Діни дәстүрлер арқылы жеткіншектердің рухани-адамгершілігін қалыптастыру

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектерді рухани. адамгершілікке тәрбиелеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.1. Ислам дәстүрлеріндегі рухани . адамгершіліктік міндеттер
арқылы жеткіншектердің рухани . адамгершілігін қалыптастыру ... ... ... ... . 7
1.2. Ислам дәстүрлерінің адамгершілік қағидалары арқылы жеткіншектердің рухани . адамгершілігін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 26

ІІ тарау. Жеткіншектердің рухани . адамгершілігін қалыптастыруда Ислам дәстүрлерін пайдаланудың көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
2.1. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектердің рухани .
адамгершілігін қалыптастыруының тәжірибелік көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... 59
2.2. Ахлақтық міндеттер, қағидалар, биліктерді орындауда
сенімнің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 80

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 85
КІРІСПЕ

Зерттеу көкейкестілігі: Қазақстан Республикасының алдында тұрған келесі міндеттерді шешуде, Қазақстан егемен мемлекет ретінде қалыптасуында халықтың руханилығы, адамгершілік болмыс сипаты басты назарда болуы өркениеттіліктің маңызды шарттарының бірі болмақ.
Білім беру тұжырымдамасында: «жалпы білім беретін мектептің мақсаты жас ұрпақты ұлттық игіліктермен адамзат мәдени мұрасының сабақтастығын сақтап оқыту, тәрбиелеу және әрбір шәкіртті жеке тұлға деп санап, оның жан- жақты дамуына мүмкіндік жасау» - делінген. Ол үшін оқушының ой- санасы мен мінез- құлқы ұлттық рухты сезіне тәрбиеленіп тілі, діні мен ділі қалыптасуы қажет. Кеңес Одағы кезінде және одан кейінгі кезеңдерде қалыптасып қалған жағдайларды ескерер болсақ, білім беру жүйелеріндегі білім мазмұны ескі сарында, халықтық педагогика жаңалықтарды үрдістерді енгізгенімізбен идеялар мен қағидалардың бастау алар тұсын дөп басып, ұрпағымызды имандылыққа бұра алған жоқпыз. Дін туралы сауатсыздық қазақ халқымыз бұрын соңды тарихында болмаған небір нашар қылықтарға, нашақорлық, жезөкшелік, тастанды бала мен ата- анаға мойынсынбау және тағы басқа осындай теріс қылықтар көрініс беруде.
«Дін – ғылымның атасы, ғылым – діннің баласы» деген өрелі ойға зер салсақ, дін туралы ой мүлдем өзгеріп, барлық тіршілік бастауына нәр болатынын байқаймыз. Сондықтан, адамның дін туралы, Ислам діні туралы көзқарасы, сауаты болуы шартты да.
Қазақ халқының әлеуметтік – экономикалық, саяси дамуының жаңа жағдайында ата- бабаларымыздың Ислам дәстүрінің маңызы ерекше. Ислам дәстүрі бабаларымыздың халықтық мәдениетінің қалыптасуына, адамгершілік болмысына арқау болды. Ол белгілі дәрежеде салт- дәстүріне, әдет- ғұрпына, адамгершілігіне ықпалын тигізді. Адамгершілік мұраттары тәрбиенің өзегіне айналды. Дегенмен, осындай үрдістердің үзілуі мен Ислам діні туралы сауатсыздық жат мінезге, имансыздыққа, дін мен өмір парқын болжамауға әкеп соқты. Осындай кереғарлықтың өзі сөзсіз діни танымды қажет етеді.
Мәселенің өзектілігі. Адам баласы қандай қоғамда өмір сүрсе де дінге, жаратқан тәңірге, иманға берік сенеді. Дін - әлемдік өркениеттегі барлық қоғамдық құрылыстарға тән тарихи, саяси - әлеуметтік, дүниетанымдық және психологиялық құбылыс. Дін адамзатпен бірге келіп және де әрдайым адамзатпен бірге болмақ. Тарихтың қай дәуіріне қарасақ та дінсіз адам кездесер- ау, бірақ дінсіз қоғам кездеспейді. Дін адамның өз жаратылысындағы құпияларды анықтап, табиғаттағы құбылыстардың, ғарыштағы қозғалыстардың астарын түсіну үшін ізденіске түсуінен, сұрақтарға жауап іздей бастауынан алау алған сезімнен туындайды. Яғни, адамзат діннен ешуақытта ажырамаған. Адамдарға күш- жігер беретін, қоғамды тәртіпке келтіретін, жақсылық пен туралыққа жетелейтін, жалғыздық пен қиыншылықты жойып, сенімділікті орнататындардың басында қашанда дін тұрмақ.
Қазіргі таңда бәрімізге мәлім, хақ дін әрі соңғы дін – Ислам діні. Бүгінде жер бетіндегі халықтың көпшілігі, Қазақстан халқының басым бөлігі осы дінді ұстанушылар. Ислам діні, ата- бабамыздан бері ұстанып келе жатқан дін болғанымен, кейінгі Кеңестік Одақтың жетпіс жыл бойы сіңірген атеистік сенімінің құрсауынан құтыла алмай жатқанымыздың әсерінен көпшілік бұл дінді толық әрі анық түсінбеуде. Сондықтан діннің шынайы мағынасы әрі оның жеке адамның қалыптасуы мен қоғамға тигізер әсері кезек күттірмей зерттеуді талап ететін басты мәселе.
Бұл мәселе жөнінде ұлттық руханияттың көсемі Әбу Насыр Әл- Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас- дұшпаны» деп ұрпағына өсиет мұра қалдырды. Бұл өсиетке адалдық, қазіргі қоғам мүшелерінің жұмыс заңына, тәрбие процесінің түп қазығына айналуы шарт демекпіз. Сондықтан да ең әуелі, бойымызға имандылық – адамгершілік қасиеттерді дарытуға пәк рухта тәнімізді таза ұстауға, өмір салтына бейімделуіміз қажет. Қоғамда қалыптасып отырған жағдайлардың өзі діни тәрбиені, оның ішінде адамгершілік тәрбиесін қажет етіп отыр. Осыған сай дипломдық жұмысымның тақырыбын «Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншек жастағы азаматтардың рухани – адамгершілігін қалыптастыру» деп алуға негіз болды.
Зерттеу мақсаты: Жеткіншек жастағыларды адамгершілікке тәрбиелеу процесі.
Зерттеу объектісі: Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектерді адамгершілікке тәрбиелеу үрдісі.
Зерттеу пәні: Жеткіншек жастағы оқушылардың адамгершілікке тәрбиелеуде Исламдық дәстүрлердің озық үлгілері арқылы тиімді тәрбиелеуді қарастыру.
Зерттеудің міндеттері:
- Құран мен Сүннетте адамгершілік мәселесінің қарастырылу аясын анықтау;
- Теолог ғалымдардың зерттеулеріндегі адамгершілік ой- пікірлерді айқындау;
- Жеткіншек жастағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде Исламдық дәстүрлерді тиімді пайдалану мүмкіндігін белгілеу.
Зерттеу болжамы: Ислам дәстүрлеріндегі адамгершілік мәселесі туралы танымы болған жағдайда, жеткіншек жастағы оқушының адамгершілік міндеттер, қағидалар, адамгершілік процестер туралы мағлұмат болады және оның Құран мен сүннетттік талаптарын ұғынып, адамгершілік мінез- құлықты сақтау қажеттігін ұғынады.
Зерттеудің әдістері: Құран, Сүннет туралы және Ислам туралы кітаптардан адамгершілікке қатысты материалдармен танысу. Түрлі саладағы ғалымдардың адамгершілік туралы ой- пікірлері, идеяларын пайдалану. Жеткіншек жастағы балалар психологиясы мен педагогикалық адамгершіліктік тәрбиесі зерттеу көзі бола алады.
Теориялық маңыздылығы:
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Діни дәстүрлер арқылы жеткіншектердің рухани-адамгершілігін
қалыптастыру».
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................... 3
І тарау. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектерді рухани- адамгершілікке
тәрбиелеу
мәселесі................................................................. 7
1.1. ... ... ...... ... жеткіншектердің рухани – адамгершілігін
қалыптастыру................. 7
1.2. Ислам дәстүрлерінің адамгершілік қағидалары арқылы жеткіншектердің
рухани - адамгершілігін
қалыптастыру.............................................................
26
ІІ тарау. Жеткіншектердің рухани – ... ... ... пайдаланудың
көріністері............................................. 59
2.1. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектердің рухани –
адамгершілігін қалыптастыруының тәжірибелік
көрінісі............................... 59
2.2. Ахлақтық міндеттер, қағидалар, биліктерді орындауда
сенімнің
ролі........................................................................
................................. 64
Қорытынды...................................................................
...................................... ... ... ... ... Республикасының алдында тұрған келесі
міндеттерді шешуде, Қазақстан егемен мемлекет ретінде ... ... ... ... ... басты назарда болуы
өркениеттіліктің маңызды шарттарының бірі болмақ.
Білім беру тұжырымдамасында: «жалпы білім беретін мектептің мақсаты жас
ұрпақты ... ... ... ... мұрасының сабақтастығын сақтап
оқыту, тәрбиелеу және әрбір шәкіртті жеке тұлға деп санап, оның жан- ... ... ... - ... Ол үшін ... ой- ... мен мінез-
құлқы ұлттық рухты сезіне тәрбиеленіп тілі, діні мен ділі ... ... ... ... және одан ... ... қалыптасып қалған
жағдайларды ескерер болсақ, ... беру ... ... ... ... ... педагогика жаңалықтарды үрдістерді енгізгенімізбен
идеялар мен ... ... алар ... дөп ... ... бұра ... ... Дін туралы сауатсыздық қазақ халқымыз бұрын
соңды тарихында болмаған небір ... ... ... ... бала мен ата- ... ... және тағы басқа ... ... ... ...... ... ғылым – діннің баласы» деген өрелі ойға зер
салсақ, дін ... ой ... ... ... тіршілік бастауына нәр
болатынын байқаймыз. Сондықтан, адамның дін ... ... діні ... ... болуы шартты да.
Қазақ халқының әлеуметтік – экономикалық, саяси ... ... ата- ... ... ... ... ерекше. Ислам
дәстүрі бабаларымыздың халықтық мәдениетінің ... ... ... ... Ол ... ... салт- дәстүріне, әдет- ғұрпына,
адамгершілігіне ықпалын тигізді. Адамгершілік мұраттары ... ... ... ... ... ... мен ... діні туралы
сауатсыздық жат мінезге, имансыздыққа, дін мен өмір парқын болжамауға әкеп
соқты. Осындай ... өзі ... діни ... ... ... өзектілігі. Адам баласы қандай қоғамда өмір сүрсе де дінге,
жаратқан тәңірге, иманға берік ... Дін - ... ... барлық
қоғамдық құрылыстарға тән тарихи, саяси - әлеуметтік, дүниетанымдық және
психологиялық құбылыс. Дін адамзатпен ... ... және де ... ... ... Тарихтың қай дәуіріне қарасақ та ... ... ау, ... ... ... кездеспейді. Дін адамның өз
жаратылысындағы құпияларды ... ... ... ... ... ... үшін ... түсуінен, сұрақтарға жауап
іздей бастауынан алау алған ... ... ... ... діннен
ешуақытта ажырамаған. Адамдарға күш- ... ... ... ... ... пен ... ... жалғыздық пен қиыншылықты
жойып, сенімділікті орнататындардың басында қашанда дін тұрмақ.
Қазіргі таңда бәрімізге мәлім, хақ дін әрі ... дін – ... ... жер ... ... көпшілігі, Қазақстан халқының басым бөлігі
осы дінді ұстанушылар. Ислам діні, ата- ... бері ... келе ... ... ... ... ... жетпіс жыл бойы сіңірген атеистік
сенімінің құрсауынан құтыла алмай жатқанымыздың әсерінен көпшілік бұл дінді
толық әрі анық ... ... ... ... мағынасы әрі оның жеке
адамның қалыптасуы мен қоғамға тигізер ... ... ... зерттеуді
талап ететін басты мәселе.
Бұл мәселе жөнінде ұлттық руханияттың көсемі Әбу Насыр Әл- ... ең ... ... ... тәрбие берілуі керек. ... ...... қас- ... деп ұрпағына өсиет мұра қалдырды. ... ... ... қоғам мүшелерінің жұмыс заңына, тәрбие процесінің
түп қазығына айналуы шарт ... ... да ең ... ...... қасиеттерді дарытуға пәк рухта тәнімізді ... өмір ... ... ... ... ... ... өзі діни тәрбиені, оның ішінде адамгершілік тәрбиесін қажет
етіп отыр. Осыған сай ... ... ... ... ... жеткіншек жастағы азаматтардың рухани – адамгершілігін қалыптастыру»
деп алуға негіз болды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектерді
адамгершілікке тәрбиелеу үрдісі.
Зерттеу пәні: Жеткіншек ... ... ... ... ... озық ... арқылы тиімді тәрбиелеуді қарастыру.
Зерттеудің міндеттері:
- Құран мен Сүннетте адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... ой- пікірлерді
айқындау;
- Жеткіншек жастағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде ... ... ... ... ... ... Ислам дәстүрлеріндегі адамгершілік мәселесі туралы
танымы болған жағдайда, жеткіншек жастағы оқушының адамгершілік міндеттер,
қағидалар, адамгершілік процестер ... ... ... және оның Құран
мен сүннетттік талаптарын ұғынып, адамгершілік мінез- ... ... ... ... ... Сүннет туралы және Ислам туралы кітаптардан
адамгершілікке қатысты материалдармен танысу. Түрлі саладағы ғалымдардың
адамгершілік туралы ой- пікірлері, ... ... ... ... ... мен ... ... тәрбиесі зерттеу
көзі бола алады.
Теориялық маңыздылығы:
- Ислам дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері арқылы рухани- ... ... ... ... мектептен тыс жеткіншектер сарайының тәрбиелеріне тәжірибелік
көмек көрсету;
- Мектеп сынып ... ... ... ... үлес
қосу.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 ... ... ... ... және қосымшадан тұрады.
І тарау. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектерді рухани- адамгершілікке
тәрбиелеу мәселесі
1. 1. Ислам ... ...... ... ... ... – адамгершілігін қалыптастыру
Қазіргі таңда адамгершілік тәрбиесінің өзекті мәселесі, қоғам дамуында
тұрған мақсат – мүддесіне сай ... ... ... Бала ... қай ... қай ... болсын ойшылдары мен
зерделі зиялыларын ... ... ... ... ... ізгі
мұрат екені даусыз. Бүгінгі таңда тәуелсіздігін алып, өзінің чыртқы және
ішкі жағдайларын ... ... ... елі үшін ... ... ... ... жүйелеп, өмірге енгізудің орны ерекше екені белгілі. Бұл
ретте бала дүниеге келгеннен ... ең ... ... онан ... ... және оны ... ретінде қалыптастыруға, тәрбиелеуге қатысты
дініміздің ғасырлар бойы халық арасында сақталып келе жатқан дәстүрлі тәлім-
тәрбиесін қолдаудың маңызы зор. Өз ... ... ақ ... ... ... мән берген. Әсіресе жас ұрпақтың бойына рухани-
адамгершілік қасиеттерді ... ... Және бұл ... ... қоршаған
орта, отан, ана мектептің берері мол. Жас ... ...... ғана ... нық сеніммен, үмітпен қарай аламыз.
Рухани- адамгершілік – барлық ізгіліктердің, жақсы ... ... ... ... бұл ... ... ... оқуыңызға нағыз
адамгершілікпен кіріссеңіз, сөз жоқ ... ... ... ... ... бірінші болып орын алса, шыншыл, батыл, тиянақты,
жігерлі және кішіпейіл адам болған ... ... ... ... пен
табысқа мақтану, масаттану сіздер үшін қасиет емес.» деген. Жалпы рухани-
адамгершілік дегеніміз жас ... ... ... ... ... ... қалыптастыру және олардың өздерінің де бір- біріне, отбасына,
басқа адамдарға, мемлекетке, отанға деген ... ... ... мен ... ... адамгершілікке тәрбиелеу жан- жақты тәрбиенің аса ... ... ... ... ... Ислам дәстүрлері арқылы рухани
адамгершілікке баулу өте мағыналы ұғым. Ол ... ішкі жан- ... ... оның ... қабілеті, ой әсемдігі мәселелерін
қамтиды. Жеткіншектердің ... ... ... ... ... деген көзқарасын анықтайды. Оның ықпалымен жеке адамның
адамгершілік құқығын қалыптастырады. Адамгершілік, ... пен ... пен ... ... сыйлау сияқты мінездегі моральдық
ерікті саналарды тәрбиелеудің ... ... ... Баланы адамгершілігі
мол, шыншыл, адал етіп тәрбиелеу әр ... ... ... ...... тәрбиесі үзіліссіз процесс. Ол адам туғаннан
бастап, өмір бойы жалғаса береді. Жеке ... ... ... ... ... ... ... орын алады. ... ... көп ... ... ... дәстүрлері баланың мінез-
құлқына керемет әсер етеді. Осы орайда «Ислам» және «дәстүр» ... бере ... ... араб ... ... бағыну, мойынсұну, сенім,
бейбітшілік, ынтымақ ... ... ... Ал ... ... ... ... арқылы Аллаһ Тағаланың адамзат әлеміне жіберген ... әрі хақ ... ... ... ... ... ... Кәрімде «Әли Имран»
сүресінің он тоғызыншы аятында: «Расында Аллаһ Тағаланың құзырында шынайы
дін - Ислам.» ... Және де ... ... «Әли ... ... ... аятында: «Кімде- кім Исламнан басқа бір дін іздесе, әсте одан ... де, ... ... ... ... деп бұйырылады.
Ал, «дәстүр» сөзіне келетін болсақ, дәстүр (зат есім) сөздікте, әдетке
сіңген салт, ... ... ... ... ... Мысалы, Ілияс
Есенберлиннің «Қаһар» әңгімесінде былай деп ... ... ... қап, ... ескі ... «ой, бауырымдап!» ауылға қарай шаба
жөнелді.»
Ж. Жұмақановтың «Әлия» әңгімесінде дәстүр сөзіне ... ... «... Әлия жоқ, ... оның даңқы, ерлік дәстүрі әлі тірі.»
Дәстүр сөзі, салтқа енген, әдетке айналған деген мағынаны береді және
дәстүрлі ... ... кеш, ... жиын деп ... ... ... ... дін, ал діннің өзіндік ... ... ... сол ... мен ... ... ... әдетке
айналып, қолданыс табуын, іс жүзінде жүзеге асуын дәстүр ... ... ... ... ... дәстүріне жатады.
Тәрбиеде Ислам дәстүріне сүйену, тәрбие ісінің тиімділігін арттырады.
Діннің негізгі қағидаттары Құран мазмұнынан ... ... ... ... бойынша, дін ұғымының мазмұны үш құрамдас ... Оны ... ... ... деп те қарастырылады.
Мұсылмандар өмірінде дәстүрлі екі мереке бар. Біріншісі – Құрбан айт
мерекесі (араб. «ъидуль- ... деп ... Бұл ... ең ұлы
мерекесі. Бұл рәсімді барша мұсылман халқы тойлайды. Екінші дәстүрлі мереке
(араб. ... ... ... ... деп аталады), Рамазан айындағы
мұсылман оразасының бітуіне арналады. Бұл екі мерекеде де дәстүр бойынша,
қайтыс ... ... ... ... ... салтанатты дастархан
жаюмен, қайыр- садақа және сыйлықтар таратумен, бір- біріне қонаққа барумен
бірге жүреді. Мерекелер – ... ... үшін ... сый- ... Бұл ... ... ... сәйкес іс- әрекеттермен өткізу
керек.
Мерекенің біріне жұма күні де жатады. Мұсылман дәстүрі бұл ... деп ... ... дәл осы апта ... ... ... ... сәлемі болсын) дүниеге келген. Жұма күнінің қасиеті туралы хадис-
шәріпте: ... ең ...... Жұма күні адам ... жұма ... ... жіберілген, жұма күні жұмақтан шығарылған, жұмада уақыт
тоқтайды.» - делінген. Мұсылмандар жұма күні жұма ... ... ... бас ... бір- бірінен хал- ахуал сұрайды. Әр ... ... бас ... ... достықты, ынтымақтастықты
нығайтады, бірлікке ұйытқы болады.
Ислам дәстүрінде қағидалы және қағидалы емес ... де бар. ... ... ... ... емес мерекелерге Мәуліт (Пайғамбардың
туған күні), Исра және Миғраж (Намаз сыйланған кеш), Қадір (Құран ... түні ... ... дәстүрінде рухани- адамгершілік өнеге арқылы тәрбие ... да өз ... ең ... адамгершілік қасиеттерді қалыптастырып,
адамдарға мейіріммен қарауға, ата- ... ... ... ... ... ... әділдік пен адалдыққа, жақсы істен ләззат ... ... ... ... ... тәрбие ата- анадан балаға
қасиеттер дарып немесе ата- ... ... ... ... ...... ... нақыл сөз өте орынды ... ... ... ... ... үшін ... ... қамқорлық, шын
жүректен шыққан жылы сөз бен жақсы мінезді болу үлгісін көрсетеді. Ахлақтық
тәрбиесіндегі дәстүрлер ... ... ... ... ... Оның
жұмсақтығы әлсіздікке, талапшылдығы қаталдыққа айналмайды. Осының арқасында
бала, ізгі жүректі, ақылды әрі жомарт , жауапкершілігі мол, ... ...... пен ... ... Имандылыққа
қайта бет бұрғалы халқымыздың Исламиятқа деген құштарлығының артқаны
белгілі. Бұл ... ... ... жүрегінен терең орын алғандығының,
ұлтымыздың мұсылманшылық пен имандылыққа бет ... ... ... келе ... ... ... маңызы артып, әртүрлі діни дәстүрлер
мен жөн- жоралғылардың кең көлемде орын алуы да ... ... ... ... ... оның ... бір ерекшелігі – тәрбиелік
қасиеті. Қазақ халқының дерлік салт- санасы, әдет- ғұрпы айналып ... ... ... тәрбиелік мәселелерге келіп ... ... ... ... ... ... ... қоғам дамуы барысындағы роліне тоқталатын болсақ, ... ... ... ... ... ... түскен күйзеліске төзуіне, жеңе
білуіне ... ... ... ... ... ... ... таралуы
және қазақи ой- санада берік орнауы, ұрпақтан- ұрпаққа жалғасып келе жатқан
ұлттық қасиет, үлгі- өнеге. ... ... ... ... ... ... ... ата- бабадан қалған игі мұраларға,
ұлағатты өнегенің әсеріне ерекше мән берген. Ал, дін – адамның ... ... ... отыратын ереже немесе тәрбиелік құрал іспеттес. Дін рухани
мәдениеттіліктің ... ... бір ... ... ... бағдар немесе жол.
Діннің басты қызметі – адамдардың қарым- ... ... ... ... ... оның құдіреттілігі мен қасиеттілігіне иландыру.
Діннің басты мақсаты – екі дүниеде де адамның ... ... ... ... әліппесі әрине, адамгершілік қасиет.
Адамгершілік сенім, адамгершілік сананы, адамгершілік талаптарын білу,
түсіну және соған сай ... ... ... қамтиды. Адамгершілік сенім
әрбір іс- ... ... ... ... бағыт- бағдарын, принциптілігін
анықтайды. Сондай- ақ адамның адамгершілік санасының ... оның ... мен іс- ... ... ... ... қалыптасуында
Ислам дәстүрлері туралы білім, түсінік ұғымдарының негізіндегі ... мен ... ... орны ... ... ... ... ұзақ уақытқа созылумен, күрделі де көп қырлы
процесс. Ол баланың сана- сезіміне ықпал ... ... ... ... мен
мінез- құлқы адамгершілік сезімі мен қасиеттерді қалыптастыруды ... еркі мен ... ... ... т. б. талап етеді.
Сонымен, адамгершілікті қалыптастыру А. С. Макаренконың ... ... ... ... ... ... пайда болған адамгершілік адамгершілікке байланысты
көптеген ұғымдар, ... ... ... ... ... т. б. сонау көне дәуірден бастап, күні бүгінге дейін өз маңызын
жоғалтпаған» деп Қ. ... С. ... ... ... ... ... атап ... Осыған сүйене отырып, адамгершілік
қасиеттерге ар- ұят, ... ... ... ... ... ... сабыр, нысан, қанағат, қарапайымдылық, бауырмалдық
т. б. жататынын көреміз. ... ... ... ... ... ең ... жас ... оқушыларды жан- жақты халқының
қамын ойлайтын азамат етіп өсіруі қажет.
Қазақ халқының дәстүрлі тәрбие жүйесі, жас ... ... ... ... елге, жерге деген сүйіспеншілікке тәрбиелеп, мұны олардың
бойына сіңіріп, қалыптастыруды ... ... ... ... да ... ... іздене отырып, бала ... жол ... ... ... қасиеттерді отбасында, мектепте, сабақ уақытында, сабақтан тыс
уақыттарда ... ... ... ... ... ... Адамгершілік рух
– қазақ елінің әлемдік ... ... ... ... ... ... орын алуына мүмкіндік беретін бірден- бір күш.
Бүгінгі таңда жас ұрпақты Ислам ... ... ... ... ... ... сырларын оқытып, үйрету – дүниеге келген әрбір
ұрпақтың жан ... ... ... ... ... ... Олай ... дін – ғылым, дін – білім екенін ескере ... ... жан ... ... азық ... ... іске батыл
кірісуіміз керек.
Ислам - ... ... ...... ар- ... ... әдептілігі, әділеттілігі т. б. жатады. Сонымен
қатар, қай қоғамда болмасын өз ... өз ... ... ... халық қана
тарих көшінен қалмай алға дамыған. Мысалы, АҚШ- та дін ... ... ... ... ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз ешуақытта жалған болмас.» дейді.
Адамзат баласының имандылығы артып, ата- бабадан мирас алған рухани
құндылықтарға ... ... ... ... ... ... бет ... анық. Сонда ғана мәдениеті жоғары елдің тәрбиелі,
адамгершілікті рухтағы азаматына сеніп, ... зор ... ... ... ... мен Сүннетте адамгершіліктің қарастырылуына қатысты
ғалымдар адамгершілік міндеттер, адамгершілік қағидалар деп көрсетеді.
Адамгершілік ... бес ... ... ал ... ... ... шыншылдық, әдептілік, ар- ... ... ... ... тіл ... тағы
басқа осындай қағидалар аясында қарастырылады.
Жеткіншектердің жас ерекшелігінде дене бітімі өзгеріп, психологиялық
дисгармония пайда болады. Мұндай өзгерістер жеткіншектердің ... ... ... болуына әкеп соғады. Олар шыдамсыз, ... тура ... ... көрсетушілік, ата- ананы мойындамаушылық немесе жүре
тыңдау, сыр жасыру сияқты ... ... ... Ата- ана, өз ... міндеттері туралы білімі болса және осы күрделілікті өмірде
зерделі пайдалана алса, өзіне- өзі реттеуіне, ... ... ... ... бұл ... ... «үлкендік сезім
туушылық» деп атайды. Мұны жеткіншектердің өзіндік ... ... ... ... деп ... Осы ... ... -дік
сипатындағы өзгерістер діни адамгершілік ... өз ... ... мен қоса дамыса, бұл жастағы оқушының дүниетанымы, көзқарасы
кеңейе түсер еді. Бұл жастағы балаларда ... ... ... ... Адамгершілік, кісілік келбетінің көріністерін байқата бастайды. Ол
жасандылық, немесе уақытша ... ... ... ... ... қабысып жатса, пайдасыз, зиянсыз сыртқы және ішкі ... бой ... еді. Бұл ... балалардың әуестік
қызығушылығының ауқымы айтарлықтай кеңитіндігін ескерер болсақ, ... ... ... әрі ... ... ... негіз болады. Аллаһ
Тағаланың адам баласынан талап еткен ... ... мен ... ... өзінің сыртқы және ішкі әуестігін қанағаттандырады.
Сыртқы әсер белсенділігінің ... ... Ол ... ... бір ... мән ... айнала ұжымдағы
өзгерісті тез танушылық, заттық тәжірибелерді, іс- қимылды анықтап, ... ... Ішкі ... ... асуы жеке басындағы
шығармашылық мүмкіндікті, өзінің және өзгенің құқығы мен ... ... ... ... ... И.С. Кан, В. ... сияқты психологтардың пікірінше, бұл жастағы балалар болашаққа
үмітпен қарап, өзінің негізгі бағытына бетбұрыс жасауда, жаңа ... ... Осы ... ... өзі ... өзіндік сана, қарым-
қатынас сұранысы бағалы бағдарламаның даму ерекшеліктері жатады. Дегенмен,
бұл жастағы (5- 7 сыныптар) ... ... ... ... ... ... ... тырысады. Адамгершілік міндеттің бірі ата- ... ... ... ... осы ... ... дағдарыстан тез
шығып, ата- ана, Отан, жалпы адамзат алдындағы міндеттерін атқаруда оларға
деген ... ... ... түсер еді.
Жеткіншектер көпшілікте, ұжымда өзін- өзі ... ... ... қатынас жасауда, бұл кезеңдегі балалар ... ... ... ... ... ... ... бойы дінсіздіктің етек алуынан сауатсыздық
пен ел егемендігіндегі дінге ерік беру, көптеген діни ағымдарға талғаусыз
енуіне алып ... Сол ағым ... ... деп ... теріс көзқарастар
қалыптасады. Осыған байланысты бұл жастағы балалар адамгершілік, исламдық
дәстүр туралы терең білімі ... ... ... ... ... ... ... Олар жөнінде дінтанушы ғалымдар ... мына ... ... ... ... ... ең ұлығы адам. Оның ... ... ... көрінбейтін РУХ-ы бар.
Ислам діні адамдарға өз денесін әртүрлі сырқаттардан және ... ... ... ... жағынан жетілуіне көмектеседі.
Жақсы адам болуы үшін тек денесінің сау болуы жеткіліксіз, рухани
саушылықта болуы өте ... ... бір ... "Аллаһ сендердің
сыртқы түрлеріне қарамайды, сендердің іштеріңе, жүректеріңе қарайды"-депті.
Демек, ішкі мусаффалық, ягни рухтың кінаратсыз тазалығы Ислам ... ... ... ... алдындағы ең үлкен борыштарының бірі ... ... ... жағынан жетілуге ұмтылу, бұзық әрі ... өзін ... ... ... ... ... ... өзін тыю.
Ислам діні біздегі, бойымыздағы ауруды екіге беледі. Бірі ... ... ... ... рухы ... Денелік кесел адамның түрінен,
бойынан көрініп тұрады. ... ... ... кеселдерден сақтау
өзіміздің алдымыздағы ... ... Рухи ... денеден көрініп
тұрмайды. Ғайбат, жалғандық, жала, алаяқтық, өтірікшілдік, сараңдық және
жалқаулық ... ... де ... ... /ғ. с./: "Екі ... ... өткізген адам зиян табады "деп
айтыпты. Таза мұсылман өз келешегі үшін әрекет ... және ... ... ... ... Көп ... ... еңбек еткен әрі көбірек
ізденген адам өзіне, халқына және ... ... ... ... борышын
жақсы түсінген адам сол-өзін жақсы тәрбиелеген адам.
1. Отбасы алдындағы борышымыз
Бір ұлттың ... ... ең кіші ... Жанұяның негізі ата-
ана. Жанұяда бірге тұрып жатқан адамдардың да бір-біріне ... ... ... үшке ... ... ... алдындағы борышы:
-Балаларының ата-аналары алдындағы борышы;
-Туысқандар мен бауырластар арасындағы борыштар,
а/ Ата-ананың балалары алдындағы борыштары:
Ата-ананың борышы баланы туғызумен ғана ... ... ... ... ... Діні мен ... үшін пайдалы етіп өсіру
міндеттері тұрады. Пайғамбарымыз бір хадисінде: "Перзенттеріңді жақсылап
бағыңдар, оларға ... ... ... деп ... ... адал ... ... балаға діни салттарына лайық көркем және мағаналы есім қою;
-ұл баласын ... ... ... ... беру;
-жеті жасынан бастап, біртін-біртін діни білімді үйрете бастауы және
кейбір Құран сүрелерін жатқа үйрету;
-он үш жасқа келген соң ... ... ... ... ... Осы ... балаға Құран оқуды үйрету және дініміздің негіздерін, ... ... ... ең ... ... ... перзенттерін бірдей көруі керек.
Исламнан бұрын араптар қыздарын жек ... ... ... ... ... ... бұл ... қатаң түрде қайтарды. Пайғамбарымыз бір
хадисінде: "Аллаһтан ... және ... ... ... ... еді.
-ата-ана ұл-қыздарьшың жақсы кісілермен дос болуына көңіл бөлуі керек,
өйткені жаман әдеттегі ... ... ... ... ... ... ... жасына жеткенде баланы үйлендіру керек;
б/ Балаларының ата-ана алдындағы борышы:
Біздің ... ... ... ... ... Олар ... ... өмірінің ең қымбат шақтарын бізге арнады. Біздер үшін көптеген
қиыншылықтарды бастарынан ... ... да ... ... көптеген
міндеттері бар. Ата-ананың міндеттерінен /ақысынан/ түгелдей құтылудың
мүмкіншілігі жоқ, қанша тырыссақ та ... ... ... ... ... ... ... әрі разы болса ... біз ... ... ... ата-анасына салқын болмауы, ... ... ... ... ... да Аллаһ /Т/: "...ата-анаға "УФ" деп айтпа..."
деп /Исра с-сі, 23-аят/.
-балалар ата-анасына құрмет ... ... бой ... ... бір ... "Ата-анаға бой ұсынуАллаһқа бой ұсыну. Оларды
ренжіту Аллаһты ренжіту..." ... ... ... ... ... ... ... болып отырған ата-анаға көмектесу;
-балалары қайда болса да, ата-анасына хабар беріп, ... ... үйге ... оларды орнынан тұрып қарсы алуы;
-пәниден қайтқан ата-анасына балалары ұмытпай, әр уақытта олара дұға
бағыштап еске алулары, қабырының басына ... ... ... өз ата-анасының алдындағы борыштары жайында ... ... ... деген: "Аллаһ жаратқа ең сүйікті адамдар ... ... ... ... адамдар және ата-анасына жақсылық жасаушылар".
Тағы бір хадисінде: "Жәннат аналарыңның ... ... - ... ... мен ... ... алдындағы борыштары;
Ата-анадан кейінгі жақын кісілеріміз-туыстарымыз. Өзімізді ... ... ... да ... ... ... ... дүниеден
өткен соң ең үлкен ұл-әке, ең үлкен қыз-ана орнында қалады.
Кіші бал ырластары ... ... ... ал ... ... ... қажет.
Туысқандар мен бауырластар.
—ата-анадан қалған мал мүлікті ... ... ... ... ренжітпейді;
-бір-бірімен жақсы қатынаста болып, қуаныштарын бөлісе жүріп, қиыншылық
кезеңдерде сүйеніш болады;
-үйлері жақын болса жиі-жиі жүздесіп тұрулары, қашық ... ... ... ... ... хат арқылы, телефон арқылы ... ... ... ... ... ... дейді. Пайғамбарымыз бір
хадисінде: "Ризықтарының мол, өмірлерінің ұзақ болуын ... ... ... ... жүздесіп тұрсьт", - деген еді.
-бақуатты бай кісілер туысқандарына көмек көрсетулері керек. ... пен ... ... ... адамдар екені айтылған.
Сондықтан бауырластарыңның ішінде мұқтаж адамдар болса ... ... ... ... ... ... қате іс істеп қойып, өкпелесіп, бірін-бірі көрмей жүре ... ... ... ... ... үш күннен артыққа созылғанын қаламайды.
2. Отан мен мемлекетіміз алдындағы міндетіміз
Біздің кең байтақ жеріміз, бір мемлекетке біріккен, көп ұлтты ... Сол ... ... ... ... ... Әр адамның өз отанының,
мемлекетінің алдында міндеттері бар:
— отаңдастар арасындағы адами қатынастарды реттеу мақсатында, ... ... ... ... ... ... бірі сол заңдарды
құрмет тұту. Өйткені осы заңдарды негіз ете отырып өмір ... ... ... ... ... ... ... бір бөлегінен мемлекетімізге
алым-салық төлеп тұрулары керек. Бұл ... ... ... ... үшін қажетті экономикалық, саяси, әлеуметтік және
тағы басқа шараларды іске асырады. Мысалы: ауруханалар, мектептер, үйлер,
өндіріс орындарын ... ... ... ... етіп ... уақытында түгел төлеп отыру отандастарымыздың үлкен борышы;
Отанды сақтау тек қана ... ... Бұл ... ... ... өрі отандастардың тыныштығын сақтау мақсатында неше мыңдаған
әскер ұстауға міндетті. ... ... ... салықпен, ал Отан қорғау
борышы ... ... ... ... ... ... ... өтеу Отан алдындағы бір борышымыз болып саналады;.
-мемлекет істерін алып жүруші үкімет ... ... ... сол іске ... кісілерді Үкіметке немесе мемлекет
қызметіне сайлауда, сайлауға қатысып дауыс беру де Отан және ... ... ... ... ... ... діні көрсетіп отырғандай, бүкіл адамзат Адам-Ата мен Хауа -Ананың
ұрпағы. ... ... ... ... ... ... өмір ... бірі мен бірінің алдындағы борышы ... ... де ... ... борыштарымыз бар:
-басқа адамиың өмірі де біздікі сияқты құрметті, қымбатты әрі қадірлі.
Кім болса да бұл ... өмір ... ... ... ... отырғандай
ешкімді де әділетсіздікпен өлтіруге болмайды. ... ... ... кісі ... ең ауыр ... бірі ... ... /Т/ барлық адамды еркін етіп жаратқан. Олар еріксіздікте,
тұтқында болу үшін ... ... ... ... мал ... ... еді. Исламият бұл іске тыйым салды. Пайғамбарымыз:
"Аналарынан еркін болып туылған ... ... ... сенің қақың жоқ
"-деген еді.
-адамдардың ой-пікірлері бірдей емес, сенімдері әр ... ... ... ... Әр ... ... тән ... фәлсәфасы бар.
Олай болса бізге ұқсап ойламайтын адамдардың пікірін де тыңдап, адамзаттың
рухаятына ... ... мен ... ... ... ... ... ойларын мақұлдап, теріс пікірлеріне орынды жауап беріп, олармен
сұхбаттасып, ақиқатты түсіндірген дұрыс. Пікірлердің ... ... ... қайшылықтар туғызуы мүмкін. Қайшылықтар күреске жетелейтіні
белгілі. Әрине бұл күрес, пікірлер ... ... ... ақиқатқа алып
баратын жолды көрсетеді;
-Әр адамның ары мен намысы ... Адам ең ұлы, ең ... Оның ... төгу үшін жала ... ... ... ... исламда арам етіліп, қатаң түрде тыйым салынған;
-адамыың жаны да, ... де ... ... ... ... ... зиян тигізуге болмайды. Әділетсіздікпен, зұлымдықпен басқалардың
мүлкін тартып алу арам, яғни тыйым ... ... ... ... байлықтарып бүлдіру немесе малдарына зиян тигізу күнә
болып ... ... әр ... өмірін, мүмкін, намысын құрмет тұта
отырып, ой-пікірімен, сенімімен санаса білсек, адамдар ... ... ... ... ... тағала мен пайғамбарымыздың алдындағы борышымыз.
а/ Аллаһ тағала алдындағы борышымыз:
-Аллаһтың барлығына және бірлігіне сену.
-Аллаһ бұйырған істерді орындау.
-Аллаһ тыйым ... ... бас ... берген сансыз нығыметтеріне жақсылық пен жамандығына
шүкіршілік ету.
-Аллаһқа деген ... ... ... ... ... шын ... ғибадат жасау.
-Аллаһ алдында үнемі тәрбиелі, әдепті болу. Оның ... ... ... Пайғамбарымыз Мұхаммед саллааллаһу ғәләйһи уә сәллимнің ... ... ... ... бір жарқын әлем ұсынған әрі
бізге дүние және ахирет бақытын дайындаган кісі-пайғамбарымыз ... ... ... уә ... еді. Пайғамбарымыздың алдында түрлі
борыштарымыз бар:
-хазреті Мұхаммед /с. 5. с./-нің пайғамбарлығына сену.
-пайғамбар хабар берген діни ... ... әрі ... ... ... шүбә келтірмей қабылдау;
-Оның ахлақынан/тәрбиесінен/ өнеге алу;
— Оның бұйрығы мен ұсыныстарын ... мән ... ... ... ... ... ... деп біліп, сүннеті бойынша өмір сүру;
-Оның атын естігенде "Саллаһу ғәләйһи уә ... ... ... ... ... /ділмен/ құрметтеу.
-Аллаһ /Т/-ны және пайғамбарымызды өз жанымыздан да ... ... ... ... ... туралы дәстүрлі бес адамгершілік
міндеттердің мазмұны түрлі деңгейде беріледі.
1. Аллаһ, Пайғамбар және Құран алдындағы ... ... ... ... ... ... бар етіп, тамаша дене
мүшелерін берген, жер бетіндегі барлық нәрсені біз үшін ...... ... бұл ... ... тіршілік иелеріне берілмеген. Сондықтан
осы жақсылықтарға шүкірлік ретінде жүзеге асыруымыз қажет болған ... бар. ... ... бар және бір ... ... Құлшылығымызды
орындау; Әмірлеріне мойынсұнып, тиымдарынан сақтану; Аллаға деген
сүйіспеншілікті ... ... ... ... Оның атын ... еске алу;
Берген нығметтеріне шүкіршілік ету.
ә) Пайғамбар алдындағы міндеттеріміз: ... ... ... ... ... Хз. Мұхаммедке (Оған Алланың сәлемі болсын) ... ... ... үшін көп ... ... ... Оның ... және ең
ұлы Пайғамбар екеніне сену; Оны сүйіп аты ... ... ... ... ... ... Оның адамгершілік қасиетін үлгі- өнеге тұту.
б) Құран алдындағы міндеттерміз: Құран Кәрімнің ... ... ... жіберілген соңғы кітап екеніне сену; Оны тәсілі мен
қағидаларына сай оқу; ... ... ... ... ... ... тыңдау; Құран «істе» деген нәрселерді жасап, «істеме» деген
нәрселерді істемеу.
2. Жеке басымызға байланысты міндеттеріміз
Адам – дене мен ... ... ... ... ... жеке басымыз
алдындағы міндеттеріміз екіге бөлінеді: Тәніміз және ... ... ... алдындағы міндеттеріміз: Пропорционалды қоректену;
Денсаулығымызды қорғау; Тазалық сақтау.
Рухымыз алдындағы міндеттеріміз: Рухымызды негізсіз және ... ... ... және берік сенімдерді орнықтыру; Дұрыс және
пайдалы білімдермен қаруландыру; Жаман ... мен ... ... ... Жақсы ойлар мен тамаша мінез- құлықтармен безендіру.
Рухымызды мынадай жаман ... ... ... керек:
дұшпандық, ашу, басқаларды қызғану, ... ... ... тұрмау,
екіжүзділік, ұятсыздық, құрметсіздік, тәрбиесіздік, мейірімсіздік,
қорқақтық, жалқаулық, сараңдық, менмендік, ... ... ... жасау, сабырсыздық, дөрекілік, жүрегі қатты болу, т.б.
Рухымызды мынадай тамаша ... ... ... ... ... ... батылдық, еңбекқорлық, сабырлылық, ұят,
үлкендерге құрмет, адамдарды жақсы көру, сөзінде ... ... ... ... әділеттілік, әдептілік, тәрбиелілік, кешірімшілдік, ашуын
жеңу, тіліне ие болу, адамдарға және басқа да тіршілік иелеріне ... ... ... ... ... ... зайыптылардың бір- біріне, ата- ... ... ата- ... ... ... ... мен ... көршілер алдындағы міндеттер болып топтасады. Әрине бұлар,
өзіндік ахлақи- адами қағидаларға ие. ... ... олар ... ... ... ... ... негізі - ерлі- зайыптылар. Пайғамбарымыз (Оған Алланың сәлемі
болсын) былай деген: ... ... ... ... ... де сендерде хақ- құқықтары бар.»
Ең алдымен ерлі- ... ... ... ... болу ... ... ... қажеттіліктерін қамтамасыз етуі ... адал ақша ... ... ... ... діни ... ... орындауына жәрдемші, ұйытқы болып, кемшіліктерін
толықтырып отыруы керек; Ер адам әйеліне ... ... ... ... ренжітпеуі керек; Әйел қосағына сүйіспеншілік және құрметпен
қарауы, үй шаруасында, бала тәрбиесінде жұбайына жәрдемші ... ... ... ... ... ... тапқанын ысырап етпей, үйге ие болуы ... ... ... ... ... қорғау керек. Пайғамбарымыз (Оған
Алланың сәлемі болсын) былай дейді: «Әйел бес уақыт намазын ... ... ... намысын қорғап, күйеуіне мойынсұнса, оған қалаған есігіңнен
жәннатқа кір деп ... ... мен ... ... көзі ... ... бала – ата-
анаға Аллаһ Тағаланың берген аманаты. ... ... ... ... алдында және халқының алдында жауапты. Ата-ана балаларын дені сау
етіп өсіруге, оның тән мен жан ... ... ... арам
нәрселерді жегізбеуге, баласына жақсы ат қоюға, баласын жақсы тәрбиелеп,
оған ахлақ тұрғысынан үлгі ... т.б. ... ... ... ... ... ... баласына қалдырған ең үлкен мұрасы – оны
жақсы тәрбиелеуі.» дей отырып, бала тәрбиесінің қаншалықты маңызды ... ... ... ... ... ... жақсылық жасау;
Күн-көрісі қиын болса, оларға көмектесу, ешқашан ... не ... ... істе ... ... алу; ... жылы қабақ
танытып, оларға дауыс көтермеу, Олардың рұқсатынсыз еш жерге бармау; Қайтыс
болғанда оларды құрметпен еске алып, дұға ... ... үшін ... ... ... ... ат ... Пайғамбарымыз (Оған Алланың сәлемі
болсын) бұл туралы: «Аллаһ ең жақсы ... амал – ... ... намаз
бен ата-анаға жақсылық жасау.»
Бауырлардың ... ... ... ... ... пен ... ынтымақ болуы керек; Бауырлар бір-біріне жақсылық
жасап, бір-бірінің қамын өз қамындай ойлауы ... ... ... ... нәрселер, материалдық шығындар бауырлардың арасын ашып шырқын
бұзбауы керек; Ағалар інілер үшін ата-ана ... ... ... ... ... кішілерін қорғап, сүйіп, оларға мейірімді болуы тиіс.
Жақындарымыз бен ... ... бір ... ... ... ... ... да адамгершілік борышымыз бар: Оларға
құрмет көрсетіп жақсы көру; Қажет болғанда қол ұшын беру; ... ... ... сыйлық беріп тұру, ... хат ... ... ... ... ... байланысын арттыру.
Пайғамбарымыз (Оған Алланың сәлемі ... ... ... адам ... кіре ... деп бұйырады.
Пайғамбарымыздың (Оған Алланың сәлемі болсын): «Аллаһқа және ақырет
күніне сенетін адам, көршісіне жақсылық жасасын.» ... ... ... ... ... оларды сөзімізбен, ісімізбен ренжітпеу; Жылы-
шырайлы ... ... пен ... ... болу; басына іс түскенде қол
ұшын беріп, өзара сыйласу, т.б. көршілік міндеттерге ... Отан және ... ... ... – бабаларымыз ең тамаша және берекелі топырақты бізге мекен етіп
қалдырған. Бұл өмір сүріп жатқан мекенді «Отан» ... ... діні Отан ... байланысты мынадай міндеттер жүктейді: Отанға, ұлтқа сүйіспеншілікпен
қарау; Ұлттық бірлігімізді қамтамасыз ... ... ... кішіпейілділік таныту; Ұлттық Рәміздерге деген сүйіспеншілікте
болу; Қоғам, мемлекет мүлкін қорғау; ... ... еске ... ... ... ... қорғау.
5. Жалпы адамзат алдындағы міндеттеріміз
Адамдар алдындағы ахлақи міндеттерге: Ешкімге зиян тигізбеу; Басқаларға
жәрдем көрсету; ... ... ... ... болу; Сәлемдесу; Ренішті
ұзақ сақтамау; Ренжіскендерді ... ... жиі- жиі ... ... Шақырғанға бару; Үлкендердің қолын алу; Өзгенің кемшілігін
іздемеу; ... ... ... Ауру адамдардың халін сұрау;
Жаназаларға қатысу; Дін бауырларға жақсылық тілеу.
Сонымен ... ... ... деген міндеттер де қойылған,
Оларға жақсы қарап, ...... ісі. ... Мұхаммед
(Оған Алланың сәлемі болсын) былай деп бұйырады: «Әр жаны бар ... біз үшін ... ... ... ... ... ... ойға түйіп, ықыласпен
Исламның адамгершілік дәстүрлеріне сай өмір ... ... ... ... Иман ... ... сеніп, бұл сенімін тілмен
жеткізеді. Ғибадаттарын Аллаһ әмір еткендей және ... ... ... ... ... ... ... өтірік айтпайды,
ешкімді жамандамайды. Қолымен де тілімен де ешкімді ренжітпейді. Берген
сөзінде тұрып, міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... аулақ болып, шыншыл, адал болады.
Парасатты, ... ... ... ... ... ... құрметтейді.
Кешірімшіл, әділетті, барлық адамның игілігі үшін еңбектенеді. ... Отан және ұлт үшін ... ... ... келгенше, тіпті жанын
пида етуге дайын тұрады. Қиындықтарға ... ... ... болады. Айбатты, кішіпейіл болады. Адамзатты бауырым деп санайды.
Ислам дінінде адамгершілік қағидалардың адам мінез- құлқының ... ... ... ... мақсаты да, адамзатты игі ахлақ иесі ... ...... ... ... сөз. Кімде- кім ... ... ... ... етіп ... ... ... да,
адамзат алдында да кәмілдікке жетері хақ, әрі айқын.
Ахлақтық ... ... ... жалпы адам баласына қатысты
атқарылатын борыш түрлері болып есептелінеді. Жеткіншек жас осы міндеттерді
танып-біліп, алғашқы шарт негіздерін өз ... ... ... ... мен ... ... ... өзі тәрбиелеп, реттеп отыруы
қажет.
1. 2. Ислам дәстүрлерінің адамгершілік қағидалары арқылы
жеткіншектердің рухани - ... ... ... ... керек болған білімдерді «Ислам білімдері»
деп атайды. Ислам білімдері үш салада топтастырылады:
1. Ислам сенімі; 2. Ислам құлшылығы; 3. ... ... ... ... яғни ... ... ... рухани
адамгершілігін қалыптастырып тәрбиелеу саласы.Бұл қазіргі ... ... ... ... мен ... ... ... ахлағы үш түрлі сала бойынша зерттеледі:
1. Адамның істері мен амалдарының, ... ... ... ... түсіндіретін ілім саласы. Бұл адамның ... ... ... да ... қылықтарын үйретеді. Мысалы:
жұмсақ мінезді, жомарт, ... болу ... ... отбасындағы, бала-шағасын, жұбайының алдындағы іс-
әрекеттерінің зерттейді. Бұған отбасылық әдеп ... ... ... ... ... ... болуын үйретеді. Бұған әлеметтік тәрбие дейміз.
Адам жақсы немесе жаман әрбір ... бір ... ... Бұл ... не ... не болмаса әмір, не болмаса заң. Табиғи
әрекеттерге ақылы, ой-санасы, тәжірибелерінен туындаған ... ... ... өте келе ... ... құбылыстарға байланысты
өзгермейді. Ал, әрекетіне себеп ... әмір және заң ... ... ортақ пікірлерінен туындайды. Бұған ... ... ... дейді.
Немесе мұндай заңды танымал ғалымдар, тәжірибелі, үстемдік иесі адамдар
тарапынан ... ... ... диктаторлар міне осындай
адамдарға жатады. Пайғамбарлар, ... ... ... ... ... ... ... (заңдары) үшке бөлінеді:
1. Әрбір тұлғаның жеке-жеке орындауы керек болған, өзіне тән
әмірлер. Бұған ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты реттеп отыратын, бүкіл
адамдардың бір-бірі алдындағы ... ... ... ... сауда-саттық. Бұған ахлақи әмірлер дейміз.
3. Мемлекет, қоғамға байланысты әмірлер – ... ... ... Осы үш ... ... атаумен «Фыкых» дейміз. Фыкых
(үкім) ілімін және осы ... ... ... ... мемлекеттерге, ұлттарға, уақытқа байланысты ... ... ... ... ... ... ... кейбір заңдарды жоюы осындай әмірлерде болған,
сенімді емес. Өйткені қашанда тәңір біреу-ақ, қиямет хақ, есеп-
қисап бар. ... ... ... ... ... ... ... өзгерткеніне байланысты мысал бере кетейік: Адам ата
дәуірінде адамдардың көбеюі керек еді. Сондықтан, еркектің ... ... ... әрі ... ... ... көбейген
соң бұл заң керек болмады. Сөйтіп Аллаһ бұған тйым салды. ... ... діні жер ... ... соң, жаңа ... ... әкелді де өзінен алдынғы тәңірлік ... ... ... жойды. Бұдан кейін қияметке
дейін тек қана Ислам үкімдерінің ғана заңды күші бар. Бұл туралы
Құран Кәрімде ... ... ... бұйырады: «Кімде-кім
Исламнан басқа дін іздесе, ол дін одан әсте ... ... ... ... ... тоқталайық. Адам, жан-
жағындағыларды мысалы, жер мен ... мен ... ... адаспай айналуларын,ғасырлар бойы бір-біріне
сақтығыспағандығын,жер ... ... ... ауа, су мөлшерлерінің
өзгермеуі, мезгіл бойынша ауыспай ... ... өмір ... сай, ... ... ... жануарлардың, өсімдіктердің, жансыз заттардың, ... ... ... ... пен ... оқу орындарында
үйретіліп жаттақан, зерттеліп жатқан сансыз жаратылыстардың ... ... ... ... көре ... бұларды істеген,
жаратқан, құдіретті, ғалым біреудің бар екенін еріксіз қабыл ... ... ... ... адам, әлемдегі бұндай ... ... ... ... бар ... сенеді және мұсылман болады. Сондай-
ақ 1966 жылы мұсылман болған Испанияның атақты ... ... ... ... ... «Ислам дінінің кітаптарын
зертттей отырып, хақ жолдың не ... ... ... ... ... ... діні таза әрі нық, өз түп ... ... ... ... бар әркім қуана-қуана мұсылман болатын еді» деген.
Адам табиғатқа және ... зер сала ... ... ... Ислам ғалымдарының кітабынан Мұхаммед пайғамбардың өмірін, көркем
мінез-құлқын оқып үйренсе, иманы ... ... ... ... соң адам жақсы және жаман қылықтарды біледі. Жақсы ... ... ... ... адамға айналады. Істері жүйелі әрі оңай
болады. Дүниеде рахат, ләззатпен өмір сүреді. Оны ... ... ... одан разы ... ... ... мейірімі мен мақтауын
алады. Қайтадан ескертейік, адам ... ... үшін екі ... керек.
Бақытты адам осы екі нәрсеге қол ... ... Бұл екі ... ... ілім мен ... иман иесі ... Екіншісі, жақсы мінезді,
жақсы қарым-қатынасты адам болу. Ал, бұл ... ... ... ... Осы екі ... ие ... кісі ... Тағаланың разылығы
мен махабатына, сүйіспеншілігіне бөленеді. Ал, жаман ... ... оны ... ... ... ... ... мүмкін, жазаға ие
болуы мүмкін.
Ахлақ ілімі, өте қасиетті, қадірлі, ең ... ... ... ілімі,
жүрек пен рухани тазалық ілімі деген сөз. Себебі, жаман қылықтар жүрек ... ... ал ... ... сол аурудың белгілері, кемшіліктері.
Ислам дәстүрінде мінездерді екі ... етіп ... ... бірі ... ... /Туралық / шындық
Туралық - сөзімізде, ісімізде және әрекетімізде ақиқаттан ауытқымау,
яғни жақсылықта болу деген сөз.
Бес уақыт ... ... ... ... ... ... және: "Бізді
тура жолға сала көр! Нығметке бөленгендердің жолына, Ашуға ... ... ... ... Әмин"- деп тілек тілейміз /Фатиха с-сі. 6-7
аяттар/.
Шыншыл адам ... ... ... де ... ... абыройсыз ететін әрекеттен аулақ болғаны үшін, адамдар арасында
құрметті де беделді болады, әр кезде сүйіспеншілікпен еске алынады.
Туралықты Аллаһ /Т/ ... ФАРЗ ... ... ... ... ... маңызды екені бірнеше қайтара ескертіліп айтылады.
Жәнебі ХАҚ Құран ... "Әй ... ... ... ... бірге болыңдар "-деп ескертеді. /Тәубе с-сі. 119-аят/.
Мұсылман сөйлегенде үш нәрсеге көңіл бөледі.
-турасын айтады;
-уәде берсе, ... ... ... ... ... уәде ... туралыққа қатты көңіл бөлетін әрі мұсылмандарды да ... ... бір арап ... ... ... ... "Уа, ... Елшісі,
мен бір наданадаммьш. Маған дін де пайдасы бар бір сөз үйретесіз бе?"- ... ... ... /ғ. с./: ... сенгін және әр істе тура бол
", - деп жауап берді.
Пайғамбарлықтың бес сипаты болады. ... бірі ... ... ... "Шындық пайғамбардың сипаты" дейді.
Шындықты айтушылар Аллаһ /Т/-ның алдында да, адамдардың алдында да
құрметті.
Жалғаншыларды, өтірікшілерді ... ... ... да ... ... ... де арам деп ... Құран Кәрімде Аллаһ /Т/:
"Әй мү"миндер Аллаһтан қорқыңдар да дұрыс сөз сөйлеңдер деген. /Азхаб ... ... және ... ... зиян ... мұсылман өзіне
лайық көрген нәрсені басқа бауырластарына да жөн көреді. ... ... ... ... мүлкіне арамды араластырмайды. Үй ішіне, бала-
шағасына арам ас жегізбейді. Пайғамбарымыз /с. ғ. у. бір ... ... еді: "Бір ... зиян ... әрі ... кісі ... ... ла Аллаһ /Т/; "Өлшеу, тартуда кеміткендерге нендей өкініш! Олар
қашан өлшеп алады да, ... ... ... тартып беретін болса кемітеді".
Мутаффифун с-сі, 1-3 аят/..
Біздер, Әлхамдулиллаһи, мусылманбыз. Не істесекте Аллаһ /Т/ көріп ... ... не күнә ... не ... лайық жақсы істерімізді
жазып тұр. Адамдарды алдаған мен ... ... ... ... ... және ... ... дінінде қайырымдылықпен көмек
көрсетуді мархабат (мейірімділік) дейді.
Аллаһ (Т) рахымды әрі Рахман, яғни мейірімді әрі қайырымды. Олай болса
мархабат ... ... ... бір ... ... Мұсылман барынша ақ пейіл,
әрі биязы мінезімен ерекшеленеді. ... (Т) ... ... ... адам ... ... адам Аллаһтың рахметі мен мейірімділік сипаттарынан үлес алғаны
үшін әр түрлі сый, ... ... ... ... рахметі мен мархабаты
шексіз. Адамдарға олардың аз ғана бір бөлігі берілген. Пайғамбарымыз бір
хадисінде: "Аллаһ тағала ... мен ... жүз ... ... ... бөлігін өзіне қалдырып, бір бөлігін ғана жер жүзіне шашты. Міне сол
бір үлестен тиген мейірімділік ... ... ... ... ... ... ... қарайтын пенделер, сондай-ақ ... ... азап ... бұл ... де, ахиретте де бақытты бола
алмайды.
Ислам діні қатігездікті арам ... ... ... ... сондай бір
надак әрі зұлым еді. Үнемі бірі мен бірі ... ... ... ... ... қыз балаларын - ұнатпаса трідей жерге көме салатын. ... ... ... ... тыйым салып, адамдарға мейрімді ... ... ... ... ... ... көбейіп, тас
бауырлықты жойып, пейілдерін жұмсартты. Дұшпандарын ... ... ... ибни ... деген сахаба хазіреті Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... ... Сіз ... өбеді екенсіз. Менің он
балам бар, мен оларды еш ... ... ... ... бұл кісіге
жымия қарап: "Мейрімділік көрсетпеген кісіге мейрімділік жасалмас"-деді.
Басқа бір ... ... ... мейрімділік жасамаған
кісіге Аллаһта мейрімділік жасамас"- деп айтыпты. Осы ... ... ... ... ... ... да мейрімі түспейді.
Ислам діні мұсылмандарды бір дененің мүшелері деп біледі, Дене ... аса ... ... бола отырып мұсылмандар біріне-бірі қамқорлық
жасап, бірінің басына түскен қайғы-қасырет, ауыртпашылыққа көмектесіп,
мейірім мен ... ... ... сүйіспеншілік пен құрметті
арттыра түседі.
Құран Кәрімде Аллаһ тағала: "...рахметім әр нәрсені ... ... с-сі, 156 ... дінен бізге насихат етілген мейрімділік (Мархабат) барлық
адамдарға, тіпті бүкіл мақұлықатқа (жаратылысқа) ... ... адам ... ғана ... ... әлеміне де мархабатты келеді, зиянсыз
жануарларды босқа ... ... ... аш ... ... ... азап
бермейді. Ислам діні бойынша хайуандардың да ... ... әрі ... бар. ... ... сахабаларына, бір
дозаққа лайық болған әйел жайында айтып берді. Бұл әйел мысығына ашуланып,
оны тар қуысқа қамап, сол қуыста ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, барлық ... ... ... ... ... ... көрсету, ауыр жағдайларда табандылық танытып,
өзімізді жоғалтып алмауымыз үшін, орынсыз сөздерден, әрекеттен тыйылу.
Бұл дүние ... ... Адам ... ... ... ... ... бірі кісіні шаттандырса, екіншісі жабырқатуы мүмкін. Шаттық
келгенде шүкірлік ету, яғни ... ... ал ауыр ... ... мұсылмандарға парыз етілген. Аллаһ (Т)-нын, ризалығын ... ... ... ... шүкіршілік етіп, сабыр сақтау өте сауапты іс. Құран
Кәрімде Аллаһ Тағала: "Шын мәнінде сабыр ... ... ... деп айт", - ... ... сүресі, 10-аят).
Пайғамбарымыз хадистерінде: "Мұсылман кісі разы ... ... ... Ол үшін бұл ... ... ... кезде сабыр етер, бұл да
ол үшін жақсы. Мұсылман адамның жағдайы ... әр ... ... бар. ... ... жоқ"- деген екен. Сабыр мұсылманның қаруы. Сондықтан
оны уақыты келгенде қолдануы керек. Бірақ бел ... ... ... ... жоқшылыққа разы болып, Аллаһ тағдырымызға жазған екен деп, мұқтаждық
алдында бас иіп ... ... ... ... Әділдік пен ақиқат
алдында аузымызды ашпай, ... ... бұл да ... ... ... ... екен: "Ақиқат алдында аузын жауып алған адам
тілсіз шайтан"- деп.
Сабыр үш түрлі болады.
а) пәлеге және ... ... ... ... ... ... ... малына, жанына, перзентіне пәле
келсе және адамның бұл ... ... не ... не ... жетпесе,
ол кезде разы болып сабыретеді. Зілзәлә ... ... ... ... ... ... төзу ... болып есептеледі. Сабырдың
сауабына сенбегендер бақытсыздықтың алдында үмітсіздікке түсіп, өмірден
безеді, олар үшін тіршіліктің ... ... ... ... ... сендерді қауіп-қатер, ашаршылық және малдардан, жандардан, сондай-ақ
өнімдерден ... ... ... ... ... ... ... (Бақара с-сі, 155-аят).Демек, адамдар бұл дүниеде сынақ ... ... ... үшін ... және өлімді жаратты. Ол түрлі
жағдайлар ... ... ... ... Бұл ... өту шарты тек
сабыр. Худсий (киелі) хадистердің бірінде Жәнәбі Хаһ: ... ... ... ... ... ... зиян ... пендем ол
пәлелерді сабырлықпен қарсы алса, мен ол пендем үшін таразы құрып, ... ... яғни ... күні ... ... ... ... екен. Сабырсыздық бұл дүние және ахирет ... ... ... берекелді болуы да сабырлылыққа байланысты.
ә) ғибадат кезіндегі қиыншылыққа ... ... ... түрі ... ... шыдау. Ғибадаттағы
қиыншылыққа шыдаған кісі Аллаһ (Т) ... ... ... ... етеді.
Ұзақ әрі ыстық күндерде, аштық пен шөлге шыдап ораза тұту, күн ... ... ... ... ... (таң) ... оқу, бес ... намазды өз
уақытында орындау, Мекке мен Мәдинеге барып қажылық ету, бай ... ... ... ... ... қырықтан бір үлесін ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
қиыншылықтары бар. Сондықтан бұл қиыншылықтарға шыдамдылық ... ... ... ... мүмкін емес. Сабыр ислам ғибадаттарының
бірі. Дініміздің мақсаты адамды шыдамдылыққа ... бұл ... ... де ... ... Мысалы, қажылық ғибадаты сабыр ғибадатының
бірі. Бұл ... ... ... етіп ... кісі ... сауабынан құр қалады. Ораза ғибадаты да осындай ... бірі ... ... ... ... айында оқыған
құтпаларының бірінде: "Бұл ай сабыр айы. Сабыр етушілердің ... ... ... ... ғибадаттардың мақсаттарының бірі адамдарды
сабырға үйрету.
б) Күнә істі ... ... ... ... сабыр етуден басқа күнә мен арам істерден
бас тарту сабырлығы және бар. Адам ... ... ... ... жаман
істермен де айналысуы мүмкін.
Аллаһ (Т) арам еткен ... ... бас ... және бұл ... ... де ... мәні әрі сауабы бар. Адам бір жағынан нәфстің
(нәпсінің) қалауынан шыға ... ... ... ... ... ... әрі ... айласымен пайда болатын қателіктерге ұрынады. Бұл
жағдайда адам шайтанға алданып, Аллаһ (Т) тағала жолынан ... аса ... ... болса да ішінде оны орынсыз істерге итеретін бір ... ... ... ... ... НӘФС - И АММОРА дейді. Міне осы ... ... ... әрекеттерге қарсылық көрсету дініміздің өмірінің бірі. Бұл
жайында пайғамбарымыз былай деген. "Күшті адам күрескен кезде қарсыласын
жеңген адам емес ... ... ... ... өз ... жеңген кісі".
Шүкірлік – адам өз жағдайына разы болып, Аллаһ Тағалаға алғыс ... ... ... ... ішкендерімізді жаратқан,
денсаулық беріп, өмір сүруімізге мүмкіншілік жасап отырған ... ... және ақыл ... бойымызға күш-қуат беріп, түрлі ... ... ... ... ... Аллаһ Тағала. Біз үшін, біздің өміріміз
үшін әрі ... үшін ... ... ... ... ... және барлық жануарларды жаратқан Аллаһ Тағала.
Адам жаратылғандардың ішіндегі ең шарапаттысы. Олай болса, ... ... ... бұл ... шын ... ... еске ұстап жүргеніміз дұрыс.
Құран Кәрімде: "Егер Аллаһтың нығыметтерін ... ... ... (Ибраһим с-сі, ,34-аят).
Күнделікті өмірде бір кісіден көмек алсақ, оның бір-ер жақсылығын
көрсек, ... ... ол ... ... ... ... шүкіршілік
етпесек, онда біздің кім болғанымыз?
Шүкір үш түрлі:
а) Ділмен шүкірлік ету:
Ділмен (пейілмен) шүкірлік ету, әр бір ... ... (Т) ... ... ... Бізге жеткен ... бәрі ... ... ... ... ... нығыметтері мен байлыққа қол
жеткізсе Аллаһ Тағала жолынан ... бұл ... ... ... берілгендігін үнемі есте ... ... ... ... де артып отырады. Және оның Аллаһ Тағалаға деген ризалығы
артқан сайын ... де арта ... ... ... жетпеу одан
айырылуға себепші болады.
Құран Кәрімде Аллаһ (Т) бұйырған: "...Егер шүкір ... ... Ал, егер ... келсеңдер, азабым тым қатты"-деді. (Ибраһим сүресі,
7-аят).
Тілмен шүкірлік ету-нығыметтің қайсысы болса да ... ... ... ... оны ... де айту. Пайғамбарымыз бір хадисінде былай деген:
"Аллаһ ... бір ... ... ... - ... осы
нығыметке шүкір еткен болады. Пенде екінші рет- Әлхәмдулиллаһ - десе, Аллаһ
Тағала ол ... ... ... ... ... - Әлхәмдулиллаһ – десе,
Аллаһ Тағала ол ... ... ... шүкіршілік етсе, Аллаһ (Т) оның көңіліне, өміріне рахат әрі
тыныштық жібереді. Шүкіршілігі жоқ адамдар ... да, ... ... Сондықтан шүкірсіздің байлығының және өмірінің рахаты жоқ.
б) Дене ағзаларымен (мүшелерімем) шүкірлік ету.
Дене ... ... ету ... ... ... ету, Аллаһ
Тағаланың дініне қызмет ету. Намаз оқу, ораза ұстау, қажылық ету сияқты
ғибадаттармен ... ... (Т) ... ... етіп әрі ... олар ... ету деағзалармен орындалған шүкірлік деп есептелінеді. Шүкірлік ету
пайғамбарларға, періштелерге және Аллаһ (Т)-ның сүйікті ... ... ... ету ... арта беруі керек. Жақсылық нығыметтерін
жоғалтпау үшін шүкірлік ету ең қажетті амал. Шүкірлік етіп ... ... ... ... ... ... ... Бұл дүниенің жақсылық
нығыметтеріне мастанып, адамдарға жоғарыдан қарамайды, ешкімді де ... ... ... ... ... ... кісілердің жағдайына көңіл
бөліп, олардан ғибраталады, өзінің жағдайына шүкірлік етеді.
үлкендерге құрмет, кішілерге ілтифат (ізгілік). Аллаһ ... ... ... ... ... ... (Тин с-сі, ... Ислам
ғұламалары: "Адамға қарасаң, Аллаһ (Т)-ның ұлылығын, биіктігін көресің,
өйткені дәл адам сияқты ... ... ... тек Аллаһ (Т)-ның ғана
қолынан келеді"-деген.
Аллаһ (Т) адамды жаратып қана қоймай оған құрмет көрсетті. Сол ... Адам (ғ.с.) ... ... ... ... с-сі, ... ... адамдарға ілтифат етіп, оларға да бірін-бірі
құрметтеуді ... ... Бір ... ... ... ... ... бізден емес" - деген екен. Пайғамбарымыз адамдарды ... әр ... ... ... пен ... ... ... бірі Анас (Р.А.) былай деуші еді: "Мен
Пайғамбарымыздың қасында онжыл жүріп, ... ... ... ... сөз
сөйлегенін естімедім. "Бұл істі неге осылай етіп ... ... ... емеспін".
Хазреті Мұхаммед саллаллаһу ғәләйһи уә, сәллим, замандастарының
айтуынша, бір ұрыстың ... ... ... ... ... да өлтірілгенін пайғамбарымызға хабарлады. Мұны ... ... ... ... ... "Уа ... ... баласы, олар үшін неге қайғырасыз? - ... ... ... ... еді. Олар ... ... ... еді. Ер
жетпегендіктен олар сафтаза әрі күнәсіз еді" - деп жауап берді.
Бірде пайғабарымызға: "Уа, ... ... ... тілегін
оқыңыз" - дегенде, Пайғамбарымыз оларға. "Мен адамға ... үшін ... айту үшін ... - деп ... да ... тілемеді.
Пайғамбарымыз достары мен таныстарын қадірлейтін, жасы үлкендеріне
құрмет көрсететін. Кейде оларға ... ... ... Бір күні
пайғамбарымыздың үйіне бір кемпір кіріп келді. Пайғамбарымыз оны ... ... ... ... ... аса беріліп сөйлесіп отырғанда,
кемпір Пайғамбарымызға қарап: "Уа Расулуллаһ, маған тілек ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз: "Сіздей кемпірлерді Аллаһ (Т)
өз жәннатына кіргізбейді" - деп жауап берді. ... ... ... ... ... ... ... Сіз жәннатқа
кіргеніңізде, Иншааллаһ, жас қыздың бейнесінде боласыз. Аллаһ ... ... ... ... - деп ... Үлкендерге жасаған
құрмет сауапты іс болып қана қоймай, сонымен бірге бұл ... ... ... ... Пәк ... қарттардың дұғалары
адамдарға мейрімділік жеткізеді әрі ... ... ... ... ... ыдыспен шәрбәт берді. Пайғамбарымыз ол шарбатты жасы
өзінен үлкен, отырғандардың ішіндегі қарт сахаба Әбу Убайдаға ... ... "Уа ... алдымен сіз ішіңіз, менен гөрі сіз лайықсыз, сіз ... - ... ... Сіз ... ... ... деді де шәрбатты Әбу Убайдаға ішкізді.
Пайғамбарымыз балаларды ... ... еді, әрі ... ардақтауды насихат
ететін. Балаларды көргенде мүбәрәк жүзі нұрланып, оларды ... ... ... ... ... ... олармен сөйлесіп, оларға
қызық-қызық әңгіме айтып ... Түйе мен ... ... ... ... ... Тіпті, бірде жарысып ойнап жатқан балалармен бірге
жүгіріп, оларды әбден разы етіпті.
Усәмә бинни Зайд мына бір ... ... еді. ... мені бір
тізесіне, немересі Хасвнды бір тізесіне алып, біздерді құшақтап ... ... ... ... көр, ... ... ... Мен
бұлардың жақсы да бақытты болғанын тілеймін," - деді.
Балалар бұл өмірдің сәні, қарттар болса өмірдің берекесі. Жас балаларға
шарапат, қарттарға құрмет ... ... ... үшін ... берілген нәрсені Аманат дейді.
Пайғамбарымызға пайғамбарлық келмей тұрғанда, оны - ... ... ие ... ешкімге зияны жоқ, тыныш, қауіпсіз адам дегенді
білдіреді.
Аманат сөзінің әр түрлі мағынасы бар. ... ... ... қою үшін
қалдырған мүлік қана емес. ... 632 ... ... ... ... бұрын, қажылық уақытында, веда құтпаларында былай деген еді: ... ... ... Ол ... сақтасаңдар тура жолдан айнымайсыңдар.
Бүл аманат-Аллаһтың кітабы Құран Кәрім". Демек, Құран ... ... Бұл ... ... ... ... бізден кейін келетін
ұрпақтарға тапсыруымыз керек. Егер дінімізді сақтамасақ, ... ... ... ... Ол ... біз ... ... үшін күнәлі боламыз.
Дін мен Құран Кәрімнен тыс біздің жанымызда адамдарға бір аманат. Жанды
беруші Аллаһ Тағала, уақыты ... ... ... ... ... ... ... бұл аманатына қиянат жасағаны үшін ... ... ... ... ... ... оны сау-саламат ұстауға
әрекет ету де ... ... ... есептелінеді. Бұл міндеттер мен істерді
қолымыздан келгенше өте ... ... ... Егер борышымызды,
міндеттерімізді түгелімен орындамасақ, аманатқа қиянат жасаған боламыз.
мемлекет те, Отан да ... бір ... ... әр ... ... алып
жүруші адамдарды сайлаған кезде, ең жақсы кісілерді сайлап, аманатты алып
жүруге лайық адамдарға тапсыруымыз керек. ... ... ... ... ... ... өз ... тапсыруларыңды бұйырады,"-делінген.
(Ниса с-сі, 58-аят).
Мемлекет пен Отанның мүлкі де бір аманат. Оларды бүлдіріп ... ... ... ... Омар (Р.А) бір күні ... ... жұмысын істеп отыр еді,
Әбдірахман бинни Ауар есімді бір кісі ... ... ... ... ... Омар (Р. А) бір ... алып ... да, өз алдындағы шамды
сөндіріп қойды.
Әбдірахман бинни Ауар ... ... бұл ... ... ... ... ... Шамның бірін жағып бірін өшірдіңіз. Бұл шамның екеуі де ... ... ... (Р.А) былайша жауап берді: "Сен келгенде мемлекет ісімен айналысып
отыр едім, сондықтан қазынаның ... ... ... Бірақ сен келген соң
істеп отырған жұмысымды ... ... ... отырғанда
мемлекеттің мүлкін пайдалануға құқым жоқ, сондықтан өз қаржыма сатып алған
шамды ... " - ... ... оның ... бала-шағасы аманат болып саналады. Оларды дінге
баулып, ахлақ тұрғысынан оқытып, салт-әдептерімізді ... ... ... ... тәрбиелеуіміз аса қажет.
Саған сеніп айтылған сыр сипатындағы сөздер де ... ... ... бір ... "Бір кісі саған бір сөзді айтпас бұрын жан-
жағына қарап ... онда бұл сөз ... ... деп ... Ол ... ... ... еді.
Аманатты сақтамаған әрі оған зиян тигізіп қиянат жасаған кісіні, екі
жүзді, сатқын дейді. Аманаттың жауы-оған жасалған қиянат. Бізге ... ... зиян ... ... ... ... ... қиянат жасаған болып шығады. Әрі дінімізде арам.
Сертте ... ... ... ... уәде берсек, оны орындау да бір
діни борыш саналады. Ислам дінің де ғибадаттар парыз етілгені сияқты, ... ... мен ... де парыз етілген. Соның бірі уәде берген соң
сертте тұру. Уәдеге сенімсіздік бір немесе ... ... зиян ... ... өздерінің абыройын жер ... ... ... ... де ... ... Кейін оған ешкім сенбейтін
жағдайға келеді. Өз беделінен жұрдай болып айырылған мұндай адамды ... ... ... ... ... ... де ... болады. Құран
Кәрімде Аллаһу Тағала: "Сертті орындаңдар. Сөз жоқ уәде сұралады" - деген.
(Исрас-сі, 34-аят). Және осы сүренің ... адам ... зінә ... ... ... ақысын жеу, кеудесін көріп менменсу сияқты күнәға алып
баратын істердің ішінде сертте тұрмау да ... бір ... ... үш ... бар ... ... серттен таяды, бір аманат қалдырса, сол аманатқа қиянат
жасайды"-деп айтқан екен. Пайғамбарымыз ... ... ... өте
үлкен мән беріп, берілген сертте тұратын. 628 жылы ... ... ... ... ... ... ... мен
Худайбия деген жерде шарт жасасты. Бұл ... ... ... ... қабылдап Мәдине қаласына көшкен меккеліктер өз отанына
қайтуға ... ... Бұл ... ... ... ... ретінде
Мұхаммед саллаһу ғәлайһи уә сәлләм басшылық міндетін өзіне алған еді. Мекке
мүшриктерінің басшысы Сухайл бинни Әмір ... ... ұлы ... Меккеден Мәдинеге көшіп кетпеуі үшін қол-аяғын арқанмен байлап
зынданға қамап қойған болатын. Сондай ... Әбу ... ... ... ... қашып келіп, мұсылмандардың қатарына қосылған. Сухайл
бинни Әмірұлы Жәндәлді көріп, пайғамбарымызға былай деді: "Жасалған ... ... ... ... Оны ... ... бер. ... да
уәдеде тұрып Әбу Жәндәлді қайтарып ... Мұны ... Әбу ... ... өте ... ... ... Әбу Жәндәл: "Меккеліктер дінімізге
дұшпан. Мені ... ... ... ... деп жалбарынды. Пайғамбарымыз:
"Әбу Жәндәл, сабыр ет! Аллаһ Тағаладан үмітіңізді үзбе! Аллаһ Тағала көп
ұзамай ... және сен ... ... ... деп ... ... ... қойылмаса да өз уәдесінде тұрды. Пайғамбарымыздың
заманында жазба түрде шарт жасасу өте аз ... ... ... ... ... ... ... істерінде бір-біріне сөз берсе,
әлбетте сенетін, сөздерінде тұратын, уәделерінің ... ... ... сөзі - ... ... ... екі кісінің арасындағы
жасалған шарт мағынасында айтылады. Мұсылмандар - туралықтың адамдары.
Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... өздерін аулақ ұстайды.
Ислам діні мына төменде көрсетілген жағдайда уәде беру ... ... ... ... қайтса орынды болатынын айтады.
-Қолдан келмейтін іс болса;
-Аллаһ Тағала арам еткен істерде;
-Бір істің күнә екенін білмей уәде етіп қойып, ... ол ... ... ... болып қалса, мұндай жағдайда уәдеден қайту орынды болады.
Өйткені қателіктен тыйылудың да ... ... ... уәде бір ... орындалмай қалса. Мұндай жағдайда кешірім
сұрап, уәдеде тұра алмаудың себебін түсіндірген абзал.
Пайғамбарымыз: "Уәдеде тұру иманнан" - деген. Яғни ... бар әр ... ... ... әрі орындауға ұмтылуы керек.
Мінездің екінші түрі – жарамсыз әрекеттер мен ... ... пен ... ... ... үшін ... туралығы жоқ
сөзді жалғандық дейді. Дінімізде арам етілген үлкен ... ... ... ... ... ... ... қашық болыңдар", -деп
бұйырды. (Хаж с-сі, 30-аят). Екінші бір аятта былай дейді: "Уа ... ... тура ... ... с-сі, ... көптеген күнәлі істердің тууына себепкер болады. Алаяқтық,
өтірікшілдік, зұлымдық, әділетсіздік, ... ... ... ... да жалғандықтан пайда болған істер. Өтірікші өз-өзіне
сенбейді, адамгершілігі, ахлағы және иманы ... ... ... "Жалғандықтан сақтаныңдар. Өйткені иман бір ... ... ... ... ... пен иман бір ... кездеспейді",-деген.
Басқабір хадисіңде: "Туралықты қолдан шығарып алма, өйткені туралық адамды
жақсылыққа, ал, жақсылық ... ... Адам ... тек ... ... ... ... құзырында Сыддық (тура), ең шыншыл адам деп
жазылады. ... ... ... ... ... жәһәннәмға
түсіреді", - деп жазылады деген. ... ... ... ... ... ... Аллаһ (Т) адамдардың істеген әр бір істеріһ ... ... ... ... тұр, ... Оған бәрі ... Өтіріктің ең
зияндысы әрі ең күнәлісі, қазының ... ... ... ... ... сүресінің 135-аятында Аллаһ (Т) ... ... зиян ... ... да тура ... ... бұйырды. "Бұл
менің бауырым, жақыным", деп әділетсіздікпен ешкімді де ... ... ... кей ... ... ... ... етілген:
-ренжісіп, бірімен бірі тілдеспей жүрген ерлі зайыптыны, немесе ... ... ... Ұрыс ... ... ... үшін;
-Бір кісінің басына, мүлкіне, дініне және ... ... ... зиян ... ... сол адамды құтқарып алу үшін;
-Сырқат кісіге үміт әрі қуат беру ... бір ... ... ... ... үшін ... ... айтқан адам өтірікші емес",-деп ескерткен.
Алаяқтық амал да адамды алдау арқылы іске ... ... ... та арам ... ... адам екі жүзді болады, ... ... екі ... ... ... Таза ... бейнесі үлгі тұтарлық, ал
үлгі ... ... ... ... ... Ислам дінінде адам-
жаратылыстың ішіндегі ең құрметтісі. ... адам ... ... құр
қалады. Басқаларды ақымақ санап тек өз пайдасы үшін ... неше ... бір ... ... ... де ... ... әрі оны алдаған кісі бізден емес", - деген ... ... ... ... ... ... ... татулық
және сүйспеншілік құшағында өмір сүруі керек. Адамдар ... ... әрі ... ... ... оның ... ... пен
дұшпандықты өмірге келтіретін ең жаман нәрселердің бірі-ҒАЙБАТ. ... сөз ... ... ... ... әрі ... сөздерден сақтану
керек, өйткені бұлар ислам дінінде арам етілген.
Бір күні пайғамбарымыз ... ... ... не ... ... ... және Оның ... біледі", - деді.
Сонда пайғамбарымыз: "Дін бауырластарымызға ... ... ... ... - ... ... және сұрады. "Егер бауырластары-мызды
жамандау орынды болып тұрса, айтуға болама?"
Пайғамбарымыз былай деді: "Егер айтқан сөздерің тура ... онда ... ... ... ... ... болса, онда Тұхмат айтқан, яғни жала
жапқан боласың,". Құран ... ... ... ... ... адам етін
жегенге теңестіре отырып, кісілерді қатаң түрде ғайбаттан ... ... ... ... сақтаныңдар. Өйткені күмәннің кейбірі күнә.
Сыр тексермеңдер, ... ... ... ... өлген туысының
етін жеуді жақсы көре ме? ... оны жек ... ... ... ... қабыл етуші, ерекше мейрімді". (Хұжырат с-сі, 12-аят). Пайғамбарымыз
ғайбат айтушыны ұнатпайтын еді. Егер бір адам оның ... ... ... ... арам әрі күнә екенін ол кісінің ... ... ... ... де ... бермейтін Расулуллаһ бірхадисінде:
"Ғайбатайтушы мен оны тыңдаушының күнәсі бірдей", - деген.
Ғайбатшылар бір ... ... ... ... ... алдымызда
басқаларды жамандап тұрған кісі, басқалардың алдында бізді айыптап, біздің
атымызға да орынсыз сөздер сөйлеуі әбден ... ... ... іздемейді әрі оларды жүрген жерлерінде жалпы
қауымға жаймайды. Мү"мин кісі бауырластарының қателерін немесе айыптарын
құпия ұстауға ... ... ... ... мұсылман кісіге
көмек жасаса, Аллаһ Тагала да ол кісіге жәрдем жасайды; ... бір ... ... ... қуат болса, Аллаһта қиямет күні оның дертіне ... Кім бір ... ... ... жасырса, Аллаһта қиямет күні оның
айыбын жасырады", - ... ... ... ... ... ... ... тауып, жақсы
кісілердің қатарынан орын алуға ұмтылу керек. Пайғамбарымыз әр ... ... ... ... ... табудан қолы босамай, басқалардың
айыбын іздеуге уақыт таппаған ... ... бұл ... де ... кесірі болған сияқты, ахиретке
байланысты көптеген зияны бар. Ғайбатшы өзі ... ... ... тапқан сауаптарының босқа кетуіне себепші болады. "Ғайбатшы
ораза тұтпаған адам, -депті пайғамбарымыз. Демек, ... күн ... ... тұтқан оразаларының сауабын жоққа шырады. Мұсылман адам сыпайы әрі
пайдалы сөз сөйлейдінемесе үндемей қоя қояды. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... кісі бір сөз сөйлесе ... әрі ... сөз ... немесе тыныш тұрсын."
Бір кісі мұсылман досын, жақсылық ниетпен оның пайдасы үшін сынаса, бұл
ғайбат болмайды. Өйткені дін ... ... және ... ... әр бір ... діни ... алдындағы
борышы. Мұндай іс ғайбат емес, хақ және ақиатқа дауат ету ... ... ... ... ... ... ... қалды. Көпшілік Аллаһтан (Т) жаңбыр сұрап жалбарынып жатты. Біркүні
Мұса(с.ғ.с.)-да өз ... ... ... ... ... қолдарын
көтеріп дұға жасап, жаңбыр жіберуді тіледі. ... ... ... мына ... ... ... ішінде тіпті берілген бір
ғайбатшы бар. Егер оны ғайбаттан тоқтатсаң, саған жаңбыр болады."
Хазреті Мұса (ғ.с.): "Иа, ... ... кім ... ... -деп дұға ... еді, Аллаһ: "оның кім екенін саған білдірсем,
ол уақытта мен ғайбатшы боламын."-деп жауап ...... ... ... ... байлығын жасырын алып
пайдалану. Ұрылар адал еңбекпен мал табуды білмейтін, басқаның адал ... ... ... ... сорлылар.
Ұрлық біздің дінде де, және басқа барлық дінде де арам саналады. ... ... ... ... және ... ... 29-аятында ұрлықты
арам еткен. Ұрлық тек мүлік пен ақша ... ... ... ... кем ... мүлкін өте қымбатқа сатып, тез арада көп ақша табу,
адамдардың немесе мемлекеттің сенген байлығын ... ... ... ... - жеке ... ... ... мүлкін, ақшасын қарақшылық
жолмен ашық күш жұмсап немесе бопсалау арқылы иемдену. Қарақшылық ... жеке ... ... қауіп төніп, немесе ауыр жарақат алуы мүмкін.
Сондықтан да тонаушылық үлкен күнәлар қатарына жатады. Иманы мен ... адам үшін ең ... ... ақша мен ... ... сондықтан ондай
адамдар ұрлықты арам деп есептелмейді. Қай ... ... ... үшін
әртүрлі жаза белгіленген. Ұрыларды ұстау үшін әр үйге, аулаға, ... ... ... та жатыр, бірақ ұрлықты бұл тәсілмен тыюдың
мүмкіншілігі жоқтың қасы. Ұрлықты тек ... ... ... иман ... ... болады. Ұрлықты түгелдей жойған исламның гүлденген ... ... ... бар адам әр ... ... ... назарында екенін
сезінеді. Аллаһқа сенген кісі ұрлық жасамақ ... ... ... қорқып бұл
жарамсыз істен бастартады.
Сондықтан пайғамбарымыз бірхадисінде "Аллаһ тағалаға сенген ... ... ... ... ... ... еді. ... адамның
иманы және Аллаһтан қорқынышы көптеген лас, күнәлі істерден құтылуына
себепші болады.
Адам ... ... ... жаратқандарының ішіндегі аса жоғары
дәрежелісі адам. Адам Жаратушының ең Ұлық туындысы. Кім болса да, әр ... бұл ... өмір ... құқы ... ... өлтіруде Аллаһ (Т)-ның қолында. Адам өлтіру күнәлардың
ең зоры саналады. Әділетсіздікпен кісі өлтіріп қылмыс ... ... ... ... ... Аллаһ (Т) бұйырды: "Кім нахақтан, қасақана
бір мү"минді өлтірсе, оның ... ... ... ол ... мәңгі қалады.
Әрі ол Аллаһтың азабы мен лағнетіне душар болғандықтан, Аллаһ (Т) ол ... ... ... қойған еді,"(Нисас-сі, 93-аят).
Пайғамбарымыз бір хадис шарифінде былай ... ... әр ... ... мүмкіншілігі бар. Бірақ кәпір болып өлгенді және бір
мү"минді жаман мақсат үшін өлтірген адамды кешіру мүмкіншілігі ... ... ... ... ... ... ер ... Ата-
анасы баласы үшін аз еңбектенеді деп ойлайсыз ба? Дүниеде ең баяу өсетін
жаратылыс адам баласы. Оны ... ... үшін ... ... ... ... ... адамды өлтіруге, Аллаһ тағапаның ең зор
туындысын жоюға ешкімнің де құқы ... ... ... (Т), бір ... ... бүтін адамзаттың
өлтірілгеніне, бір кісіні өлімнен құтқару, ... ... ... ... ... ... ... үлкен мән берілген
нәрсенің бірі кісінің ... ... ЖАН – ... берілген Аллаһ
тағаланың аманаты. Жанды берген Аллаһ ... ... ... ... ... өлтірушілер Аллаһ тағаланың аманатын сақтай алмағаны үшін әрі
аманатқа қиянат жасағандықтан ... ... ... ... ... ... ... қарамайды, тіпті ондай ... ... ... сөз бар. ... ... имам Ағзам Ханафи мазхабында, егер адам ... ... өз ... өзі ... ... ... ... адамның
жаназасы оқылады. Адам қандай да бір ауыр жағдайда тұрса да, қайғы жұтып,
қиналып, азап ... де, ... ... дұрыс емес. Мұндай жағдайда иманы
толық ... ... ... ... ... отырып өзін аман алып
шығады.
Кісі өлтіруді ... діні ... ... қатарына жатқызса да,
заманымызға қарай, қазіргі кезде мұсылмандардың да арасында ... ... мен ... ... ... кісі өлтіруі тоқтамады. Олар
бұл зұлымдық істерін ... ... ... байланыстыруға тырысады.
Әрине мұндай әрекеттер теріс өнегесімен дінімізге үлкен зиян ... ... ... діні ... әрі ... ... Сондықтан біздің дініміз
тек адамдарға ғана емес, жануарларға да ... ... ... да ... ... ... ... төндірмесе хайуандарды да өлтірмеуді
үйретеді.
Пайғамбарымыз заманында кейбір араптар ... бір ... ... тірі нысана етіп, оқытып жаттығатын. ... ... ... бұл ... қайтарып: "Атып жаттыққан
кездеріңде жануарларды нысана етпеңдер, " - деді.
Ислам діні ... ... ... ... бұйырды. Бұл-діни
ахлақтық бір борыш.
Жала —істемеген нәрсесін істеді деп кісіні айыптау, ... ... ... ... ... арандату арқылы көпшілік алдында ол адамның
атына кір келтіру.
Жала ислам дінінде ... ... да ... пәк әрі ... адамдарды
ауыр жағдайға ұшыратады. Сөйлеген кезде адам ... ... ... ... керек. Сондықтан да: "Жеті рет өлше, бір рет кес", яғни "Алдымен
ойлан, кейін сөйле", - дейді ... ... да ... ... жара ... ал ... түскен жараның жазылуы қиын. Өйткені ... ... ... ... Тән ... тіл ... өте ... тілмен жасалатын үлкен күнәлардың бірі ЖАЛА болып есептелінеді.
Адамның ең ... ... ... ... ... пәлелер,
қиыншылықтар адам басына тілі арқылы түседі. ... ... ... тілден, " - дейміз.
Пайғамбарымыз хазреті Мұхаммед саллаллаһу геләйһи уә ... ... ... адам ... жасаған кателерінің айыптарының көбісі
тілі арқылы келеді",- ... ... ... ... ... отырғанда аузына алып
баратын нәрсеге қандай көніл бөлсең, ауыздан шыққан свздерге де ... ... ... ... зиян тигізбеу де ахлаки бір борышымыз".
Ислам діні бұл мәселеде аңғарымпаздыққа үгіттейді. "Айтылған сөздің
бәріне бірдей сене беруге ... – деп ... ... ... Көрімде
бұйырған: "Өзін білмеген бір нәрсенің соңынан ... ... ... ... жүрек олардың барлығы одан сұралады". (Истра с-сі, ... Және ... "Әй ... ... ... ... оны анықтандар. Әйтпесе білмей
бір елге ... ... ... ... ... с-сі, 6-аят).
Бұл аятта көрсетілгендей естігеніңнің бөріне бірдей сене ... ... ... ... ... көреді, нәтижесінде шындық
бұзылып, жалғандық көрініс алады. Адамдар ... қай ... ... ... ... ... тұсында да кездесіп, хазреті Айша
анамыздың атына жала ... ... ... ... уә сәлләм 626 жылы бәни
Мусталик атты бір ... ... ... ... Бұл ұрысқа аттанғанда
жұбайы Айшаны да бірге алып кетті. Мұсылмандар бұл ... ... ... ... кейін қайтты. Жолда бір жерге кідірді. Айша анамыз бамдат
(таң) намазынан бұрын оянып, таһараттың алдында ... өтеп ... ... ... ... ... ... мойнындағы моншағын түсіріп алды.
Қайтып келген соң моншақтың түсіп қалғанын көріп, моншақты ... ... ... ... тауып алғанша біраз уақыт өтіп кетті. Түнеген жеріне
қайтып келсе, әскер түгелімен жүріп ... Айша ... ... ... ... іздеп келер деп, сол жерде тосып отырды. Пайғамбарымыз ұрыс
кезінде үнемі бір адамды қосынның ... ... ... етіп
қалдыратын. Ол кісі ұмытылған нәрселер болса жинастырып жүретін. Сол ... ... ... ... ... ... атты сахаба еді. Ол кісі
ұрыстан соң бақылаушы болып кейін қалған болатын. Міне осы кісі келе ... ... Айша ... көріп, түйесіне мінгізіп алды. Өзі ... ... ... ... ... жол ... Бірнеше сағаттан
кейін қосынды қуып жетті. ... ... ... ... Айша мен ... болмаған жағдайларды сөйлеп, жала жауып, ... бен ... ... ... салды. Жаланың әсерінен Айша анамыз ауырып,
Пайғамбарымыздан ұрықсат сұрап әкесі Әбу ... ... ... ... ... исламның үлгісі ретінде көрінетін бұл екі кісіге өте ауыр тиді. Біраз
уақыт ... ... ... бұл ... ... ... Тағала
тарапынан аят түсті және бұл аятта хазреті Айшаның күнәсіз ... Осы ... ... және ... ... жала ... егер
куәлері болмаса. 80 қамшы дүре соғылып жазалансын делінді. (Нұр с-сі, 4-
аят). Осы аят ... ... ... ... ... ... тууына
себепші болған Әбдуллаһ бинни Убай бинни Салул, Хасан бинни ... ... ... Жаһш есімді адамдарға 80 қамшы дүре соғылды. Бұл—жала жазасы
деп аталды. Міне осы ... ... ... ... ... еді. Егер Аллаһ Тағала аяттарымен хазреті Айшаның ... ... онда не ... еді? Бірақ рақымы шексіз Аллаһу (Т) пенделерінің
жіберген қателерін дер кезде түзеді.
Жарамсыз істердің бәрі де ... ... ... Ерте ме, кеш ... бір ... ... Басқаларға зиян тигізген адам, жердің беті ғана
емес, оның асты бар ... де ... ... бұл ... ... ... жасырынатын орын табылар, бірақ ахирет өмірінде қашатын ... ... Ол ... олар ... ... ... "Адамдар сол күні қашар жер қайда? - дейді. (10) Жоқ ... жоқ (11). Ол ... ... ... ... (12). Сол күні адам ... істегені білдіріледі. (13).
Тәкәппарлық – деп, өзін басқалардан жоғары қою, өзін ұлықтау, мақтау,
басқаларды төмендетіп, менсінбеуді айтамыз.
Исламияттың ... ... ... ... татулықта
өмір сүргізіп, бұл дүниеде де және ахиретте де бақытты ету. ... ... ... ... (жаратылғандары) мінезі, табиғаты жарынан әр ... ... ... ... ... біреулері тасбауыр әрі тәкәппар.
Шайтан мен-мендігі әрі өзін басқалардан жоғары қойғаны үшін ... ... ... ... ... ... арам. Құран Кәрімде айтылғандай, Аллаһ
Тағала: "...негізінен ... ... ... ... ... ... ... 36-аят). "...расында Аллаһ өзін жоғары ұстағанды жақсы көрмейді".
(Нахыл с-сі, 23-аят). ... ... тек ... ... тән, ... ... ... тәкәппар болуға құқы жоқ. ... ... ... бірі ... ... ... ... еткен адам
Аллаһтың ашуына тиеді. Бір Қудсий хадисте Жәнәбі Хақ былай деген: "Биіктік
пен үстемдік менін киімім, ... ... ... ... және ... теңесемін деген адамның белін сындырамын".
Құрандағы көптеген аятта тәкәпарлықтан сақтану бұйырылған. Мәселен,
Аллаһ Тағала былай дейді: "Жер жүзінде ... ... ... сен ... жара ... да, бой жағынан да тауларға жете алмайсың". (Исра ... бір ... ... адамды Аллаһ төменге түсіреді,
ал кемтардын дәрежесін көтереді," - деді.
Нух (ғ.с.) дүниеден өтер ... ... ... оларды екі
нәрседен: Аллаһқа ширк қосудан және тәкәппар болудан қайтарған ... өте ... адам ... әрі ... де ... болғанымызды
қалайды.
Пайғамбарымызды бірінші көрген бір арап, ол кісінің алдында қорқып
қалтырай бастаған еді. Пайғамбарымыз ... "Әй ... ... Мен де
Құрайыш топырағынан шыққан арпа нанын жеген бір ... ... - ... ... ... мақтанбаған.
Адамдардың тәкәппар болуына түрлі себептер бар. Байлығымен, нәсілімен,
мансабымен немесе білімімен мақтануы мүмкін. Қайс бинни Мутатия атты ... ... ... ... ... келгенде, азанның айтылуын күтіп
тұрған адамдардың арасынан арап емес ... ... ... ... ... парсылық Сәлмәнның Эпиофиадан келген Хабаштық Біләлдің және
насралиқты ... ... ... ... ... Сухайбидің
қайсысына жақын? Бұлардың бірі де арап емес. Біз, араптар исламиятқа үлкен
қызмет жасадық. ... ... ... халықтар арасына тарады", - деп
қасында тұрғандармен бірге мақтанды. Бұл сөз пайғамбарымызға жетті. ... ... соң ... ... ... сөз сөйлеп: "Раббыларың бір
Аллаһ, аталарын да бір ата, яғни ... Адам (ғ.с.) . ... ... да, ... да ... Ол бір-тіл, аапша сөйлеген арап", -деп
адамдарды ... және ... ... қайтарды.
"Мен тәкәппар болып көрінбейін деп барлық нәрсеге көмпістік көрсету
тура емес, Мұсылман адам" өзіне ... ... ... ... та ... ... те емес, байсалдылықтан шығатын орташа күй.
Ысырапшылдық – ақша, мал және Аллаһ Тағала тарапынан бізге ... ... ... ... ... ... ... - жегенде, ішкенде, байлығын жұмсағанда, орташа жолын
тауып және олардан артылғанын сақтап қорға ... ... ... ... деп ... ... (Т) ... адамдарды
жақтырмайды. Ысырапқа кері келетін амал - ... ... та, ... ... ... ... біріншісі қолдағы барды шашып, орынсыз жұмсау.
Екіншісі қолдағы байлықтың пайдасын өзі де ... ... ... екі ... ... иқтисод (үнемділік) бар. Ислам діні барлық
істерде ... ... ... бір ... ... ... орташа болу",-деп
айтқан. Құран Кәрімде Алаһ тағала жомарт адамдарды мақтап былай дейді:
"Олар мал ... ... ... ... сараңдықта істемей, осы
орталықта тұрады". ... с-сі, ... ... олар ... ... де,
сараңдық етушілерден де емес. Қандай іс болса да сол істегі ысырап арам.
Мысалы, бір ... ... ... ... өшіргіш, дәптер
сияқты заттарды артығымен: алып оларды жартылай ғана пайдаланып, ... ... ... бұл ... ... ... Егер адам ... костюм
немес аяқ киім алып, оларды киім пайдаланбаса, бұл да ... ... өзің ... ... артық тамақ алып, тауысып жемей тастап
кетсең, ол да ... ... және ... дәретін алғанда артық су пайдалану
да ысырап болады. Мұндай адамдар ... ... ... ... ... ... ... шайтанның туысы. Ал, шайтан Раббыне өте ... с-сі, ... істе ... ... жөн. Тіпті ғибадат еткенде де орташа болу
ұсынылады. Пайғамбарымыздың сахабаларының бірі күні-түні намаз, Құран оқып,
күндіз ораза ұстады. Бір күні осы ... ... ... ... "Уа ... менін ерім тек ғибадатпен шұғылданады. ... ... да ... ... жоқ. ... ауыр жағдайға түсіріп қойды", -
деді. Пайғамбарымыз бұл сөзден кейін, әлгі ... ... ... ... азайтып, отбасы мен балалары үшін уақыт қалдыруды
бұйырды.
Кей адамдар тек қана ... ... ... ... ... ... ... тағаланын нығыметі. Оны жақсы, пайдалы, тиімді, адал істерге
жұмсау кажет.
Пайғамбарымыз бір күнді үш ... ... Бір ... үй ішіне, бір
бөлігі ғибадатқа, ал бір бөлігін мемлекет ісіне арнайтын. Егер ... ... ... отбасына бөлінген уақыттан пайдаланар еді, ғибадат
уақытына тиіспейтін.
Құран Кәрімде "Ғасыр" сүресі: "Заманға серт,"-деген ... ... айта ... ... адам ... үшін ... мәнді екендігі
еске салынады. Пайғамбарымызда бір хадисінде былай дейді: "Екі байлық ... ... ... ... ... ... Олардың біріншісі
денсаулық ал екіншісі болса уақыт". Демек, адамдар бос ... ... ... ... ғибадатқа арнап, дұрыс пайдаланбаса,
ол адамдар уақытты ысырап еткен болады. Қиямет күнінде адамдардың өз ... ... және ... ... ... де ... ... ішуде, киінбек
те, керекті үй жабдықтарын алғанда ысыраптан ықтият болу керек. ... ... ... өтеп ... ... ... ... жоқ.
Құран Кәрімде бұйырады: "Әй Адам балалары! Әр бір құлшылық орнында
зейнетеріңді ... ... және ... ... де ысырап етпеңдер.
Күдіксіз Аллаһ ысырап етушілерді ... ... с-сі, 31 ... ... таза киім ... адал ... тәбетің тартқанын ішіп-жеу
бұйырылған, бірақ ысырап жасауға жол жоқ.
Мінез-құлық өзгере ме? деген ... ... Бұл ... ... үш ... ... кеп ... Адам баласының мінез-құлқы ешқашан өзгермейді. Өйткені, мінез-
құлық адамның өзгертуге күші жетпейтін жаратылысы.
2. ... екі ... ... ... ... жаратылған, бұл
өзгермейді. Екіншісі, кейіннен пайда ... ... ... мүмкін.
3. Мінез-құлық кейіннен пайда болады. Сыртқы процесстерге
байланысты өзгеруі ... ... ... ... ... ... адамның мінез-құлқы
өзгереді. Негізінде адамзат қандай құлыққа мейілді, қабілетті болып дүниге
келеді? Ғалымдар, адамзат жақсылыққа, тура ... ... ... ... ... дәлел хадис-шарипте: «Әрбір адам мұсылманшылыққа бейім,
қабілеті болып ... ... ... ... ... тарапынан
өзгертіледі» деп бұйырылады. Адам баласының құлқының жақсылыққа бейім
болуы, ... ... ... Тек ... ... күші ... ... Мінез-құлықтың адам бойындағы орнынан сөз еткен екенбіз, мұның екі
қырына да үңіліп көрейікші. ... Адам ... ... әрі ... Қу ... да, ... да, ... да тағысын тағылар-бәрі де айналып келгенде адамнан
шығады. Өз ... өзі таяқ жеп ... ... ... ... ... бітеді. Анасының бөтен нәрестені құшақтағанын көрсе, сәбидің өзі
қызғана бастайды. Сәл бір оқыс ... ... ... ... ... осы ... пен ашу қайдан-пайда болады? Кім үйретті?
Бұл адамдағы табиғи қасиет. Оны Ұлы ... ... ... осы ... өсе келе ... ... айналуы да ғажап емес. Ал енді осы тектес-
түрлі ... адам ... не үшін ... ... адам ... әр ... ерекше мәні бар
екен. Мысалы, қызғаныш. Аллаһ Тағала осы өзіңнен асып бара жатқандарды көре
алмай күндеу үшңн ... жоқ. ... ... ниетке жұмсасын деп береді.
Мәселен, жақыныңды жаттан қорғау, мұсылман қыздардың бұзылуына жиіркене
қарау ... арам ... ... үшін ... Ендеше, жөнін білсе,
қызғанышпен адамға пайдасы да бар. Жанашыр жақынға деген қызғаныш ... ... шала ... ездік, намыссыздық емес пе? Сол секілді ашуды да
жаман қасиетке байламаңыз. Оның да өз орны бар. Ашу ... ... ... ... ... қасқая қарсы тұру үшін берілген.
Ашу болмаса адамның ... ... ... сатқынға айналуы түк емес. Ашу-
намысты оятатын ... ... ... үшін ... биік ашу ... ... бола ма? ... бір мысал бере кетейік, Хазіретті Омар ... ... ... ... ... ... бір төбелесетін қызба
мінезді, өте ашушаң, қатал кісі еді. Жаңа Ислам дінге кіргеннен кейін бұл
мінезді ... ... ... ... ... ... болды. Қара қылды хақ жарар әділдікке келгенде күнде күркіреп,
алмастай жарқырады. Әділетсіздікке жаны ... ... ... кісі ... ... ... әлсізге тізесі батқанын көре
қалса қатты ашу ... ... Оның ... ... өзгерді. Сонысымен де
Ислам тарихиындағы «Ең әділетті басқарушы халифа» ... ... да ... ... ашу, игі ... ... ... өз қалауында. Осы тұрғыда
бұдан өткір мысал айту қйын.
Парасаттылық пен ... Біле ... ... де түп ... бір. Көктеуі сізге байланысты. Егер ақыл-айлынды өзгелер өмірім
қаппаса одан ары, ... өзім аман ... деп ... қара ... пайдалансаң, ол-қулық. Ал егер ақылың ақылың мен айлаң еліңді қиын-
қыстаудан алып шығу үшін ... онда ... ... парасаттылық, тіпті,
көргендік.
Тәкәппарлақ пен өрлік. Бұл да ... бір ... ... екі ... береді. Көлеңке мен күнге іспетті. Егер өзіңді әрдайым өзгелерден
жоғары санап тек «мен» деп тұрсаң, онда бұл ... Ал егер ... ... ... ... маған да берген, олай болса мен кімнен кеммін»
деп өз-өзіңді ширатуға қолдансаң, онда бұл өр ... ... пен ... ... де бір дәннен шығады. Қалау сізде.
Шындыққа бас имей, жақсылыққа жуымай, тоңмайындық танытып, өзіңнен басқа
ешкімді ... ... Ал, сол өжет ... ... адамдық, ақиқат үшін қылша мойным тылша деп ... ... ол- ... пен кішіпейілдік те-бір мінездің екі түрлі құбылығы. Егер
адам әт нәрсеге бас шұлғып, әркімнің дегенінен аса-алмай, көрінгенге күлкі-
мазақ ... ... Ал өзін биік ... тұра «ұлық болсаң, кішік бол»
деген қағидаға бас исе бұл-кішіпейілділік.
Демек, Ұлы ... адам ... ... ... ... ... ... сеппеген. Ерік тізгінін өз қолына
ұстап, сынау үшін берген. Мысалы, «мен» деген ... ... үшін ... ... өзің «мен ... деп мойындау үшін берген. «Мен» ді дұрыс
қолдансақ-ізгілік, теріс қолдансақ «менмендік» туады. ... кінә ... да ... қол ... ... яки мүлт ... ... деу үшін
берілмеген. Қайта жетістікті өзгеден, кемшілікті өзіңнен ... ... ... Әр ... игі іске арқау етіп, жақсы адам болу да, жаман
пиғылмен іске асырып ... болу ... өз ... Ерік ... ... келсек мінезлің өзгеруі әбден мүмкін екен. Ұлы Абай: «Егер
заң күші қолымда ... ... ... ... ... ... кесер едім»
дейді. Олар өздерінің парасаттылығымен өмір ағымындағы ... ... ... ... ... ... Ешкімнің
мінезі жаратылысындағыдай болып алмайды. Кейіннен өзгереді. Егер мінез-
құлық өзгермейтін болғанда, ... алып ... ... ... ... ... еді. Ғалымдардың қанатты, тәрбиеге байланысты
сөздері сынағы болмас еді. Бұлай болғанда ... ... ... ... ... өз ... жақсы тәрбие берген және тәжірибеде пайдалы
болғандығын көрген. Олай болса, мінез-құлықтың өзгеретіні ... ... ... ... бар, ... сіңіп, орналасып алған. Мұндай мінездерді
өзгерту, қиындыққа әкеп соғады. Бұл мінездер ... ... ... ... ... ... өзгер үшін табандылық көрсетуі, ықылысты
болуы керек. Адамға Аллаһ Тағала адамға ақыл, ерік сияқты ұлы ... Бұл ... ... ... ... ғана адам өз нәпсісін
тазартып, рухани шыңдалған болады.
Өз ... ... ... ... ... жаратқан еді сені...
Жаратушы иеміз бізді жақсы көреді. Жақсы көргендігі үшін ... ... ... оң мен ... ... ... ... Дін-
дүние және ахыретте бақытқа жеткізу кілті. Ал, ол ... сол ... үшін ... ... Сол ... жүру біздің қолымызда,
алдамшыға қызығып, мәңгіліктен қол үзіп ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік тәрбиесі
ислам қағидаларына жүгінеді. Сонау жеті ғасырдың ... ... ... ... ... үлесіне қарай ұласатын өміршеңдігі мен
қуылды. ... ... бар ... ... үшін ... ... қабыса алды. Адалдық, әділеттілік, кешірімшілдік,
шыншылдық, ар-ұят, жауапкершілік, тіл ... ... т.б. ... ... ... ... ... бола біледі. Халықпен
жасасып дамып отырады. Адамның адами келбетіне деген талап қоғам талабына
байланысты жаңа ... ... ... ... ... ... тәлім-
тәрбиесінде бұл қаидалар ұлттық мәдениетінің сан-саласының өзегі болып,
тәрбие негізі болды. Ар-намыс қағидасы барлығынан жоғары ... ... ... ... ... ... ... пайда
болды.
Ислам дәстүрлеріндегі адамгершілік қағидалардың ... ... ... мен бүгінгісін сабақтастыру абзал. Ол үшін
адамгершілік тәрбиесінің ... даму ... ... ... бұрын, халқымыз ғасырлар бойы нәр алып келген ... ... ... анықтай, оларды зерделей ... ... ... жаңа ... ... ... дәстүріндегі адамгершілік қағидалар адамзат тарихымен бірге
жасасып, қоғамдық қызмет ... ... Ол ... ... ... саяси-әлеуметтік, ұғымдардың, көзқарастардың,
қатынастардың, мүдделердің адамгершіліктік өлшемін ... ... ... ... ... түрде адамгершілік қағидаларды
танытып, ол туралы кез-келген пәндік сабақтарда ... ... жөн. Бұл ... адам ... адамгершілік өлшемі болатынын
сезінту қалыпты жағдай. Бұл ... ... ... мен ... қалыптастырады. Сезім ерекшеліктеріне сезім қозғыштығы, сезім
тұрақтылығы, ... ... ... ... ... мінез-құлыққа,
адамгершілік сезімдік қасиетіне сапалы ісер ... ... ... ... ... ... сала,
мінез-құлыққа әсер етіп әлеуметтеледі, әрі мәнді ... ие ... оның адам ... ... ... ... тарау. Жеткіншектердің рухани – адамгершілігін қалыптастыруда Ислам
дәстүрлерін пайдаланудың көріністері
2. 1. Ислам дәстүрлері арқылы жеткіншектердің рухани – адамгершілігін
қалыптастыруының тәжірибелік көрінісі
Ахлақтық ... ...... дінінің адамгершіліктік рухани саласымен
ерекшеленіп көзге түседі. Мұнда адамзат өмірінің бес сатысына да қажетті
әрі маңызды қағидаттар ... Бұл ... ... адам өз өмірін жүйеге
келтіру, өзін- өзі ... ... ... орта ... ... әдіс- тәсілдерімен қоса көрсетіліп, бақытқа жету ... ... ақ ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу
тұрғысынан берері мол. Ахлақтық ... ...... адамгершілік
туралы танымымен, сезім және ол туралы адамгершілік сана ... ... ... ... ... ... болуының
кепілі дей алмаймыз. Діни тұрғыдан алынған ахлақтық ... ... ... қоймайды. Ол сол білген танымдық материалдарының өзін
зерттеп, толқу үстінде болады. Арнайы дінтану ... ... ... ... ... бірі – ... ... арнайы
түсініктердің берілгені жоқ. Оны түрлі тәрбие сағаттары немесе сыныптан,
мектептен тыс жұмыстар ... ... ... Мұнда жеткіншектердің
адамгершілікке байланысты негіздері қарастырылады.
Рухани- адамгершіліктік мінез- құлыққа байланысты ...... ... және ... ... төрт бастаудан алынады.
1. Кітап – Алланың тарапынан Жәбірейіл ғ.с. дәнекерімен ... сөз ... ... ... ... ... Кітапқа жазылған сөздер
– Құран Кәрім. Құран Кәрім Исламдық ... ... ... ... ...... Құраннан тыс болған сөз және әрекет,
мақұлдаудан тұратын жақсы мінездемесі.
- Сөз сүннеті – Пайғамбарымыздың ... ... ...... ісі мен ... Мақұлдау сүннеті – Пайғамбарымыздың басқалар орындаған істерді көрген
кезде немесе айтқан сөздерін естігенде үн шығармай, оларды жөн деп ... ...... Пайғамбарымыздың қайтыс болғаннан кейінгі
әрқандай бір дәуірде дін биліктері жайлы ... ... ... ... Салыстыру – Кітап, Сүннет, Жинақтауда белгіленіп көрсетілмеген діни
мәселелерге орай салыстырмалы жағдайда осы ... ... ... ... ... ... адамгершілік мінез- құлық діннің негізінің бірі ретінде Кеңес
дәуіріне ... ... ... ... ... ... ... ретінде насихатталып айтылды. Осыған сай адасдар өз мінез- құлқын
ахлақ талаптарына сай реттеп отырды. Абай ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов
т.б. қазақтың көрнекті ойшылдары ахлақ туралы хабардар ... қана ... ол ... өз ... ... ... ... Ахлақтық сана
жетілуінің үлгісі бола білді. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... орын алуымен қатар, сол халықтық
педогогикаға өзек болған дін ... да ... ... ... оларды реттеп отыру туралы кезек күттірмейтін мәселенің бірі.
Қазақ халқы біз қарастырып ... он үш, он алты жас ... ... ... ... жоқ, ... ... азамат ретінде үмітін ақтаушы
болашағы деп жауапкершіліктер артты. Бұл ... ... ... ... ... ... «ата-анасы, туған- ... ... ... ... ... ... ... жеке басына қатысты борышы мен парызы туралы халықтың
сарқылмас мол ... ауыз ... әні мен ... жыры мен ... сөз, үлгі- өнеге және т.б. формаларда ... ... ұлт, ар- ... және т.б. ... ... меңгереді.
Жетекшілік кездегі оқушылар өзінің қандай екенін, қабілеті мен
мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... батылдығын,
өжеттігін, тұлғалық т.б. қасиеттерін сынап көргісі келеді. Міне, ... ... ... ... ой- ... ... ... мол. Ол біріншіден, рухани- адамгершілік туралы ойын
анықтауға ... ... ... бұл ... ... ... ... белгілеуге бағдар болады.
№ 1 Сауалнама. 5 сынып.
1. Адамгершілік деген не? Ол туралы не ... 2. Адам ... ... ... әдет ... не және ол не үшін қажет? 3. Адам ... ... не ... одан ... үшін не істеуге болады? 4. Адам өзінің
ахлақтық мінез- ... ... ... ма? 5. ... ... немесе
адамгершілік деген не?
№ 2 Сауалнама. 6 сынып.
1. Ең тамаша ахлақ үлгісін ... ... ... және ол ... не
оқыдың? 2. Адамгершілік міндеттерді белгілеген кім және ол не үшін қажет?
3. Адамзатқа ... не үшін ... және ... ... ... ... ақыл мен ... шығармашылық пен кәсіптегі орны қандай? 5.
Игі ахлақ иесі болуға не қажет? (Сенім мен ғибадаттың ролі)
№3 Сауалнама. 7 ... ... ... ... нені ... етеді немесе ахлақи
міндеттер туралы не білесің? 2. Жеке басымызға байланысты ... ойың ... 3. ... ... тиым ... не ... және ... қажеттілігі туралы пікірің? 4. Тән алдындағы міндеттер ... ... және оны ... міндеттілігі неде? 5. Рух алдындағы міндет және
оның маңыздылығы туралы не ... 4 ... 8 ... ... және ... алдындағы міндеттер туралы не білесің және
оның адам баласына қажеттілігі қандай? 2. Тән мен рух ... ... ... ... не ... 3. ... ... орны мен оны
тәрбиелеп, түзету қажеттілігі қандай? 4. Отбасының біз үшін ... ол ... ... не ... 5. ... ата- ... өзара
парыздары қандай?
Толғандырып жүрген ойлар немесе Ислам дініндегі адамгершілік туралы ой-
толғанымдар педагогтарды, ата- ... ... ... ... ... ... үшін ... гөрі өзгелерден түсіністікті, мақұлдауды
қажет ететін бұл кезең үшін ... ... ой- ... ... қана ... ... ... қоса, баса назар аударылатын
мәселелер анықталады. Сауалнама тікелей ... ... жеке ... істеуге
негіз болады. Осы саладағы білімділікті көтеру, оны қажеттілігі ... ... ... ... кез- ... ... ... іс- әрекеттерде байқап көруге
бейім тұрады. ... ... арақ ішу т.б. ... көріністерге бой
алдыруға бейім тұратыны белгілі. Адал мен харам, адамның тәні мен рухына
залалы туралы ... ... ... ... ... ... ... міндет.
Адамгершілік міндеттері мен қағидалары туралы дұрыс ... үшін ... ... мұраттар» мектебінің (үйірмесінің)
жұмыс бағдарламасы істегені тиімді. Мұндай үйірмелер:
- ... ... ... ... ... ...... үстелдерде өзара
талқылау сияқты мәселелерді қамти отырып жүргізуге болады.
«Адамгершілік мұраттар» мектебіне 5 – 8 ... ... ... әр ... төрт жыл бойы жұмыс істейді.
Мақсаты: Ислам дәстүріндегі адамгершілік туралы мәлімет беру; Рухани-
адамгершіліктік саласын, мінез- құлқын, көзқарасын ... ... ... ... білімін тереңдету, ынта- ықыласын,
ниеті мен сенімін арттыру, адамгершіліктік міндеттер, қағидалар ... ... ... ... ... ... өзі реттеу, түзету
жұмыстарын қолға алу, биік адамгершілік мұраттарды орындауға ... ... ... ... ... көрген қариялар, зиялы
азаматтар, пікір ... ... ... және діни ... жайындағы
әдебиеттер, ахлақтық мәселелердің халық ауыз ... ... ... ... ... ... ... кештері, дөңгелек
үстелдер т.б. ұйымдастыру.
Нәтижесінде: Адамгершілік туралы дұрыс түсінік қалыптасқан, өзін- өзі
тәрбиелей ... биік ... ... ... ... ой- ... мен адамгершілік мінез- құлқы қалыптасқан ұрпақты
тәрбиелеуге жетелеу.
«Адамгершілік мұрат» ... ... ... ... рухани-
адамгершілік танымның деңгейін анықтауға байланысты сұрақтар тізбегі
- Исламдағы ахлақтық мінез- құлық деген ... ... ... ... маңызы неде?
- Жеке адам үшін ахлақтың маңызы неде?
- Ахлақтың адам жан дүниесіне әсері қандай?
- Ахлақи міндеттеріміз нешеу?
- Аллаһ, Пайғамбар ... ... ... ... бен ... ... ... қандай?
- Жақсы және жаман мінез- құлықтарымыз қандай?
- Сөйлескен кездегі адамгершілік қағидалары ... ... ... ... ... ... Ата- ананың балаларына деген міндеті қандай?
- Баланың ата- ана ... ... ... Туған- туыстарымыз алдындағы міндетіміз қандай?
- Көршілерге деген міндеттеріміз қандай?
- Отанға және ұлтқа сүйіспеншіліктің маңызы ... ... ... ... берілетін маңыз қандай?
- Ислам дәстүрі бауырластық пен кішіпейілдік ... не ... ... ... пен ... ... ету үшін атқаруға тиісті
міндеттеріміз қандай?
- Мемлекеттік нышандарға қатысты міндеттеріміз қандай?
- Аға ұрпақты неліктен ... еске ... ... ... ... ... Жалпы адамзат алдындағы міндетіміз неде?
- Қонақтар мен достарымыз алдындағы міндеттеріміз?
- Жан- жануарлар, айналадағы барша ... ... ... қандай?
2. 2. Ахлақтық міндеттер, қағидалар, биліктерді орындауда сенімнің ролі
Сенім мен адам болмысы арасында үлкен байланыс бар. ... ... ... оралу» атты кітабында АҚШ- та психологиялық зерттеулер ... ... 15 321 әйел мен ер ... ... ... мен 73 ... ... қорытындысын былайша келтіреді: «Бір дінге сенген
және құлшылық орындарына үнемі барып тұрған адамдарда ... ... ... ... ... адамдарға қарағанда берік әрі жоғары болмақ.»
Дейл Карнеги «Уайымды таста, өмір сүруіңе қара» атты кітабыда уайым-
қайғының алдын- алу ... бірі ... ... ... «Бүгін жарты
сағаттық тынығуға уақытымды бөлемін. Бұл кезде Жаратушыны ойлаймын.»
Психология мамандары дұға мен ... ... ... ... мен
қорқынышқа жол бермейтіндігін дәлелдеген. Бұл үшеуі де (реніш, уайым,
қорқыныш) науқастануға басты ... ... ... ... ... бірі Доктор Карл Юнг «Modern Man in Search of Soul» атты
еңбегінде ... деп ... ... отыз жыл ... дүниенің түкпір-
түкпірінен мені іздеп науқас адамдар келді. Олардың көпшілігін ... ... ... ... ішіндегі отыз жастан асқандарының ауруға
шалдығуының басты себептері діни ... ... ... Олар ... ... қарамай, діндар жолдастары сияқты әрекет етпегендігінен. Олар
діни сенімдеріне қайта оралмай, толығымен шипа таба алмайды.»
Нобель ... ... ... ... ... ... Digest» журналына
жазған мақаласында: «Бір адамның істей алатын ең күшті ісі – ... Дұға ... ... күші ... ... ... Ешбір ем пайда бермеген
жағдайда, адамдар тек қана ... ... ... ... дейді.
Жак Ковалиер «Pascal» атты шығармасында: «Аллаһтан ... ... адам не ... не ... ... және бақыттылықты таба
алмайды.» деп жазған.
Сондай- ақ, сенім – жеке басымызға байланысты міндеттерді атқаруда орны
ерекше. Жеткіншек өзіне және өз ... ғана ... ... қажет.
Осы орайда, тән және рух алдындағы міндеттерін ... ... ... ... ... ... бірі – ... немесе шақтап
қоректену жатады. Тәннің сау және мықты болуы осыған байланысты. Тамақтану
әдебін ғана ... ... ... ... ... ... ... әдеп- жөнді білуі керек. Осындай мәліметтерден сауатсыздық, ... ... ... ... ... зиянды азық- түліктен, ... ... да тән ... ... ... жатады.
Жеткіншектер өз денсаулығын қорғау міндетін ... жөн. ... ... ... ... ... мен ... қорғау және ол
үшін алдын- алу шараларын қолдану, ауырған жағдайда емделу, аурудың алдын-
алу шараларын ... ... ... ... іс ... ... өзіне де, қоғамға да пайдалы іс- әрекет болмақ.
Тән алдындағы келесі бір ...... ... Киімі, тәні, қоршаған
ортасы, айналасы таза болуы керек. Бұлар жеткіншектің күнделікті есінде
болар және ... ... ... ... міндеттерге тоқталар болсақ, бұл адамның өмірлік жүйесін
реттеудегі ең негізгі де ... ... ... ... рух
алдындағы міндеттері мына төмендегі кестемен беріледі:
Сенімнің жанұя тыныштығын сақтауда да ролі ... зор. ... ... ... атты ... ... дәстүрлер бойынша жасалған
некелердің басқаларға қарағанда аз ... ... ... ... сенімі жоқ адамдарда ажырасу дәрежесінің өте жоғары екендігі
статистикалармен дәлелденіп көрсетіледі.
Ислам дінінің иман негіздері мен шарттары жеке ... ... ... мол. Ең ... ... діні ұлт ... дін емес. Ол адам
таңдамайды. Мейлі ол қара болсын, ақ болсын, бай болсын, кедей болсын ... ... ... ... дін ... ... қоштамайды. Бір ұлттың немесе нәсілдің басқаларға ... ... ... ... ... ... бірдей тең көреді.
Үстемдікті тек моральдік, рухани, ахлақи ... ... ... таза адам,
адал адам, тақуалықты ... ... ... ғана ... ... ... ... Адамдарды қорлаған, тәкәппарлық жасаған залымдардың
қай ұлттың өкілі болғаны ... ... ... ... ... Құран Кәрімде,
«Хужурат» сүресінің, он үшінші аятында былай деп ... «Ей ... ... бір еркек пен бір ұрғашыдан ... және ... үшін ... қауымдарға әрі ұлттарға бөлдік. Ал, Аллаһтың
құзырында ең қымбаттыларың, Одан ең көп қорқатындарың! ... жоқ, ... Ол ... ... ұлт ... ... танудың құралы, бөлу, қорлау,
дискриминациялау үшін емес. Өйткені, адам бұл дүниеге қай ... ... ... ... діні ... ... азық болып табылады. Рухы бай адам әрқашан
биікте тұрады. Рухы аш ... ... ... де төмен болады.
Тарихта рухани азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тіпті қоғам болсын
азғындыққа ... ... ... отырған. Ондай тұлғалар ... ... ... ... ... өз орнын жоғалтқан. Рухани
дүниесі бай адамдар тарихқа өз аттарын ... ... ... ... із ... Қазақта рухани азықтың көзін діннен іздеп, ... ... ... жазушыларымыз кенде емес. Кезінде аталарымыз, рухани
азықтың негізі болып саналатын дін үшін кез- келген ... бас ... ... ... қоғам қайраткері Мұхаммеджан Тынышбаевтың Ресей
империясының ... ... ... ... ... ең ... байланысты мәселені қозғағандығын көрсете аламыз. Сол ... ... ... ... ішкі ... ... парыз деп санайды. Мешіттер
мен мінәжат орындары жабылады, Құран мен ... ... ... ... ... өз дінімізді оқытуға салынған тиым,
әкімшіліктердің ... ел ... ... ... ... деген қарқындығын талап етушілердің қуғынға ұшырап, түрмеге
қамалуы, осының бәрі ... ... орын ... ... мен зорлық-
зомбылықтардың бірер мысалы ғана.
- Діни- рухани ... ... ... ... бостандық берілуі
тиіс;
- Мешіттер, медреселер және өзге мінәжат орындары орыс басшылығының
қандай да бір рұқсатынсыз салынуы ... ... араб және ... тілдеріндегі кітаптарға салынған цензура
жойылуы ... деп ... ... қыспаққа қарсы бас көтерген. Олардың
осылай ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... үйренетін бір ғылымың,
Өзіңнің мұсылманша дін ғылымың,
Шарттарын Исламның кәміл білсең,
Ақыреттік азық ... шын ... ... өлең жолдары біраз нәрсені айқындап береді.
Ислам дәстүрінде Аллаһтың сөздері – Құран мен Пайғамбарымыз Мұхаммедтің
ғ.с. хадистеріне сүйене ... ... ... ... ... ... адамгершілікті ұстап, Аллаһ Тағаланың айтқандарымен
жүруге, қайтарғанынан тиылуға үйретеді. Мұсылмандық әдеп сияқты ... да ... ... ... тиымдарға байланысты он ереже белгілі.
Тиымдарға байланысты он ереже: Дүние – ережелер мен ... ... ... ... ... сезім мүшелерімізбен сезіп
білетін заттар қаншалықты бар және ... ... ... көре ... ... сезе ... нәрселер де сондай бар және шындық. Егер
оларды ... ... ... ... ... ... ... мейірім, т.б. Егер өмірдің осындай шындықтары туралы
мағлұматыңыз жоқ ... бұл ... ... ... ... ... ... Өмірде әрбір тұлға тал бесіктен жер бесікке дейін –
үйренуші. Сондықтан әркім өмірдің өрнектелген қағидаларын ... тиіс ... ... сай ... жасау керек, әрекет ету керек. Төменде
сіздерге арнап, өміріңізді түрлендіре алуыңыз үшін, мәнді ете білу ... ... он ... тиым ... ... ... Не ексең, соны орасың. Себеп және ... ... ... ... ... Не ... соны орасың. Тек сыртыңды сылап-
сипасаң, сыртқы көрінісіңді ғана тәрбиелеп өң берсең, тексіздікті табасың,
ал ... ... ... ... ... ... тектілік,
адамгершілікпен қатар мәңгілік өмірге ие боласың. Демек, ақынның ескертпе
өлеңіне құлақ түрсек теріс болмас:
Сыртыңды ... өң ... ... ... мен ... жөн ... аң ... атасың...
Бұл ережеге байланысты мынадай әрекеттерді мысалға бере аламыз: Егер
темекі шексеңіз, жөтелесіз, тіпті өкпе ... да ... ... ... жұмсап, шаша берсеңіз, қажеттіліктеріңізді ... ... ... ... мүмкін. Ал мысалды керісінше айтсақ, егер жақсы
тамақтанып, жүйелі түрде жеп-ішсеңіз, тазалығыңыз орынды болса, ... ... ... аз ... ... Егер ... ... қарыздарыңызды да өтейсіз әрі азық-түлікке де ақшаңыз жетеді.
Бірақ, кейде адамдар не ексе, соны ора ... ... ... ... олай-бұлай шашқаныңыз үшін төлей ... ... ... төлейді. Сонда қиыншылықтан құтқарып отырған әкеңіз, ал
сіз оңай құтыласыз. Міне, осы мысалдағыдай «не ... соны ору» ... ... ... мүмкін және көбінесе бұл ... ... ... ... ... ... тиым (шек қою) ... жоқ» жандар.
Егер де біз адамдарды қасақана қайта- қайта ... ... ... ... (бұл игі іс, ... ... олардың
жауапкершілік сезімдерінен жұрдай болуына жол ашамыз. Біз оларға керісінше,
қалай құтылудың бағытын, жөн- ... ... ... (Сөзбен, іс-
әрекетпен...).
«Не ексең, соны орасың» ережесін, «Себеп және Нәтиже» ережесі ... да ... ... ... ісін ... ... ... ісін де
орындауға мәжбүрлейді. Қолданылатын жалғыз шара, басқалардың «егу, ору»
мәселелеріне ... 2 ... ... ... өз өмірлеріне байланысты тиымдар
немесе жауапкершілікті сезіну туралы ... ... ... ... ... сүюіміз және бір-бірімізді ұмытпауымыз қажет» ... ... бір ... ... ... ... сезінеді. Ал, бұл
жауапкершілікке жаңылыс тұрғыдан қарау болып саналады.
Жауапкершілік ережесі ... де ... ... ... ... ... ... жауапкершілік міндетімізді толық орындамаған
боламыз, өз жүрегімізге ие бола алмаған боламыз.
Жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ұқсауымыз керек емес, бір-бірімізді сүюіміз керек. Мен сіздің
орныңызға сезе алмаймын. Мен сіздің орныңызға ... ... ... ... ете ... Тиымдардың сізге әкелген ауырлығын мен жеңе
алмаймын. Қысқасы, мен ... ... өсе ... мұны тек өзіңіз ғана
орындай аласыз. Тура сол ... сіз де ... ... жоғарыдағылардың
ешқайсысын жасай алмайсыз. Сіз өзіңізден есеп ... мен ... ... Демек, сіз өзіңізге қандай қарым-қатынас жасалуын қаласаңыз, сіз
де өзгелерге сондай ... ... Егер ... ... ... төмендесе, шарасыз қалып, үмітсіздікке түссек, әрине жәрдем
көрсетілуді, ... ... ... ... қалаймыз. «Кімнің
алдында» жауапты екендігіміздің ең маңызды жағы тағы бар. ... ... ... ... шектерді қоя білуіміз керек. Олардың нәтижесін
ойланбастан басқан қадамдарын дұрыстап қою емес, жауапкершілігін ескертіп,
бағыт беру ... ... ... ... ... ие бола ... зиянды нәтижелер тудырады.
№ 3 ереже. Қуат. Адамдар тиымдарды ... өз ... ... ... ... ... бір ... пайда болады: Мен
әрекеттерімді бақылап, басқаруыма ... ... ... ма? ... ... не ... ... Нелерді істеуге күшім жетеді?
Ең алдымен, өз кемшіліктеріңіз бен ... ... ... ... ... қалай әлсіз екеніңізді білгенде ғана, шара
қолдануға ... ... ғана сіз ... ... ... ие боласыз. Өз
әдеттеріңізді байқайсыз.
№ 4 ... ... ... ... тиымдарға байланысты
мәселелерді тілге тиек еткенде, көбінесе былай дейді: «Жоқ десем, олар мұны
қабылдамайды», ... не ... ... олар менімен сөйлеспей
қояды.»
Осылайша өзгелердің шектеулерімізге, ұстанымдарымызға ... ... ... ... ... ... өз
ұстанымымыздан тыс қаламыз. Ал, мұндай азаматтың тұлғасы ... бір ... деу ... ... ... ... ... олардың неге,
қалай әрекет етулері ... ... ең ... ... біз ғана деп
ойлаймыз. Ал, бұл көбінесе «ол ... ... ... ... ... ... ... мағынаға келеді. Бірақ мынаны ұмытпауымыз керек, егер
біз өзгелерді талқылайтын болсақ, бізді де олар талқылайды. ... ... ... ... ... отырып, әрекет етуіміз керек.
Айналадағымыздағылардың шектеулеріне, тиымдарына құрмет көрсетуіміз керек.
Өз ұстанымдарымызға құрмет ... ... ... ... ... ... құрмет көрсетуіміз керек.
Әрбір тұлғаның бойында рухани еркіндік болу ... Егер ... ... ... өз ... ... сезіне аламыз.
№ 5 ереже. Бағдарлану. Көбіне көп адамдар өз істерінің дұрыс нәтиже
бермегендігін немесе ... ... ... ... ... ... шарттарынан бас тарта алмайды. Өзгелер өзі туралы әрдайым жақсы
ойда болу керек деп ойлайды. Адамдар көбінесе басқалардың ... ... ... ... ... үшін ... талаптарын
мақұлдайды. Осындай жалған, екіжүзді мақұлдаулар бізге ұстанымдар, тиымдар,
шектеулер қоюдан бас тартқызады. ... ... ... ... ... ... алу ... еленбей қалу қорқынышы. Мұндай
жандар ... ... үшін ғана ... ... ... егер
сүйіспеншілік көрмесе өздерін еленбей қалдық деп есептейді.
2. Ашу-ызадан қорқу. Адамдардың ашуланып, жек көруінен қорқу.
3. ... ... ... ... ... ... жалғыздықтан
арыламыз деп ойлап өзгелердің талаптарына мойынсұнады.
4. Ішкі дүниеміздегі «жақсы адамды» жоғалтып алу ... Біз ... ... ... ... қиналамыз. Олар сүюді әрдайым
«мақұл» деген мағынаға келеді деп ... ... ... ... ... Ең ... ... еркіндік тұрады,
сонан соң қызмет. Егер қорқыныштарыңыздан құтылу үшін қызмет етсеңіз,
табысқа жете ... 6 ... ... ... ... ... ... жауапкершілік міндетіңізді білуіңіз керек. Тиымдарымыздың
нәтижесінде пайда ... ... ... және ... ... орнына қойып көруіміз қажет. Өзгелерге ұнамайтын ұстанымдарды
белгілеп, олардың қиналуына жол бергеніміз сияқты, ... ... ... бетпе-бет келйде өзімізге қиындық тудырады. Ал сол ашу-ыза, ... ... ... ... ішкі ... жек көру ... мүмкін. Реніш, жек көру болған соң, әділ үкім бере алмаймыз.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... да дұрыс бағаландыруымыз қажет. Мұның ең тиімді шарасы, ешқашан
өтірік айтпау, достарымыздың ескертпелерін «жәрдем» деп санау.
№ 7 ... ... ... әрекетімізге байланысты оң немесе теріс
нәтижелер шығуы мүмкін. Қоғамда мойынсұнғыш, ... ... ... бас ... ... көреміз. Осындай адамдарға демеу беріп, олардың
одан ары жеке әрі тәуелсіз өмір ... ... ... ... өзін ... көрсе, көршісін де солай көруі керек. Әрдайым ... ... ... жайдарылық танытып, тиымдарын жайдары,
сіңімді ұстанымға айналдырғаны жөн. Мұның шарасы, сүйіспеншілік, ләззатқа
бөлене білу, өзгелерге ... ету және ... ... ... ... ұнататынын, нені қалайтынын, мақсаттарын, міндеттерін жақсы біледі
және дәлелдей алады. ... ... ... ... ... ... кетеді.
Жайдары жандар өзгелерді өзіндей көріп, сүйе білетіндер. Олар ... ... да ... ... алады.
№ 8 ереже. Қызғаныш. Тиымдар мен шектеулердің қызғанышқа ... ... ... мүмкін. Қызғаныш – бойымыздағы ең негізгі құлық ... Оның ... жері жоқ ... ... ... Ал,
қызғаныштың ең зиянды жағы, қалағанымыздың орындалмайтынына үзілді-кесілді
сендіруі, бізді ашкөз, тойымсыз ... ... Үміт пен ... ... ... ... уысымызға түсетінін ұмытпауымыз керек. Қойған
шектеулеріміз бен ұстанымдарымызға қызғаныш ... ... ... ... ... ... құлқына айналдырғанымыз жөн.
Басқалардың жеткен жетістіктеріне қызыға қарап, тілектестік ... де алға ... ... ... ... ... ... болады. Тіпті өзгелердің мінез-құлқына да қызыға
қарауымыз ... ... ... ... ... нені ... нені
қаламайтынымызды, неміз бар, неміз жоқ екенін т.б. ... ... ... не ... не ... емес екенін білген соң пайдалы, тиімді
шектеулер қоя алады.
№ 9 ереже. ... ... әрі ... әрі ... Яғни, не
ексе,соны орушы. Тиымдарға (шектеуге) байланысты мәселелердің туындауы
көбінесе, жайдары яғни ... ... ... ... алу ... кемшілігінен келіп шығады.
Ең мықты тиымдар, тұлғаның өзін қоғам, табиғат алдында еркін, табиғи
ұстауының нәтижесінде ... ... ... ... ... мен ... ... шектеп үлгерген. Рухани әрі сезім саулығымыз, ... ... ... ... ... ... барысын ойлаңызшы,
табысқа кенеліп, жеңіске қол жеткізгендер - әрдайым ... ... өз ... ... ... әлемдегі, табиғаттағы құбылыстар мен молекулалардың өзі бізге
«әрекет еткенде» ғана ... ... жету ... ... ... олар әрдайым әрекет етуде. Әлсіздік, пассивтік ешқашан ... ... ... ... ... түрде береді, бірақ
ешқашан діздің орнымызға істеуіміз ... ... ... Мұны жақсы
білуіміз керек. Ол, біздің әрдайым ізденісте, әрекетте, құқығымызды ... ... және ... ... қалайды. Кінә, тәжірибе
жасап жетістікке жете ... ... ... ... да ... ... ... үйрену деген сөз. Пассив, әлсіз түрде кері шегінбеуіміз
керек. Тиымдарымыз (шектеуіміз, ... тек қана ... ... талапкер болғанымызда ғана пайда болып, құралады.
№ 10 ереже. Сынақ. Тиым – жеке тұлғалық шекара. Қайдан ... ... ... ... ... ... ... қажетсінгеніңізді
білесіз бе? Өйткені, сіз ... ... ... ... ... ... алдындағы қарым-қытынастарыңызды реттеп отыруыңыз керек.
Қарым-қатынастарды реттеу жүйесіндегі тиымдардың рөлі зор. ... ... ... жеке ... ретінде «бар» екеніңіздің белгісі. Шектеулеріміз
бен тиымдарымыз өзгелер тарапынан ... соң, ... ... ... ... ... алады. Қарым-қатынастарымыздағы ... ... ... тиым қою ... мәселелеріміз бар.
Күнәлілік, жақсы көрілмеу, қарым-қатынасымыздың үзілуі, қорытынды ... ... т.б. ... ... қалғанбыз. Бұлардың бәрі
сүйіспеншілікті жоғалтып алғанымыздың нәтижесі. Демек, ... ... ... ғана ... ... ... ... баға беріледі.
Қорқыныштарымыздың себебінен жасырын тиымдар мен шектеулер ... ... ... ... ... тілмен «жоқ» деудің орнына,
өзімізді әлсіз түрде үндемей кері тартамыз. Басқаларға бізді ... ... ... ... ... ызадан булығамыз. Біреулердің
жауапкершіліксіздігінен туған қиыншылықтарды жалғыз ... ... бұл ... ... ... әсер ... айта алмаймыз. Ал,
бұлардың бәрін түсіністікті тілде, бейбіт ... ... ... ... ... ... және ... да, біздің де рухани саулығымызға
қажетті екенін ескергеніміз жөн.
Тиымдарға ... ... тиіс ең ... ... ... те, білдірмесек те олар әр тұлғада бар және әсер ... ... жер ... ... ... ережелер мен шектеулерді білмегендіктен
қалай қиналатын болса, біз де өз ... бен ... ... ... ... ... ашық түрде білдірілмесе
де, басқа жолдармен қимыл-әрекетімізден, бет-әлпетімізден ... ... ... ... есте ... ... дәстүрінде тиым салынған істер үшке бөлінеді:
1) Арам деп саналатындар;
2) Орындауына қатаң ... ... ... ... ... ... ... істер. Мұны «жиіркеніштілік, әдепсіздік» (мәкруһ) деп атайды.
3) Ғибадатты бұзатын ... Мұны ... ... деп ... деп ... – Ислам дәстүрінде істеуге қатаң түрде тиым
салынған істер: адам ... ... ... ... жасау, өтірік айту,
әке-шешенің бетінен алу, азғындық жасау және т.б. жатады.
Орындалуына қатаң шектеме қойылмаған, алайда айғақ ... ... ... ...... тән ... тиым салынған жиіркеніштілік;
тазаруға байланысты жиіркеніштілік.
Ғибадатты бұзатын істердегі «бұзушылық» - ... ... ... шартты немесе міндетті әрекеттерді орындау кезіндегі
бұзушылықтар, яғни, басталып қойған құлшылықтың бұзылуы жатады.
Жеткіншектер бұл ... ... ... белгіленбегендігін
білгені жөн. Бұл әрбір адамның жадында болуға тиісті ... ... ғана ... ... жас ... ... ... назарда ұстанар
заңдылығы десе болады. Осыған қарама- қайшы адамзаттық өсіп- өнуіне қажетті
бірден- бір ... ...... десе де ... ұғымын қарастырып көрелік.
Бүгінгі таңда тілектестік мағынасында қолданылып ... ... және ... жиі ... ... ... ұғымдардың
бірі. Психиатрияда, психологияның түрлі салаларында, айрықша ... ... ... ... ... ... жасалынып, маңызды мағлұматтар ұсынылуда. Бірақ сонда да бұл
тақырып жайлы әлі ашылмаған ... ... ... ... және ... ... – бір ... өзін басқа
бір адамның орнына қойып, оның сезімдерін және ойларын дұрыс ... ... ... өзгеге де соны тілеуі.
Жай ғана, қарапайым нәрсе сияқты болып көрінген бұл анықтаманың
астарында ... ... ... жатыр. Сондықтан да болар, эмпати сөзінің
анықталуы, халыққа жеткізілуі ұзақ уақытты талап еткен.
Қолданып отырған «эмпати» ... екі ... ... бар. ... ... «einfuhlung» және екіншісі, көне грек тіліндегі «empatheia»
ұғымдары. Екеуі де жоғарыдағы мағынаны береді.
Жоғарыда айтып өткен эмпати анықтамасы үш ... ... ... адамның басқа бір адаммен эмпати (тілектестік) құруы үшін мынадай
шарттар қажет:
1. Адам өзін ... ... ... ... болып жатқан жағдайларға
оның көзқарасының терезесінен қарау керек. Яғни, қарсы алдындағы адамның
феномонологиялық ... ... ... ... алаң ... ... ... адамның өзіндік феномонологиялық алаңы бар. Әр адам
өзін, қоғамды ... тән ... ... таниды. Яғни, әр адам дүниеге ... ... ... ... Егер бір ... ... ... дүниеге
оның көзқарас айнасынан қарауымыз, жағдайларды ол сияқты қабылдауымыз, ол
сияқты сезуіміз ... Сол ... ... ... соң, аз уақыт сол
қалыпта тұрып, біраздан кейін бұл ... ... өз ... ... керек,
егер бұлай жасай алмасақ, «эмпати» ... ... ... ... ... ... ... түсініп, өзімізді сол сияқты сезінуге
тырысуымыз керек.
2. Қарсы алдымыздағы адамның ойларын, ... ... ... ... (тілектестік) әдісін құрған боламыз. Тек ойын немесе тек сезімін
түсіну жеткілікті емес.
3. ... ... ... ... ... алдымыздағы адамның
роліне кіріп, бүкіл болмысымызды сол сияқты көзқарас, құлыққа айналдырып,
оның сезімдері мен ... ойын ... ... соң, осы ... ... ... ... қарсы алдымыздағы адамды жақсы түсінсек те,
оған бұл сезімімізді жеткізе алмауымыз мүмкін. ... ... екі ... ... 1) тіл, сөз; 2) ... достарымыз, замандастарымыздың халін ойлап, түсініп, біліп, жай
сөзбен білдіруге болады, бірақ іс-әрекет қашанда маңызды. Бұл ... ... іске асуы деп ... Тілектестік адамзатты
сүйіспеншілікке бөлейді. Сүйіспеншілік бар жерде ... ... өмір ... ... «симпатия» ұғымын ... ... ... ... эмпати – қарсы алдыңдағы кісінің кебін киіп, оған
тілектестігіңді жеткізу болса, симпатияда – қарсы ... ... ... ол ... ... ... ойлап түсіну шарт емес, тек қана ... ... ... ... «демеуші» болсаң болғаны. Бір адамды ... ... ... деу ... ... бір ... тұла бойын түсінуге
міндеттісің, симпатияда ... де, ... де ... ... ... екеуі екі түрлі ұғымдар. Бұл екі ұғым психологияға ХҮІІІ ғасырдың
орта шенінен бастап енген. Бұл ... ... ... ... ... ... (тілектестік) өте маңызды. ... ... ... ... оңай ... түсіреді.
Адамдар өздерімен тілектестік операциясының жүргенін байқағанда, өзгелердің
өздерін түсінгендерін, адам ... мәні бар ... ... ... ... мән берілу бізді жұбатады, өзімізді ... ... екі ... да ... ... жақ ... бір нәрсе келетінін,
бауырмашылдықты, бөлісуді, т.б. осы сияқты мінездерді үйренеді. Екінші жақ
өзгелерді сүюді, өзіне ... ... ... ... үй ... ... отбасынан шыққан
балалар, үй жануарларын ұстамайтын отбасынан шыққан ... ... ... ... ... ... Адамдар неғұрлым тілектестік
құлқына ие ... ... ... ... болып, қатынастарын
қалыптастырады.
Міне, осындай құлықтық жақсы әдеттер жеке тұлғаның бойында қалыптасса,
адамгершіліктің ... ... әлем ... ... ... ... болар еді.
Бірақ дүние адамзатқа сынақ әлемі ретінде берілгендіктен, әрине әртүрлі
терезелерден қарайтын, ... ... ие ... ... ... Олай болмағанда, сынақ әлемінің сыны кетер еді, ... ... ... де ... ... еді. Ал, осыларды түсіне
отырып, бізге түсетін міндет: Жаратушы берген ақыл және ... ... ... ... ... ... мәңгілік өмірге дайын болу.
Қорытынды
Ислам дәстүрінде адамгершілік ахлақтық борыштармен беріледі. Сонымен
бірге жақсы мінез-құлық міндеттері де ашып ... Адам ... ... бір заңдылықтар да бар. ... шек ... ... ... ... Біз ... ... осы
көтерілген мәселелерге жан-жақты таладама бердік. Ислам ... ... ... және ... емес ... де ... да ... жұмысы барысында жан-жақты көрсетілді. Адам өміріндегі ... ... ие ... бірі ... деп аталады. Ол жөнінде бес
ахлақтық ... ... ... ... психологиялық және
педагогикалық мүмкіндіктері ескеріле отырып «Адамгершілік мұраттары» деген
мектептер арқылы берілді. «Адамгершілік мұраттары» ... ... ... қағидаларды, үкімдерді, заңдылықтарды танытып, олардың
адамгершілік жағынан жетілуіне мүмкіндік ... ... ... Енді ... ... ... ... беріп кетейік.
Отбасы алдындағы борышымыз. Бір ұлттың немесе мемлекеттің ең ... ... ... ... ... бірге тұрып жатқан
адамдардың да ... ... ... бар. ... 1. Ата-ананың
балалары алдындағы борышы; 2. Балаларының ата-аналары алдындағы ... ... мен ... арасындағы борыштар.
Отан мен мемлекетіміз алдындағы міндетіміз. Біздің кең ... ... ... ... көп ... Отанымыз бар. Сол ... ... ... ... Әр адамның өз отанының, мемлекетінің алдында
міндеттері бар: 1. отаңдастар ... ... ... ... сол ... ... ... шығарады. Біздің борышымыздың
бірі сол заңдарды құрмет тұту. Өйткені осы заңдарды негіз ете отырып ... ... әрі ... ... 2. ... ... тапқан
қаражаттарының бір бөлегінен мемлекетімізге алым-салық төлеп тұрулары
керек. Бұл түсім арқылы Үкіметіміз отандастарымыздың ... үшін ... ... ... және тағы ... шараларды іске асырады.
Мысалы: ауруханалар, мектептер, үйлер, ... ... ... ... талап етіп отырған салықты уақытында түгел төлеп
отыру отандастарымыздың үлкен ... 3. ... ... тек қана ... Бұл ... мемлекетіміз өз еркіндігін өрі отандастардың
тыныштығын сақтау ... неше ... ... ... ... қаржы борышы салықпен, ал Отан ... ... ... қызмет
етумен орындалады. Уақыты келгенде әскерлік міндетімізді өтеу ... бір ... ... ... 4. ... ... алып ... қызметкерлерін отандастар сайлайды.
Сайлау кезінде сол іске лайық кісілерді Үкіметке ... ... ... ... ... дауыс беру де Отан және ... ... ... ... ... ... діні ... отырғандай,
бүкіл адамзат Адам-Ата мен Хауа -Ананың ұрпағы. Дүниеде түрлі түстегі,
түрлі ... ... өмір ... ... бірі мен бірінің
алдындағы борышы сияқты, мұсылман еместердің де алдында ... ... 1. ... ... ... де біздікі сияқты құрметті, ... ... Кім ... да бұл ... өмір ... құқылы. Дініміз көрсетіп
отырғандай ешкімді де әділетсіздікпен өлтіруге болмайды. Сондықтан Ислам
дінінде ... кісі ... ең ауыр ... бірі ... ... 2. Аллаһ
/Т/ барлық адамды еркін етіп жаратқан. Олар еріксіздікте, тұтқында болу
үшін жаратылмаған. ... ... ... мал ... ... ... ... бұл іске тыйым салды. Пайғамбарымыз: "Аналарынан еркін болып
туылған ... ... ... ... ... жоқ "-деген еді. 3.
адамдардың ... ... ... ... әр түрлі. Түрлі пікірдегі
адамдар кездеседі. Әр ... ... тән ... ... бар. Олай болса
бізге ұқсап ойламайтын адамдардың пікірін де ... ... ... ... мен ... ... ... абзал. Олардың жақсы ойларын
мақұлдап, теріс пікірлеріне орынды жауап беріп, олармен ... ... ... Пікірлердің бірдей болмауы олардың ... ... ... ... ... ... белгілі. Әрине
бұл күрес, пікірлер әлемін ... ... ... алып баратын жолды
көрсетеді; 4. Әр адамның ары мен ... ... Адам ең ұлы, ең ... Оның абыройын төгу үшін жала ... ... ... ... ... арам етіліп, қатаң түрде тыйым салынған; 5. адамның жаны
да, мүлкі де ... ... ... мүлкіне не байлығына зиян
тигізуге болмайды. Әділетсіздікпен, зұлымдықпен басқалардың мүлкін ... ... яғни ... ... ... ... ... басқалай
байлықтарып бүлдіру немесе малдарына зиян тигізу күнә болып есептелінеді.
Демек, әр адамның өмірін, мүмкін, намысын құрмет тұта ... ... ... ... ... ... ... борышымызды орындаған
боламыз.
Аллаһ тағала мен пайғамбарымыздың алдындағы ... да ... ... ... ... көрсетілен адамгершілік борыштары,
қағидалары мен ... ... ... ... ... ... дәстүріндегі ахлақи мәселелердің қарастырылуы
Кесте №1
Жеткіншектерді рухани-адамгершілікке тәрбиелеудің негізі
Кесте № ... ... ... ... ... № 3
|№ |Тақырыптар ... |
| | |5 |6 |7 |8 |
| | | | | | ... ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | ... ... ... | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | |+ |+ |+ |+ |
| | | | | | |
| | |+ |+ |+ |+ ... ... ... алдындағы | | | | |
| ... | | | |+ ... ... ... ... | | | | |
| ... |+ |+ | | ... |Отбасы алдындағы | | | | |
| ... | | |+ |+ ... ... және ... ... | | | |
| ... |+ |+ |+ |+ ... ... ... ... | | | | |
| ... | | |+ |+ ... ... ... | + | + | | +|
| | | | |+ | ... |Жақсы және жаман мінез- | | | | |
| ... |+ |+ |+ |+ ... ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... ... ... |+ |+ |+ |+ |
| ... | | | | ... ... ... қалыптастыру мазмұны
Кесте № 4
|1)Рухымызды негізсіз | Аллаһты танып, білу; Жалғыз ... ... ... жалған ... ету; ... ... ... ... ... ... сену; Жаман ойдан, сөзден бойымызды |
| ... ... ... ... және ... | Өзінің жан дүниесін билеп, нәпсісін ... ... ... ... оқу, ... ... |
| ... тырысу; Күнәлі істерден сақтануға |
| ... ... нық ... Жан ... |
| ... ... таза ұстау. ... ... және ... ... ... ... ... |
|білімдермен |жетілдіруге, ... ... ... ... |
|қаруландыру |алу жолына шек қоймау; Біліктілік негізінің |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... мен | Дұшпандық, ашу, басқалардан қызғану, өтірік|
|жағымсыз мінез- ... ... ... ... ... |
|құлықтан тазарту |құрметсіздік, мейірімсіздік, менмендік, |
| ... ... ... т.б. ... ... ... мен | ... мейірімділік, шыншылдық, батылдық, |
|тамаша мінез- ... ... ... ... |
|құлықпен безендіру ... ... ... ... |
| ... ... тұру, т.б. ... ... ... бағыттылық ережесі
Кесте № 5
-----------------------
8. Қызғаныш «Бар болса, бере алмайды. Жоқ болса, көре алмайды.»
Тиымның он ережесі
6. Бағаландыру
«Өз- өзіңді бағалай біл, ... ... ... ... ... ... сынау оңай.»
9. Әрекет «Әрекет, әрекет түбі - берекет.»
4. Сый- құрмет
«Сіз, біз ... жылы сөз – ... ... Қуат
«Егер мықты болсаң, нәпсіңді тізгіндеп ұста!»
2. Жауапкершілік «Ынта болса адамда, қиын іс жоқ ғаламда.»
7. Жайдарылық «Жайдарылық – ... ... ... ... ... мақсатына жете алмас.»
1. Себеп және нәтиже - өмірдің негізі
«Не ексең, соны орасың.»
Діни еңбектер арқылы ашып көрсету
Өзге ... ... ... ... ... ... ... белгілеу
М
ІНДЕТТЕР
І
Діннің бар-лық негізін қамту
Кітап-ты түсін-діру
Тәфсір-лермен талдама беру
Билік туралы пікір ортағына ие дін ғалымда-рының келісімі-мен болған
еңбектер, дүниелер
ӘРЕКЕТ
МАҚҰЛДАУ
Қ
А
Й
Н
А
Р
К
Ө
З
І
Құранда, ... ... ... ... ... беру
С
Ү
Н
Н
Е
Т
С
А
Л
Ы
С
Т
Ы
Р
У
Ж
И
Н
А
Қ
Т
А
У
К
І
Т
А
П
Н
Е
Г
І
З
І
Рухтың өскелең болуын қарастыратын жарлықтарды орындау
Ахлақтық биліктер ... ... ... байланысты іс- әрекеттер
Нашар сезім, ойлар мен іс- әрекеттен тазару
Ахлақ негізі
Қ
Ұ
Р
А
Н
К
Ә
Р
І
М
СӨЗ
Адамгершілік ізгілігі мен сенім ... ... жолы ... ... діни ... ... ақиқаттығы мен Мұхаммед ғ.с. пайғамбарлығына сенім (тәухид)
Ислам діні

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық салт- дәстүрдегі тәрбиенің маңызы9 бет
Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері67 бет
Мектепке дейінгі балалардың халық тәрбиесі5 бет
Халықтық тәрбие әлеуметтік-педагогикалық құбылыс ретінде6 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
Қазақ халқының әдеп-ғұрпы9 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Ұлттық салт-дәстүрлер – ұрпақ тәрбиесінің пәрменді құралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь