеу – лингвистикалық ерекшеліктердітолық ... және ең ... ... ... ... ... дегеніміз –
оқушының айтар ойын басынан аяғына ... ... жаза ... ... ... түсіріп, жеткізу. Мәселен, диктант жазу, пікір ... ... ... ... ... ... т.б жазу жатады.
Мұнда сөздер мен сөз тіркесі, сөйлемдер бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... толығып отырады. Сол
себепті жазба материалдар ... ... ... ... ... ... ... психологиялық негіздері
Жазбаша сөйлеудің психологиялық ерекшелігі – жазбаша тапсырмаларды
дұрыс пайымдап, логикалық жағынан меңгеру және ... ... мен ... ... ... қатар, жазба жұмысы тіл үйренушінің
ойлау жүйесіне тиімді, есте сақтауға жеңіл ... ... ... ... ... дұрыс байланыстырып жазу, сұраққа қысқаша жауап жазу т.б. ... ... ... ... ... ... болу ... әдістемелік ерекшелігі – графика мен орфографияны, жазу мен
жазбаша сөйлемді жетік білудің, үйренудің амалдары мен ... ... ... ... ... ... бір ... мұнда қатысымдық байланыс
жоқ сияқты болып көрінуі мүмкін. Өйткені сөйлеуші білгенін білгенін қағазға
түсіреді, бірақ онда ... ... ... ... іске аспайды.
Жазылымның қиындығы да ... жазу ... адам ойын ... ... бас-
аяғын түгендеп, басқа біреуге ұғынықты болатындай етіп, екінші адамға
ыңғайлап жазады, тілдік қарым-қатынастың ... ... ... орындайды.
Тұжырымдап айтқанда, жазу оны жазған адамның ыңғайынан гөрі, жазуды оқитын,
қабылдайтын басқа екінші біреудің ... ... ... ... ... ... сол үшін ... кезіндені қатысым аз уақыт мөлшерінде де, немесе арасына көп
уақыт салып барып та іске асуы мүмкін. ... ... да, ... ... өміршең болып, ұзақ сақталады.
Қазақ тілін сауатты үйрету үшін, оқушыларға берілетін жазба ... ... ... зор. Мұндай жазба жұмыстарына жататындар:
1. Жазбаша жаттығулар.
2. Мәтіндер құрастыру
3. Жазбаша бақылау жұмыстары
4. Диктанттың ... ... ... және ... ... ... нендей
материалды қалай оқытатындығын күн ілгері жоспарлап, оны ... ... ... ... ... мұғалімнің жауапкершілікпен қарау керектігін
Алтынсарин баса көрсетеді: «Оқушылардың ... ... ... деп ... ... ... зер ... білетін мұндай оқытушылардың қатты адасатыны айтпай-ақ түсінікті. Менің
тәжірибемде мұндай оқытушылар педагогтар ұсынып ... ... ... дұрыс танысып алмайды, олардың ешбіреуін аяғына дейін ... ... ... ... ақыл-парасатына, онымен қатар,
орыс ... ... ... ... ана тілінде өзгешіліктер
болатынына, ана тілінің басқалығына, зер салиайды, осылардың бәрін еске ала
отырып, шындап еңбек ... ... аяғы ... басы да жоқ, аяғы ... бірдемеге, ешбір тәртіпсіз оқытуға әкеп соғады», - деп ... ... ... тұрғыда былайша жалғастыра түседі: «егер балалар
бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы ... ... тиіс ... түсіндіре алмай отырған өзін кінәлауға тиіс. Ол ... ... ... ... шыдамдылық ету керек; мұндай сөздер
оқушыларға ғана ... ... ... ... ... ... ... жақпайды».
1.4 Орфографияның дидактикалық негіздері
Қазақ балаларын сауатты жазу мен тіл мәдениетіне дағдыландыру мәселесі
ертеден-ақ қолға алынған. ... бұл ... ... даму ... ... бұл мәселе орфографиямен, соның ішінде ... ... ... ... Сондай-ақ, тыныс белгілерді қою, жазушының өз ойын
оқушы тарапынан дұрыс түсініп қабылдауы, яғни тіл ... ... да ... ... ... ... ... балладасы» деген
поэманың авторын сынай келіп, «көзі жасқа толы кәрі әке сақалын жұлып ... ... ... ойды екі ... ... алмай, автор: «Толтырып жасқа
уысты, сақалын жұлып шал қалған» деп, сақалын ... ... ... ... «уыстатқан» деп қынжылды. Бұл Л.Толстойдың: «Бір сөзді дұрыс
қолданбаған жазушыны жазу правосынан айырып, жүз рет дүре ... ... ... ... ... айтылған пікір екндігін дәлелдейді. Ал тыныс белгілерін
дұрыс қойып жазбаса, онда ойымыз дәл берілмейді. «Өтірікпен от ... ... ... Жоныңды отқа төсер ме еді, өсекші... Тіліңді сенің кесер
ме еді, өсекші (ХХ)». Осы бір шумақ өлеңнің екігші жолындағы «өсекші» ... ... ... болып тұр, яғни «өсекші өтірік айтады, от жағады, жанын
сақтайды» ... ... ... ... үтір ол ... сөйлемдегі
сөздермен грамматикалық жағынан байланыспай тұрған сөз екендігін, екінші
сөзбен ... ол ... ... сөз ... ... тұр. Сол ... бетінде жақын дым, бұл араның күні, көктем ... ... ... тез ... ... деген басыңқы сөйлемді «бұл ... ... қыза ... және «көктем шыға» деген екі бағыныңқы жай ... екі ... тұр. ... «жер ... ... дым» ... тіркестің
кейін үтір қойса ғана, айтайын деген ой дұрыс болады.
С.Торайғыровтың:
Сүйемін туған тілім – анам тілін.
Бсікте жатқанымда-ақ берген ... ... екі жол ... ... тілін» деген оңашаланған мүше үтірмен
бөлінбей, сызықшамен бөліп жазылғаны дұрыс, ... ... ... деген
тіркестен кейін үтір қойып жазсақ, анасының тілі бір ... ... ... Сол ... «анам тілін» деген сияқты оңашаланған ... ... ... ... ... жазсақ, «туған тіл» мен «ана тіл» ... ... деп ... ... дәл ... тек тыныс белгісі ғана көмектесетін контекстер жиі
кездеседі. Онда бастауыш тұық етістіктен болып, баяндауыш атау тұлғадағы
зат ... ... ... пен ... ... ... ... мұндай жай сөйлемнің ішінде бірыңғай оңашаланған айқындауыш ... Сол ... осы ... ... айтылып, жазылып келе жатқан
пунктуациялық ... ... ... ... және ... принципі асқақ
тұрған адамды – тәрбиелеу – біздің басты жетістіктеріміздің бірі» деген
сияқты ... ... «ұлы ... және ... ... ... ... деген бірыңғай оңашаланған мүшге байланысты екі жерден қойылса, ... ... ... ... қойылған сызықша бастауышпен баяндауыш
арасына қойылған сызықша.
Түркі тілдерінің бұрынғы ескерткіштерінде тыныс ... ... ... Ол ... бар ... көбінесе тыныс белгісі
қызметінен гөрі бір сөзді екінші сөзінен айыру қызметін атқарған.
Қазақ ... ... ... ... бірі ... ... (1888-1902) тұңғыш шыға бастаған нөмірлерінде де тыныс белгісінің
ешқайсысы қойылмайды. Кейде ұзақ ... ой ... бір ... ... ... ... екінші ой жаңа жолдан жазылды. Бірақ ол ... ... ... ... аз ... ... белгілері
қолданылмағандықтан, бас әріп болмағандықтан, ... ... ... ... өте ... ... ... 1894 жылдан бастап, газет кейбір сөйлемдердің жігін
ажыратуға әредік ... (-), әр ... ... (*) ... шартты
таңбаларды қолданады. Мұндай жұлдызшалар сөйлемнің біткенін, дауыс үзілісін
білдіретін тыныстық белгілер болғанға ұқсайды. Мысалы:
«Баян ауылдың ... ... ... көб арыз ... ... қағып соғып күн көрсатбайды диб – бұлармин ... ... ұры ... залым қазақлар ат ұрдағыштар диб айта бастайды* Бұған
қарағанда қазақ мин ... ... ... күндиб жау боп жатыр диб ойлауға
болады оларда рас айтсақ ... ... ... ... қазақ тілі» оқулығында «Біздің жыл санауымыздың V-VII
ғасырлары шамасында жазылып ... ... ... деп ... ... әр ... ... қос нүкте тәрізді белгі
қойылса, кейбіреулерінен кейін төрт нүктеден құралған ромбик тәрізді белгі
қойылып ... Ал араб ... ... сақталған ертеректердегі
қисалларда, дастандарда, өлең жолдары арасына қойылған тіліміздегі қазіргі
графикалық белгілердің бірде-біріне ... ... ... ... ... ... ... бастапқы функциясына сөйлеуді тек әр түрлі
мәнді бөлшектерге болу ғана болғандықтан, ... ... ... ... белгілерден өзгеше болғандығын байқатады», - деп жазған.
Біз ... ... ... тыныс белгілері әр уақытта барлық тілдерде
осы сияқты таңбаланған. Тіпті ... Х ... грек пен ... ... ... ретінде қолданылған таңбалар мыналар болған
көрінеді: крест (+), шоғырланған көп нүкте т.б.
Профессор С.Е.Маловтың айтуынша, түріктердің енисей жазуында қос ... ... және ... белгісі есебінде жұмсалған.
Арғы кездері былай қойғанның өзінде ... ... ... ... ... ... ... кітаптардың өзінен тыныс белгіні
кездестіре алмаймыз. Мәселен: 1915 жылы өзбек тілінде ... ... «Fatima Zuhra» ... ... 1880 жылы ұйғыр тілінде
шыққан «Kitab Furat dar malik ein» атты ... т.б. ... ... ... ... ... М.Терентьевтің айтуынша, тыныс белгілері ХІХ
ғасыр ... ... ... де ... Қазақтың араб әліппесіне
негізделген жазу ... ... ... да ешбір тыныс белгісі
қойылмай жазылады. ХІХ ғасырда шыққан түркі тілдері ... ... ... ... бола ... ... ... Мәселен,
проф. А.Қазембектің 1839 жылы шыққан «Түрік-татар тілі грамматикасының» 32-
бетінде бір жұлдызша, 34 және ... екі ... ... ... Ал
1869 жылы шыққан «Алтай тілі ... ... ... ... және олар ... ... ... В.В.Радловтың 1870 жылы шыққан «Образцы народной литературы
туркскую наречий» деген еңбегінде тыныс белгілерінің ... ... ... олар ... түрде қалыптаспаған. Бұл еңбекте тыныс
белгілері төмендегіше берілген (сөйлемдер мен ... ... ... ... ... алынып отыр). Бала айтады «Мен қайдан
тудым? дейді. Шешесі әкесін ... «сол ... ... ... ... деп ... Кемпір айтты «Е, балам, сен өзің жақсы баласын, мұнда
сен нағып жүрсің ағаңды іздемей» (253-бет). Жігіт айтты: «Елім де жоқ, ... жоқ, ... да жоқ, ... ... ... ... ... дейді.
Қыз айтты: «Енді біз осы шәріге бір тұрайық» шық деді. «Патшаға ...... ... ... ... тыныс белгілері ішінен жақша мен көп ... ... ... 1883 жылы ... ... ... ... белгілері былайша қойылған: Сонда інісі ағасына «Мен
мұны түсімде көрдім, соның үішн ... деп, ... ... ... Екі ... ... ... желер, көп жзаңғалақ шешеннің сөзін бөлер.
П.М.Мелиоранскийдің 1897 жылы шыққан «Краткая граматика ... ... ... ... (11 ... ... ... тыныс
белгілері мынадай түрде болып келеді: Қысқа бақай, тар мықын, кебеже қарын,
кен құрсақ... тарланым (3-бет); Битке өкпелеп ... отқа ... ... айтты: атың байлайтұрғын болмасын (30-бет).
В. Катаринский 1897 жылышыққан «Грамматика киргизского языка» деген
еңбегінде мынадай сөйлемдер ... ... ... білсем, бәрін де
айтар едім. Әуелі ойла, ... соң ... ... Бұл ... мен В. ... қазақ тілі грамматикаларында да
тыныс белгілерінің бір сыпыра түрлерінің кездесетіндігін көреміз.
1915 жылы ... ... ... ... кітапшада тыныс белгілерінің
қолданылуы туралы ережелер берілген. Онда тыныс ... жеті түрі ... ... ... берілген ережелерге мысалдар келтірілген. Леп
белгсі «дауыс ишараты» деп, сызықша мен ... және көп ... ... ... «екі ишарат»деп аталады.
Бұл келтірілген мысалдардан ХІХ ғасырда жәнеХХ ғасырдың басында түркі
тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде баспадан ... ... ... ... ... түрде қолданылмаса да, таңбаларлдың элементі ... ... ... тәжірибесі көріне бастағанын аңғартады.
Қазақ тілі білімінде пунктуация ... ... ... ... ... ... ... азды-көпті еңбектерді негізгі
үш салаға бөліп қарауға тура келеді; тыныс белгілері жөнінде жазылған жеке
мақалалар; тыныс ... ... ... ... ... тыныс белгілеріне арналған жеке кітапшалар және олардың жетістік
жақтары мен емшіліктері. Бұлардың әрқайсысына жеке-жеке қысқаша тоқталайық.
Хронологиялық ... ... ... тілінің тыныс белгілері жөнінде
жазылған алғашқы еңбектердің бірі – ... ... ... ... ... ... ... Автор бұл мақаласында оқушылар
тыныс белгілерін дұрыс қоя білмейді, оның қазақ ... ... бір ... өріс алып кете алмағандықтан деп көрсетеді. Автордың
тыныс белгілерін қоя ... ... ... ... ... ... ... мұнда тыныс белгілерін тек интонацияға ғана ... ... бір ... ... ... ... ... бір
түрі ғана екені ескерілмейді. Ш.Сарыбаевтың екінші мақаласы ... ... ... қойыуға тиісті сызықшаға арналған. Автор ... ... ... ... ... ... ажырата
біл керектігіне, яғни бастауыш мүшенің басқа бір мүше, мәселен, ... не ... бір ... мүше ... ... ... ... ондай
бастауыштан сызықша қойып жазу қажеттігіне көңіл бөлген.
Ш.Сарыбаевтың «Тыныс таңбалары» деген мақаласында қаратпа сөздердің
сөйлемнің басқа ... үтір ... ... ... дұрыс ереже
беріледі.
Тыныс белгілері жөнінде С.Жиенбаевтың шағын көлемді екі мақаласы бар.
Оның екеуі де «Тыныс белгілері» деп ... ... ... ... тыныс белгілерінің маңызына тоқтала келіп, үтірдің қойылатын орындары
туралы ережелер береді. Автордың өз ... ... олар ... ... жоқ ... ... үтірмен ажыратылатындығы; тектес
мүшелер арасында «я», «немесе» сияқты ... ... да, үтір ... ал ... ... ... ... «және», «тағы да» т.б. осы
тәріздес ... ... бірі ... олардан соң үтірдің
қойылмайтндығы; салалас құрмалас сөйлемдер құрамына ... жай ... тір ... ажырату керектігі; қаратпа, қыстырма, ңашаланған
мүшелерді сөйлемнің ... ... үтір ... болу ... ... ... ... деп аталатын екінші мақаласында бастауыш пен
баяндауыштың арасында қойылатын сызықша, төл сөз бен ... сөз, ... соң ... ... қолданылатын жалпылауыш сөздің ... ... ... ... ережелер ескірген, енді біреулері өз
кезінде дұрыс болғанымен, жазу практикасының даму ... ... ... ... ... белгілерін дұрыс жаза білейік» деген
мақаласында көп нүкте, нүкте, сұрау, леп ... ... ... ... ... береді.
М.Балақаевтың «Сауатты жазудың негізгі шарты – тыныс белгілерін дұрыс
пайдалану» деген ... ... ... ... қоюдың негізгі
грамматикалық құрылыс және дауыс ырғағы делінеді. Алайда, автор бұл дұрыс
пікірін ... ... ... ... сұрау мен леп
белгілерінің қойылатын екі жағдайы ғана сөз ... тілі ... ... ... ... ... бірі -
Ә.Хасенов. еңбекте сөйлемнің ... ... ... ... ... және бұл ... ... ажырата білу, оларға
қолданылатын тыныс белгілері жөнінде пікір айтылады.
А.Нұғмановтың ... бір ... ... ... ... қойылатын тыныс интонациялық сызықша жөнінде айтылады.
Бұлардан басқа «Пунктуацияның ... ... ... туралы
түсінік», «Қазақ жазбасында тыныс белгілерін қолдану тарихына қатысты соңғы
деректер» ... ... ... ... Бұл ... ... ... сөз етіледі.
ІІ.тарау. Оқушыларға орфографиялық дағды берудегі оқытудың принциптері
мен әдіс-тәсілдері
Оқытуда табысқа жету көп жағдайда оқушылардың ... ... ... ... ... келіп қабылдаудың айқындылығы
оқытудың бірінші ... ... Ал ... ... көру, сезіну арқылы
қабылдау маңызды роль атқаратындықтан, бұл – ... ... деп ... және ... ... ... ... обьектні саналы
түсіну процесімен тығыз байланысты. Зейінді обьектіге шоғырландыра ... ... ... онда қандай байланыстық бар екенін аңғару,
байланыстардың себебін ашу, ... ... ... ... тану
мүмкіндігін береді. Бұдан білімді белсенді ... ... ... ... ... кезеңінде білімді пысықтай отырып, оны бекіте түсу
процесін жүзеге ... ... Бұл – ... ... ... принципін
туғызады. Білімді саналы және берік игеру материалды оқушының шама-шарқына
лайық оқықанда ғана жүзеге асырылмақ. Дұрыс ... ... ... ... ... материалдар, оқытудың келесі кезеңдерінде
түсінікті болуы ... ... ... ... белгілі бір жүйемен
құрылуы тиіс. Мұндай талап оқытудың бір ізді және ... ... ... етеді. Ең соңында, оқытудың ең маңызды принципі ... ... ... ... ... ... ... 1) көрнекілік
принцип; 2) саналық пинцип; 3) ... ... болу ... 4) ... ... 5) ... ... 6) білімнің ғылымға негізделу
т.б.
Көрнекілік принцип. Көрнекілік ... ... ... бірінші болып
негізделген Я.А.Каменский болса, орыс педагогтары ішінде К.Д.Ушинский
көрнекіліктің мәнін психологиялық жағынан қоса алып ... Ол ... ... деп ... «Бұл – ... ... мен ... емес,
балалар тікелей қабылдайтын нақты ... ... ... ... ... ойлауға қарай оқыту ... ... және ... заңдылыққа негізделеді».
Демек, көрнекілік принциппен оқыту оқушылардың байқағыштығын дамытуға
көмектеседі. «Көрнекі оқытудағы басты мақсат, - деп ... ... ... ... ... ... және өзінің байқағандарын сөзбен
айтып бере білуге, сондай-ақ одан логикалық ... ... ... ... ... ... ... таным теориялары ... ... нерв ... ... ... ... бар ... мен құбылыстарды көрсетуі арқылы көрнекі оқу құралы
мектеп оқуын өмірмен байланыстырады, сөйтіп теорияның практикамен ұштастыру
жөніндегі дидактикалық принципті жүзеге ... ... ... әр
түрлі түсініктер мен ұғымдар қалыптастыру. Ісінде мұғалімге көмекші болады:
оқушылардың ... ... мен ... ... ... ... мақсатқа
аударуда, творчестволық талғамын ... ... ... өтілген оқу
материалдарын берік меңгеру мүмкіндігін жасайды.
Көрнек құралы белгілі мақсат көздей ... ... ... ... оқушыларға нақты нәрсені көрсету ғана емес;
нақтылықтан ... ... ... ... ... ... табылады. Нақтылы
көрнекі материалды саналы түрде меңгеру үшін, қабылданатын зат ... ... ... талдау жасау керек болады. Дұрыс байқай отырып,
оқушы көргеніне анализ жасауға ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын анықтауға үйренеді.
Соңынан сауатты жазуына дағдылана бастайды.
Білімнің берік болу ... ... ... және берік ойда сақтау
принципі өтілген материалды оқушының дәйекті түсініп, саналы ... ... ... ... оқушыда дүниетану көзқарасын қалыптастыруда
маңызы зор. Дүниетану адамның іс-әрекет сипатын белгілейді, оның ... мен ... ... бір ережені қалайда бір ... ... есте ... мұғалім оқушыға баса көрсетіп, арнайы ескеріп отырса, бұл
материалдың аса қажет ... ... оны ... меңгеруге тырысады.
Оқылған материалды тыңғылықты игеруге ... ... ... ... Бұл үшін ... түсіндіру мен баяндау тәсілдері шешуші орын алады.
Неғұрлым оқушы ойына әсер ете түскен сайын, ол материал ... ... ... ... түсіндірген материалдың мазмұны болуымен бірге, оның
баяндау шеберлігі, ... ... ... ... ... көркем
сипаттама беру , айқын ... ... ... келтіру сияқты
оқушыны қалай да үйіріп аларлық жәйіттерді ойластыруы тиіс.
Оқушы материалды саналы түрде игеріп, есінде берік ... ... ... олар ... ... әуес ... Білімді берік меңгертуде
материалды дұрыс жүйелеу шешуші орын алады. Түсіндірілетін материалдан
басқа басы ... еш ... ... бәрі де өз ... ... тиіс. Өткен
материал мен жаңа материал арасындағы сабақтастық, ішкі ... ... ... керек. сондай-ақ, оқу материалы оқушының жасы, ... ... ... ... де шешуші орын алады.
Білімнің беріктік принципін жүзеге асыруда жаттығу жүргізу де маңызды
фактор болып табылады. Жаттығу тек ... ғана ... ... ... ... ... пен дағды қалыптасуына, білімді ... ... ... ... Оқыту жұмысы шамаға лайықталуы керек, онсыз
оқыту да, ... та, ... та, ... те, тәрбиелік те сипат
болмайды. Оқушының табиғаты, даму ... жеке ... ... ... тиіс. Материалдың шамаға лайықтанбауы оны ... ... ... ... мына жағдайлар ескеріледі: а) оқушылардың
жас ерекшеліктері, ә) білім дәрежесі, б) бағдарлама аумағы.
Жоғарыда көрсетілгеннен ... ... ... оқытуды шамаға
лайықтап құру ережесін дұрыс жүзеге асыруына байланысты. Ондай ережелер
мыналар: а) ... ... ... ... ә) ... ... қарай
оқыту, б) жақыннан алысқа қарай оқыту.
Белгіліден белгісізге қарай оқыту ережесі оқытудағы таным процесінің
негізі болып табылады. ... ... хат ... олардың дұрыс оқи
және жаза алуын қамтамасыз етпей ... ... ... мүмкін емес.
Оңайдан қиынға қарай оқыту да белгілі бір ізділікті ... ... ... жеке әріп ... ... да, одан ... жазуға
көшіріледі, сонан соң барып тұтас сөз жазылады.
Жақыннан алысқа қарай оқыту көбінесе материалдың орналастыру тәртібі
арқылы көрінеді. ... ... ең кіші ... сөз құрайтын бөлшек, дыбыс
болғандықтан, грамматикада ең бірінші болып фонетика оқытылады, одан кейін
грамматиканың ... бір ... ... қарай орналастырады.
Төменгі сынып оқушыларында өздеріне-өздері бақылау жағы жетіспейді, ал
Х-ІХ сынып оқушыларында өздеріне-өздері бақылау жасау, сын ... ... ... ... Төменгі сыныпты оқыту индуктивті сипатта құрылса,
V-ІХ сынып және жоғары сыныптарда бірте-бірте дедуктивті тәсілі ... ... ... ... ... абстракт түрде ойлауға бет
бұрады да, ғылыми түсініктер ... ... ... ... ... өскен сайын оқушы тілі байып, сөздік қорлары артады, ғылыми жаңа
терминдерді игереді.
Оқушы ... ... ... ... ... ... деген ұғым түсінілетін кездер де бар. Бұл, әрине дұрыс түсінік
емес. Әсіресе, үйге ... ... өте ... ... ол – оқушыны
ойландырмайды, оқушы оған ... ... ... жұмсамайды. Ондай
тапсырмалардан түсер пайда жоқ. Шамаға лайықтау ... ... ... ауыр да, ... ... көп ... ... деген
түсінік туады.
Шамаға лайықтау принципін ... ... ... ... де ескеріп отыру қажет. Әрбір ... ... ... мінез-құлқына, қабілетінде өзіндік сипат, ерекшелік қасиеті
болады. Оқыту және тәрбиелеуде де ... жеке ... ... ... ... ... ... де, мектертен тысқары да бақылап, әрқайсысының оқу
қабілетіне, сөйлеу ... мен жазу ... ... ... дұрыс
түсініп, белгілі ұғымды меңгеретініне көңіл айдарып отыруы тиімді.
Жақсы оқитын оқушылар мен ... ... ... оқу ... ... ... лайық қатынас жасаудың пайдасы мол. Әрине, нашар
үлгіретін оқушыға көңілді көбірек бөлу қажет болатындығы ... ... ... ... ... ... Бұл – ... төмен
оқушыға қойылатын талапты төмнедету ... ... әр ... ... ... ... іске ... тиіс.
Жүйелік принцип. Жүйелілік принципі негізінде құрылған бағдарламалық
материалды бір-бірімен байланыстыра отырып, бұрын ... ... ... ... ... ... ... орналастырудың жүйелілігі оны оқытудың шамаға лайық болуын
да ескеріп отырады. Оқу материалдарын ... ... ... ... белгіліден белгісізге қарай, оңайдан қиынға қарай, жақыннан
алсқа қарай оқыту ережелері ... ... ... пен ... – ғылыми білім берудің кепілі.
Әрбір жеке пән бойынша ... ... ... ... да жүйелі
оқуға міндеттейді. Егер оқушы бірнеше сабақтан қалып қалған болса, ... ... ... ... одан кейінгі материалды түсінуге қиындық
туғызады.
Білімнің ғылымға негізделу принципі. Мектеп оқыту ... ... ... ... ... ... ... оқушы меңгерген білім
ғылыми болуы керек деген сөз. Барлық пәндерден, соның ішінде қазақ ... ... ... мен оқулықтар осы принципті ... ... ... ең ... принцип болып табылады.
Оқушылардың сауатты жазуға үйретуде тыныс белгілерінен алан теориялық
білімін жаттығу жұмыстарды орындату арқылы ... ... ... ... ... ... жазуды үйрететін жұмыс түрлері көп:
пунктуациялық талдау; ... ... ... ... ... ... қой ... оқушыларға айтқызу; мұғалім оқып ... ... мен ... ... оқушыларға белгілі бір сөзден
кейін қоюға тиісті тыныс белгісін жазғызып отыру; тыныс белгісін жатқа қою
(жаттаған ... ... ... ... ... ... жазғызу); жай
сөлемнен мүшелерін немесе құрмалас сөйлемнен оның белгілі бір ... ... соң ... ... ... ... тыныс белгісі
қойылмай жазылған сөйлемдердің тыныс белгілерін қойғызу; белгілі бір
ережеге сай ... ... ... ... ... ендіріп сөйлемдер құрау,
тыныс белгісін қойғызу; схема бойынша ... ... ... ... ... диктант, мазмұндама, шығарма жазу тағы басқалар. Жаттығу
дағдыландыру жұмыстарының қайсысының қай сабақта орындатылуы өтіліп отырған
тыныс белгісіне және ... ... ... белгілерін оқушыға саналы меңгерту үшін, өзіндік ... ... ... да мәні ... ... оқушыларға саналы да берік білдіру принциптері
қазақ пунктуациясының қызметі ... ... және ... ... ... ... анықталады. Жоғарыда айтқанымыздай,
қазақ пунктуациясы тіліміздің ішкі заңдылықтарына ... ... ... ... бір ... бөліп, ажыратып жазу және
оларды дұрыс, ... ... ... оқуға, оған қоса жазылған ойды,
оның бөлшектерін дұрыс түсінуге мүмкіндік ... ... ... ... және ... ... қойылады. Оқушылар қазақ
пунктуациясын жете білу үшін, алдымен қандай грамматикалық заңдылықтарға
байланысты қандай ... ... ... сол ... ... және соған орай ... ... ... қандай тыныс белгілерінің мағынаға ғана негізделе ... ... ... ... интонацияға ғана негізделе қойылатынын
білу шарт. Мұнан кейін оқушылар тыныс белгілері қойылып жазылған мәтінді
дұрыс ... ... ... ... ... мәттінінің тыныс белгілерін
дұрыс қойып жазуға жаттығуы керек. бұл үшін оқушылар оқулықта ... ... ... ... және ... ... білімді
саналы меңгеріп, ұсынылған жаттығу дағдыландыру жұмыстарын үнемі ... ... осы ... ... ... ... ... оқушыларға
меңгертеде басшылыққа алатын методикалық принциптерді төмендегіше саралауға
болады.
Саналық принцип. Оқушылар материалды саналы ... ... ... ... ... ... ... ала таныстырып отыруы керек.
Бұл – оқушылар зейінін ... ... ... ... ... ... қабілетін арттыруда, сабақтың тиімді өтуінде өте
маңызды әсер етеді.
Саналылық ... ... ... ... ... ... қамтиды. Өзін-өзі бақылау қабілеттілігі қоршаған өмірді жете
тануға көмектеседі.
Саналылық принципі ... ... ... мен ... ... пен ... қатынастарын ашуға, оқылып отырған материал жөнінде
өзінше ой қорытуға ... ... ... ... түрде ой топшылай отырып түсінген
материал жақсы нәтиже береді. Сол арқылы меңгерілген ... ... ... ... оны ... ... ... жағдай жасайды.
Мұғалім оқушыларға сабақ мақсатын, ондағы негізгі мәселе қайсы екенін
айтып береді. Мұғалімнің ... ... ... дәрежесіне, қабылдау
мүмкінділігін, олардың сөздік қорының ... ... ... ... Мұғалім
материалды догмалық жолмен емес, нақтылы дәлелдерге негіздеп, ... ... ... ... ... ... материалды санала түсіну
үшін, оқушылар фактілерді дұрыс ажыратуға, олардытоптастыруға білуге,
элементтері ... таба ... ... ... ... аңғаруға,
негіздей заңдылыққа сүенетінін анық белгілеуге үйретеді. Бұлар анализ және
синтез деп аталатын логикалық ... ... ... ... оқушы үйде де, сыныпта да грамматикалық ережені жақсы
айтыпбереді, бірақ сол ... ... ... қате ... ... ... әдісінің жетілдірілмегендігінен, мұғалімнің ... ... ... ... оқытуға кейбір жағдайда
бағдарламалық материалдардың өте көп болуы да себепші ... ... ... ... ... басы ... ... тазарады.
1. Грамматикалық принцип. Грамматикалық принцип дегеніміз тыныс ... ... ... қою. Граматикалық принципті,
басшылыққа алғанда, оқушылар алдымен ... ... мен ... оның ... ауызша дұрыс талдай білуі қажет. ... ... ... мен құрамына және оның түріне қарап, сол сөйлемді
жазарда ... ... ... ... ... ... белгілерін
қоюдың қажеттігін алдын ала ойластырып алуы керек. Сонан кейін мұғалім
сол сөйлемді жвзуды талап ... ... бір ... белгілерін қою
жөніндегі өз ой қорытындысына көзі ... ... ... жазу үрдісінде
сөйлемнің керек жерлеріне тиісті тыныс белгілерін қойып жазуына болады.
Сөйлемді жазып болған соң, оны мұғалім соңғы рет ... ... ... ... ... жөн.
Ал кейбір оқушылар сөйлемді немесе бүкіл мәтінді әбден жазып болғанша
тыныс белгісін қоймайды. Бұл – зиянды ... ... ... ... тек ... ғана ... айтылу интонациясына қарап ажыратуға
тура келеді. Әсіресе ... сөз бен ... ... ... ... ... қарап ажыратуды қажет етеді. Оқушы мұндай сөздің
тыныс белгісін сөйлемді жазып отырып ... ... я ... ... соң, оны қоя ... қалуы ықтимал. Екінші сөзбен айтқанда, оқушы
текстті өздігінен оқығанда, кейбір ... ... ... ... оның ... ... дұрыс қоя алмай қалуы мүмкін. Мұндай кемшілікті
болдырмас үшін тыныс белгісін сөйлемді жазу ... ... ... ... ... ... ... көбі грамматикалық ережелерге сүйеніле
қойылады. Әсіресе сөйлемнің ... ... мен ... ... және төл сөз бен ... тағы да ... ... тыныс белгілері грамматикалық ережелерге негізделе қойылады. Бұл
сияқты синтаксистік тұлғалардың тыныс белгісін дұрыс ... жазу ... ... ... ... оқушылар білуі керек. мұнсыз олар
сөйлемді ... ... ... ... сол ... ... бірыңғай
мүшені немесе төл сөзді, тағы басқа да синтаксистік тұлғаны, оларды ... ... қоя ... ... ... ... тыныс белгісін жете
білуде грамматикалық принципті басшылыққа алудың мәні зор.
3. Мағыналық принцип. ... ... ... ... ... синтаксистік категоиялар мен синтаксистік тұлғалардың мағынасына
негіздей қою. Қазақ тыныс белгілерінің ішінде нүкте (.), сұрақ ... ... ... (!), және ... сияқтылар мағынаға негізделе қойылады.
Хабарлы, сұраулы, лепті сөйлемдердің қандай ... ... ... ... ... ... белгісін дұрыс қоя алмайды.
Салалас, сабақтас сөйлемдердің әр ... ... ... қарсылық,
талғай, мезгіл, шарт, тағы басқа мағына білдіретінін) білмеген оқушылар
олардың қай компоненттерінен кейін ... ... ... ... қос ... т.б.) қоятынын білмейді. Сол себепті де тыныс белгісін үйретуде
мағыналық принципті басшылыққа алудың мәні зор. Егер ... ... ... бір ... тұлғаның мағынасына қарай қойылатынын білсе ғана,
сол синтаксистік тұлғаларды ... жаза ... ... ... ... ... ... білдіретінін аңғарса ғана, оның арасына
қос нүкте қойып жазады. Сол сияқты жалғаулықсыз салалас қарсылықты мағынаны
білдіргеніне көзі жеткенде ғана, оның ... ... ... ... ... бір синтаксистік тұлғалардың мағынасына қарай тыныс
белгісін қою, яғни мағыналық принцип, кейбір синтаксистік тұлғамен тыныс
белгісінің ... ... ... ... ... байланыста екенін
айқындайды және қазақ тілінің тыныс белгісін дұрыс қоя ... іс ... ... Интонациялық принцип дегеніміз сөйлемнің тыныс
белгісін синтакситік категориялар мен синтаксистік тұлғалардың ... ... ... және естілуіне қарай қою.
Мектепте сөйлемдерді және олардың ... әр ... ... ... ... өз интонациясымен айтуға үйретудің мәні зор.
Егер оқушылар әр сөйлемді сазына, нақышына келтіріп айта ... олар ... ... әдеби тілді нормасына сай етіп жеткізе алмайды, сондай-
ақ айтылған ойды, естіген сөйлемдерін өз мәнінде де ... ... ... дұрыс жаза алмайды. Сондықтан да сөйлегенде, әр ... ... ... жазғанда, сол интонацияны аңғаратындай етіп тыныс
белгілерін қойып дазып білу керек. өйтпесе ... ойын ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкін. Мәселен, Бұл-
қаланың жылқысын бағып отырған жатақ ... ... осы ... ... бұл сөзінен кейін пауза жасап оқимыз, өйткені сөйлемдегі ой ... ... ... ... ... ол сөз ... ... ... ... ... ... мүшесінен дауы ырғағы арқылы ажыра
айтылып тұр. Егер сол сөйлемнің ой ... ... ... ... ... сөз, отырған сөйлемнің бастауышы болады да, бұл сөзі ... ... ... ... ... бітүндей өзгереді. Бірінші
сөйлемде, яғни бұл сөзінен соң кідіріс жасап айтқан сөйлемде, ой ... ... ... бір ... ... ... жатақ екені жайында
айтылса, екіншісінде, сол сөйлемде отырған ... ... ... ... ... бір ... ... бағатын белгісіз адам жатақ екені
жайында айтылады. Сөйтіп, кідірістің қай ... ... ... ... ... адам ... ... тыныс белгісін дұрыс қоя ... ... ... ойды ... ... ... осы бір ғана тілдік факті
тыныс белгісін ... ... ойды ... ... ... ... ... айтуда интонацияның және интонациялық принциптің ролінің зор екенін
аңғартады.
Интонациялық принципке сүйеніп қазақ пунктуациясын дұрыс жазуға үйреті
арқылы, ... ... ... ... ... ... ішкі заңдылығын тереңірек те ... ... ... ... оқушылрады әдеби тілдің нормасына сай ... ... ... ... ... ... ойының дамуына жағдай
тудырамыз.
5. Тыныс белгілерін мағынасы мен қызметіне сай оқу ... ... ... мен ... сай оқу ...... тыныс
белгілерін қойылып берілген тексттерді ... ... ... ... оқытуды талап ететін принцип. Бұл принципті басшылыққа
алғанда, оқушылар қай тыныс ... не үшін ... ... ... сонымен бірге ауызекі тілде тыныс белгісі жайында алған теориялық
білімін пайдалана алуға дағдыланады.
Оқушыларды дұрыс ... ... ... шын ықыласымызбен үйреткіміз
келсе, әртыныс белгісінің қашан, неліктен қойылатынын айтып қана қоймай, ... ... ... мен ... сай оқи ... оқушыларды көбірек
жаттықтыру керек. Біріңғай сөйлем мүшелері арасына ... ... ... ... немесе бастауыштан соң қойылатын сызықша дәрежесінде оқуға
болмайды.
Кез-келген сөзден кейін үлкен пауза ... бет алды әр ... ... оқу, ... ... ... бір ... оқу таңдаушысын
жалықтырады. Міне, мұнан аулақ болу үшін әр ... ... ... мен
қызметін сай оқу керек.Оқушыларды мәнерлеп, ... ... ... ... ... ... бірі және негізгі тыныс белгілерін
мағынасы мен қызметіне сай оқу принципі болып есептеледі.
Сонымен, оқушыларға, қазақ пунктуациясынан терең ... ... ... үшін, мұғалім оқу үрдісінде жоғарыда аталынған төрт ... ... ... және тыныс белгілерін мағынасы мен
қызметіне сай оқу принциптерін басшылыққа ... жөн. Сол ... ... да
осы принципке саналы түсінік, оларды басшылыққа ... ... ... ... ... ... берік болады.
Қорыта келгенде, қазақ пунктуациясын жете білу үшін, оқушылар алддымен
қай тыныс белгісі қандай жағдайда қойылаиынын, әр ... ... ... ... ... білуі керек; онан кейін сол ережелерді
үнемі еске ... ... ең ... өздері білген ережелер мен
заңдылықтарға сүйеніп, соларды дұрыс қоюға жаттығып, берік ... ... ғана ... кез ... мәтіндерді дұрыс оқып, сауатты жаза алатын
бола алады, тілін ширатып, ой өрісін кеңейте алады.
Оқыту әдістері сан ... ... ... ... оқытуға
байанысты мына әдістерді нәтижелі қолдануға ... 1) ... ... ... ... 3) ... әдісі; 4) кітаппен жұмыс істеу әдісі; 5) жаттығу
әдісі; 6) талдау-жинақтау әдісі; 7) салыстыру ... 8) ... ... Нақтылы материалды меңгеруде байқау әдісі шешуші орын
алады. Тіл сабағында оқушылар тілдік құбылыстарға тікелей байқау ... ... ... ... ... керісінше, байқау арқылы
қорытындыланып, абстракт ой ... ... ... роль ... Ол ... өмір ... ... түйсінуді реттейді. Сөзді немесе ... ... ... тіл ... ... ... жұмыстары баланың өсуіне жан-жақты көмектеседі, ... ... ... ... көтеріп, зейінді ... ... ... арттырып, көркемдік талғамды дамытады. Байқау
жұмысы бір жақты жүргізілмейді, мұнда мұғалім де ... ... ... ... ... ... ... ал оқушы бақылайды. Байқаудың
алғашқы сатысы ... мен ... ... ... Жеке ... ... ... түйсінулер нақты ұғымдар тұрғызуы тиіс, сонда ғана
материалдар ретке ... ал ... ... ... ... ... уәдісі. Мұғалімнің баяндауы әрі әңгіме, әрі түсінік және нұсқау
түрінде жүзеге асырылады. Мұғалімнің сөйлеуі, ойын көркем құрып ... ... ... ... ... үлгі ... ... тиіс. Бұл жағынан алып қарағанда баяндау әдәсінің тәрбиелік ... ... ... тыңдау үрдісі үйлес келуі тиіс.
Баяндауға қойылатын талап тыңдауға да қойылады. ... ... ... ... байлиды. Баяндауды тыңдау ойлау қабілетін арттырады әрекетке
тікелей араластырылып, оқушының ... ... ... ... ... ... ... ұштастырылып отыруы тиімді.
Баяндау барысында байқау, әңгімелесу және жазаша жұмыстар қоса жүргізіліп,
мұғалімнің сөзді өтіліп отырған обьектіні, көрсету, ... ... ... ... ... ... құрал пайдалану арқылы
оқушының тікелей сезінуі және қабылдауы ұйымдастырылады.
Әңгіме әдісі. ... жиі ... ... бірі - ... ... жаңа ... түсіндіруге кірісу мақсатында да, ... де, ... ... ... де, ... материалды түсіндіру
мақсатында да ұйымдастырып отыруға болады. Мұғалім сабақтың ... ... ... беріп, оқушылардың жауаптары ... ... ... ұйымдастырып отырады. Баяндай әдісінің құрамына да әңгімелесу
енгізіледі.
Баяндау әдісі сияқты, әңгімелесу әдісінде де ... сөз ... ... ... ... ... тек мұғалім ғана әрекет ... ... да ... ... ... сұрақ қою арқылы оқушыларды
белгілі бір мақсатқа бағыттайды, олар қойылған сұраққа жауап беру ... ... аша ... ... ... ... ... мәселелерден
басталып, бірте-бірте күрделендіру жолымен жаңа білім алуға жетектерлік
сипат алады. Сқрақты үнемі қоя ... ... ... де бір-біріне
сұрақ қойып, өз ара әңгімелесу түрін ұйымдастыруға болады.
Әңгімелесу әдісін ұйымдастыруда оқушылардың бұраннан ... ... ... ... ... болады. Мұғалім алдымен қайталау сұрақтарын
қойып, соның ... ... ... көшуіде мүмкін немесе алдымен жаңа
материалды таныстырып алып, сол материалды әңгімелесу ... ... ... ... ... логикалық ойлауын дамытуға ерекше
көңіл бөлінеді. әңгімелесу материалды ... және ... ... жасаудың тиімді әдісі болып табылады.
Оқушылар үшін әңгімелесу – ... ... ... ... алдын-ала таныстыру, сұрақ-жауаптың логикалық жүйесін дұрыс
белгілеу, олардың кеңінен ойлау мүмкіндігін жасау, сыныпты ... ... ... ... ... ... ... сезінуі, мұғалімнің
бағыттаушы ролі мен оның қорытынды сөзі әңгіме ... ... ... ... Зат және ... тану үшін ... жеке
элементтерін ажырата білу, жеке бөліктердің атқаратын қызметі мен алатын
орнын біле отырып, оларды тиісті логикалық ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Бүтінді бөлшекке бөлу-талдау, ал
бөлшектен бүтін құрау жинақтау. Талдау мен жинақтау жеке-жеке емес, білікті
қаралатын ... ... ... деп ... ... ... сөйлем сөздерге, сөз буындарға буын ... ... ... ... ... сөз, ... құралатындығы белгілі. Айталық, тұтас талдайтын үйрету үшін,
оқушылар ... ... ... ... ... ... білуі
керек. әсіресе бастауыш сынып оқушылары сөйлемдегі жеке сөздерді оңай тауып
атағанымен, сөзді жеке бөліктерге ... ... ... ... ... ... ... талдауға жете мән беріліп отырылуы керек.
Грамматика тілдегі тіл формасы мен ... ... ... жеке формаларды даралай бөліп алып, оған мағыналық ... ... оны ... ... ... ... нәтижесінде сөз
формалық жағынан да, мағыналық жағынан да саналы түрде жете танылады. Бұл –
тілдік құблыстарды оның ... ... ... тану ... ... ... Салыстырмалы әдіс оқушылар зейінін өтіліп отырған
объектіге аударып, оны ... ... ... ... саналы
түрде логикалық ойлауын дамытып, алған білімін практикада ... ... білу ... жасайды, оқушылардың сөздерді өз орнына ... ... ... ереже немесе емлені салыстыру кезінде грамматикалық
категориялар мен формалар арасында ... ... ... ... ... бар
екендігі ашылады. Сөйте отырып, материал арасындағы бәріне ортақ ерекшелік
аңғарылады.
Салыстырма әдісті әр түрлі сипатта жүргізуге болады.
1.Сабақта орын ... ... ... ... ... ... түрлі мақсатта көздейді: а) ұқсастық белгілерін анықтау, ә) ажырым
белгілерін анықтау.
Нысанның көлемі бойынша бір ғана ... ... жай ... әр ... ... ... күрделі салыстыру жүргізеді.
2.Салыстырылатын нысандар сипатына қарай:
а) емле ережелері салыстрылады;
ә) сөздердің айтылуы мен жазылуындағы ұқсастықтар мен ... ... ... мағынасы салыстрылады;
в) сөздердің морфологиялық бөліктерінің ұқсастықтар мен жазылымдар
салыстырылады;
г) грамматикалық категориялар мен олардың тұлғалары ... ... ... ... ... Оқушылар ең алдымен кітаппен жұмыс істеуге
үйретілуі тиіс. Оқулық нақты ... ... одан ... ... ... көмектесетін, практикалық жұмыс икемділігіне
нұсқайтын құрал болып ... ... ... ... өздіктер мен
анықтама кітаптарды пайдалану тәртібі, көркем шығармалар мен ғылыми-
көпшілік әдебиеттерді ... ... ... жұмыс істеу әдісінің тәрбиелік сипаты мол. ... оқу ... ... мен ... ... ... ... Оқу және
оқығанын ұғынып түсіну бірден ... бола ... ... ... ... ... мәтінін түсінуге үйретіледі. Оқуға ынтасы арта
түскен оқушы кітапты ... оқи ... ... ... ... ... ... үйренеді, бірте-бірте сөздіктер мен
анықтамаларды дұрыс пайдалана алады.
Жаттығу әдісі. Жаттығу арқылы ... ... беки ... Жаттығу әдісі
көп жағдайда қайталаумен байланысты. Жаттығу арқылы ... ... ... ... ... ... негізделеді. Ол
оқушылардың сезінуі мен түйісуіне тікелей байланысты. Жаттығу үстінде қашан
белгілі бір ... ... ... ... жұмысы тоқтамайды. Жаттығу
бейінді, есті және ерікті белгілі дәрежеде тәрбиелеуге көмектеседі.
Қорыта келгенде ... ... ... ... өздерінше
орындайтын түрлі жазба жұмыстары арқылы да тілдік ұғымдарды меңгеру
дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарды жазба жұмыстар грамматика орындауда ... ... ... грамматика саласындағы теориялық ... ... ... ... ... сана дағдысын қалыптстырып, оны
үнемі өрістетіп отырып бағдарлайды. Үшіншіден, ... ... ... ... ... ашып көрсетіп, оны әрі ұтымды, әрі шапшаң
және тиянақты етіп орындап шығуға ... ... ... ... білім нәтижесі жазу жұмыстарын орындауда анық
байқалып, ... ... ... мен сауатын арттырады.
2.1 Орфографиялық дағдыны қалыптастырудағы жазба жұмыстар және оны
ұйымдастырудың әдістемесі.
2.1.1 Жаттығу жұмыстары
Грамматикалық ... мен оның ... жете ... жазу ... ... ... ... Жазу жұмысының
қай түрі болса да, грамматикалық білімді бекіте, молықтыра түсуімен бірге,
орфографиялық дағды қалыптастыруға ... ... ... ... тек жазу арқылы ғана көрініс беріп, жазу арқылы ғана сауаттылық
дәрежесі сараланады.
Алғаш бірінші ... ... ... орта ... ... ... қызметіне негізделе жүзеге асырылды. Әрине, қандайда жазу болмасын
сабақ тақырыбына ... ... ... ... ... ... грамматикалық матириалды игеруге, екіншіден оқушылар
тілін ... ... ... ... ... ... және орфографиялық дағды қалыптастыру, ... ... ... ... ... білімін сынау мақсатындағы
диктантанттар жүргізіледі. Ал мазмұндама ... ... ... оқушының сөз байлығы, жүйелі сөйлем құру, ойын жатық беретін ... ... ... жалпы білімдік ауқымын танытады.
Грамматикалық материал түсіндірілгенен кейін, жаттығу ... ... ... ...... ... ... жазу
практикасында пайдалана білуге төселу.
Грамматикалық ережені игеру оны ... ... іске ... білу
процесіне жүзеге асады. Анықтама ережені түсіну және оны ... ұғуы ... ... ... бастамасы ғана. Орфограммалардың жазылуын есте
сақтап қалу үшін қайталама қабылдау қажет болады. Орфограммаларды ... ... ... және ... ... төселдіреді. Жатығу
неғұрлым көп орындалса, оқушылардың материалды игеру соғұрлым ... ... тану оны ... бір мезгілде жүзеге асады.
Сөйтіп, ... ... ... ... оқушылардық күрделі
аналитикалық – синтетикалық қызметі, ... ... ... орфографиялық дағды қалыптастыруына негіз жасайды.
Ережеге негізделген орфографианы игеру үстінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... да бір ... және
фонетикалық қорытындылар жатады. Міне, ... да ... ... ... ... тікелей бацланысты. Жаттығу жұмыстары ... ... ... ... керек. әрине, жаттығуларды
белгілі грамматикалық білім негізінде дұрыс ... ... ... ... ... 1) көру ... арқылы, 2)есту
сезімі арқылы, 3) түйсіндірудің әр түрлі ... ... ... деп ... Көру ... ... ... жаттығуға көбінесе
көшіріп жазу жұмыстары жатады, есту сезімі ... ... ... диктанттарды жатқызуға болады, ал түйсіндірудің әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... диктант
сияқты түрлері және таза орфографиялық мақсат көздейтін жаттығулар мен
оқушылардың творчестволық ... ... ... мен ... ... арқылы орындалатын жаттығу ішінде сөзді
дұрыс айту және оны дұрыс жазу сияқты кинэстетикалық ... ... ... ... ... ... ... Көру сезімі арқылы
көшіріп жазу жұмысында мынаны ескеруге тура келеді: егер әріп немесе ... ... ... жазукерек болса, онда өтіліп отырған орфограмма
көру ... ... ... оны ... ... ... отырып, ойлау
сезімімен табады, ал сөйлемдердегі басқа ... көру ... ... ... ... ... ... өзі жазатын жұмысты көрмейді де,
естімейді де, алайды, ол ... ... ... ... ... болады. Мәселен, шығарма жазу кезінде оқушы ... ... ... ... ... де көрмейді, оны өзі құрайды.
Тексті өз ойымен жазады, орфографиялық ережелерді игеру ... ... ... сөйтіп ойлау қабілетін жетілдіреді.
Ойлау процестерін дамыту сипаттарына қарай орфографиялық ... ... ... 1) ... ... ... талдау түріндегі жаттығулар, 2) синтетикалық немесе текст
құрау үшін сөйлемдерді қайта құру я ... құру ... ... ... ... ... ... немесе
орфограммаларды грамматикалық жіктер мен ... ... ... мен ... т.б. ... 4) ... немесе қарама-қарсы формалар
бойынша жұмыс.жаттығуларың бұл түрлері бір-бірімен ... ... да ... ... бір ... ... отырып, жаттығу орындау
тәсілін жан-жақты түрлендіріп отыруға болады. Алайда, грамматикалық және
орфографиялық ... ... бұл ... ... ... ... жағдайлар бар. Тіпті, кейде өтіліп отырған материал
сипатының өзі көрсетілген операциялардың бір ғана ... ... ... орындатуда оқушылардың творчестволық ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің
диктовкасымен жазуды да, жеке ... өзі ... ... ... коллективті
түрде орындауы да мүмкін. Оқушылардың ... ... ... ... жаттығудың ауыр я ... ... ... орфограмма бойынша жұмыстар кезінде алғашқыда творчестволық
жұмыс аз қамтылып, ... ... ... артырыла түседі;
оқушылардың тілі орфографиялық дағды дәрежесіне қарай күрделеніледі, класс
жоғарлаған сайын ... ... баса мән ... Жаттығулар
іріктеу кезінде орфографиялық сауаттылық пен оқушылардың өздігінен
жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... орфографиялық түсінік, сондай-ақ
талдаулар жасау арқылы орындалып отырады. Жаттығу ... бір ... ... алма-кезек ауыстырылып отырады. Белгілі бір тақырыпқа
байланысты жаттығу ... ... жазу және ... ... ... ... творчестволық диктант немесе шығарма араласа жүргізіліп
отырылуы мүмкін. Мұндай жаттығулар берік орфографиялық дағды қалыптастыруға
көмектеседі. Алайда, орындауға ... ... ... ... ... ... ... белгіленуі және жұмыс шебер ұйымдастырылуы қажет.
Жаттығу іріктеуде және оны орындату тәсілдерін белгілеуде шамамен
мынау сияқты талаптар ... ... ... ... ... белсенді жұмыс істеу мүмкіндігін жасай
ала ма;
2) жаттығу класс ... ... ... па (тым ... ... тиіс);
3) көру және есту сезімдері қаншалықты қатыстырылуы ойластырылған ба;
4) жаттығу орындау кезінде ауызша сөйлеу, оқу, ... ... ... ... ... ... жаттығу орфограммаларды дұрыс танып, есте сақтау мүмкіндігін
қамтамасыз ете ала ... қате ... ... ала ескерту үшін алдын ала жұмыстар
жүргізілу ескерілген бе;
7) көзделіп ... ... ... ... ... ... орфограммамен жүргізілетін барлық жұмысты қамтамасыз ете
алмайды, солай болғандықтан жаттығу және оның ... ... ... жұмыстар әдісі емес. ... ... ... ... ... ... толық ескеру қажет. Түсіндіру
әдістеріне индукция мен дедукция, ... және ... ... ... ... т.б. ... ... Жаттығу орындату барысында
мұғалім көрсетілген әдістерді лайығына қарай пайдаланып отырады. Бірде
нақтылы ... ... ... ... енді бірде ережені
айтқыза отырып, сол ережелерге лайық ... мен ... ... ... Сондай-ақ, тағы бірде текстке талдау (фонетикалық, морфологиялық
синтаксистік, солардың негізінде орфографиялық) жасауды талап ... ... жолы ... ... ... ... ... сөйлем құрғызады, белгілі бір тақырыпқа ұқсас ... ... ... қарама-қарсы мысалдар ойлантады. Орфографиялық дағды
қалыптастыру мүмкіндігін беретін көптеген жаттығу түрлері ішінен мұғалім
неғұрлым үйлес, ... ... ... мен оладың түрлерін,
қолданылатын әдістерді іріктеп алып, белгілі жүйеде жүзеге асырып отырады.
Жаттығуға байланысты қандай ... ... ... ... ... дағды дәрежесі мен сол ... ... ... мақсатқа
негізделеді. Егер жаңа өтілген ереже қорытындыланып, ол ережеге байланысты
әлде де жаттыға түсу, еске ... ... ... ... онда ... орфографиялық талдау жасай отырып, көшіртіп жазғызу ... ... ... ... ... ... жете таныту мақсат
етіліп қойылса, онда мына сияқты жұмыстарды жүргізуді ұсынуға болады: ... қиын ... ... ... 2) ... ... 3) ... талдау, 4)
қажетті орфограммалардың астын сыздыру, 5) өз ... өзі ... ... ... ... ... сайын, соғырлұм
жаттығу творчестволық түрлерін ... ... ... жазу, диктант,
орфографиялық мақсаттағы жаттығулар, мазмұндама, шығарма ... ... ... ... ... ... ... бастап,
өздігінен және творчестволық жаттығулар жасай арқылы оқушылар ... ... ... ... ... әр орфограмманы өткен сайын көшіріп
жазудан шығарма жазуға дейінгі жаттығулардың барлық түрлерін ... ... ... ... ... ... жүргізу оқушылардың
дайрлығы мен орфограмманың сипатына қарай ... ... ... ауырға, белгіліден белгісізге қарай дамыта оқыту принципі жаттығу
жұмысында да ... ... ... ... талаптар қойылады: жаттығудың
әр жақтылығы және қайталай жаттығу.тақырыпты өту кезіндегі ... ... ... ... сабақтарда немесе келесі тақырыптарды өту
кезінде де қайталана жаттықтырылуы керек. сондай-ақ, кластағы ... ... ... ... қарай жеке оқушыларға арнайы тапсырма
беру жолмен жаттығу орындату оқу процесіндегі тиімді тәсіл болып келеді.
Орфографияны ...... қиын ... Бұл ... оқытылатын баланың психикалық қызметінің бірлігімен, қабылдау
бірлігімен, тіл мен ... ... ... және ... тіл бірлігімен
жүзеге асырылады.
Әр түрлі сөздік материалдарға енгізілген белгілі бір орфограмманы жазу
көптеген оқушыларға ... ... ... ... ... бір ережеге
байланысты емленің өзінен де түрлі қиындық ұшырасады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... семантикалық, грамматикалық т.б. жағынан әр түрлі
ерекшеліктердің ... аз ... ... ... ... ... ... жеңіл жаттығуларды орындауға әдеттенеді де, грамматикалық
категорияларды неғұрлым қиын жағынан тануға, есте сақтауға, ... ... ... Белгілі грамматикалық категорияларды оқушылардың
неліктен ... ... ... ... ... ол себептерді
оқушыларға саналы түрде жеткізіліп отыруы ... ... ... және ... әр ... етіп ... талабы
дидактикада Я.А.Коменский заманынан бері қойылып жүр. Бұл ... ... де атап ... ... материалдарын әр жақты
құру мәселесін методикалық тұрғыдан анықтай шешіп ... тура ... ... ... ... ... ... бір сипаты болып
отырады, демек оны «әр ... ... емес ... Шын ... елеусіз белгілері өзгертіліп, «әр жақты» түрлендіріледі.
Екінші жағынан, ... ... ... өзі ... сипатын жете танымауға себепші болып, орфографиялық ... ... Егер ... ... зат ... ... ... қарама-қайшылығынан, түбірдің грамматикалық мәнінен елеусіз
қателер жіберіліп, ол қателер жазуда жиі ... ... ... ... да сол ... ... ... аңғаратындай материал
енгізілуі керек.
Орфограммаларды грамматикалық ұқсастығына қарай ... ... ... арасындағы байланысқа негізделуі тиіс. Ұқсас элементтерді
жіктеуде елеулі белгілер мен ... ... ... ... Егер ... материалдары елеусіз белгілер негізінде
іріктелмесе, басқа сөбен айтқанда, ... ... тек ... онда оған оқушылар зейін қоймайды да, қате ... ... ... ... ... жеке ... ... жіктеліп, елеусіз
белгілерді ажырата білуге ... ... онда ол ... ... ... Мұндай жағдайда не жөнінде, қандай жұмыс жүргізуді
анық аңғарып отырады. Бұдан ... ... ... ... ... ... тек оқушылардың көзіне бірден шалынатын
елеулі белгілер ғана емес, сонымен ... ... ... ... де
қамтылуы тиіс. Алайда, материалды бұл дәрежеде ұсыну оқушылардың ... ... ... ... қамтамасыз ете қоймайды. Оқушылар
грамматикалық категориялардың ... ... ... ... ... сөз жүзінде еркін үйретіліп беруге тиіс. Мәселен, ... ... ... ... ... сөзі қимылды білдіргенмен, зат есімге жатады.
Өйткені не деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... ... белгілі
жүйеде құрылуы маңызды роль атқарады. Бұл кезде мынадай мәселе туады: ... өтіп ... ... ... жаттығу ұсынылуы керек пе немесе ұсақ
орфограммалр қамтылған жаттығулар да ... ... ... ... әр түрлі жауап беруге болады. ... ... ... жаңа өтілген ереженің қалайша түсіндірілгеніне
байланысты болмақ. Егер жаңа тақырып жеке алып ... ... ... ... тек сол тақырыпқа байланысты обьектілер беріледі,
егер жаңа тақырып оған ұқсас ... ... ... я
орфографиялық ерекшеліктермен салыстырыла отырып түсіндірілсе, онда ... ... ... да қоса беріледі. Тіпті жаңа тақырып жеке
алынып түсіндірілгеннің ... ... сол ... ... ... ... да, ... тақырыпты пысықтау я қорытындылау
кезінде соған ұқсас я ... ... ... ... ету арқылы
оқушылардың грамматикалық ерекшеліктерді шатастырмау мүмкіндігі жасалады.
Жаттығу материалдарын ... ... ... ... шешуші маңыз алады. Орфограммаларды дифференцияциялау үшін,
жаттығу материалдары елеусіз белгілермен жұмыс жүргізуге лайықталуы тиіс.
Бұл үшін ... ... ... ... де, ... ... ... жаттығу жолмен олар түр-түрге сараланып жинақталады. Алайда, іс
мұнымен бітпейді. ... ... ... ... ... ... ... кез-келген контекстен берілген морфологиялық ... ... ... оны орындау жолының амалдары мен тәсілдерін
үйренеді. ... ... ... ... ережелердің біріне
жатқызады. Міне, сондықтан да жаттығу материалдарының әр ... ... Сырт ... бір ... ... ... я ... түрлі-түрлі материалдар жиі қайталнып отырылуы тиіс. Қайталау ұғымы
тек есте сақтау функциясын ғана атқармайды, ... ... ... және ... ... де жасайды. Оқушыларға сабақ үстінде жіне ... ... ... ... ... етілетін тапсырмалар беріледі. Өздігінен жұмыс
жүргізуі кезінде, әсіресе, ... ... ... үлгеретін оқушылардың
белсенділігін ойлау қабілетін ... ... ... ... ережелерді нақты түсіну және жаттығу кезінде жеке-жеке
әдістерді ... ... ... ... ... ... тәртіпке
келтіріледі және жұмыс жүйесін сақтауға тәрбиелейді. ... ... ... ... бойынша талдауға төселіп, өз ... ... ... ... ... – оқушыларға тек білім беріп қана қою ғана ... ... ... ... жұмыс істеуге үйрету, қойылған сұраққа
өздігінен ... ... ... ... оқу ... ... қатыстыру оларға белгілі талап қою арқылы
жүзеге асырылады. Алайда, ... ... ... ... ... дәрежесіне үйлес болуы тиіс. Бұл – жаттығу материалдарын іріктеуде де
жаттығуда берілетін тапсырманың ауыр-жеңілдігін белгілеуде де ескеріліп
отыратын жәйіт. Жаттығудың шамаға ... ... ... жүйелілігін немесе емлелік ерекшелігін жүйелі құрылуын
жүйелі ескерумен ғана анықталмайды, сонымен ... ... ... ... ... ... ... атқаратындығымен сараланады.
Ережені түсіндіру кезінде мұғалім қандай аналитикалық-синтетикалық жұмыстар
жүргізілетіндігін көрсетті, ережеге байланысты
обьект бөліп алынып, тілдің жекелеген фактілері қандай ... ... ... ... ... ... оқушыларға ұсынылатын тапсырма
олардың ережені пайдалану қажеттігін сезінетіндей сипатта болуы тиіс. Егер
тапсырма класта орындалса, онда ... ... ... ... ... ... жаттығулар оқушылардың оқулық бойынша өздігінен орындауына
арналған. Осыны үйде орындау кезінде оқушы өтілген ережені дұрыс
пайдалануға үйретілуі керек.
Оқушылардың өздігінен жұмыс істеу ... ... ... ... арттырудың маңызы зор. Күрделі ережеге лайық берілген
жаттығуларды оқушылар жеке бөліктерге бөліп, грамматикалық сипатына қарай
топтастыру сияқты жұмыстар оқушының ... ... ... ... ... ... ... дамыту да жеңілден ауырға қарай бағыт-
талып, өздігінен жұмыс істеуіне қойылатын талап та бір ізділікпен
дамытылады. Жаңа ... ... ... ... гөрі ... көшіріп жазу әлдеқайда жеңіл. Мұндай жаттығулардың ішінде
берілген текстегі тиісті орфограмманың астын сызып көшіру неғұрлым жеңіл
түрі болып саналады. ... ... ... бұл ... ... жазу
грамматикалық талдаудан гөрі орфографиялық жаттығуға жақын. Бұл жаттығудың
мақсаты грамматикалық жаттығу кезіндегі сияқты, ... ... ... ... ... ... ... Белгілі
грамматикалық категорияны көшіріп жазудың нәтижесінде оқушылар оның
графикалық тұлғасын есінде берік сақтайды. Дегенмен, аралас орфограммалар
қатыстырылып отырмаса, жаттығу ... ... ... ... ... ... оқушылар сөздің
қажетті бөліктерінің тек сыртқы формасына қарай астын сызып, грамматика
туралы да, ереже туралы да ойламастан ... ... ... тағы бір түрі оқушылардың жұмысты өздігінен орындауы
болып табылады. ... ... ... орфограмма жазылмай берілген
тексті көшіріп жазу жатады. Оқушыларға сөздің жеке ... ... ... тексті көшіріп жазу тапсырылады да, орфографиялық ережелерді
басшылыққа ала отырып, жазылмай қалған орфограммаларды немесе сөзді
өздігінен ойлап жазуы ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жаттығудың ерекшелігі мынада: тексте жеке элемент бөлініп
көрсетілгендіктен, ереже ... сол ... ... ... ... оны дәл басу оқушы алдындағы міндет. Бұл жолмен
жаттығуда да аралас ( ұқсас) ... ... ... ... Олай
болмаған жағдайда берілген ережеге байланысты бірінші сөйлемді ойлана
отырып орындағанымен, қалғандарын сол жолмен механикалық түрде толтыра
салуы мүмкін. Жеке орфограмма немесе ... сөз ... ... тексті
көшіріп жазу жаттығудың басқа түрлеріне қарағанда, оқушыға жұмысты
өздігінен орындауды талап етеді. Өйткені, мұндай ... ... ... ... ... сипатын және оның графикалық формасын анықтап
отырады.
Көру және ескерту диктанттарын екі түрлі ... ... ... ретінде қарастыруға болады. Бірінші, орфографиялық талдау,
екінші, есту сезімі арқылы жазылатын диктант. Көру ... ... ... көру сезімі арқылы қабылдау факторы да қатысады. ... ... ... көру ... ... қабылданбайды, алдын ала
талдау әдетте ... ... ... дұрыс жолға қойылған жағдайда (
оқушының өздігінен жұмыс ... ... ... ... тек
ұйымдастырып, оқушылар қатесін түзетіп отырады да, ... ... ... ... ... ... ... алып, олардың неге осылайша жазылатындығын, неліктен басқаша жазуға
болмайтындығын түсіндіреді. Дұрыс өткізілген ескерту диктанты оқушылардың
саналы ... ... ... ... ... болуына көмектеседі.
Өйткені талдау кезінде оқушылар зейіні тексті талдауға, орфограммаларды
оқушыларға белгілі қандай ережеге ... ... ... ... ... жаңа ... ... негізделе жүргізіледі. Диктант текст
мөлшерін және текстке енгізілген ... ... ... отыру
мүмкіндігін береді. Әрине, ескерту диктантына ... көру ... ... ... бұл екі түрі де ... ... пайдалануға
оқушылардың өздігінен істейтін жұмыс көлемін тежейді.
Ұсынылған текстің акустикалық тәсілінің де ... мәні бар. ... ... ... де ... ... ... іштей ойлаумен жазатын
болса да, сөздің дыбыстық құрамы ойға оралып отырады. Басқа адамның сөзін
қабылдаудың ... ... ... Есту ... ... ... есту ... аналитикалық-синтетикалық күрделі
қызметтерін туғызады. Нәзік те, дәл ... ... ... ... ... ... ... жаттығулардың қай түрінде де
қажетті жағдай болып табылады. Диктант жазу ... ... ... оқуы мен ... ... ... ... белгілі дәрежеде бір-
біріне қайшылық туғызады. Мәселен,Тоқсанға гелген жасым бар ( ... ... ... ... бар,( көпті
көрген )деген сөйлемдегі айтылу және жазылу ережесін түсіну диктант ... ... ... ... ... бақылау диктанты деп аталатын түрі де ... ... ... ... ... жазылады. Алайда, бұлардың арасында едәуір
айырмашылық бар. Егер ... ... ... ... жасалып,
оқушылардың есте берік сақтауына жағдай ... ... ... ешбір жеңілдік берілмейді. Бақылау диктантында оқушылар
неғұрлым өзінің ... ... ... ... тек ... ... ... бақылау диктанты оқушылардың білімін сынаумен
бірге, оларды үйрету ... да ... ... ... бойынша
жаттығу жұмыстары кеңінен жүргізіліп, кімнің қандай ережені баса ... ... ... ... ... ... ... орындайтын диктантқа
дейінгі жүргізілген жаттығу жұмыстарының барлығы ережені ... ... ... бірге тек бір ғана орфографиялық ... Таза ... ... ... де, ... де жақтары бар.
Оның тиімділігі мынада: творчестволық жазу ... ... ... бөлініп алынады да, орфографиялық дағды
қалыптасуына жағдай жасайды.
Жазба тіл ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Сондықтан оқушылар
ережені қандай да бір жаңа ... ... ... жете ... ... ... тура келеді. Таза орфографиялық жаттығу
оқушылардың творчестволық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс процесі болып табылады. Творчестволық
жазуда оқушы ережені сақтап отыруды мақсат ... ... ойын ... ... Бұл ... оның ... тек дұрыс жазу ғана емес,қайта
жазбаша тіл байлығын ... ... ... Творчестволық жазу күрделі
процесс. Оған төселу үшін көптеп жаттығу керек. ... ... ... ... жазу және ... ... ... баяндау білу
талап етіледі. Сол үшін таза ... ... ... ... сөйлемді дұрыс құрап, ойын дұрыс баяндай білуіне назар аударып
отыру керек. ... ... ... ... ... ... ... қате көптеп жіберілетін болады.
Орфографиялық ережемен байланысты жұмысты да, тіл ... ... да жеке ... ... ойластырып отырған жөн. Бұл-
орфография үшін орфографиялық жаттығу, ал тіл ... үшін ... ... ... саналады. Бұдан кейінгі кезеңде өтілген ... ... ... ... ... ең қарапайым түріне пайдалану керек ... ... ... берілген сөзді пайдаланып, сөйлем құрау т.б. ... ... ... ... ... ... ... жететін
таза орфографиялық жаттығу жұмыстарын орындату ... ... ... ... ... ... ... творчестволық жұмыстың қарапайым
түрлеріне жаттығып, орфографияны творчестволық жұмыстардың неғұрлым қиын
түріне ... ... ... тілі ... жиі ... жазба жұмыстарының бір түрі-
диктант. Естігенді және көргенді ... ... ... Әсіресе
орфографияны үйретуде диктант жаздыру әліппе кезеңінен басталады да, жүйелі
түрде жүргізіліп отырылады. Қазақ ССР оқу ... ... ... ... апта ... ал жоғары кластарда жиі-жиі диктант
жүргізіп отыру ұсынылған.
Диктант түрлері ... ... ... әр ... ... ... кандитаты И.Ұйықбаев диктанттың түсіндірмелі
диктант,терме диктант, өздік диктант,творчестволық диктант ... ... ... және ... ... ... түрлері болады десе, методист
Е.Көшербаев көру диктантты, творчестволық диктант, ерікті диктант, өздік
диктант, ... ... ... ... деп ... Біздің
пікірімізше,диктантты жүргізілу мақсатына қарай үйрету диктанты, бақылау
диктанты деп екі ... ... ... ... ... диктанты жаңа
грамматикалық материалдарды үйрету мақсатын көздейді. Бұған диктанттың әр
алуан ... ... ... ... көру ... ... ерікті диктант, өздік диктант, сөздік диктант
ескерту диктанты ... бөлу ... ... Ал, ... ... білім
сынау мақсатында жүргізіледі де,оқушылар білімін қорытындылайды.
Үйрету мақсатында жүргізілетін диктанттар ішінен көру ... ... ... ... ... ... тақырыпқа байланысты обьект
материалдар класс оқушыларына көрсетіле отырылып ... ( ... ... ... немесе тақтаға жазып көрсету жолымен ). Бала көргенін
неғұрлым есте жақсы ... ... ол ... ... ... ... сөз ... түсіндірілгеннен кейін,оқушылар
мұғалімнің айтуымен жазады да, сөйлемдерді түгел жазып біткеннен кейін, оны
тақтадағы не ... үлгі ... ... ... ... диктантына арнаулы сағат бөлінбейді, сабақтың белгілі бір бөлігінде
жүргізіледі.
Творчестволық диктантта жаттығу ... ... ... ... ... сөздерді дұрыс құрау; сөйлемдегі бір сөзді
атау ... ... оны ... сөздермен қосымша арқылы байланыстыру;
сөйлемдердегі барлық сөздерді атау тұлғасында беріп, одан ... ... ... бір ... тастап кетіп,сол сөзді тапқызу, белгілі
сұраққа жауап жаздыру сияқты жолмен ... ... ... ... ... ... ... жазуға даярлау үшін
жаздырылады.
Ерікті диктантта текст ішіндегі обьект сөздерді оқушылар ... ... ... ... жазылады да, тексті ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып,
текст жазып шығады. Мұнда текст мазмұнын неғұрлым толық сақтап жазу мақсат
етіледі. Ерікті диктант ... ... ... ... болып
табылады.
Өздік диктантта оқушылардың жатқа білетін өлеңдері мен ... ... ... ... ... ... көру және есіту сезімдері
ұштастырылады. Жатқа білетін текстері ішіндегі жазылуы қиын ... ... ... ... ... ... жазуы үшін,жазылатын тексті барлық
оқушы жатқа ... ... ... диктант өтіліп отырған грамматикалық материалдарға
байланысты және сөздер мен сөз ... ... ... ... ... Берілген текст ішінен өтілген ережеге байланысты сөздерді
немесе сөз тіркесін теріп жазу ... ... ... ... ... ... қорын байытуға көп көмегін тигізеді.
Ескерту диктанты қайталау ... ... ... диктантының
бір түрі. Мұнда оқушылардың өтіп отырған материалдан ... ... ... ... ... ... талданады, ережелер айтылады.
Ескерту диктанты арқылы оқушылар бақылау диктантын жазуға ... ... ... ... ... түгелдей оқып
біткеннен кейін, оқушылардың білімі мен дағдысын сынау мақсатында ... ... ... сондай-ақ оқу тоқсаны мен оқу ... да ... ... ... сол ... ... мол ... бұрын өтілген тақырыптардан жіберген
қателері де қатеге ... Ал ... я ... ... диктантында
тоқсан ішінде я жыл бойы өтілген материалдар берілуі тиіс. Бақылау диктанты
үшін 2 сағат уақыт бөлінуі тиімді. Оның бір ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалады.
2.1.3. Мазмұндама
Оқушылардың сөздік қорларының аз-көптігі, байлығы олардың ауызша
сөйлеуінен де, жазбаша ... да ... ... ... лексикалық
байлығын кеңінен пайдалана алатын болуы үшін, олармен алдын ала сөздік
қорын молайту, дұрыс ... ... ... дұрыс баяндай білу жұмыстары
жүргізіліп отырылуы тиіс.
Мазмұндама жазуға күн ... ... ... ... өткен сайын
арта түсуде. Оқушыларға мазмұндама жаздырып, ойын жазбаша да мазмұндай білу
дағдысына қалыптастыра білу ... ... ... ... ... ... онда ... баса назар аудару ұсынылады:
оқушылар оқып берген тексті түсіне ала ма, ... ... біле ме? ... ... ... ... онда ... мазмұндалатын тексті
оқып беруі, оған сюжеттік-логикалық ... ... ... ... ... ауызша мазмұндап беруі, мұғалімнің екінші қайталай оқуы міндетті
түрде қажетті талап ретінде қойылады. Жеке бір ... ... ... ... белгілейді: мұғалімнің кіріспе сөзі, мазмұндама текстін
оқып беру, сөздік жұмыстары, текст мазмұнына талдау жасау, ... ... ... ... ... екінші рет оқу, текст мазмұнын оқушылардың
ауызша мазмұндауы.
« Мазмұндама мақалаларының жинағы » кітабының ... ... ... жұмыс істеуде тіл дамыту жұмыстарының төмендегідей
түрлерін қамтуды жөн көреді: 1) ауызша әңгіме өткізу, 2) берілген ... ... ... ... 3) жай және ... ... ... 4) текстің көркемдік ... және ... ... ... ... жақындата,ауызша және жазбаша мазмұндау,
5) текстің формасын өзгерте мазмұндау,яғни 1 жақ, өткен шақ ... ... ... 6) ... ... яғни берілген текстің
тек түйінді,негізгі мәселелерін ғана ... ... ... ... ... мазмұндау, 8) берілген текске оқушы өз ... қоса ... 9) ... ... 10) ... жұмыстары.
Жоғарыда аталған еңбекте автор әр класқа хабарлау-баяндау ... ... ... тиісті үзінділер береді де, қай класта
қалай мазмұндау жөнінде мынадай пікір айтады:
«Шығармалардың бұл ... ... ... ... ... ... ... басым көпшілігін көбірек
қызықтыратын тақырыптарға, мұғалімнің алдына қойып отырған ... ... ... ... ... ... бір дәрежеде қамтылып
отырылуы керек. Негізінде, 5-кластар үшін ... ... ... ... ... ... ... түріндегі
шығармалармен жұмыс жүргізу негізгі орын ... ... ... ... ... авторы мазмұндама
жаздыру үшін алдын ала ... ... ... ... ... ... көп болуы сол дайындық жұмысының
аз жүргізілгендігінен болатындығын дұрыс атап көрсете ... ... ... ... жіберіліп жүрген кемшіліктерді жою үшін
оқушылармен алдын ала жұмыс жүргізу жолдарын ұсынады:
«Кейбір мектептерде, тіпті 5-7 ... ... ... ... тым ... ... беріліп, оның өзін мұғалім 2-3 рет ... ... ... оқушылар тексті сөзбе-сөз естеріне ұстап қалушылығы,
тексті оқушылар өз сөздерімен мазмұндаудың орнына дайын ... ... ... жиі ... ... бірсыпыра оқушылар текстегі ұмытып
қалған кейбір сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... ешбір байланыссыз тіркей салуға мәжбүр болады. ... ... ... ... ... ... ... жазуға
кіріспестен бұрын, белгілі бір дәрежеде дайындық жұмыстарын, атап ... ... ... ... ... оқушыға ауызша мазмұндату, тексте
кездескен түсініксіз сөздер мен ... ... ашу, ... ... яғни ... ... басқа да шығармалардан, газет,
журналдардан ... ... ... ... ... өткізу,
шығарманың жоспарын жасауға байланысты әңгімелер өткізу т.б. жұмыс ... ... ... Бұл ... ... өздігінен сөйлем құрай
білуге, сондай-ақ текстің идеялық мәні мен ... ... ... ... ... мазмұндама жұмыстарының саналылығын арттырады».
Практик-мұғалім, кейін филология ғылымының кандидаты болған
К.Шәменов бастауыш ... ... ... текстерінің жинағына»
жазған методикалық нұсқауында мазмұндама жаздыруды төрт кезеңге ... ... ... ... ... ... ... сақтап
мазмұндауға үйрету; екінші кезеңде-әңгіме-мақаланың формасын өзгертіп
мазмұндатуға төселдіру; үшінші кезеңде-материалды ... ... ... ғана таңдап алып мазмұндауға үйрету; төртінші кезеңде диалог
түрінде ... ... ... ... түріне, төл сөздерді төлеу
сөз түріне айналдырып ... ... ... -деп ... ... ... ... мынадай талап
қойылады, -текстегі сөздер мен сөйлем үлгілерін толық ... ... ... ... түгелдей өз сөздерімен баяндамай, ондағы ... ... сол ... ... тырысу керек. Бірақ оқушылар тексті
сөзбе-сөз көшіретін болмауы ... ... ... әңгімедегі көркем, бейнелі сөздерді
өз жазуларында пайдалануға үйрету олардың тілін жетілдіру ... де ... Бұл үшін ... ... ... ... үйренетін
болсын...Текстерге байланысты тіл дамыту ... ... ... жеке ... ... ( ... табу ), ... өмірмен
байланыстыру сияқты творчестволық еңбекпен де шұғылдана алатын болу керек.
Осы ... ... ... ... үлгісі бойынша өзі көрген-
білгендерінен де әңгіме құрап келуі үшін , оқушыларға ... ... оны ... ... ... ... жетекші сұрақтар да беріледі».
Мазмұндама жазуға үйрету процесінде ... өз ойын ... және ... бейнелі түрде баяндай білу ... ... ... кезінде лексикалық материалдарды әр түрлі ... ... ... ... ... ... оқушыларды мазмұндама жазуға даярлау жұмысы тіл дамыту
мақсатын шешу ... ... ... ... Бұл ... бір ... лексика жағынан ( немесе сөздік жұмысы ) ... ... ... ... әдетте оқушылар мазмұндама жазатын сабақ үстінде
жүргізіледі. Таныс емес географиялық атаулар, ғылым мен ... ... ... түсіндіріледі. Сондай-ақ, адамдардың әр түрлі
мамандықтары мен ... ... ... түсінік жасалып отырады.
Мектеп оқушыларының сөздерді дұрыс пайдалана білу дағдысын
қалыптастыруда мазмұндама жаздырудың пайдасы мол. ... ... ... ... қоса, олардың лексикалық-стилистикалық сауаттылығын
көтеру мүмкіндігін береді.
Мазмұндама өз мақсатында жететін болуы үшін оқушылар лексикалық
жағынан даярлануы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... тиіс, екіншіден, текспен жұмыс істеудің ... ала ... ... керек. Мазмұндама жаздырылатын тексті ... ... жас ... ... ... ... ... мазмұндама тексіндегі оқиғамен жалпы
алғанда таныс болуы ... ... ... ... ... жалпы таныс, бірақ нақтылы ситуацияларды жете білмейді. Мұндай
тақырыпқа жаздырған мазмұндама оқушылардың ... ... ... ... ... жаңа ... ... оларды есіне сақтайды. Егер
оқушылар мүлде таныс емес өмірлік мәселелер туралы көркем ... ... ... ... өмір жөнінде ) мазмұндама жаздыру
қажет болса, онда ... ... ... ала ... және ... ... керек.
Мазмұндама текстерін іріктеудегі мұндай тәсілдер оқушылардың логикалық
сөйлеу дағдысын қалыптастыру, сөздіктерін байыта түсу, көптеген ... ... ... ... ... ... ... методикалық тәсіл
қолдануды күн ілгері белгілеумен ұштастырады.
Мазмұндама текстерін іріктеуде басшылыққа ... тағы бір ... ... тілдік жағы болып табылады. Тексте фразеологиялық
тіркестер, синонимдер ... ... ... көркем де мәнерлі
сөйлемдер мол болуы тиіс. Сонымен бірге ... ... бір ... сөздер көп болғаны тиімді. Көрсетілген принцип негізінде іріктелген
текст бойынша жаздырылған мазмұндама ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір жолы тек мазмұндама
ғана болып табылмайды. Бұл жағынан ... ... да ... роль ... ... ... ... және шығарма тақырыптарының өз
ара қатынасы жөніндегі мәселе нақтылы айқын емес. Мазмұндама мен ... ... ... ... ... пе, жоқ па? ... ... пайдалы немесе үйлесімдік зиян деген сияқты екі түрлі пікір айтылып
жүр. Оқушылардың сөздік ... ... үшін ... ... ... әр ... болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мазмұндама мен шығарма
тақырыптарында параллелизм болмауы тиіс. Алайда, ... бір ... ... ... ... ... үшін ... мен шығарма
тақырыптарының үйлес келуі пайдалы да. ... ... ... ... я ... белгілі мақсатқа негізделген жөн.
Мектеп оқушыларының сөздігін байытуда жеке ... ... ... жетілдіруге тура келеді. Мазмұндама жазу үстінде оқушылар
көптеген қиындықтарға ... ... ... ... ... ... бермейді, мүлде таныс сөздер де, жалпы таныс болғанымен, ... ... ... де кездесіп отырады. Сондай-ақ көркем баяндалған
бейнелі сөйлемдер де ... ... ... да мазмұндама жазу кезінде
оқушылармен мүлде ... емес ... ... ... ... ауыспалы мағынада қолданылып тұрған сөздер жайында, синонимдер
мен фразалар, жалқы есім және атау ... ... ... ... ... ... ... жазуға 2 сағат уақыт ішінде бұл ... ... ... ... бола бермейді. Оқушылардың мазмұндамада ... ... ... ... ... күн ... жүргізу
тиімді. Оқушыларды мазмұндама жазуға күн ілгері дайындау жұмыстың сапалы
орындалу мүмкіндігін жасайды, ... ... ... ... ... ... жүргізуге жол ашады. Бұл жерде мына бір ... тура ... ... ала ... ... ... лексикалық
жұмыстар жан-жақты қамтылатын болса, оны жаздыратын сабақ үстіндегі
лексикалық ... ... кем ... ... ... мұндағы айтылғандар
оқушылардың есінде сақталады да,жазу ... ... ... ... ... болады.
Оқушыларды мазмұндама жазуға алдын ала дайындауды екі кезеңге бөлу
пайдалы екендігін тәжірибе көрсетуде: жаздырылатын ... ... ... бірнеше күн бұрын жүргізіледі де, дайындық жұмысының
енді бір бөлігі мазмұндама жазатын сабақ үстінде ... ... ... жаңа ... ... де, ... мағыналық үйлесімімен де
кең танысу мүмкіндігі туады, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... үшін текст таңдаудың да өзіндік методикалық
ерекшеліктері бар. Алғашқы кезде оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... мазмұны жалпы таныс
болғанымен, жеке бір баяндаулар ( ситуация ) оншалық таныс емес ... ... ... өз ойын ... баяндауға үйрету мақсатында
жүргізілетін жазба жұмысының түрі - шығарма. ... да ... ... орын ... ... ... ... де жеңілден
ауырға,аздан көпке принципі басшылыққа алынады. Бастауыш және 5-8 ... ... ... ... ... қатыстыра сөйлем құрау, сурет
бойынша шығарма жаздыру сияқты ... ... ... де, ... ... сайын шығарма да күрделене түседі. Жоғары класс оқушылары
көркем әдебиеттен тематикалық шығармалар ... ... да ... ... жұмыстар
жүргізіліп отырады. Сөздік жұмыстары ... ... екі ... біріншіден, шығарма жазуға пайдалану үшін бірнешелеген
сөздер ұсынылады, екіншіден, алда жаздырылатын ... күні ... ... ... ... ... ... өздері іріктейді.
Кейде бұл екі тәсілді бір мезгілде ... ... ... бұл ... жағы бар. Мұндай тәсіл оқушылар ойын белгілі ... ... да, ... ойлау мүмкіндігі болмай қалады.
Оқушылар сөздерді әр ... ... ... үйренетіндігі
белгілі. Мектеп оқушыларының сөздігін байытуда оқулық және оның сөз байлығы
үлкен роль ... ... ... сөздіктері оқушыларды шығарма жазуға
дайындауда аздық етеді. Сондықтан оқушылардың ... ... ... ... әр түрлі жұмыстар жүргізеді. Солардың ішіндегі бастылары: ... ... жаңа ... неғұрлым кең пайдалану, 2) орфографиялық
тақырыптарға байланысты жаңа сөздерді кеңінен ... 3) ... ... ... және ... ... ... жұмыстарды грамматикалық
сабақтарда тіл дамыту жұмыстарын мол жүргізе отырып ... ... ... ... жаңа ... ... ... орфографиялық құбылыстарды
жете таныту мақсатымен ұштастырыла үйретіледі. Жаңа сөздерді ... ... ... ... белгілі текст құралады. Сөздерді
тақырып ... ... ол ... ... ... практикасына
енгізу оқушылардың тек сөйлеу жүйелілігін ғана ... ... ... жүйелі құра білуіне де көмектеседі.
Оқушыларды мазмұндама жазуға үйреткен сияқты,шығармаға да күн ... ... ... ... көп ... лексикалық жұмыстар
жүргізілуі керек. Әрбір категорияны оқыту ... ... ... ... ... байланысты сөздер топтастырылады және ол сөздер
толықтырылып отырады. Айталық, зат есім ... өту ... ... ... ... сын есім ... өту ... заттың сынын
білдіретін сөздер, етістік категориясын өту кезінде заттың ісін білдіретін
сөздер топтастырылады. Тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... ... неғұрылым мол қатыстыруға
мүмкін болатын тақырыпқа шығарма жаздырылады.
Грамматикаға байланысты жүргізілетін шығармаға ... ... ... ... ... жеке тақырыпшаларын жазуда пайдаланылатын
сөздерді жеке бір ... ... ... келу ... ... ... сөздер орфографиялық дұрыс жазылуы қалпында жаңа ... ... ... Жаңа сөздер оқушлардың есінде берік сақталуы
үшін, сол сөздерді қатыстырып сөйлем құрату ... ... ... ... материалдарға жатығу жұмыстарын жүргізуге болады.
Шығарма - оқушылардың ойлау және ойын дұрыс ... ... ... дамыту үшін жүргізілетін неғұрлым күрделі тәсіл. ... жазу үшін ... ... ... ... ойын еркін баяндай
білуі, баяндау ... құра ... және ... іріктей білуі қажет
болады.
Әдеби шығарманың ең ... түрі ... ... ... табылады. Бұл әдетте ауызша баяндау тәсіліне жақын. ... ... ... ... ... ... ... жазылуы да мүмкін. Мұндай
шығарманы үйде жазып келуді тапсырып, мұғалімнің класта тексеруіне болады.
Шығарманың бұдан ... ... ... ... Шығарманың сәтті
жазылуы оқушылардың дұрыс аңғарып, оған ауызша мінездеме бере ... ... ... ... ... ... оларды ауызша
мінездеме жасауға үйрету ... ... ... ... ... ... мінездеме бере бастайды. V-VIII кластардың төменгі
кластарында жазбаша мінездеу үшін ... ... ... ... ... де, бірте-бірте кейіпкелерді салыстыра мінездеу жоспарын жасайды.
Оқушылар класс бойынша коллективті салыстыра ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасау сияқты
күрделі іспен шұғылданады. Мінездеу шығармасында ... ... ... көбірек көңіл бөлінгені жөн.
Шығарманың ең күрделі түрі ... ... ... Мұндай шығармалар әдеби материалдарға негізделеді де, оқушы
шығарма ... ... ой ... қорытындылар жасап отырады, суреттемелер
береді: заттар мен құбылыстар белгілері мұқият ашылады. Бұл ... ... ... төселуіне жол ашады. Творчестволық ... ... ... ... ... бір ... ... бойынша суреттеу арқылы шығарма жазуға дайындайды. Творчестволық
шығарманың келесі кезегінде кеиіпкердің ... беру ... ... ... жан –жақты дамыған жеткіншектерді
тәрбиелеу міндеті тұрғандықтан, оларға жаздырылаты шығарма тақырыптары да
жан- жақты ... ... мен ... ... ... ... ... өмірін т.б тулары тиіс. Творчестволық шығарма
жаздыру үшін советтік балалар әдебиеті де мол ... бере ... ... шығармаларды кластан тыс уақыттарда жаздыру мүмкіндігі мол. Шығарма
класта тексеріліп отырады.
Әр түрлі ... ... ... ... ... ... мен екінші дәрежедегі мәселені айыра білуге, оқиғаның
себебін оның ... ... ... ... ... құрылысын
дұрыс құрап төселуге, диалогтарды орынды қолдануға ... ... ... өз ойын ... ... ... ... стиль жағынан
сөйлемдерін дұрыс құра білуге, сөзді өз орнына ... ... ... Оқушылардың орфаграфиялық қателерін болдырмау және оны түзету
жұмыстарының ... ... ... ... жүргізу орфографияны
үйретудің қажетті элементі ... ... Оның мәні ... игеру мен
жаттығу орындаудан кем түспейді. Өйткені, қателермен жұмыс оқушылардың
қандай материялды ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде жүргізілмесе, ... ... ... ... ... ... сол ... өтуді дұрыс жолға
қоймағандықтан да болуы мүмкін. Оқушылардың ... ... ... ... ... бола ... Олардың дәптерлерін үнемі тексеріп
отыру, жалпы мектеп бойынша « ... ... ... ... ... бір ... ... болып табылады.
Мұғалім қателерді тек ... қана ... қай ... ... жайында түсінік жұмыстары жүргізіліп отыруы
тиіс. Қатені көрсетіп қана қою сол ... ... ... оқушының игеруін
қамтамасыз ете алмайды. Орфограммалардың тілдік ... мен ... ... ... да қате ... ... ... қате таза акустикалық
сипатқа байланысты кетеді. Түсініктеме кезінде ... ... ... ... ... қателер болуы
мүмкін. Ондай қателерді түзету және болдырмау ... ... ... ... ... ... кейде ешбір негізсіз жіберілетен кездері
де болады.
Оқушылар өздері жіберген қатені мүлде сезінбеуі де, ... ... ... оларға бұлыңғыр болуы да мүмкін. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... оқушылардың өздігінен
орындайтын жаттығу жұмыстарына мол орын берілуі керек. Жаттығу тек көшіріп
жазу ... ғана ... ... саналы әрект ететіндей дәрежеде
ұйымдастырылуы тиімді. Сөйткенде ғана ... ... ... ... қате ... ... ... ерекшелігіне қарай қатемен жұмыс әдістері
де түрленіп отырады. Морфологиялық ... ... ... ... ... ... осы ... олармен байланысты жұмыс
әдістері де түрленіп отырады. Айталық, дәстүр ... ... ... ... ... оның ... ... отырып,оқушының белсенді қабылдау
жолы іздестірілуі керек ... ... ... ... ... ... ... үшін жеке сөздің жазылу үлгісі
көрсетіліп қана ... ... ... ұқсас тұлғалармен салыстыру
жолымен қортындыланып отырады. Жаттығулармен үзбей жұмыс жүргізу, анықтама
ережелерді нақтылай түсуге қиын сөздердің ұқсастық жағы мен ... ... ... ... ... ... орфограмма қателерімен
жұмыс үш түрлі элементтен ... ... қай ... ... ... ... ... жазылған сөзді сол категорияға
жататын сөздердің дұрыс жазылған үлгісімен ... ... ... түсу, 3)ұқсас ... ... ... ... ... ... дифференциялау.
Бұл аталған амалдар қателерге талдау жасаудың алғашқы басқышы болып
табылады. Әдетте, мұғалім оқушылардың жазба ... ... ... ... ... арнайы сағат бөледі. Кателерді талдауға арнайы
сағат бөледі. Қателерді талдаудың бұл ... ... ... ... ... Сол ереже класта қайталанады . Жеке оқушылардың жіберген
қателеріне байланысты жұмыстарды класта ... ... ... ... қате жіберілген категорияға байланысты жаттығуларды үйде ... ... ... ... ережелерді үйден оқып келу талап
етіледі.
Қазақ тілі орфографиясында оқушыларға барлық сөздердің ... ... ... ... ... ... жоқ. Солардың ішінде
жазу жұмысында қиындық келтіріп жүргендері мыналар:
1. Кейбір ... (ә, ө, ұ, ү, ы, і, и), ... (ф, в, ц, ч, ш, ... ... ... ... данышпан (дәнішпән емес), мақұл (мақыл
емес), бөлшек (бөлшөк емес), оқу (оқыу емес) ... ... ... ... және қосымшалардың жазылуы. Мысалы: ... ... ... (бребно емес), институтқа (институтке емес), аз-аздап
(азаздап емес) т.б.
3. Сөздердің бірге, бөлек және дефис ... ... ... ат ... ... ... (ат қосшы), ала қарға (алақарға емес), алабота (ала
бота емес) т.б.
4. Қысқарған сөздердің жазылуы. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... жазылуы. Мысалы: бұл сөзіңіз, сірә да, ... ... ... қандай да болса (қандайда болса емес), қарағым-ау
(қарағымау емес).
6. Сөздердің тасымалдануы. ... ... ... ... ... ... ... (қар-ттар емес) т.б.
7. Бас әріптің қолданылуы. Мысалы: Жоқ. Бетің түзу. Ах. Арманда
кеттім-ау, ... ... ... ... ең ... ... мен емле ... сипатына байланысты әр түрлі методикалық
әдістерді қолдануына болады. ... ... ... ... бәрі де өмір ... сай, оқушылардың сөйлеу мәдениеті мен
сауаттылығын арттыратындай, логикалық ойлауын жетілдіретіндей ... ... тілі мен ... ... ... ... орын ... басы артық материалдар алынып тасталды. Қазіргі
уақытта ... бұл ... ... ... ... ... олардың
практикалық дағдыларын, сөйлеу, жазу мәдениетін арттыру жағы баса көзделіп
отыр. Мектепте орфорафия ережелерінен білім беруді қайта құру тек ... ғана ... ... бірге олардың ... ... және ... барынша дамыту бағытында өзгертуді қажет
етеді. Сол сияқты, осы күнге дейін мектеп тәжірбиесінде ... ... ... де бір сабаққа сыйғызып, үнемі сақтай берудің де
маңызы да шамалы болып ... Емле ... ... ... ... ... мен тәсілдері және методикалық әдістер мен тәсілдерді
және педагогикалық талаптарды пайдаланған жөн.
1. Салыстырмалы әдістерді қолдану.
а) ... жуан ... ... ... ... қарай қарама-
қарсы қойып салыстыру: сан-сән, құн-күн, ұн-үн, нар-нәр, құз-күз, ұш-үш,
тұс-түс, ұю-үю т.б.
ә) сөзге әр түрлі ... ... оның ... ... ... күнің-құның, үнің-ұнның, түстің-тұстың, күздік-
құздық, саншыл-сәншіл, сандық-сәндік, құны-күні, нардың-нәрдің.
б) әр түрлі тұлғадағы сөдер мен сөз ... ... және ... ... ... көру қабілеттеріне сәйкес, сөздерді қатар
қойып салыстыру
в) сөздің ... және ... ... буын ... ... екі беті бүлк-бүлк етеді. Біз бүлік (бү-лік)салушыларды жеке
көреміз. ... ...... елі. (М.И.) Біз ... ... әр ... жазу ... көп қате жіберетіндердің бірі –
шылау сөздер. Мұғалім шылау сөздердің емлесін әңгіме еткенде, ыңғайластық
жалғаулыққа жататын ... ... ... ... ... жөн. ... жазу жұмыстарындағы көп жіберетін қаталер
әсіресе осы шылаулардан кездеседі. Сондықтан датұлғалық жағынан ... ... бір ... ... категорияларды ажырату үшін ең алдымен
олардың мағыналық жақтарын салыстырған жөн. ... ... ... ... ... бар.
2.Балықта өт жоқ.
3.Үсен Қарағандыда оқиды.
Көмектес жалғаулы сөз:
1.Омар Әсиямен келді.
2.Мен сенімен барамын.
Жалғаулық шылаулы сөздер:
1.Асан да ... ... ... та ... да ... қала.
Жалғаулық шылаулы сөздер:
1.Омар менӘсия келді.
2.Мені мен сені шақырды.
Сондай-ақ, тұлғалық ұқсастығы бар –да/-де, -та/-те-лердің ... ... ... ... ... да ... беруге болады.
Мысылы: Қла да, ауыл да ... ... ... ... ... шылауға түспей, қала, ауыл деген сөздердің соңғы ... тұр. Ал ... ... ... ... ... десек, мұнда екпін
қалада, ауылда деген ... ... ... ... тұр.
Қысқасы, мұғалім әр уақытта емле ережелерін оқыту жұмысында оқушыларға
өтіліп отырған категориялардың әуелі кәдімгі ... ... ... ... одан ... ... ұғым ... өзгеше түрін көрсету керек. бұлай ету
дидактиканың негізгі принципін ... ... ... ... ... диктанттарында етістіктен зат есім тудыратын өнімді –ма/-
ме, ... ... ... ... және ... ... ... формалары бір болғандықтан шатастыра береді. Мұндай
жағдайда мұғалім бұл қатені болдырмау үшін әр ... әдіс ... ... ... ... ... қателерін талдауға арналған емлелік
сабақта мына сияқты жұмыстарды істеуге болар еді. ... ... ... ... бірлігін көрсету, екіншіден, семантикалық
(мағыналық) ерекшеліктерін ажырата ... ... ... өзгермейтін, қатып қалған нәрсе емес, ... ... ... байқату, төртіншіден, оқушылардың мұндай қатесін олардың
көру қабілетіне сәйкестендіріп салыстырмалы түрде беру.
Оқушылардың әр ... ... ... сөз ... ... олардың сыртқы түр-тұлғаларына қарай ... ... ... ... ... ... ... сөздің
морфологиялық (грамматикалық) фориасына қарай ажырату баланың ... ... ... ... мұғалім бұл-ма категориясын қос
сөздердегі-ма-мен де екпін арқылы да ... ... ... Ал, ... сұраулық мағынада қолдаңылып түбір сөзден бөлек жазылады да,
екпін түбір сөздің соңғы буында ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа заттардың атауларындағы-ма категориясымен
(олардың әр уақытта бірге жазылатындығын) оқушыларды ... ... зор. Олай ... ... ... әнгіме еткенде, тілімізде жаңадан
пайда ... ... ... үйір (үйірме), кіріс (кіріспе)т.б.
сөздердің жазылуына назар аударылуы керек.
Оқушылардың жазу жұмыстарына көп ... бір ... -мыс, ... ... ... ... Мысалы: қалқам-ай (қалқамай емес),
айтыпты-мыс (айтыптымыс емес), олар осында болған-ды т.б. ... ... ... ... ... болдырмау үшын қолданылатын
тәсілдер:
а) емле ережесіне ... оны ... ... ... ... ... үшін сөз я сөйлемді қарама-қарсы
салыстыру:
дәнекерлі сөйлем: ... ... ұшып ... ... ... ұшып ... ... екеу-ақ. Ол оған ... Ол оған ... ... ... ... ... аман-есен келдің бе?
б) Тіпті ғана, өте,аса сияқты сөздерді дәнекер ... ... ... ... айқындау:
ғана,-ақ
Әзірше өткен құстар екеу-ақ ... ... ... екеу ... ... жақсы-ақ. ... ... ... ... ... ... тіркесі мен шылау сөздердің тіркесін қарама-қарсы
салыстыра көрсету ;айта ғой,айта-ақ қой,ол ... ... ... ... ... ... ... қойды-ау.
г) Тұлғалық жағынан ұқсастығы бар жалпы есім сөздер мен «мыс» ... ... ... ... Етістіктен сын есім жасайтын жұрнақты ақ ... ... ... Шылау сөздегі –ды,-ді элементтерін табыс септігіндегі,етістіктегі
ұқсас тұлғаларға қарама-қарсы салыстыру:Ол орамалдв суға малды.Ол маған-ды.
Сонымен ... ... не ... өз ара әр ... ... салыстыра
көрсету шылау сөздердің орфаграфиялық емілесін ажратуға және сөздердің
лексикалық мағнасын білдіруге ... ... Жазу ... көп
кездесетін қатенің бірі -біріккен сөз.
Біріккен сөзден қате ... үшін ... ... ... ... ... құрамындағы жеке сөздердің мағыналарын олардың
бірігуден пайда болған мағыналармен қарама-қарсы салыстыру.Мысалы:
Вагон толв бозбалалар өзіңдей,
Кімнің жалғыз,кімнің көбі ... ... ... ... ауыл азар ма.(Абай).
Бірінші сөйлемдегі бозбала-біріккен сөз. Салт ... ... ... тұр. Ал ... ... сөз үлкен,құрметті ұғымын білдіріп
тұр.
ә) Біріккен сөздер арасында дыбыс үйлесу ... ... ... ақы ... (Ботагөз емес),
орынбасар (орымбасар емес) т.с.
б) Біріккен сөздердің ... тек бір ғана ... ... тұсында жалақы өлшеусіз төмен болатын.(КПСС тарихы) Бұл
сөйлемдегі біріккен сөз (жалақы) сөйлемнің бастауышы болып тұр.
Бұдан ... ... ... қандай громматикалық формасы
болатындығын және қандай сөз таптары бірігетіндігін де талдау арқылы немесе
салыстырмалы ... ... ... ... сөз ... |Мысалдар ... ... ... | ... зат есім ... ... қол(шоқпар). |
|зат есім мен ... ... түрі ... ... ... ... есім мен зат есім ... ... ... ... есім мен сын есім ... ... ... ... есім мен зат есім ... ... ... пен етістік ... ... ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым, соғұрлым. |
Қос сөздердің емлесіне байланысты қателерді болдырмау ... ... ... ... әдіс мыналарды қамтуы тиіс:
а) Қос сөздің қандай-қандай формаларда қосарланатынын салстыру: үсті-
үстіне, қайта-қайта, үйді-үйге, үйді-үйлеріне, ... ... ... ... ... шет-шетімен, бірін-бірі, екісі-екі, бары-
бар, жоғы-жоқ, кешелі-бүгінді, бала-шаға, ап-алыс, сарт-сұрт, өсіп-өнді
т.б.
ә) Қос ... ... ... ... ... қой,
астау-астау су (жинақтау, ... ... ... ... (қайшы мәнді антоним); күні-түні, қысы-жазы (мезгілдік-мөлшерлік
мағынасында); анда-санда, оқта-текте (мезгіл, сын-қимылды білдіреді) т.б.
қос сөздің қай сөз ... ... ... өнер-білім (зат
есім), биік-биік (сын есім), жеті-сегіз (сан есім), билеп-төстеп (етістік),
бетпе-бет (үстеу).
Қысқасы, салысыру әдісін оқушыларға орфографиялық ... ... орны да ... ... да кең. Бұл әдіс ... ... оқушылардың
жазу жұмысындағы әр алуан емле қатесін өзара салыстыру тәсілімен жалпы ... ... ... жақсартады және белгілі ... ... ... ... ... ... ... бақылау-тексеру әдісінің де маңызы
зор. Оқушылар мұғалімнің айтқанын және оқулықтан оқығандарын ... ... ... ... тексеріп, өздері анализ жасап отырса, олардың
алған ... әрі ... әрі ... ... ... ... ... бақылау әдісін өз тәжірибесінде кең қолданып, оқушылардың логикалық
ойларын үнемі дамытуда және ... оқу ... ... ... ... ... ... емле ережелеріне байланысты байқау жұмыстарын жүргізгенде, ең
алдымен оқушылардың жас ерекшеліктерін және әр ... ... ... ... мұқият ескеріп алып, бұл жұмысты тікелей өз ... ... ... мұғалімнің жетекші сұраулары арқылы тілдегі
фактілерге ... ... ... ... ... ... көрінстің себеп-
салдарын аша білуге және одан әрі өздері ... ... ... ... ... ... ... қолданудың тағы бір мақсаты – тілдегі
құбылыстардың ұқсастық және ... ... ... ... соның арқасында форма жағынан ... (екі ... ... ... не ... белгісін (өзгелігін) не мағыналық
қасиеттерін аша білгізу.
Міне, сонда ғана оқшы жазу жұмысында шатастырып ... ... ... ... ... болады.
Оқушылардың бақылау жұмыстары тек емлелік ережелердің сферасын
кеңейтуді ғана көздеп қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... жазу ... ... дәрежеде болуы керек. бұл
сияқты нәтижеге жету үшін мұғалім өтілетін тақырыпқа, оның ... ... ... ... ... ең қолайлы әдіс-амалды
пайдалана отырып, байқау жұмысын өмірмен, өнімді ... ... ... ... оқушыларға нәтижелі жұмыс істете білу керек. Ол үшін
алдын-ала мынадай шаралар қаралуы ... ... ... ... ... ... бөліп, оладың мақсаты
мен өткізу тәсілін айқындап алу. Жаңа материялды өткенде, мұғалімнің ... ... ... ... бәрін қамтитын, оларға ой ... ... ... ... ... ... өзіне өзі бақылау, тексеріс жасай
алатын мүмкіншіліктерді пайдалана алуы, іздестіруі тиіс.
2) Балалардың мектепке және мектептен ... ... ... ... мен ... ... әрі қарай дамытып, олардың бойына
сіңіру және осыған байланысты байқау жұмыстарының ... ... ... да ... білу ... ... жұмыстары тек сабақ үстінде ғана емес, сонымен қатар әрбір
оқушының ... үйде де ... ... ... творчествалық немесе
орфографиялық тапсырмалар беру арқылы да еңбек әрекетіне тәрбиелеп отырған
жөн. Оқушылардың өздігінен ... ... ... ... ... ... әр ... айтылып, әр түрлі жазылып жүрген сөздердің ... ... ... ... ...... түгелдеу – түгендеу,
түпкір – ... ...... ... – кәдірлі, ұйытқы – ұйтқы,
шүберек – шүбірек, абырой – ... ...... онша – ... ... тексті оқып шығып, ондағы қарамен терілген сөздердің
қандай зат есімдердің орнына ауыспалы ... ... ... ... Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп,
Екі жаққа үңілдім.
Құлағын салмас...
Көп наданнан түңілдім (Абай)
2. Жомарт – жоқтығын білдірмес.
Жүйрік – тоқтығын білдірмес.
Үлгі: дүниені көздеп ... ... ... ... ... ... ... ол сөздерді
мағынасына қарай топтап, тізімдеп жазу: мүсін, бет, шырай, рай, ... ... ... ... күңіл, мүлде, дана, нұсқа, күбір .
Үлгі: мүсін, нұсқа, бет, тағы ... ... ... ... ... ... ... мұндағы й және и әріптерінің
жазылу себебін түсіндіру: байитын, ұйиды, телитін, ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркстерін көшіріп алып, мағыналарын берілген
үлгі бойынша қатар жазуы: көз жазды, көңілі жарым адам, төбесі көкке жетті,
көш ... ... дүр ете ... арқа ... ашық ... ара түсті,
кілт тоқтады, кілт бұрылды.
Үлгі:
Тұрақты тіркестер: ... ... Көз ... ... ... ... жарым адам. ... ... ... ... ... ... анықтап, көшіріп
жазу: жұмысшыларымызданмын, колхозшыларда, қияада, жияда, егіншілік, байи
бермек, басқарма, балықшыларды, құлынщақ, өнерпаз, жұмыскер, екеуміз.
Қысқасы осы ... бәрі де ... ... ... ... арттырады, олардың ғылым негіздерінен тиянақты
білім және саналы тәрбие алуына игі әсер ете алады.
Көрнекілік – ... ... ... ... ... ... ... бірі. Оқушыларға орфографияны үйретуде көрнекті ... ... ... ... ету деген сөз. Бұл, сөзсіз, материалдағы
дерексіз дерексіз ... ойды ... ... ... Емле ... ... ... түсіндіргенде, ең алдымен олардың
сол материалды жан – жақты дұрыс ... ... ... ... Сол
ереже туралы оқышылардың ой-өрісін жетілдіріп, тілдің грамматикалық жүйесін
танытады.
ә) Баланың көріп-байқау дағдыларын жетілдіріп, сөздерді емле негізінде
дұрыс жазуға үйретеді.
б) Көптеген ... ... ... ... жүйге түсіріп,
олардың өз ара ортақ ... ... ... ... ... ... өздеріне қорытынды жасауды үйретеді.
Емлелік сабақта мұғалімнің қолданатын ... ... сан ... ... да емелелік сабақтың мазмұны мен ... ... ... ... ... Атап, айтқанда оқушыларды
сауаттылыққа үйретіп, дұрыс жазуға ... үшін ... ... ...... ... мен схемелар болып табылады.
Мұғалім дауысты дыбыстардың қиын емле ... ... ... ... ... көз ... ... таблица арқылы түсіндіруге болады:
1 таблица
|Ә әрпінің жазылуы ... ... ... бағынбайтыны |
|Кітәп ... ... ... ... |Куә ... ... ... ... ... ... |
2 ... ... ... ... ... ... ... |
|ұтұс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
3 ... йі ... ... ы,і ... ... ... й жалғанғанда, ый,ій |
|орнына и жазылады: ... |й |ды ... ... |й |ды ... ... |й |ды ... |
|қойы |й |ды ... ... |й |ді ... ... |й |ді ... ... |й |ды ... ... – й түсті ... ... ... ... – й ... ... ... (бермек) ... – й ... ... ... (бермек) ... – й ... |ұйи ... ... ... ... жазылуы ... |қию |қи-а ... ... |жию |жи-а ... ... мұғалімнің оқушылардың өздігінен жұмыс жүргізуі үшін кейбір
емле ережелеріне байланысты орфографиялық карточкаларды жасап, сол бойынша
әр түрлі ... да ... ... ... ... ... ... мынандай болуы мүмкін:
1 карточка
|Ауызша әр түрлі айтылып жүрген мына ... ... ... ...... – кәдірлі, жайсыз – жәйсіз, қане – кәне, данышпан – ... ... ә ... сөздердің мағыналарын түсіндір: кәде, нәр, нәсіп, нән. |
|Үлгі: кәде – ... салт ... ... |
2 ... 1. ... ... ... ... ... көсемшенің й жұрнағын жалғап,|
|йи тіркесімен жазылған сөзді бір бөлек, жалғыз и жазылатынын бір бөлек екінші ... жаз. ... ... айт. ... ... ері, суы, сұйы, таны, телі ... ... ды ... ... |
2. ... ... райлы етістікті пайдаланып, оларға тұйық етістіктің
у жұрнағы мен көсемшенің – а ... алып ... Бұл ... ... сөйлем құрап жаз.
3 карточка
|1. Бағананың екі жағындағы есімдерді мағынасына қарай ... ... сол ... |
|құраған сөз тіркестерінің мағыналарын ауызша түсіндір, олардың жазылу ережесін |
|айт ... ... |шаш, ... бет, бас ... ... ... қыз, ... ерін |
|сараң, таза ... ... ... ... ... ... аяқ, ат, қар. ... ақ, ... ... жер, ... ... ... |түс, ... ... ... ... | ... салпы | ... ... ... ... шаш ... ... ... біріншіден, оқушылардың сөздік қорын
байытады, екіншіден, оқушылардың өздігінен еңбек етуіне, теориялық ... ... және ... ... ... көмектеседі.
Өткен емлелік материялды қайталау үшін немесе жаңа сабақты пысықтау
үшін де мұғалімге көрнекі құралды пайдалануына болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... емлесі, түбір сөз бен
қсымшалардың емлесі, шылау сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... мектеп тәжірибесінде әбден сыналып, бүгінгі
талап-мүдде тұрғысынан жарамды болып отырған методттың бірі – ... ... ... жинақтау әдісі. Бұл әдіс бойынша тілдің дыбыс
жүйесі, буын ... емле ... сөз ... ... ... ... ... қорын байыту сияқты тілектер түгел ескеріліп, осылардың
барлығы да баланың ... ... ... таныту, ойлау қабілетін
жетілдіру ісінде толық ... ... ... да ... ой
сезімін, қабілетін, практикалық, практикалық дағдыларын жетілдіру ісінде
бұл әдістің алатын орны үлкен. ... ... ... буыннан дыбыстар
жіктелсе) методына талдау белгіліден белгіліге қарай, яғни ... ... ... ... ... ... сөз ... талдау белгіліден белгісізге қарай яғни сөздің ... ... ... ... ... ... ... талдау жасаудың
оқушылардың алған білімдерін практиада дұрыс қолдану үшін маңызы ... ... ... ... ... екі жолы бар. ...... әдіс, екіншісі – дедуктивтік әдіс. Бұлар бір-біріне
тығыз ... ... ... ... Бұлардың біріншісі талдауға
негізделсе, екіншісі жинақтауға негізделеді.
Индукция әдісі көбінесе жеңіл емеле ... ... ... ... ... емле ... байланысты жеке мысалдар
келтіріледі де, олар өз ара ... ... ... ... ... ... Мысалы, мұғалім тақтаға фабрика, шкаф,
шеф, Фатима, фонетика, Фазыл деген сөздерді жазады да, оларды талдағаннан
кейін ф ... орыс ... ... ... мен кісі аттарында ғана
жазылатындығынан қорытынды жығарады.
Дедукция әдісі бойынша ... ... емле ... ... содан кейін ол ережелрге бірнеше мысалдар келтіріліп, оған толық
талдау жасау арқылы ... ... ... бас ... ... ... оқушыларға түсіндіргенде, алдымен олардың ережелерін топ-
топқа бөліп, одан кейін ол ережелерді мысалдармен ... 1. ... ... ... ... ... және леп ... кейінгі келесі
сөйлемнің бірінші ссөзі бас ... ... ... 2. ... ... ... әрбір сөзі бас әріппен жазылады. Мысалы: Еңбек Қызыл Ту
ордені. 3. Жоғарғы ... ... ... сөзі бас ... ... ... Ері) т.б.
Емлелік сабақта оқушыларға сөздердің грамматикалық мағыналарын дұрыс
анықтауда, олардың грамматикалық қасиеттерін ... ... және ... ерекшеліктерді дұрыс ажыратуда аналогия ... ... зор. ... өткен материалды жаңа материалмен байланыстыру үшін
де, жаңа тақырыпты осыған ұқсас тақырыппен байланыстырып өту үшін де ... ... ... зат есімнің септік жалғауларын өткенде, оны шылау
сөздерімен байланыстырып, бұлардың тұлғалық ұқсастықтарындағы (да, де, ... мен, бен, пен,) ... айта ... Ал ... ... ... бар (ма, ме, ба, бе, па, пе, ды, ді, ты, ті) ... алады. Демек, оқу сапасын арттырып, бақылау ісін біршама жақсартуда
аналогия тәсілін әрбір ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың емлелік дағдыларда саналы
меңгергендігігін білу үшін және оны ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл олардың ... ... ... ... жазылуын меңгеруіне көмектеседі.
Орфография граматикамен тығыз байланысты, олай ... ... да ... ... ... байланысты болып келеді. Әсіресе
мұндай байланыс сөздің ... ... ... ... ... ... арасында жиі кездеседі. Қазақ орфографиясының
негізінде морфологиялық ... ... ... ... талдау деген сипат алады. Әрине, ... ... ... болғанымен, орфографиялық талдауды грамматикалық талдаудың
басқа түрлерімен шатастыруға ... ... ... қай ... ... ... оны ол оқшаулап алмауы керек. Мәселен, ... ... ... ... бара ... қалды, сайлаушы т.б. сияқты
сөздердің құрамын талдап отырса, ол бұл сөздің жазылып ... ... ... емес. Демек, оқушы орфографияны біле ме, білмей ме, соны
біледі ... сөз. ... ... бола тұрса да, мұғалім әрбір талдау
жұмысын белгілі бір ... сай ... күні ... ... ... ... ... белгілеп отыруы қажет.
Орфографиялық талдаудың өз мақсаты бар. Ол ... ... ... ... қиын түсетін сөздердің) дұрыс жазылуына аудару.
Орфографиялық талдау белгілі бір ережелердің негізінде ... ... ... өз ... ұқыпты қарауға дағдыландырады.
Сондықтан орфографиялық талдауларға арналған текстер ... ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде толы болуы шарт.
Оқушылар грамматика -орфографиялық талдау ... ... ... ... ... ... жататынын, жете түсініп, сөздердің
тұлғалық немесе мағыналық жақтарын салыстыру ... ... өз ара ... ... және өзгешелік қасиеттерін ажыратып таниды. Мысалы: да
шылауы мен жатыс септікті, ма ... ... ... жұрнағын немесе
етістіктен зат есім жасайтын өнімді –ма ... өз ара ... ... ... ... жазылатындығын өздері дәлелдейтін дәрежеде болуы
керек.
Демек, грамматика орфографиялық талдаудың ... ... ... тек ... ... ғана арттырып қоймайды, сонымен ... ... ... ... де ... ... немесе ауызша орфографиялық талдаудың элементтері
оқушылардың жазба ... ... ... ... ... да
ұштастырылып отыруы қажет.
Сондықтан да ... ... ... ... ... жеке ... ... байланысты жазбаша жұмыстардың
алуан түрін қолданып, ондағы қиын деген орфограммаларға ... ... ... маңызы бар екенін түсінуі керек.
Қателерді болдырмау үшін олардың туу себептерін біліп, ... әр ... ... қолдануға болады. Қазақ мектептері
оқушыларының қазақ тілінен қатені көп ... ... ... әр түрлі
пікірлер бар. 1) ... қате ... ... ... ... қиындығынан деп айтқысы келеді. Бұл ең басты себеп бола
алмайды. Біздің ойымызша ... ... қате ... ең ... ... грамматика ережелерін толық білмеуі болып табылады. Мәселен,
омбес, пойездбен, сол түстік, қызметет, класстар тәрізді ... ... ... ... ... анықтай алмауынан туған.
Одан басқа, орфография ережелерін жақсы біле тұрып, ... көп ... және ... ... ... да бар екенін байқаймыз. Бұл
қазақ тілі мұғалімдерінің ... ... ... ... аз ... ... практика жүзінде толық меңгеріп алуға мән
бермейтіндігін, ... ... ... ... ... ... ... аз жазатынын көрсетеді.
Бірқатар мектептерде ауызша сөз мәдениетіне, ... ... ... ... ... де, жазу ... онша мән бермейді. Оқушылар қазақ
тілінің ауызша ережелерін және әдебиет пәнін бірсыдырғы ... ... ... ... ... көп ... Егер оқушылардың
сауаттылығн арттырамыз десек, ең алдымен, орфографияны оқытудағы ең бсты
кемшіліктердің бірі ... ... ... қателермен жұмыс істеуді дұрыс
жолға қоюымыз қажет.
Емлелік қателермен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... үнемі жүргізілмейді, бұл жұмыс анда-санда
бақылау диктанттарынан ... ғана ... ... ... шығармалардағы, мазмұндамалардағы емлелік қателерді
түзетумен ғана ... ал бұл ... ... ... ... ... жағдайда мұғалім оқушының жіберген қатесін түсіндірумен
ғана шектеліп, ... қате ... ... ... ... ... да аз ... Оқушылар өздерінің емлелік қателерін түзете ... ... ... ғана ... ... ... әр түрлі сөздердің
жазылуын оқушылар жаттап, қалай болса солай есте сақтап қалуға ... ... ... ... ... да ... ... сөздерді ботан-бос бірнеше
көшіріп алу тәсілдері жиі қолданылады.
4. Мұғалім емлелік қателермен жұмыс істеу кезінде де оның не ... ... ... ескермейді.
5. Емлелік қателермен жұмыс тәсілдері әр түрлі болмай, бір сарынды
болып еледі. ... ... ... ... жұмыс істеуге мүлдем
немқұрайды қарап, онымен жұмыс жүргізудің әр ... ... ... ... ... ... оларды жоюдың ең әсерлі жолын
іздестіру – сауаттылыққа ... ... ... ... жазу үшін тек ... білу ... өтілген ережені жазу
кезінде ескере білгенде ғана саналы дағды болмақ. Дұрыс жазуға ... та ... ... ... ... оқушылар өз қатесін
түзете де, дәлелдей де ... ... ... ... ... қателер жібереді.
Оқушылардың жазба жұмыстарында орфографиялық қателердің көп болуы
мұғалімге оқушылардың білімі мен дағдысындағы оқулықтарды көрсететін ... ... Ал ... ... ... ... орфографиялық
қателерді дер кезінде үнемі қадағалап отыру. Оқушылардың емлелік қателерін
жою жөніндегі жұмысты ойдағыдай ... үшін ... ең ... ... себептерін алдын ала біліп алуы керек. Емлелік қателермен жұмыс
істеуі үшін ... ... ... ... ... әр ... орындаттырылады.
Қысқасы, қателермен жүмыс істеу процесінде мынадай мәселелер ескерілуі
тиіс:
а) Ұмытылып қалған ... еске ... Қате ... ... ... ... Қатенің түріне сәйкес арнаулы жеке тапсырма беру. Бірақ емлелік
қателермен жұмыс ... тек ... ... қайталалаумен шектелмеуі
қажет. Дұрыс, сауатты жазуға ... үшін ... ... құр ... ... бірге практикада қолдаан білу қажет.
Сауатты жазуға үйретуде орфографиялық ережелерді қолдану сферасын
кеңейтудің маңызы зор. ... ... көп ... ... ... қажет етеді. Ондай жұмыс жүргізілгенде, оқушылардың біліміндегі
олқылықтар және олардың қандай ережелерді нашар ... ... ... ... ... ... орфографияны меңгертудің
басты жолы болып табылады.
Сонымен қатар, мұғалім оқушы қате жіберген орфограмманың ... ... ... жағдайларда орфограммаларды немесе қате жазылған
сөздерді өз ара грамматикалық талдау арқылы, не қате ... ... я ұқса емес ... ... ... ... сөздің
семантикалық мағынасына, грамматикалық формасына сәйкес қарастыруы да керек
болады. Кейде қате жазылған сөзге сәйкес ... сөз ... ... ... ... сөздер тапқызу жақтарына да назар аударып отырған дұрыс.
Емлелік ... ... ... ең ... ... оқушылардың
мысалдарды өздері ойлап табуы екендігін атап көрсетуі тиіс. ... ... ... ... ... есте ... қалуы баянды
болады деп атап көрсетеді. Егер мұғалім ... ... ... ұсынатын
болса, онда емлелік қателермен жұмыс істеуге немқұрайды қарайды.
Шындығында, мысалдарды оқушыларды өздері ойлап табу ... ... ... ... бұл мүмкіндіктерді толық пайдаланбайды.
Оларды өздігінен ... ... ... ... ... тексеру қажеттілігі туралы мәселе принципті
мәселе екені ... ... ... жұмыстарын мұқият тексеріп отыру
олардың сауаттылық дағдыларын және творчестволық ... ... ... ... ... ... барлық қателерді
түзету керек пе, жоқ, оқушыларға тыныс ереже қателерін ғана түзету керек
пе? ... ... ... әр ... ... ... бар. ... барлық
қателерді түзету керек, бірде-бір қате қалдырмау керек. ... ... ... қайталап оқыған кезде, ... ... ... қате ... ... де ... ... сақтап қалу мүмкін
десе, кейбіреулер алдымен қателердің бір тобын түзетіп, оларды жойғаннан
кейін ғана ... ... ... ... ... ... деп ... қателерді түзетудің бірінші тәсілін дұрыс деп есептейміз. Қазақ
тілінің мұғалімі, егер өз ... ... ... ... ... қателерді ұқыптылықпен түзетіп шығуы тиіс.
Қазіргі уақытта бұл ... ... ... ... мектептерінің іс-тәжірибелері көрсетіп отырады.
Қазақ ССР Оқу министірлігінің ... ... ... жазу ... ... ... мектептік режимі» жөніндегі хатында оқушылардың
дәптерін тексеру жөнінде былай деп жазады: «Оқушылардың жазба жұмыстарының
орындауына үнемі ... ...... ... ... ... тілін дамытуда ең маңызды себептердің бірі болып есептелінеді». Олай
болса, үйдегі кластағы жазу жұмыстарын өте ... ... ... етіп, дұрыс тексеру керек. Ол үшін ... ... ... ... Егер қатені түзетуге әзірлік жүргізілмесе, сауаттылық
жайына, оқушылардың онымен жұмыс істеуін ... ... ... ... ана ... еркін және дұрыс меңгерулері, сауатты жазуы, тіл
мәдениетінің ... ... ... жазба жұмыстарды үнемі түзетіп
отыруға тығыз байланысты. Бұл жөнінде мұғалімдер орфографиялық ... ... ... ... орындап отырғаны жөн:
1. Мұғалім барлық қателерді түзетіп, соңғы ... ... ... ... ... ... ... керек.
2. Орфографиялық қателерді түзету үшін орфографиялық шартты
белгілер қолдану керек. Бұндай белгілер оқушылар үшін ... ... ... ... олардың астын сызу тек қана
оқушының қателерін тізбектеу болып ... ... ... шартты белгі немесе қатенің астын сызу оқушыға
орфографиялық кемшіліктерді саналықпен түзетуге көмек береді.
Бұл жұмыс ... ... ... ... бақылау жасау
жолымен жүргізілуі тиіс.
3. Емлелік қателерді түзеткен кезде, мұғалім лқушылардың
психологиялық және жас ... ... ... ... еске алуы ... Бұл жағдай қателерді
түзетудің дұрыс тәсілдерін табуға көмектеседі.
4. Емлелік қателерді түзеткен ... ... ... еске алу ... ... ... тексеруі оқушыға барлық жағынан әсер етуі
тиіс, түзетулер жіберілген қателерді оқушының өзі ... ... ... ... ... көмектесуі тиіс.
6. Мұғалімнің емлелік қателерді түзетуі оқушыларға белгілі бағыт
көрсетуі тиіс.
7. Мұғалімнің емлелік қателерді түзетуі оқушылардың ... ... ... ... керек. Жұмыстың табысты
болуы көп жағдайда осыған байланысты.
8. Мұғалімнің емлелік қателерді түзетуде саналылық және ... ... ... ... ... ... өту
принциптерін сақтау керек.
Қорыта келгенде, оқушылардың емлелік қателерін түзету ... ... ... ... Сөздегі қатені сызып тастап, оған қажетті әріпті үстіне
жазу, мысалы: калхоз, енбек, сех, бүгүн, ... ... ... ... ... ... немесе буындарды сызып тастау,
мысалы, ылақ, ыстанция, минута, газета.
Үшінші тәсіл. Қателесіп, бөлек ... ... ... ... ... сөз (баспасөз), еңбек ақы (еңбекақы), шек ара (шекара), ден
саулық (денсаулық).
Төртінші тәсіл. Қате ... ... ... ... мысалы, еге білсең,
уақыт та, жер де, су да жетеді.
Мұндай тәсілдердің кейбір артықшылығын атап көрсету керек. Біріншіден,
емлелік қателерді сызап ... және ... ... үстінен жазу жолымен
түзету тәсілі оқушылардың қателерін түзетудегі ең таңдаулы ... ... ... ... ұл ... ... ... жазудағы
өздерінің есмлелік қателерін көрумен бірге, оның ... да тез ... ... ... ... ... өз ... түзетулеріне
мүмкіндік туады. Үшіншіден, бұл тәсілді ... ... ... қана ... кей ... ... мазмұнын немесе сөйлемнің дұрыс
еместігін де айқындайды.
Бесінші ... ... қате ... ... ... ... айтпайақ
(айтпай-ақ), алтақ (алты-ақ), башшылық (басшылық).
Бұл тсілдің басқа ... ... бар, ... оқушылар өздерінің
емлелік қателерінің дұрыс немесе дұрс еместігін сөз тұлғасымен салыстырып,
талдау жасаумен бйланыстырады. Ал, оқушы ... сөз ... ... қате ... ... мәлім, олай болса, бұл тәсілдің орфографияны
меңгеру үшін зор маңызы бар.
Екінші жағынан, бұл ... ... ... талдау жасауды
үйренуіне де көмектеседі. Мысалы: оқушы қате жазылған басшылық деген сөзді
талдаған кезде, оған грамматикалық талдау ... сөз ... ... ол әлгі ... қате жазғанда, нені шатастырмағандығын саналы түрде
түсіне білетін болады.
Мектеп тәжірибесінде бүкіл қате ... ... сызу ... ... ең қысқа жолмен жеткізетінтаңдаулы тәсілдердің бірі деп ... ... ... ... ғана сызып, үстіне қажетті әріп ... ... ... ... ... тәсіл. Қажетті әріпті үстінен жазбай-ақ, қату ... ... ... құлұн (құлын), мазмын (мазмұн), ақшыбар (ақшұбар). Бұл ... ... ... істеуін көздейді.
Сегізінші тәсіл. Қату жіберілген сөздің астын түгелдей сызу. ... адам ... ... ... (әжептәуір).
Мұғалім бұл тәсілді оқушы сөз сөз не әріп тстап ... ... ... артық жазған кезде қолдананды.
Тоғызыншы тәсіл. Сөздердің астын сызбай-ақ, дәптерлердің ... ... қою. Бұл ... V – VI ... ғана ... ... ... қатар
төменгі клсатарда да қате аз болған жағдайда қолдануға болады. Қойылатын
шартты ... ... ... ... ... мұғалімдердің бұл тәсілді қолданбайтындығын, оны балалар
үшін деп есептейтінін байқап жүрміз. Ал екйбір ... ... ... ... ... оны ... ... сондықтан оқушылар ол белгілерді
түсінбейді. Мұның өзі жұмысқа үлкен ... ... Бұл ... ... ... ... ... мұғалімнің жасайтын түзетулері
мен ескертулері түр жағынан баларға айқын көрінетіндей қызыл не жасыл түсті
сиямен жазылуы ... ... емле ... ... ... жазылуға тиісті
сөздерді айшықпен тізбектеу, бөлек жазылуға тиісті ... ... ... бөлу, түсініксіз сөздердің тұсына сұрау қою т.б. осы
сияқты шартты белгілерді пайдалануға болады.
Оныншы тәсіл. Дәптердің шетіне қате ... ... ... ... ... жазып көрсету. Мысалы: қазір жазба,? Сен кітапқа ... ... ... ... ... ... баспа!
Он бірінші тәсіл. Дәптердің шетіне қате жазылған кейбір ... ... әлі де ... ... жоқ ... ... ... Мысалы:
нысап (ынсап емес) жирену (жиіркену емес) , жаздыгүні (жаздыкүні емес).
Он ... ... ... ... ... ... ... солардың айтуынша жіберілген қатенің астын иректеп сызып
көрсету керек. Мысалы, мұдша ... ... одар ... ... ... мақсаты – балаларды әдеби сөйлеуге үйрету және ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... екі- үш беттері
қара қарындашпен ортасынан сызылып, екіге бөлінеді. Оның сол жағында
жергілікті ... ... ... жергілікті сөз- диалект, ал оң ... ... тіл ... айтылатын сөздер жазылуы керек. ... ... ... түрлі ерекшеліктер мен айырмашылықтарды білудің
өте маңызды жолы болып ... ... ... жергілікті халықтың
сөздеріндегі диалектілік айырмашылықтарды әдеби тілдегі қолданылатын
нормамен салыстырып, ... ... ... ... ... Бұл жерде тек айтылуы- фонетикалықтүрлену ғана ескерілмей мұндай
айырмашылықтар лексикада да, морфологияда да болатынын жол- ... ... ... болмайды. Оның үстіне оқушының ізденуі, байқағыштығы дегендер
бұрынғыдан да арта түседі.
Он үшінші тәсіл. Емлелік ... ... ... дәптердің шетіне қате
жіберген ережені оқушылардың өздері анықтауына ... ... ... жоқ. Ар ... біреуге беталады айқайлайды
(қалай ?). Асан алыс жол жүруге бет алды (не ... Ол ... ... Ол шал қасынан өтіп барады (қайдан?).
Он төртінші тәсіл. Қате ... ... ... ... ... қою. Бұл
орфографиялық сөздіктен қажетті сөзді табу керектігін ... ... ... мынандай болады: «сөздік».
Сонымен, жоғарыда көрсетілген тәсілдерді мұғалім ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай
пайдаланып іс жүргізе, сауатты жазуға үйретуді сөсіз қамтамасыз ете ... бір – ақ ... ... ... ... ... тәсілдерді қолданғаны жөн. Бұнда да жапа- ... ... ... қолданғаннан да ұғалім ұтпайды. Керісінше, бір тәсілден ... ... ... көшкен жөн. Осылай еткенде ғана оқушыларды өз ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері14 бет
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері9 бет
Балалар тілін орфоэпиялық дыбыстау мәдениетіне тәрбиелеу5 бет
Орфографиялық талдау жасау үлгілері19 бет
Сөзжасамның жалпы түсініктері. Морфемдік талдау және орфография24 бет
Қазақ жазуы және орфографиясы7 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь