Жүсіпбек Аймауытұлының өмірбаяны

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

1 тарау Жүсіпбек Аймауытұлының өмірбаяны
1.1 Ж. Аймауытұлының өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Ж. Аймауытұлының шығармашылық жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

2 тарау Ж. Аймауытұлының психологиялық еңбектеріне талдау жасау
2.1 “Психология” кітабы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.2 Ж. Аймауытұлының педагогикалық психологияға арналған еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.3 Ж. Аймауытұлының еңбектеріндегі ұлттық терминология мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

3 тарау Ж. Аймауытұлы еңбектеріндегі кәсіп таңдау мәселесі
3.1 Кәсіби бағыт . бағдар берудің психологиялық астарлары ... ... ... ... 29
3.2 Мінездің жіктелуіне байланысты мамандық таңдау ... ... ... ... ... ... .37
3.3 Кәсіп таңдау жолында жастарға көмек беру ... ... ... ... ... ... ... ...50

4 Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

5 Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

6 Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
Кіріспе

Зерттеудің өзектілігі.
Халќымыздың ғасырлар бойы біртіндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы тоталитарлық режим кезінде орасан зор күйзеліске түсіп, тоқырап қалғаны қазір екінің біріне мәлім бола бастады. Бұл жағдай өскелең жас ұрпақтың туған халқының мәдениеті мен салт-дәстүрінен ажырап қалуына, мәңгүрттер қатарының көбейе түсіуне мықтап әсер етті. Жас өспірімнің ата-баба мұраларынан толық қол үзіп қалмауы – елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі критерийлері екендігі дауссыз.
Осы айтылғанға орай ғалымдарымыз халқымыздың сан ғасырлық рухани мұрасын, әсіресе оның тәлім-тәрбие, ұлттық педагогика мен психологияға байланысты асыл қазыналарын, ғылыми-теориялық биіктен талдап, зерделеп көрсете білуі тиіс.
Психология ғылымының тарихын зерттеуде бұрынғы Одақ көлемінде біраз іс тындырылғанын айта кеткен абзал. Мұндай ғалымдардың қатарына: А. Н. Ждан, А. А. Никольская, А. В. Петровский, А. А. Смирнов, В. М. Теплов, М. Г. Ярошевский /Ресей/ ; Г. С. Костюк, Д. Ф. Николенко, М. А. Мацейкив /Украна/; Р. Г. Натадзе, А. С. Прангишливи /Грузия/; Р. Е. Устоев /Тәжікстан/; А. Абдусаттаров, М. Вахидов /Өбекстан/; Ш. С. Агаев, А. С. байрамов, А. Т. Баќшалиев /Әзірбайжан/; М. А. Мазманян, Л. А. Саакян /Армения/; А. С. Гучас /Литва/ ; Я. М. Анспак, И. Э. Плотниек /Латвия/; К. А. Рамуль /Эстония/, т.б. еңбектерінде бұрынғы ССРО еліндегі психология ғылымдарының тарихы, оларда көтерілген іргелі де келелі теориялыќ проблемалар мен әдіснамалық арналар жайлы кесек зерттеулер жүргізіліп, диссертациялар қорғалды, ғылыми еңбектер жарық көрді.
Қазақстан жағдайында да ұлттыќ тәлім-тәрбие саласының єр түрлі проблемалары, әсіресе қазақ психологиясының сан ғасырлық тарихы зерттеу объектілеріне айналып келеді. Тек соңғы жылдары ғана осы салада бірнеше диссертациялар қорғалып, жекелеген еңбектер жарық көрді. Бұлардың ішінде А. Ақажанованың, Н. Жєнділдиннің, К. Жөкештің, Н. Елікбаевтің, Қ. Жарықбаевтың, Т. Тәжібаевтің, В. Чистортын т.б. еңбектерін аймар едік.
Сондай-ақ, қазаќ халқының психологиялық мұрасының қазіргі кезде жекелеген мєселелеріне арналған зерттеулер /Ә. Алдамұратов, С. Жақыпов, Ж. Намазбаев, К. Өмірбекова, Р. Сүлейменова, Қ. Рахымбеков, Ж. Түрікпенұлы т.б. / бар.
Халқымыздық он төрт ғасырлық тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінің тарихындағы аса көрнекті ғұлама тұлғалар көптен бері зерттеу объектісіне айнала бастады. Ғалымдарымыз Әбу Насыр әл-Фарабидің, Жүсіп Баласағұнидің, Махм±діњгек Ќашќаридіњ, Ыбырай Алтынсаринніњ, Абай Ќ±нанбаевтыњ, Шєкєрім Ќ±дайберді±лыныњ, М±хтар Єуезовтыњ , Маѓжан Ж±мабай±лыныњ м±раларын педагогикалыќ жєне психологиялыќ т±рѓыдан талдауѓа, диссертациялар ќорѓалды. Сондай-аќ, «ќазаќ халќыныњ тєлімдік ой-пікірлер антологиясы» /Алматы. – Рауан. – 1995/, «Ќазаќ тєлім-тєрбиесі» /Алматы. – Санат. – 1995/, «Ќазаќ психологиясыныњ тарихы» Алматы. – Ќазаќстан. – 1996/ т.б. осы секілді ірг елі ењбектер жарыќ кµрді.
Тоталитарлыќ режим т±сында ќуѓын-с‰ргінге ±шыраѓан халќымыздыњ аса кµрнекті ѓалымдары, ќоѓамдыќ ќайраткерлер – А. Байт±рсын±лыныњ, Х. Досм±хамед±лыныњ, М. Дулатовтыњ, Нєзипа Ќ±лжанованыњ, М±нара±стафа Шоќайдыњ тєлім-тєрбие саласындаѓы ѓылыми м±ралары зерттеле бастады.
Осы орайда ХХ ѓасырдыњ бірінші ширегінде жазыќсыз жапа шеккендердіњ бірі – Ж‰сіпбек Аймауыт±лыныњ /1889 – 1931/ алатын орны ерекше. К‰ні б‰гінге дейін б±л ѓ±лама туралы тµрт диссертация /Р. Досжанова, Ќ. Єбдікова, Д. Ќ±саинов, Г. Шоќымова /, екі монография /С. Ќирабаев, Р. Саѓынбек±лы/ жазылѓан. Аталмыш зерттеулерде Ж. Аймауыт±лыныњ психология ѓылымы саласындаѓы мұралары тікелей сµз болмайды. Бұл зерттеушілер м±ұны µздеріне маќсат етіп ќоймаѓан. Б±л жерде тек профессор Ќ. Жарыќбаевтыњ ѓ±лама ѓалымныњ психологиялыќ м±расы жайлы жазѓан бірнеше ењбектерін атап µтеуміз ќажет. Єріне, осы автор да Ж‰сіпбек Аймауыт±лыныњ психологиялыќ кµзќарастарын жан-жаќты талдауѓа алмаѓан жєне аталмыш таќырыпты терењдете зерттеуді µзіне маќсат етіп ќоймаѓан.
Олай болса, Ж.Аймауыт±лыныњ жалпы психологиялыќ м±расы, єсіресе оныњ педогогикалыќ психология саласындаѓы кµзќарастары осы кезге дейін зерттелмей отырѓандаѓы, м±ныњ еліміздегі ±лттыќ психология ѓылымыныњ тарихына да, ќазіргі к‰н талабына ќажеттілігі зор екендігі туындап, бізді осы таќырыпты арнайы зерттеуге альп келді.
Зерттеу объектісі. Ж. Аймауыт±лыныњ тєлім-тєрбиелік м±расы.
Зерттеу пєні. Ж. Аймауыт±лыныњ педагогикалыќ психология саласындаѓы кµзќарастары, оныњ ќазаќтыњ ±лттыќ психология ѓылымына ќосќан ‰лесі мен алатын орны.
Зерттеу маќсаты мен міндеттері. Ж. Аймауыт±лыныњ педагогикалыќ психология саласындаѓым±раларына талдау жасап, оларды теориялыќ жаѓынан сипаттау. Ќазаќ елінде ХХ ѓасырдыњ ілкі ширегінде – аќ психология ѓылымыныњ µзіндік болмыс – бітімініњ ќалыптаса бастаѓанын дєлелдеу, оларды єлемдік психология ѓылымыныњ тарихымен сабаќтастыра зерттеп, еліміздегі ќазіргі психология ѓылымыныњ баѓыт-баѓдарымен ‰ндестіру.
Зерттеудіњ єдіснамалыќ /методологиялыќ/ негізі. Зерттеу ж±мысы диалектикалыќ – материалистік, детерминистік, тарихи - салыстырмалы ±станымдарына, сондай-аќ, ќоѓамдыќ жєне гуманитарлыќ ѓылымдардыњ /педагогика, саясаттану, єдептану, эстетика, тарих, этнология т.б./ теориялыќ астарларын негізге ала отыра ќазаќ халќыныњ ѓасырлар бойы ќалыптасќан тєлім-тєрбиелік ой-пікірлерініњ даму тарихын кµрсетуге баѓытталѓан. Ќазаќ халќыныњ психологиялыќ ой – пікірі тарихыныњ Єбу
Пайдаланған әдебиттер тізімі:
1. Ж.Аймауытов Тәрбиеге жетекші. Орынбор 1924ж.
2. Ж.Аймауытов Психология. Қызылорда. Ташкент 1926ж. 372 бет.
3. Ж.Аймауытов Комплекспен оқыту жолдары. Алматы 1929. 113 бет.
4. Ж.Аймауытов Психология. Жан жүйесі және өнер таңдау. Алматы. Рауан. 1995. 311 бет.
5. Ж.Аймауытов Тәрбие. Қазақ мектебі. 1989. № 5.
6. Ж.Аймауытов Таңдамалы шығармалар. 1-ші том. Алматы. Жібек Жолы. 2002 жыл.
7. Климов Е.А. Как выбрать профессию. Москва 1970.
8. Климов Е.А. Основы производства. Выбор профессии. Москва 1987.
9. Түрікпен-ұлы Ж. Кәсіптік бағдар. Алматы 1995.
10. Түрікпен-ұлы Ж. Абишева Ж.А. Психолог-педагогические осныовы проф.ориентационной работы в школе. Алматы 2004.
11. Тойшыбаев Ж.Р. Кәсіп таңдау. Алматы 1990
12. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Оқулық Алматы Білім 1993
13. Әшімханов Д. Бес арыс. Алматы Жалын 1996
14. Баширова Ж.Р Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік бағдар. Алматы Мектеп 1986.
15. Захаров Н.Н. Профессиональная ориентация школьников. Москва 1988
16. Калугин Н.И. Сазонов А.Д. Симоненко В.Д. Профессиональная ориентация учащихся. Москва 1983
17. Қалназаров Ғ. Халықтық педагогика және кәсіби бағдар. Қазақстан мектебі. 1993 № 7
18. Тәжібаев Т.Т. Жалпы психология Алматы 1993
19. Павлютенков Е.М. Формирование аотивов выбора профессии/ под. редакцией Б.А. Федоршина Киев 1980
20. Профконсультационная работа со старшекласниками/ под.ред. Б.А. Федоршина Киев 1990
21. Шавир П.А. Психология профессионального самоопределения в ранней юности Москва 1981
22. Чистяков С.Н. Захарова Н.Н. Профессиональная ориентация школьников: вопросы организации и управления Москва 1987
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................
............................................2
1 тарау Жүсіпбек Аймауытұлының өмірбаяны
1.1 Ж. ... Ж. ... ... ... Ж. ... ... ... талдау жасау
2.1 ... ... Ж. ... ... ... ... Ж. ... еңбектеріндегі ұлттық ... ... Ж. ... еңбектеріндегі кәсіп таңдау мәселесі
3.1 Кәсіби бағыт – бағдар берудің психологиялық астарлары................29
3.2 Мінездің жіктелуіне байланысты мамандық таңдау…......................37
3.3 Кәсіп таңдау жолында жастарға ... ... ... ... ... ... ... бойы біртіндеп қорланып қалыптасқан
рухани ... ... ... кезінде орасан зор күйзеліске
түсіп, тоқырап ... ... ... ... мәлім бола бастады. Бұл
жағдай ... жас ... ... ... мәдениеті мен салт-
дәстүрінен ажырап қалуына, мәңгүрттер қатарының ... ... ... ... Жас ... ... ... толық қол үзіп қалмауы
– елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі критерийлері ... ... ... орай ... ... сан ғасырлық рухани
мұрасын, әсіресе оның тәлім-тәрбие, ұлттық педагогика мен психологияға
байланысты асыл ... ... ... ... ... ... тиіс.
Психология ғылымының тарихын зерттеуде бұрынғы Одақ көлемінде
біраз іс ... айта ... ... Мұндай ғалымдардың қатарына: А.
Н. Ждан, А. А. Никольская, А. В. Петровский, А. А. ... В. ... М. Г. ... ... ; Г. С. Костюк, Д. Ф. Николенко, М. А.
Мацейкив ... Р. Г. ... А. С. ... ... Р. Е. ... А. ... М. Вахидов /Өбекстан/; Ш. С. Агаев, А. С.
байрамов, А. Т. ... ... М. А. ... Л. А. ... А. С. Гучас /Литва/ ; Я. М. Анспак, И. Э. Плотниек ... А. ... ... т.б. ... ... ССРО ... ғылымдарының тарихы, оларда көтерілген іргелі де ... ... мен ... ... ... ... зерттеулер
жүргізіліп, диссертациялар қорғалды, ғылыми еңбектер жарық көрді.
Қазақстан жағдайында да ... ... ... єр ... ... ... ... сан ғасырлық тарихы
зерттеу объектілеріне айналып келеді. Тек ... ... ғана осы ... ... ... жекелеген еңбектер жарық көрді. Бұлардың
ішінде А. Ақажанованың, Н. Жєнділдиннің, К. Жөкештің, Н. ... ... Т. ... В. ... т.б. еңбектерін аймар
едік.
Сондай-ақ, қазаќ халқының психологиялық мұрасының ... ... ... ... ... /Ә. Алдамұратов, С.
Жақыпов, Ж. ... К. ... Р. ... Қ. ... ... т.б. / бар.
Халқымыздық он төрт ғасырлық тәлім-тәрбиелік ... аса ... ... ... ... бері ... ... бастады. Ғалымдарымыз Әбу Насыр әл-Фарабидің, Жүсіп
Баласағұнидің, Махм±діњгек Ќашќаридіњ, ... ... ... ... ... ... ... , Маѓжан
Ж±мабай±лыныњ ... ... жєне ... ... диссертациялар ќорѓалды. Сондай-аќ, «ќазаќ халќыныњ тєлімдік
ой-пікірлер антологиясы» ...... – 1995/, ... тєлім-
тєрбиесі» /Алматы. – Санат. – 1995/, «Ќазаќ психологиясыныњ тарихы» Алматы.
– Ќазаќстан. – 1996/ т.б. осы ... ірг елі ... ... ... ... ќуѓын-с‰ргінге ±шыраѓан халќымыздыњ аса
кµрнекті ѓалымдары, ќоѓамдыќ ... – А. ... ... М. ... ... ... М±нара±стафа
Шоќайдыњ тєлім-тєрбие саласындаѓы ѓылыми м±ралары зерттеле бастады.
Осы орайда ХХ ѓасырдыњ бірінші ... ... жапа ...... ... /1889 – 1931/ ... орны ерекше. К‰ні
б‰гінге ... б±л ... ... тµрт ... /Р. ... Ќ.
Єбдікова, Д. Ќ±саинов, Г. Шоќымова /, екі монография /С. ... ... ... ... ... Ж. Аймауыт±лыныњ психология
ѓылымы саласындаѓы мұралары тікелей сµз ... Бұл ... ... ... етіп ... Б±л ... тек профессор Ќ.
Жарыќбаевтыњ ѓ±лама ѓалымныњ психологиялыќ м±расы жайлы ... ... атап ... ... ... осы ... да Ж‰сіпбек
Аймауыт±лыныњ психологиялыќ кµзќарастарын ... ... ... аталмыш таќырыпты терењдете зерттеуді µзіне ... ... ... ... ... психологиялыќ м±расы, єсіресе
оныњ педогогикалыќ ... ... ... осы кезге дейін
зерттелмей отырѓандаѓы, м±ныњ еліміздегі ... ... ... да, ... к‰н талабына ќажеттілігі зор екендігі туындап, бізді
осы таќырыпты арнайы зерттеуге альп ... ... Ж. ... тєлім-тєрбиелік м±расы.
Зерттеу пєні. Ж. Аймауыт±лыныњ педагогикалыќ психология саласындаѓы
кµзќарастары, оныњ ќазаќтыњ ... ... ... ... ... алатын орны.
Зерттеу маќсаты мен міндеттері. Ж. Аймауыт±лыныњ педагогикалыќ
психология ... ... ... ... ... жаѓынан
сипаттау. Ќазаќ елінде ХХ ѓасырдыњ ілкі ширегінде – аќ ... ... ...... ... ... ... оларды
єлемдік психология ... ... ... зерттеп,
еліміздегі ќазіргі психология ѓылымыныњ баѓыт-баѓдарымен ‰ндестіру.
Зерттеудіњ єдіснамалыќ /методологиялыќ/ ... ... ...... ... тарихи - салыстырмалы
±станымдарына, сондай-аќ, ќоѓамдыќ жєне ... ... ... ... ... тарих, этнология т.б./
теориялыќ астарларын негізге ала отыра ... ... ... бойы
ќалыптасќан тєлім-тєрбиелік ой-пікірлерініњ даму ... ... ... ... ... ой – ... ... Єбу
Насыр єл-Фарабиден басталатын, кейіннен А. Ќ±нанбаев, Ш. ... ... Ѓ. ... М. Ж. Кµпей±лы, т.б. ѓ±ламалар жалѓастырды,
теориялыќ т±жырымдарына негізделе отырып, б±лардыњ Ж. ... ... ... ... ... ... идеясы мен гипотезасы. Аймауыт‰лыныњ рухани
м±нара±расы наќты ѓылыми педакогикалыќ ... ... ... ... ... ілкі бастауы, бастапќы т‰п – тµркіні ... ... Ж. ... ... ... жан – ... зерттелген
жаѓдайда , м±ныњ негізінде ѓылыми оќу – єдістемелік баѓдарлама ... ... ... ќауым тєлім – тєрбие ісінде пайдаланатын болса, б±л
жєйт оќушылар мен ... ... ... ...... ... олардыњ ой µрісі мен д‰ние танымын кењейте ... ... ... ... - ... жєне ТМД ... ... – гуманитарлыќ, педагогикалыќ – психологиялыќ, этнографиялыќ,
этика, эстетикалыќ єдебиеттерді салыстыра ... ... ... ... ... ... ... єдебиеттер
жинастыру, осы мєселеге байланысты ќорѓалѓан диссертациялармен танысу.
Екінші ... Ж. ... ... ... ... белгілі ж‰йеге келтіріп, оның
ішінен қазіргі кезеңге аса ... ... ... ... оларды зерттеуіміздің негізгі желісі ету. Зерттеу барысында
жиналған материалдарды теориялық ... ... ... ... әдістері. Тарихи тұрғыдан жазылған орыс, қазақ тілдеріндегі
әдебиттерге ... ... ... , ... ... мұраларын тарихи, салыстырмалық, өмірбаяндық, контент-
анализ әдістері мен ... ... ... ... ... ... қазан төңкерісінде дейінгі
қазақстандық, шетелдік, бұрынғы ... ... ... ТМД елдеріндегі
ғалымдардың /философтар, саясаттанушылар т.б./, әр заманда өмір ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік мұрасын талдауға алған
зерттеулері /баспа беттеріндегі ... ... ... Мұнымен бірге Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік
архивінен, Қазақ Республикасы ұлттық кітапханасының сирек кітаптар ... ... ... және ... ... Аймауытұлының
педагогикалық психлогия саласындағы мұралары қазақ ... ... ... аса ... ... бөлігі болып
табылады. Мұны жалпы білім беретін орта ... ... және ... оқу орындарындағы «Психолгия тарихы», ... ... ... курсын оқытуда негізгі материал ретінде ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарының
негізгі ұстанымдарын, оның Дж. Уотсон, П.П.Блонский ... ... ... рет ... ... ұлттық педагогикалық психологияның ... ... ... екендігі, оның бұл саладағы қайталанбас
өзіндік орны анықталады.
-Ж. Аймауытұлының педагогикалық ... ... ... ... орай ... дәрістің бағдарламасы құрастырылады.
I тарау ... ... ... Жүсiпбек Аймауытовтың өмiрi.
Екi заман шекарасында көзiн аша бастаған ... ... ... ... баскөтерерi болып ,оның қамы ... мен ... ... тауға да,тасқа да соғып, ақыры бiр кездерде ... ... ... заңдылықты бұзудың құрбаны
болып кеткен арыстарымыздың ... ... ... ... ... прозашы, рамашы сыншы, публицист, аудармашы. Әдебиеттiң әр
алуан жанрларында белсендi қызмет ете ... ... жаңа ... негiзiн салушылардың алды легiнде болды. Көптеген iрi ... жаңа ... ... ... 1889 жылы ... ... Павлодар уезiнде
Қызылтау болысының бiрiншi ауылында ... Арғы ... ... ... Бiрақ Жүсiпбектiң өз әесi ... та, оның ... да ... ... адамдар екен. Руы-Сүйiндiк. Бұл жағынан
келгенде , Сүйiндiк ... ... ... ... ... ақындар
Сұлтанмахмұт Торайғыров , Мәшкүр ... ... ... әрi
жерлес , әрi аталас . Жүсiпбектiң 15-жасқа дейiнгi өмiрi ... ауыл ... оқып ... ... әр қилы
молдалардың, өз айтуынша, Жүнiс Қожа, Шаймерден Қожа, Қожаахмет Қожа,
Қапар ... ... ... ... ... едәуiр бiлiм алады.
Содан кейiнгi бiраз ... өзi де ... ... бала оқытады.
“Қартқожа» романында Жүсiпбек Аймауытов бала ... ... де ... осы ... ... жылы Жүсiпбек молдалықты тастап, Баянауылға барып орыс мектебiне
түседi. «Оспанның(Аймауыттың iнiсi) ... ... ... ... ... едi. ... соның үйiнде жаттым. ... бiр ... ... ... ... жылы ... ... ауыл
шаруашылық школiне барып емтихан ұстадым» - ... ... ауыл ... ... ұзақ оқи алмайды. Бiр айдай
ауыл шаруашылық ... ... одан ... екi ғана ... ... ... ... режимi мен әдiлетсiздiкке қарсы ... ... ... ... шығып қалады. Осыдан кейiн
бiраз уақытын ол ауылда бала ... ... ... ... ... ... ... 1911 жылы Керекуге
келiп, екi ... ... ... ... ... сол
мектепте , кейiн ... бiлiм ... 1914 жылы ... семинариясына түседi, оны 1919 жылы бiтiредi. ... ... ... ... ... қызмет
сапары 1919 ... ... жылы ... Алашордадан бөлiнiп, Кеңес үкiметi ... ... ... ... ... , ... кеңес жұмыстарын атқарады. 1920 жылы ... ... ... ... қатысады,сол жылы ... ... ... ... ... ... кейiн Қазақ АССР ... ... ... ... ( ... ... болып )
қалады. 1921 жылы Семей губерниялық оқу бөлiмiнiң меңгерушiсi, кейiн ... тiлi » ... ... ... iстейдi. 1922-1924 жылдары
Қарқаралыда мектеп мұғалiмi, ал, ... ... ... ... Ақ жол » газетiнiң редакциясында қызмет атқарады. ... ... ... ... Шымкент педагогтiк техникумының директоры болады . Ара-
тұра сол ... ... ... ... ... ... халқына жәрдем ұйымдастырып, жиналған малды « өзi ... ... ... ... ... ... ... Содан 1929
жылы « Қазақстандағы ұлтшылдық ... ... бар » ... қайта тұтқынға алынады.
1931жылы Жүсiпбек Аймауытов 42 ... ... ... ... қыршынынан қиылды.
Алғаш өлең жазумен әуестенiң Жүсiпбек 13 жастан деп санайды.«Дұғалық
жазатын кiшкене қара шолақ ... ... ... ... ... бiр
кемпiрдi,көшкенде байталға мiнбеймiн деп әкесiн ренжiткен қызды өлең қып
жазып қойғанымды әкем ... ... әлi ... ... соңғы
өлең жазғаным 19-20 жастар кезiмде болса ... Бiр бала ... өлең ... бар. 1912 жылы ... ... ескi
дәптерiмде әлi сақтаулы. Абайға елiктеппiн. Ең ... ... ...
1913 жылы болса керек , бiр ақылық алыпсатардың болыс болам деп ... бiр ... шай ... , елдiң қулары болыс қоямыз деп, шайларын
алдап алып , бос қайтқаның ... едiм. Бұл ... ... ... Сол ... ... қалам ұстауыма үлкен себеп болды. 1916
жылы ... ... ... ... ... жаза бастадым.Алғаш
жазған 5 перделi пьесам жарыққа шықпады » -деп жазған.
Оқуы мен ... ... ... 1914 ... ... , ... ... болған кезiнде Жүсiпбектiң ... ... ... ... ... Шәкәрiм ,Көкпай , Сұлтанмахмұт ... ... , Иса ... , ... ... , ... , Әмiре сияқты
әдебиет , өнер ... ... мұра аса бай. Оның ... ... ... ... « Күнiкейдiң жазығы» повесi мен көптеген әңгiмелер,
« Рабиға » , « ... , « ... қыз », « Ел ... », ... » ,« ... » атты ... ... мен « Нұр күйi » ... ... ... ... сын ... мен ... кiтаптар, оқулықтар бар. ‡з кезiндегi газет-журналдар ... ... ... да бiрсыпыра.
Әлеуметтiк төңкерiстер заманында өмiр сүрген Аймауытов ... ... ... аса бай ... ... мұра ... ... В.Гюго, Г.Мопассан, А.Дюма, А.С.Пушкин, ... ... ... ... « ... ... ... қазақ тiлiне аударды. Педогогикалық психология, методика,
эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... сын
саласына қатысты, сан алуан публицист мақалалар жазды.
1918-1919 жылдары ... ... ... « Абай » ... ... деген біркеншiк атпен , Әуезовпен бiрлесiп, ... және ... (1918 №2) , « ... ... ақындар » ( 1918
№3) деген мақалалар жазды.
1.2 Жүсiпбек аймауытовтың ... « ... » ... 1926 жылы тұңғыш рет Қызылорда
қаласында жеке кiтап болып ... . Бұл- ... ... ... ... оның әлеуметтiк арпалыстар кезiндегi ... ... ... ... ... ... ... алғашқы көлемдi шығармасы. Онда қазақ ауылының революция
алдындағы және ... ... ... ... , ... ... ... жаңаша ұмтылысы шыншылдықпен бейнеленедi.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының ... мен оның 1917 ... ... ... қазақтарын ел iшiндегi ... ... « ... » ... ... революциясы мен
азамат соғысының оқиғалары роман сюжетiне желi боп ... ... ... да, оның елi, ... да осы ... ... ... есiн жинап , iлгерi басады , болашаққа ққарайды.
Романда айрықша көзге түсетiн ...... ... аулы
өмiрiнiң жүдеулiгi , қоғамдық әдiлетсiздiк. Мұны бiз Қартқожа ... ... ... ... , ескi ... әлдiнiң әлсiзге
жасаған ... ... , осы ... қақтығыстардан танимыз.
Шығарма қаһарманы жайындағы жазушы толғанысында ... ... ... ... қазақ ортасынан шыққан жас Қартқожаны « ... ... ... ... , ер ... ... ... жалынды
жастардың » қатарынан көргiсi келедi. Оның халықтың ойлары ... ... ... ... ... тiлi – жазушы шеберлiгiнiң айқын ... ... ел ... , дала ... , ... ... ... оқырманның көз алдына жайып салып отырады.
Бұл « ... » ... ... , ... ... қоса
қазақ романының тарихындағы ... ... , ... да аша
түседi.
« Ақбiлек » - жеке кiтап болып басылып ... ... ... « әйел ... » журналының 1927-1928 жылдар iшiндегi бiрнеше
санында жарияланған . Бiрiншi рет 1989 жылы ... ... ... ... ... ... » ... жағынан « Қартқожа » романымен үндес. Егер
« Қартқожада » ... ескi ... ... ... теңсiздiкте
өмiр кешкен қазақ жiгiтiнiң ... ... , ... күрес жолына
шыққан суреттесе, «Ақбiлектеде » осы идеяны ... ... ... ... ... қорлық көрген қазақ
қызының жаңа заман шындығын ... , өз ... табу , ... ... болуы бейнеленедi.
Жазушы халықтық көзқарасы ... ... мен ... ... ара ... рушылдық , жiкшiлдiк , пендешiлiк ұсақ
мiнездерден ... ... ... ... бере ... Ол тұрмыс – салттың ұнамсыз ... да ... ... ... ... ... ... зорлықы көре ... ... ... »- бiр қыздың тағдыры негiзiнде әлеуметтiк революциялар
дәуiрiндегi қазақ ... ... ... ... қазақ
романының бiрi .
« Күнекейдiң жазығы » ... 1928 жылы « Жаңа ... ... жарияланған. Мұның да тақырыбы әйел тағдыры.
Повестте сол кездегi ел iшiндегi қыз ... , көшу , ... ... ұйымдастыруы , халықтық әзiл- қалжыңдар ... ... мол. Ол өмiр ... , ... ... түсiнуге қажет
этнографиялық материалдар бола ... өлең ... ... ... тiлi ... жаңа бiр ... танытады. Оның ырғақты прозасы ескi
рухани ... ... ... ... халықтың жаңа жанрды
игерудегi өзгеше тарады.
Жүсiпбектен қалған бiрталай әңгiме бар. Олар « ... ... »( 1918 ), « ‡мiр ... осы ма » , « ... ойын , ... ... ( 1923 ), « Елес », « Оралдан поезд өткенде », « Қойшы ... Жаңа ... аяқ ... », « ... ... » ( 1924 ) , ... » , «Жол ... » , « Көшпелi көжебай » , « әншi » ( 1925 ) , ... ... ... » ( 1926) т.б. ... көбi ... ... беттерiнде жарияланған. Әңгiмелермен қатар
баспасөз беттерiнде Жүсiпбек ... ... ... , ... , ... аз емес .
Жүсiпбек әңгiмелерi , негiзiнен , жазушы өмiр ... ... ... ... ... ел ... ... , адам
психологиясындағы жаңалық , әлеуметтiк ... пен оған ... , өнер ... , ... , ... ... ... , т.б. мәселелер
сөз болады.
Жүсiпбектiң ... ... ... ... де тым ... Ол ... оқыған жылдары жастардың ойын-сауық кештерiне
қатысып , домбыра ... , ән ... , ... ... , өзi ... ... 1917 жылы 17 желтоқсанда Семейде оқитын жастардың
әдеби кешi ... , онда ... « Ескi ... бала ... » ... » атты бiр перделi пьесалары қойылған. Ол жөнiндегi ... ... ... ... . ... « Ел ... »
(1925, « Мансапқорлар » ( 1925 ), « Қанапия мен ... » ( ... (1926) атты ... ... –әдеби шығармашылығын ақындықтан бастаған адам . Бiрақ
өлендерi ... ... ... ... көрген күнделiктi баспасөз
бетiнде қалған. Қазiр бiзге ... ... ... ... « ... ... « ... , « Көшу», « µршығым», «
әскер марселлезасы», « Тұңғиық, ... ... » тағы да ... ... «Нұр күйi» атты поэмасы бар. «Нұр күйi» атты ... 1929 ... жеке ... ... ... Оны ... ... сөз» деп
атаған. Поэма уақиғасы Жiбек анананың жаңа ... ... ... жыры мен ... ... ана қуанышы баласының соқыр екенiн
бiлiп тез ... ... бала ... күйшi болып өседi. Өнерiмен ... таң ... ... орыс ... ... көзi ... қуаныш шаттық күйiн тартады. Автордың « Нұр күйi» ... сол. ... ... ... бала ... оның ... ... нұрдын ,
жарық сәуленiң шатты сезiмдерiн жырға қосады. Поэма ... ... , ... мойымай, онымен күресе бiлуге тарбиелейдi. Едiгенiң
орыс дәрiгерiнен ... алуы ... ... ... ... да
проблемасын өзiнше шешуге ұмтылады. Поэманың жазылу үлгiсiнде де ақ өлең
көбiрек қолданылады.
Жүсiпбек көп ... жаңа , жас ... ... Соларды жаңа
рухта , күрескерлiкке, адамгешiлiкке тәрбиелейтiн ... ... ... ... ... « ... тымақ » ,
« Шал мен кемпiр», « Көк өгiз », « ¦ш қыз», ... ... бар. ... ... ... ... ... сын мақалалар да жазған . ... ... ... ... « ... ... ... ( 1923 ) ,«
Аударма туралы »(1925 ),« Сұңқар жыры »(1925 ) атты ... ... ... , оның ... ... , ... шығармашылығын
түсiнудiң принциптерi жайындағы ұғым-түсiнiгiн , көз қарасын ... ... ... ... бiр ... « ... қазақ тiлiне
асқңн шеберлiкпен аударуынығ өзi-ақ ... ... ... ... ... ... ... Пушкиннiң « Сараң серi » (
Скупой рыцарь ), « Тас ... » ( ... ... ) , ... «
Бајылаушы » ( Ревизор ) пьесаларын аударған. Джек ... ... ... ... ... » ( ... ... ) шығармасы 1926 жылы ... ... » ... 4,5 ... басылған. Жүсiпбектiң көп
аударма еңбектерiң әлi бiлмеймiз.
Оның ... ... ... мұра да ... Ол ... ағарту
комиссариатында педагогикалық оқу орындарында қызмет iстей жүрiп, жас
ұрпақты жаңа ... ... ... ... әр ... жан
жақты бiлiм алуын көздеген ... оқу ... ... Олардың
iшiнде « Тәрбиеге жетекшi » (1924 ) Психология 1926 , Жан ... ... ... 1926 атты елеулi кiтаптары бар. ... ... ... мен ... ... ... ... көрiнседе,
өз ... үшiн аса ... ... ... бiр ең ... ... еңбегiн атап айтуымыз ... ... ... ... ... туыс болып келедi.
Сұлтанмахмұт өлген соң 1920 жылы , оның ... он жыл ... ... ... өмiр ... жазған Жүсiпбек едi.
Жүсiпбек Аймауытов - қазақ әдеби ... ... ... жүйрiгi,
Терең ойлы, нәзiк сезiмдi, ұшқыр қялды , кен құлашты , ... ... ... – ән мен ... ... ... көрген адам.
Атақты композитор Александр Затаевич Жүiпбектен Қазақтың ... ... ... алып , оны ... 1000 әнi » ... ... ... өзi де ән шырқаған.
Жүсiпбек Аймауытов Сталиннiң қара ... , ... қол ... қолынан, 1931 жылы 41 жасында қыршынынан қиылды.
II тарау Жүсiпбек ... ... ... ... .
2.1 « Психология » кiтабы туралы.
« Психология » ... 12 ... 102 ... ... оқу
қґралы үлгiсiнде ... бұл ... ... ... , осы
бағыттағы алғашқы жемiстi iзденiстердiң , олжалы табыстардың ... ... , ... ... ... ... отырып , көптеген
мысалдар , деректер келтiрiп , сан алуан ... ... , ... ... , ... келiспей , психология ғылымының пәнiн
зерттеу обьектiсiн анықтайды, жан , ден , сана , ой , ақыл , ... , ... ... , ... , ... , ынта , ... т.б. ... мәнiн
ашады.
Психологияның сан алуан түрлерiн айта ... , ... ... бақылаудың , анкетаның , сұраудың , ... ... ... ... .Бiздi ерекше таң қалдыратыны - ... ... ... , оның ... ... ... ... пайдалануға болатындығы жайлы мәселе , Қазақ
топырағында мұны ... ... ... күнi ... ... Адам ... ... ым, жүз құбылысы , көз әлпетi , бет
әлпетi, қол , ... ... ... ... Аймауытұлы адамның
қылығын зерттеуде сұрау-жауап қалайша пайдаланатындығын және ... ... ... ... мен ... ... жазу
керек , әсiресе ... ... ... ... ... ... ... жауап берген .
Үшiншi тарауда « Тiрi заттардың қјылығын жалпы мiнездеу » ... ... ... және психофизиологиялық феномендер ,
атап айтқанда , оргонизмнiн тiтiркенушiлiк пен ... ... , ... мен адамның дағды , инстинктерi, бұлардың бiр –
бiрiнен айырмашылықтары , өсiмдiктер ... ... ... ... ... ... алынады. Осы ... ... ... ... ... ... туралы iлiмiнiң негiзгi
қағидалары сөз ... ... » ... ... бiр ... ... ,қјазiргi
ғылыми тұжырымдарға өте-мөте жақын жерi « ... ... ... » ... ... Бұл ... ... жоғары жүйке
саласына арнайы талдау ... ... ... ... ми , ... екеуiнен тарайтын бұтақтар. Бұлардын ... ең ... ... ми . Мида ... ... ... отырмаса, жан жүйеде көрiнбейдi.
Мидағы өзгерiстер әркез ... ... ... ... , ... жанның аңысы да түрлi – түрлi болады. Егер ми зақымданса ,
жан ... ... ... ... деп ... Бұл тарауда ол
жүйке , ми ... әр ... ... ... ... ... бере ... жазған. Ол тағы бiр ... ... ... ... түсiнiк берген. Саңылау мүшелерi- дегне ұғым
қазiргi психологияда сезiм мүшелерi деп ... ... ... әр ... ым- ... қозғалыстарының адам психологиясының тандаулы рөлi де ... Осы ... ... көру , есту ... ... қисының, яЈни оның резонанстық теориясының ... ... ... ... Сондай-ақ түске соқырлық ( цветовая
слепота) ... ... ... ... ... ... ... бiтiмiне тағыда тоқталып кетедi. Ол адам ... ... ... оның ... ... ... , ... , қорқыныш , үрей , мазасыздану , елiктеу , ... , тағы ... ... ... ... өзiнше талдау жасайды.
Түйсiк пен қабылдау , перне ... ... , ынта ... , ес пен елес , қиял мен ... ... алтыншы ,
сегiзiншi тараулардын басты ... ... - ... ... ... ... Мұнда жекелеген жан ...... , ... , апериепция, қиял , оның жекелеген ... , ... ... ... алынған нақты мысалдар арқылы
баяндайды.
Сегiзiншi тарауда автор елестету , ес , ұғым мен ... , ... ... ... , ... ... ... атқаратын ролi
ойлау тәсiлдерi мен ... ... ... ... салады . Бұл
мәселелердi баяндауда ... ... ... сол кездегi
жетiстiктерiмен байланыстыра келiп , оларды тағы да ... ... ... ... ... ... ерiк – жiгер , қажыр – қайратты тәрбиелеу жайлы
әңгiме болады. Мұнда сол ... ... ... еркiндiк
пен лажсыздық секiлдi философиялық мәселелер орын ... . ... пен ... , жеке тұлғалардың қоғамдағы тарихи ... , ... ... ... жоқ ... да сөз ... .
Оныншы тарауда - ұйқы , түс көру , көз ... т.б. ... ... ... ... , он екiншi тарауларда әдет – ... , салт – сана ... , ... оң , ... қылықтардың табиғаты , кiсiнi ... ... ... ... , ... мәдениет пен өнердiң , дiн
мен пәлсапаның , географиялық ортаның , тап ... , тiл ...... жан дүниесiне тигiзетiн әсерi ... ...... ... ... ... ... қылық
мәселесi бихевиоризм бағытын ұстағандардың , сондай-ақ П.П.Блонскийдiң
ерекше мән ... ... Ол ... ... туралы кезiнде
Аристотель мен ... , ... да ... мен ... , Кант пен
Дарвиннiң тағы ... ұлы ... ... ... , ... ... кейде есi ауысқан , есi ...... ... ... , мұны ... ... зерттейдi деп түсiндiредi. Ал есi ... ақыл – есi ... ... ... , бiлiм мен әдет – ... ... , өзiн - өзi ... алу қабiлетiнiң нашарлығынан
деп түйiндедi. Бұл ... ... ... еш ... Ал он ... тарау адам қылықтарының әлеуметтiк
шаруашылық ... ... ... сол ... болған
қоғамдық психологияның ықпалымен жазылғаны ... ... ... ... әлеуметтiк – шаруашылық негiздерi , әлеуметтiк дегенiмiз
не , оның қандай ... бар т.б. осы ... ... түсiнiк
бередi.Бұл тарауда ол тап психологиясы ... ... ... жағы ... ... жалпы саны 3 мыңнан
асады . Ассоциация , аппецепция , ... , ... , ... , ... ... ... ... де көптеп кездеседi. Мәселе , 6-
тараудың бiр параграфында « ... » ... ... ... ... түрлi заттар мен құбылыстарды ... ... ... ... , жан ... ... ... отырады. Мұны психологияда апперцепция деп ... ... ... , ... ... ... ... – тергенi
айналаны тереңiрек , толығырақ бiлуге жәрдемдеседi.
Жүсiпбек Аймауытґлының жалпы ... ... ... келе ... – бұл сол кездегi ... ... ... алғандығы және ... ... ... ... , ... ... осы ... терминдiк
жасауымен айналысқан , психологиядағы жалпы мәселелермен ... ... ... ... тапты. Ж . Аймауытұлының
психологиялық еңбектерiнiң ... да сан ... ... атап
өтiп , оның қазақтың педагогикалық психологияның жалпы ... оқу , ... , ... , ... ... ... , ... қасиеттерiмен санасу , мамандық таңдауына байланысты өмiршең
проблемаларды сол ... ... – ақ кҐн ... ... ... ... ... психологияға арналған еңбектерi.
1924 жылы ... ... мен ... оқу ... ... « Тәбиеге жетекшi » (Орынбор, Госиздат ,86 бет ) ... ... Абай , ... шығармаларында iргесi қланған ... ... ... ... ... ... жұртына тұңғыш паш ... осы ... ... ... ... ... ... мақсаты мен мүддесi ,
негiзгi принциптерi ,бұларды жүзеге асырудың жай-жапсары , ... ... ... және әлеуметтiк болатындығы , ... ... ... ... ... өзгерiстерге түсiп отыратыны жан – жақты сөз ... ... атты ... ... ( ол он ... параграфтан
тұрады ) , бiлiм дегенiмiз не , оны бағдарлау не үшiн ... ... ... ... , ... ... шәкiрттердi
оқуға ынталы ету , ... ... ... мен ... бар , ... ... , оқыту процесiндегi көрнектiлiктiң ролi , сабақтың басынан
аяғына ... ... , яғни оның ... ... ... ... ... жаңадан түлей ... ... ... ... өмiрiнен алынған деректер келтiру ... ... ...... басқару мәселелерi , яғни
мектептiң тазалығы мен ... , ... ... , деңсаулық
сақтау шаралары , мектеп үйiнiң құрылысы , т.б. ... ... ... ... ... баяндалған , « Тәрбиеге жетекшi ... он екi ... ... ... ... жаңа ... ... қалай құру керек , ұстаз бен ... ... ... қандай болмақ , мектептерде жіргiзiлетiн еңбек , ... дене ... ... жізеге асырылуы тиiс , тiптi ... ... өзiн ... ... етiп ұйымдастыру керек т.б. осы
секiлдi « ... » ... ... де ... ... ... , ... аса зерделiкпен қјарап , ... ... ... ... ... , ... бұл ... тиiстi талдау
жасалған.
Оқыту баланың табиғатына , жеке – дара ... ... тиiс . Ол ... ғана ... жан ... өсiп ,
жетiлiп , қалыптасуына жағдай ... ... ... , ... ескерiп оқыту дегенiмiз ,- оның бұрынғы ... , ... ... ... ... деген сөз. өйткенi , жаңа бiлiм ... , ... ... сійенбейiнше тиянақты болмайды.
Автор « Оқыту түрi » дейтiн тақырыпта осы ... орай ... әдiс – ... жете бiлудi басты назарға алады. ... ... ... , сөйлеу және ... ... ... ... ... шәкiрттер алаңсыз тыңдап жазып отырса
, бұл – сөйлеу түрi ... . Ал ... мен ... ... , ... ... ... – сұрау түрiне жатады.
Ж.Аймауытұлы көрнекiлiк мәселесiнде де психологиялық қағидаларды
басшылыққа алады. ... ... , ... ... ... ... ... ой – санасына әрi ... , ... мәнi де зор ... ... ... ... ... еңбегi – 1926 жылы ... ... « Жан ... және ... » . Бұл ... ... психалогияға қатысты еңбек.
Автор жас ... ... ... ... сөз ете ... , ... ... ерекшелiктерiне сипаттама бередi . ... ... ... ... шет ел ғалымдарының ,
әсiресе америка психологтарының ... ... ... ... тағы бiр еңбегi « Комплекспен оқыту жолдары »
атты ... ( ... , 1929 ,113 бет ) . ... да ... ... ... ... жасалған. Оқу құралы шағын
9 тараудан, ... ... ... Оның ... ... жекелеген түрлерiне түсiнiк берiледi. Осы еңбегiнде
қазақ шәкiрттерiнiң сұлулық ... ... ... туралы
айта келiп, былай дейдi: « Жерi, тұрмыс жағдайына ... әр ... ән ... де әр ... ... елiнiң әнi бұлтарысы жоқ,
тiк тартар ... ... жоқ ... ... ... ... келедi, түйеге, атқа, есекке мiнген адам ... ... шыға ... «Ауылың сенiң белде едi, ариайдай », - ... ... әнi ... ... ... ... қайталамалы
, қайыруы ұзын болып келедi. ... ... әнi ... , шерлi ,желдiрме ,көй-көй болып келедi.» Автор бұл ... ... ән, ... ... да ... ... ... отыр.
Осы айтылғандар Аймауытұлының ұлт психологиясына байланысты
түйiндерiнiң iрге ... ... ... ... ... ... ... әр этностың , әр ұлттың өзiне тән ...... ... бiршама тұрақты да , ... ... ... , ... ... қалыптасуына оның өскен ортасы , тұрмыс
– салты , әдет – ғұрпы әсер ... , ... ... , ... қалыпта тұра бермейтiндiгiн , олар баяу ... да , ... ... ... ... ... аударатын тағы бiр ерекшелiгi
– бұлар төл тiлiмiзде ... ... ... пәнi , ... қатар , бүкiл советтiк түркi ... ... ... ... ... ... – бiр ... екендiгiнде. өйткенi
қырқыншы жылдарқа дейiн әзiрбайжан ,өзбек , ... , ... ... , ... тiлдерiнде психология жөнiнде ұлттық ... ... ... , осы ... ... онан сайын арта
түсетiнi сөзсiз. Әрине , осындай өресi биiк , ... ... ... сол ... Отандық психология ғылымының талап – ... ... ... ... отызыншы жылдарға шейiн
психология ... сара ... түсе ... , шет ... ... , орталықтағы ғылым ордаларында да белгiлi ... ...... ... ... алмағанын
ескерсек , Аймауытов ... ...... ... там – тұмдап ақсап ... айту оған ... ... ... болар едi .
2.3 Жүсiпбек Аймауытовтың еңбектерiндегi ұлттық ... ... ... ... мәселелерi жөнiнде айтқан
түiн-тұжырымдарына ... ... ... бiрi-ғылымның төл
атауларын жасау, осы орайда құлама қалымның ... ... ... . Бiз төменде оның ... , ... ... ... ... мен ұғымдарды жасау жөнiндегi
ұстанымдарына ... ... қай ... ... сөз ... ... ... балап , оны сарқылмас рухани ... ... ... оның ... ... ... ұғымында ұрпақтан ұрпаққа
жеткiзiп отырған. Ел намысын ... да, елдi ... да ... , « Тiл құралы » мен Ж.Аймауытұлының « ... ... ... « Педагогикасында » жинастырылған тарминдiк сөздер
күнi бүгiнге дейiн өзiнiң ... ... ... ... ... ... ... – 20-шы жылдардың басымен 30-шы ... ... Бұл ... ... елiнiң латын графикасына көшiп ... ... тiлiн , ... , ... , ... ... ... кез
едi. Бұл кедерде терминология мәселесi ... ... ... ... ... тiлi дамуын төртiншi кезенiне 40-80 ... ... ... Бұл таза ... негiзделген орыс жазуын әбден
мойындап, оны тiлiмiзге етене ... ... ... күнi ... аралықты бiз қазақ теимнологиясы қалыптасуын бесiншi кезенi
деймiз. Қазiргi ... тiл ... ... ... ... ... Барлық баспасөз беттерiн сарапқа ... , осы ... ... ... 1927 жылы ... қаласында пән сөздерi деген
араб грамматикасымен терминдер сөздiгi ... ... ... ... ... басты-басты терминдерi жинақталған едi. 1931 жылы
Алматыда « Атаулар ... » ... ... басылым жарық көрдi. ... ... ... 8000-нан астам сөздер мен атаулар ендi.
Терминология мәселесi дамуында 1931 жылы ... ... ... де м„нi зор ... Бґл жиын ... ССРО
халықтары үшiн ортақ ... ... , яғни ... унификациялау, оларды белгiлi бiр жүйеге ... ... ... бас ... ... кейiнгi жылдарда
да ауық-ауық өткiзiлiп тұрды . 1936 жылы ... ССРО ... ... ... республикалық терминология құрылды. Оның ұлттық
терминдердi қалыптастыру iсiне ... ... аз ... ... ... ... ... қазiргi қазақ психологиясынан орнықты орын алып ... ... ... ... ... ... жағдайда бiрден-бiр үлгi
ретiнде ұсынсақ қайырма ... ... ол ... ... « жан тамыршысы » деп ... Ал, ... ... атын « ... ... », ... ... өкiлiн - «
салқын қанды», холериктi қызбалы, « ұйтқымалы» деп ... ... ... айшықтапты. Ғұлама ғалымның ... ... төл ... беру ... қайран қалдырады. Осы
тұрғыдан жаңғалақ , желөкпе, сенделме, күйгелек , ұрда жық, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Қазiргi қазақ психологы төл тiлiнде еңбек жазғанда « бiрде
бие, бiрде түйе », ой ... ... ... бґландатып » отыр деген
сияқты тiркестердi қолданып жүр.
Ендi бiз Ж.Аймауытґлының сихологиялық термин ... ... ... ... психология саласындағы ғылыми ... ... ... топтастыру принциптерiне талдау ... ...... тiлi, ... ... ... , қорланып,
сұрыпталмайды, пәндiк терминдерсiз ол өмiр ... ... , ... ... ... қатты ескерген.
Ғұлама ғалым сондай-ақ, ғылымның өзіне лайық төл ... мен ... ... анықтамай тұрып, орыс тілді оқу
құралдарымен, оқулықтар, ... ... ... ... де ... Сондықтан да, ол термин жасаудың әдіснамалық жақтарына
ерекше мән ... оның ... ... қатты ойластырған. Оның
пікірінше, терминсіз ғылым жайдақ, үстіртін жалаң, ... ... ... пән ... ... ... аса алмайды. Ж. ... ... ... ... мәселесіне ерекше көңіл бөлуі – оның сол кездегі әлеуметтік
сұраныстан туындағаны да ... ... ... ... жасау жөніндегі принциптерін
топтастырсақ, мына ұстанымның төңірегінен табылар еді. Біріншіден, ... ... шет ... ... ... ... төл
тілімізге жақындатып, оған лайықты ат табу. Екіншіден, термин жасауда төл
тіліміздің өзіне тән ішкі ... яғни ... ... ... ... мықтап ескеру; үшіншіден – шет ел тілдерінен - ... ... т.б./ ... ... оған аса ... қарап, бұларды Ала
қойған жағдайдың өзінде өз ... ... ... икемдеп қолдану;
төртіншіден, шет ел тілдерінен ... ... ... ... ... дәнекерлік рөль атқаратындығын, яғни жалғастырушы болатынын
әркез есте ұстау. ... ... ... ... орыс ... тілінің заңдылықтарына сәйкес өзгертіп ... еске сала ... ... ... ... оның түп ... шығу ... яғни,
этимологиясын тексеріп, осыған орай оларды төл мағынасына жақындата
қолданған жөн ... Ж. ... шет ел ... енген атауларды
тіліміздің ерекшелігіне, бағындыра қолдану қажеттігін ерекше ... ... ... ... ... ... етіп ала
бермеген, ол халықтың ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... Ол қазақтың мақал-
мәтелдерін, жыр-аңыздарын, эпикалық дастандарын, лироэпос жырларын, ертегі-
әңгімелерінде кездесетін ... сөз ... ... ... жарайтындарын іріктеп алып отырған. Ғұлама ғалымның пайымдауынша,
психологиялық ұғымдардың төл ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да біз әрбір
терминнің мән-мағынасын сол ғылымның ... ... ... екендігін, терминдік атаулар логикалық жағынан сомдала, ... ... еске ... ... Өйткені сол кездің өзінде-ақ
Аймауытұлы белгілі бір ғылыми ұғымның ... ... ... ... сол ұғымның мән-мағынасын білдіру қажеттігімен қатар ... ... ... төл ... ... қорына айналуына ерекше
көңіл бөлген екен. Ж. Аймауытұлы өзінің «Психология» кітабында, әсіресе
педагогикалық психологиялық ... ... ... ... ... ... ғылыми атаулардың талдауына қысқаша ... ... ... дені ... ... ... ... берілген. /Мұндағы атаулардың көпшілігі оның «Тәрбиеге жетекші»
/4/ кітабынан ... ... –А. ... ... ... ... қолданысқа түсірген
атаулардың кейбірі мыналар: «білімдендіру» /образование/, «балалық»
/детство/, «дәріс» ... ... ... ... /подросток/,
«жігіттік» /юношество/, «мазмұндау» ... ... ... ... ... ... ... /повторение/, «сабақ реті»
/расписание уроков/, «түсіндіру» /объяснение/, «істей білу» /умение/, «әдіс
ғылымы» ... ... ... ... ... ... /гормония/, «көрікті жер» /ландшавт/ т.б. Бұл атаулардың қай-
қайсында қазіргі педагогикалық психологияда ... ... ... жүр. ... да мен бұлардың мән-мазмұнын тәптіштеп талдауды
жөн көрдік. Мәселен, автор осы кітапта «иллюзия» деп ... ... деп ... өте дұрыс, бұған ... ... ...... деп ... ... онша келіңкіремейді.
Қазір біз бұны «ұжым» деп жүрміз. Ол ... ... ... «жан ... деп ... Бұл ... кезінде Фараби мен Абай
да қодлданған. Әл-Фарабидің айтуынша, бұл атау арабтың «әл-қуат ан-нафс»
деген ... ... ... ... ... ... ... екені хақ.
Сондықтан біз алдағы жерде «психикалық процесс» деген тіркесті ... деп. ... осы ... ... ... ... ... «психикалық» немесе «психологиялық процестер» ... ... ... ... Аймауытұлы осы жәйтті ... 20-шы ... ... ... ... ғажап. Автор адамның жоғары
сезімдерінің бірі ... ... ... ... деп. ... тамаша десеңізші! Ол сондай-ақ, орыс тіліндегі ... ... ... ... - ... ұғымды «жад» / «ес» / - А.М./ деп.
алыпты. Бұл екеуі ... ... ... ... орыс тіліндегі
«развитие» деген психологиялық атауды «жетілу» деп ... ... ... бұл атау «даму» деп алынып жүр. Мұның ... ... ... өте ... ... ... салаларына қатысты
аса іргелі «деятельность» деген терминді біз қазір де ... ... ... Ал автор мұны бірде «іс», ... деп. ... 70 ... асып бара ... да, бұл ұғымның да бәлендей
сөлекеттігі ... Жас ... жиі ... «отрок»,
«подросток» дейтін терминдерді ... деп ... ... мунда да
онша қолапайсыздық жоқ. ... «жас ... деп. ... ... ... «жас өспірім» деген ұғым ... ... ... ... ... Жеткіншек деген сөз қазақ ұғымында көбінде ... ... ... ... атаулармен қатар автор ... ... ... ... да ... Мұнысы да бізге өте ұнайды. Автор сондай-ақ
«материализм» деген ... ... деп. ... ... бұл ... ... ... Өйткені, материализм деп. айтуға біз үйреніп
кеттік қой. ... ... ... ... ... ... елдерінің тілінен алынған ғой. Ендігі жерде мұны шектемесе
болмайды. Сонау 20-шы ... ... ... қазақы ұымдарды қайдан
тауып алды екен? Біздер «дайын асқа тік ... ... орыс ... ... шет елдік ұғымдарды ала қоюмен әдеттенгенбіз. Алдағы жерде осы
келеңсіз жәйттерден біртіндеп арылмасақ болмайды.
Тағы да термин жайлы ... ... ... ... ... көп ... ұғымның бірі-«ассоциация» ұғымы. Мұны автор
«іліктестік»деп алыпты. Өте ... ... ... ... ... жиі ... ... «реакция» дейтін ұғымдар
бар. Аймауытұлы «реакция» терминін «серпіліс» деп. ... ... ... ... ... ... қолайлырақ. Өйткені адам
болсын, жануар болсын тітіркенгеніне серпіле ... ... ... ... «поведение», ағылшыншасы «бихевиоризм»атты термин
бар. Қазақтың кейбір аудармашылдары мұны «тәртіп ... ... ал енді ... ... Бұл ұғымдардың қай-қайсысы
да осы ұғымның мағынасын бермейді. Ж. Аймауытұлы ... ... ... деп ... ал ... ... деп ... Мұның екеуі
де жарасымды.
Аймауытұлының психологиялық терминдерінің ... төл ... ... дей ... ... ... ... терминдер олпы-
солпы, жаңсақтау болып шыққан.
Ж. Аймауытұлының термин жасау жөніндегі ... ... ... ... ұлттық стиль мен колорит- бұл өз
алдына ... ... ... ... ... біз, ... ... кезде зерделеп зерттей ... ... ... ... ғалымның психологиялық мұралары туралы айтқанда біз оның
осы мәселедегі ... ... мына ... ... ... деп ... Бұлар біртуар ғалымның психология саласындағы
өзіндік орнын, қайталанбас ... ... ... Тіпті автор
түзген түйіндер ... ... ... заңдылыққа айнала ... ... ... ол тән ... ... ... дейді. Енді
бірде «нашар жаннан, осал ... ... ... ... ... шығады», «баланың іспен емес, сөзбен, ақылмен үйреткен адам
сорлы»дейді. ... ... ... ... ... ... болса,
пікірі де сондай бірте-бірте жетіліп, өркендейді». Ерлік, қайрат үнемі
ірі жұмыста көріне ... ... ... ... да ... тағы ... секілді толық жатқан ой-пікірлер мен тұжырымдар
«қысқа да болса, нұсқа» дегендей, қазақы ... бір ден ... ... ... Ж. ... ... мұрасын да
қазіргі қазақ жұртына, соның ішінде жастарымызға айтылған өсиет сөздер
мен ... ... ... ... да алдағы жерде ... ... ... ... Ж. ... психолгиялық мұралары толқын
түгелдей қарастырылып, талданды деп айта алмаймыз. Біз мұның ... ғана ... ... ... ... ... тереңдете арастырса екен дейміз. Психологтя саласындағы
іздушілер Аймауытұлының психологиясын ... ... ... ... ... диссертациялар қорғап, арнаулы ... ... ... ... ... ... ... еңбегiндегi кәсiп таңдау
мәселесi.
3.1 Кәсіби ... ... ... ... тұрғысындағы зор кемшiлiктiң бiрi әлеуметтiк ... ... « өз ... » ... етпеу. Адам - өзiнiң ... ... ... зат. Кiсi ... ... ... бiр өнерге,
қызметке икем ... ... ... ... әр адамда бiр
нәрсеге талап, ыңғай, қабiлет яки ... ... ... бала оқытуға
,бiреу етiк тiгуге , бiреу әкiм ... ... мал ... ... , ... ... , ... дәрiгерлiкке , бiреу саудаға
,бiреу сөзге, бiреу дауға ыңғайланып ... ... түк ... жоқ адам ... ... Ең болмаса өтiрiк айтуға зерек болып
жаралады. Кiмде – кiм өз ... , өз ... ... ... етсе
ол өзiнеде , әлеуметке де пайда келтiредi. « өз ... » ... ... да ... , ... ... Қайғы сол: өз жолын тез
тауып алатын адам сирек ... ... көбi ана ... , мына
жолға бiр түсiп өмiр бойы өз ... таба ... , ... қарасақ әр өнер , әр ... ... , ... ... те , ... әр адамның еңбегi , берекелi , пайдалы болуын
тiлейдi. Егер әр ... ... ... ... , ... ... да , тез оңалады. Әр адамның ... ... ... ... « өз ... » қызмет iстегенде. Олай ... бұл ... адам ... ... ... , әлеуметке пайдасын тигiзу
керек. Екiншi , әр адам өз ... , өз ... ... ... бiр жола ... , әлеумет қызметiне түгел берiлетiн ... ... ... ... адам ... кем. ... ... үшiн еңбегiн
көп жұмсайды. Бiреу бойын тежеп , бас ... ... ... ... ... . Бұл ... ... туатын заң.
Адамның өзiн тану , өз жолын табу өте ... Бұл ... ... басында: олар тәжiрбиесiз , ... ... , ... , ... , сондықтан өзiн сынай алмайды. Жастар өздерiн
қай ... ... ... ... адам ... мүше болғандықтан , әлеумет iсiне ... ... болу үшiн ... таңдау керек.Бұл күнгi сот
,қазына , дәрiгерлiк т.б. оқитын ... ... ойы ... ... ... ... ... бары да жоқ емес ... ... ... ... жүр ... тым көп. ... бұл бiр
жұқпалы селебе дерт болу керек. Қазақ ... « ... ... қойшы
болсаң – құл боласың , бәрiң ... ... ... – жын ... ... бiр өнер белгiлi мiнсiз қасиетiн тiлейдi. Ондай ... , ... ... ... ... бiр ... ... , бейiм
бола туған адамда ондай қасиет анық байқалады. ... , ... ... ... ... ... Бiреудiң басынан кешiрген халiн ... , өзiн ... ... қоя бiлу. ... ... түсу. Оның
үстiне артист болуға өткiр ... , ... қиял , ... ... ... сипаттары да керек . Саудагер болуда , құнтақты , ептi ... , ... , ... , ... , ... болмай болмайды. Саудагер
көрсе қызар , шыдамсыз , күйгелек болса ұрынады , ұтылады. ... ... ... қиялдық саудагерге түкке керегi жоқ. Әскер ... , ... , ... , тез байыптақыштықты ... ... ... әр ... ... рең ... Қай адам
қандай кәсiп iстейтiнi ... ... ... ... адамның
жүрiс – тұрысы , сөз дауысы тез , тың , келiсiлмелi , тақ- тақ ... ... , ... , ... , жарамсақ келедi.Жақсы оқытушы болу
үшiн iлтипатты, тұрақты , кең , ... ауыр , ... ... ... ,
ұстамды болу керек. ... қылт ... ... ... әзiр болу ... ыңғайлы , болу үйренумен , машықтанумен , жүре ... туа ... ... болып туады. Ол өзайтқан iшкi ... ... ... олай ... ... Өнер ... оңай ... Қазiргi кезде бұл мәселенi шешуге мектепте жараған жоқ. ... үй iшi де бұл ... ... жас буынға түзу жөн сiлтей алмай
келедi. Үй iшi ... ... бiр ... ... , ... ... ... орында шен алатын , мал ... ... Ал ендi жас ... өз ... ... , өзi ... адасады. Кейде жолдасы қай жолды ... , ол да ... ... ... орнына , дәрежесiне қызығып , ... ... ... ... ... ... кетедi. Өз жолында қызмет ету
ырыстың басы. Шу ... ... тура ... ... ... ... бар.
Өмiрде ешбiр iске ыңғайсыз , қабiлетсiз адам сирек болады. Бiрақ
сол қабiлет ... ... ... тiгiн табу ... ... ... ... артық , бiреудiкi кем , ... өрге ... ... ... ... ... ... , орнынанда мызғыта алмайды. Бiреудiң
басы милы , ... қолы ептi. ... ... де ... керек.
Бiр iске олақ адамды ешнәрсеге икемсiз , ... ... ... ... Рас , адамның көбi iске тұрлаусыз , ... , ... , бiрдi ... ... Мұндайлар толық адам емес. Бұлар
дауыстың өзi емес , ... ... қай ... кез ... , ... ... ... жүре бередi. Өз ойынан ... ... ... Олар ... ... да , атқа ... да ... кетедi. Тура жолына түсуге адамды ... тура ... және ... ... де ... бiр ... жүре бермейдi.
Адамның қабiлетi , икемдiгi ... , я ... ... ... ... ... ... ықпалы бар. Бұл ... ... ... ... ... салмағы күштi.
Маструков деген ғалым ... ... ... ... ... ... ... шарттар бөгет ететiн шәкiрттер саны 50
% , оқушының өзiнен болатын ... өз ... түсе ... %, сыртқы және iшкi себептерден оқи алмайтындар 30% екен. Белгiлi
қызмет таңдауды ... 40% ғана ... ... ... ... ... ... , яғни өздерi де бiлмейдi ... кiм ... ... деп ... , ... ... ... – көптi қабiлетi барлар 29%, күштi ... ... 14%, ... ... барлары 29%, мұратына жетуге анық тiлегi барлар
4%, ешнәрсеге ... жој ... 6%, ендi ... бар ... 11% ... ... не ... екенiнен хабарыда жоқ.
Осы тәрiздi « Менiң ... » атты ... ... . Онда оқушы мектептi бiтiрген соң кез – келген ... ... ... Мен бґл ... №107 орта ... сыныбына жүргiздiм. Ол ... ... ... ... ... оқушылардың қай кәсiпке ыңғайы бар ... Адам – ... »- ... , малшы , омарташы , зоотехник , ... , ... , ... ... ... 9%, ал «Адам- техникаға ... ... 17 % ... – адам » ... ... ... 32%, «
Адам – таңбалар » жүйесiне –бухгалтер , ... , ... , ... ... жасаушы т.б.-ды 36%, ал « Адам – ... ... » ... 6% ... ... ... бiз қазiргi замандағы жас ... икем ... ... ... ... да ... алдында
айтылғандай тура жолға түскенiн , не ... анық айта ... ең ... жан ... әдебиетiмен танысу қажет.
Жан жүйесi ... ең ... , ... , ... кiм ... ,жан
өмiрi жайынан әңгiме құрады , бiз ... ... ... , ... ... өз ... , өз қасиетiмiздi , өз мiндетiмiздi
көрмеймiз ,көргiмiз келмейдi. ... сыр – ... ... .
Өзін білу, өз қасиетін тауып алу жанның тереңдігін тілейді. Басқаша
айтқанда асқан ақылды, дана кісілер өзін ... ... ... ... ... ... екі деп Абай айтқандайын, «Мен» деген мағына әр
түрлі. Адамда ... мен» бар, ... мен» бар. ... мен» ... «менікі» деп меншіктеп жүрген денеміз тәніміз «меншік - ... ... ... тамам болмайды: менің үй – ішім, әке – ... ... ... ... менің де қуанышым, менің де қызығым,
менің бір ... ... олар да – ... - ... ... киім, тұратын үй,
кітабым, саймагым, тағы маған меншікті мүліктің бәрі – «меншік ... ... көп ... ... менді» артық көреді, соны бағалы санайды.
Өзімізді бақылау, сынау үшін қақ жарылуымыз керек. ... ... ірі ... ... орнына қоя білу керке. Қақ жарылып, бір
өзін екі кісінің орнына қоя ... ... ... әдет ... Өзін ... – оңай, бір жола ... Бұл ... ... ... ... ... – күшейте қақ жарылуды үйренеміз. Өзін -
өзі дұрыс, анық ... ... ... ... ... ... Анық өмірді суреттеген өнерпаздардың сырлы шығармалары жақсы үлгі.
Адамның жан ... ... ... болу үшін сол шығармалардағы
кейіпкерлердің (тип) бастан кешірген халдерін бақылау ... ... бұл ... ... ... ... басынан кешірген хал – ... ... ... да өзін ... ... ... санасыздық жағынан ықпалын көрсету үшін ...... ... бір ... ... бар. Осы ... ... себептермен
кейде көтеріліп, кейде төмендеп тұрады. Санамыздың қармағына бір рет ... ... ... мүлдем ұмытылп кеткендей көрінсе де, ... ... тек ... ... ... дүниесіне кетеді. Мәлімсіз бір
қуаттың ықпалымен сол ... ... өзін - өзі ... кейде
санамызға қайтып келеді. Ол келсе қиялыммыз қозғалып, іске кіріседі.
Жүрекпен ... ... ... ... ... туғызады. Сонда біз
не көтеріліп шабыттанамыз, не кірбіңдеп жабығамыз. Міне, ... ... ... - күйі ... Олай ... ... ... біздің көңіл –
күйіиізге де әсері тиеді ... ... ... ... ... көңілдің
көтеріңкі болуы жағымды шарттың бірі.
Адам өзін білуге күнделік ... ... ... пайдасы бар деп
жоғарыда айтылды. Шарты табылса күнделік жазу ... ... ... ... ... болады. Ол шарт мынау: күнделікті өз басы ... ... ... ... ... ... ... сырларын, басынан
кешірген халдерін асырмай-жасырмай, шын жазу.
Жан ... ... ... ... болу әр ... өз жан
құбылыстарымен ... ... ... бар. Өйткені жан ... ... ... жан ... олардың қатынасын, себебін
тексеру. Бірақ жалпы адамдарға тиісті жанның қасиеттерінен басқа, әр ... ... ... да бар. Адам өзін және ... ұғыну үшін ғылымнан
жолбасшылық керек. ... жол ... ... ... ... жан ... ... өзгешелігін зерттейтін бөлімі. Рас, бұл бөлім әлі жас, ... ... ... ... қасиеттерін түгел тексеріп, жан заңдарын
түгел ашты деуге болмайды. Бұл бөлімнің болашағы алдында. ... ... ... адамның өзгеше сипаттарын тексеруге бұл бөлімнен азды-көпті көмек
табылады.
Әр адамда болатын өзгеше қасиеттерді ... ең ... ... жолы
сыртқы әсерлерге әрбір адам жанының қалай тебіренуін, қалай ... ... ... ... ... яки серпілуін жан ағыны
дейміз. Осы ... ... әр ... ... ... көрсетеді.
Адамдардың сыртқы сыртқы әсерге серпілу мінездерін байқағанда екі түрлі
негізді айырма барлығы анықталған: тез ... ... ... Серпілудің
осындай айырмасына қарап, әр адамның мінезін айырамыз. Алдымен бұл ... ... ... ... ... затқа қалай қарайтындығын көрсетеді. Тез
серпілетін адамдардың қарасында өзіндік мінез ... Олар ... іс ... ... құлшынып кіріседі. Бір мақсаты – оның өзі істегені. Айналадағы
нәрселердің өзіне қатынасы ... ... ... ... көрінеді. Бұлар
нәрсе болсын, көбінесе өз ... ... өз ... ... ... ... ... » деп, кейбір ашуланшақтарды айтады ғой жұрт. Сол
сықылды бұл кейіптес адамдар ... ... ... ... отырады. «Мен»
бұрын жүреді «мен» қашанда болса әзір тұрады. ... бұл ... ... тез ... Өзін ... ... ... Бұлар өзімдік
(субъективный) кейіпкерлер.
Енді біреулер сырттан алған әсерге жуық ... селт етіп ... ... ... ... кезде барып қайталайды. Бұлар
өзгелік (объективный) кейіпкер. Өзімдік кейіпкерлердің ынтасы, ... ... ... ... Өзгелік кейіпкерлердің ілтипаты терең
ойландырарлық әсерге түйіледі. Соңғылар, егер ... ... ... ... мәселені өзі сезгенімен, өз қарасымен шешпейді. ... бір ... ... ... тоқтата тұруға да шамасы келеді. ... ... ... ... ... ... Адамда жас басынан-ақ
байқалады. Жас баланың қозғалысында есейгенде болатын мінезінің өзгешелігі
көрініп тұрады. Америка ғалымы (психолог) ... ... ... ... ... Бірін қозғалғыш, ұшқалақ (ісшіл), ал енді бірін ... ... деп ... ... бала ... алған әсердің ыңғайына
тез құбылады. Оны сыртқы ықпал билейді. Бір ... пысы ... ... ... сол ... ... ... Ол ойланбай, тез істеуге икем
тұрады. Оның ... ... ... өте тірі ... ... ... ... ұшқыны, егер ол (ұшқын) қимыл тілейтін ... ... ... не іске ... ... ... бұрынғы әдеттенген қызметі арқылы тез
сіңдіріп ... ... ... бала әр ... тез ... ... да оның ... басым болып отырады. Ұшқалақ баланың ілтипаты
онықсыз, ... ... тың ... ... ... ... не туады? Одан туатын салдар мынау; ойдың талдау қызметіне
қабілетсіз болады, тез ... икем ... ... ... ... ... келеді.
Байсалды бала көп жерде ұшқалақ баланың мінезіне мінезі қарсы. Ұшқалақ
бала қозғалысты, іске ... ... ... ... ... ... ... баяулықты, іссіздікті, дененің қзғалмауын,
алған әсерін ішінде сақтауды, іске өрең ... ... Бұл ... жаңа қимылға қиналып үйренеді. Көргенін тез қағып ала алмайды.
Терең ... ... ... ... Бұдай кейіпкерде үйірлік сезімі
кем болады яғни бойкүйезденіп, именіп, тайсалып, ... ... ... ... ... жаңа әсерлерге ілтипаты тез көше бермейді,
нәрсенің тәптіштерін ұғуға талпынса, малтығып , ... ... ... ... өте бақылампаз, байыпты келеді. Оған ақылдың талдау жолы орайдлы.
Оның толғамы сенімдірек. «Әділдік», «міндет» деген жақсы ... ... ... бұл екі ... ... ... жақсы
суреттейді. Ол оқымыстыларды (ғалымдарда) негізде екі кейіпке ... ... ... ... деп. Үлгішілдер ақыл
қызметіне шабан, романшылдар шапшаң. Бұл парық екі ... ... ... ... ... де реңк ... Романшылдың көп нәрсеге ынталы
болуына тез серпілгіштігі себеп болады. ... басы ... ... оймен, планмен толулы. Келесі ойларына жол беруге асығып, Романшылдар
басына келген планды іске тез ... ... Ой ... ... тез ... ... ... Романшылдар мәселені шешті-ақ, дереу
орныдауға тырысады.
Романшылдар жылдам, қозғалғыш қайнаған қаны, қызу жігерімен шәкірттерді
еліктіріп, мектепке жан ... Өз ... ... жұғымды,
сүйкімді беделді де болады.
Үлгішілдер бұлай емес, олар өте ақырын, баяу қимылдайды. Басына бір ой
келсе, оны әбден салмақтамай, күдіктісін ... ... ... ... Ол бар ... бар жұмысын бір ойдың төңірегіне түйілдіреді. Ол
ойын әбден шынықтырып, кемеліне келтіргенше, тоздырғанша тастай ... ... ... ... оның ... көбінесе елеусіз болып,
көзге түсе бермейді. Бірақ бұл оңтай ... ... ... ... ... көбінесе терең болады.
3.2. Мінездің жіктелуіне байланысты мамандық таңдау.
Адамдарды мінезіне ... ... ... бір ... - ... ... тез, яки ... серпілуі екен. Тез яки созалаң қайталаумен
қатар, ол қайталаудың күші де еске алынады. Осы ... екі ... бар ... ... төрт ... ... туғызады:
1) Қайталауы тез – күшті холерик.
2) Қайталауы тез – ... ... ... ...... меланхолик.
4) Қайталауы созалааң – күшсіз флегматик.
Бұл төрт түрлі негізді мінезді Лазурский былай деп ... а н г в и н и к – еті ... ... ... әсерленгіш, тез
қызынып, тез суынғыш, жеңіл ойлы, бір беткей, ұзақ қызметке шыдамсыз.
М е л а н х о л и к – ... ... ... ... шейін басылмайды. Ол
сангвиник тәрізді емес, оңашаны сүйеді, ... ... ол ... ... ... ... ... іске жігерсіз, қабілетсіз келеді.
Меланхоликтер көп сезеді, көп қиялданады, аз істейді яки өзін ... ... ... ақылынан да, қайратынан да сезімі басым болады.
Х о л е р и к – тез қызады, іске икем ... ... ... ... болады. Философ Кант ол кейіпкерлерді: «Құрмет сүйгіш, өзінің
«мендігін» алға қойғыш, ... ... ... мен ... ... ... ... деп суреттейді.
Ф л е г м а т и к – аса баяу қызады. Ондай адамды еліктіру, қыздыру өте
қиын. ... жан ... бәрі де ... Шабандық оның айрықша белгісі.
Іске қабілеті шамалы. Ондай адам бір ... іске ... ... сол
бетінде бірталайға шейін табанды қызмет етеді. Оныкі өздігінен ... ... ... бір ... ... ете беруден туған қызмет. Жүріп
келе жатқан жолын тастап, тыңнан жол тауып алуға ондай адам топас ... ... бір ... өзіне-өзі сенуі әр түрлі болады.
Кейде бұл сипат анық байқалады. Өзіне өте сенгіштік яки сенімсіздік ... ... ... ... ... мінезге де өзгешелік береді. Бұл
сипатпен жанның басқа қабілеттерінің байланысы жоқ.
Кейбір қызметте ... өз ... ... білу, асыға өрге
домалаудың бір белгісі. Бұл, мәселен, әскерлік ... ... ... ерту, оларды бағындыру, оларға әмір жүргізу ... ... ... ... Сондықтан әскер жұмысы барлық әскер басығы байлаулы. ... ... болу ... деген мәселе әскер жайында ... ... ... ... ... (командир) болуға қандай қасиет керек?
Қандай қасиеті ... ... ... ... ... ... басты
қасиеттер мыналар болу керек: күшті қайрат, кейде үздік жетілген қайрат, өз
бетімен ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа тез
жол тауып, айла құрып, шығыс табу.
Өзгелерге бұйрық беріп бағындыруда білуде ... ... ... Азды-көпті көсемдігі (инициатива), ... ... ... ... ... шыдамдылығы болмаса, жақсы басшы
бола алмайды. әрине ... ... ... Бірақ шыдамдылық бірі
өзіне-өзі сенімділік, жаңылып кетем бе, жоғары ұлықты ренжітіп алам ба деп
өзіне-өзі ... ... ... әскер басы берекелі іс шығара алмайды.
Қызметке қызу ... ... ... ... жүргізудің бір шарты. Наным мен
қызулық, (желік) қатар жүреді. Қызу ықтихаты бар адам ... ... ... өзі ден ... нәрсеге өзгені еліктіру мүмкін емес.
Жұмыс өнімді болуға тағы бір керекті сипат: жан тәнімен ... ... ... бар талабын, ақыл – айласын, жігерін салған әскер ... де ... ... ... ... ... жетектеу күші арта
береді.
Қайратсыз, жасық ... ... ... ... бірі ... Ол ... ... жүргізуге икемі келмейді. Бұл екі кейіпкер
Болудиннің ұшқалақ, ... ... ... ... басы
Болудиннің ұшқалақ кейіпкеріне, жасық кейіпкеріне, байсалды балаға жақын.
Профессор Мейман ... ... ... ... ... және ... ... бірнеше жікке бөлген. Қайраттың түрлі болуынан мінездері
де әр түрлі болады. Және қайрат ... ... ... мен (ақыл мен
көңілмен) астасып, әр адамға өзгеше сипат береді. Нағыз қайрат ... төрт ... ... ... ... осы ... қарастырайық.
1) Әр адамның жан дүниесінен қарап сипаттағанда қайраттың бір белгісі –
екпінді, я жігерлі болмағы. Бұл қасиеттің жақсы жағы да, ... жағы ... ... ... ісін ... ... шыққан кісі жақсы кісі. Осы
істі орындауға жігер керек. Жігерлі болу қайраттың ... ... ... ... жағы. Жігерлі қайраттың жаман жағы мынау: ондай жігерлі
қайраты бар адам ойлаған ... жету ... ... ... ... ... Жоюға, қиратуға тырысады. Ондай адам мақсат ... ... ... ... ... ... әлде біреулерге зиян
келтіруден бас ... ... ... ... ... бөге ... соғұрлым бөгетті жеңуге ерегесіп кетеді. Әсте бетінен қайтпайды.
Бұлар ... ... ... ... кезенген мүддесіне жетуге ондай адам
сырттан жолығатын бгеттерді де алысқанмен тұрмайды. өзінен ... ... де ... ... ... ... енді бір өзгеше қасиеті – қайра күшінің аз уақытқа, я көп
уақытқа шейін созылуы. Бұл ... ... ... ... қайрат,
шыдамсыз қайрат деп айрамыз. Қайраты берік, табанды адам тез ... ... ... ол бір ... ... ... ұзақ ... талай ауыр, талай алуан жұмыстарды да істеп шығады. ... ... ... ... ... бола ... адамдар.
3) Қайраттың өрлеуі, жетілуі жағынан қарап адамды негізді (принципный),
негізсіз деп ... ... ... ... ... тұтынған жолы,
көздеген мақсаты, арманы болады. Оның ойы да, ісі де сол ... ... ... ... ... кейіпкер олай емес. Ол көбінесе белгілі
себептерге шарттар арқылы істеуге бейім ... Оның ... ... ... ... біріне бірі үйлеспейді, қатынаспайды. Бұлардың мақсаты, арманы
себепке, шартқа бағынып ... ... ... қасиеті – санаулы қайрат, әділетті қайрат болады.
Біреулер істеген істің ... ... анық ... ... ... болса, енді біреулер көбінесе дағдысына, әдетіне, ыңғайына сүйеніп
іс қылады. Соңғылары ойланып, толғанбайды, сирек ... ... ... ... ... де ықпалы бар, кейбір адам ... ... ... ... өзінен-өзі істеліп дағды болып кетеді. Енді біреулер әдет
болған жұмысты істегенді қаламайды. әдеттің шегінен шығып істеуді қалайды.
Қайраттың одан ... бір ... – ақыл мен ... ... әсер ... ... істеуге ақыл мен сезімі дұрыс тауып, көне ме? Жоқ, теріс тауып
тия ма? ... осы ... ... Ақыл ... құп ... қостамауы кейде
тез, кейде шабан болады. Сондықтан адамның қайраты да не батыл, не тайқалақ
болады. Батыл қайратты адам ... көп ... іске ... ... ... кісі ... толқып, жуырда ештеңеге табан ... ... ... бір қорытындыға келе алмай, дағдарып қалады.
Таза қайрат түрлері осылар. Бірақ адамның жан өмірі, деректі бір сипаты
мен өзгеше сипаттарымен астасып, ... ... ... таза ... сипат жоқ. Мысалы, қайрат, ақыл, сезім бір-бірімен байланысып, біріне-
бірі реңк ... ... ... ... әсер беру жағынан қарағанда,
адамның қызмет түрлерін былай бөлуге болады:
а) сипат жағынан – қызықты, қызықсыз.
б) орнықтылық – оңай ... ... ұзақ ... ... әсер ... ... – аз ... көп күшті.
Г) уақыт – тез, иә шабан ... осы ... ... ... ... ... қызметі де
өзгеруі мүмкін.
Адамдардың мінезіне қарай жіктегендегі, өмірге ең ... ... ...... ... ... жіктеуге ортаның
ыңғайына түсуді негіз қылады. Мұны «белсенді ыңғайласу» дейді. Ыңғайласу –
толық, кең болуға да, тар, кем ... да ... ... орай ... үш сатыға бөледі. Ыңғайласуға кем адамдардың төменгі, одан артығырақ
болса орта, толық ыңғайласатындарды жоғары сатыға ... Олар ... ... ... ... ... молдығымен, кеңдігімен айырылады.
Екінші белгілі қимылдардың күштілігі, ... ... ... ... ... саналы болуы. Төртінші белгісі жан қуаттарының бір-біріне
бағынуы, осы ... бәрі ... бір адам ... ... ... ... өмірге қатынасы жағымды (положительный), жағымсыз
(отрицательный) болуға мүмкін. Әрбір адам ... өзге ... ... я селқос қарайды, я күйінді кісіше қызу қанмен қарайды ... ... ... нәрсенің көлемі әлде кең, әлде тар ... ... ... қатынасымызда әр түрлі: не белсеніп қатынасымыз,
не жадағай қаламыз. Көзденген іске жетем деп ... ... ... ... қалуы да әр түрлі. Табиғатына біткен өзгеше сипаттары, күшті
мүддесі өнер ... ... ... бұл ... жасайды. Лазурский мұндай
адамдарды «таза» кейіпкер деп атайды. Орта қолды «таза» кейіпкер не ісшіл-
дерекшіл, болмаса іске ... ... ... дейді. Орта деп ортаның
жағдайына ... ... ... ... орта ... кейіпкерлерде
ғасырлар бойы құралған шарттардың түрі байқалады. Орта қолды адамдар үшін,
Лазурский мынадай (таза) кейіпкерлердің ... ... ... ... шаруашыл, әлеуметшіл, діншіл, болжаушыл, көпшіл.
Аталған кейіпкерлердің айырмасы ... ... сөз ... ... ... - әрі жетік, әрі жүйрік, әрі айқын, бай
қиял, аса байымды, ... ... ... ... жеті ... ... ой қуаты шорқақтық – міне суретшілердің жанына біткен
айрықша қасиеттері. Олардың ойы ... ... ... әсер санасына сап
етіп, дереу білім боп ... ... ... ... ... біржола деректі, айқын үлгі – сурет болып туады. Олар ... ... ... ... ... ... икем ... бір өзгешелігі әдемілік сезімі аса ұстарған, жетік болады. Олардың
арасынан көркемдік сезіміне бар ... ... ... ... ... оның нанымын емес, болмаса тәрбиесінен де емес, ... ... ... құмарлығынан болады.
2) Ғалымдар - әдемі мінезділерге қайшы, ғалымдардың сезім жағы доғал
болады. Олардың өз жұмысына ... ... бар ... ... Қайрат жүзінде де осыны айтуға ... ... ... жүйелі
ақылына икемдік, қарысқақтығымен көрінеді. Менмендік сезімінен де бұлардың
көбіенесе ... ... ... ... өзімшілдік сезімі кейде
мінезіне зор сүрең береді. Кейде негізгі мәселеге таласуды ... ... ... тура ... да бейім тұрады. Құлық сезімін алсақ, бұларды
қызмет жағының ғана борышы, ар-ұяты болады. ... ... ... ... ... маңызды нәтиже шығуы мүмкін емес қой. Бәрінен де нашар
жетілетін олардың әдемілік сезімі.
3) Болжаушыл – діншілдер – бұл ... ... ... ... ... Сондықтан суретшілдерге ұқсайды. ... ... ... ... ... бұл ... ... орынға құлық,
адамгершілік сезімдерін қояды. Бұларға өте-мөте әсер ... ... ... ... ісшіл адамдар сирек шығады. Олардың
болжаушылдығы, қиялшылдығы тұрмыс ... ... ... бермейді. Олар
көпшілікті жаратпайды, бөтен адамдар ішінде қысылып-қымтырылып, жұтылып
кетеді; ... ... бойы ... ... Жат ... ... ... адам деп жориды, жақындары оларды шын пейілімен қадірлейді, жақсы
көреді, табиғатты болжайға, ... ... ... ... ... сыртқы әсерге ілтипат қойып қарауы сирек болады. Дәулеттің игілігі,
тіршілігі, қызығы, тән ... ... ... олардың көзінде бағасы аз, сол
нәрсе тәрізді.
4) Әкімдер – қажырлы қайрат, ұзақ іске ... ...... ... ... ... ... адамның мінезіне өзгеше реңк
кіргізеді. Өзіне-өзі ұстамды, бойына ... ... ... ... ... ... сеніп кіріскіштік, міне, осындай сипаттардың
бәрі! Өзгелерді билеп әмір, ықпал жүргізуге үлкен себеп. Наполеонның ... ... ... да ... ... Өзгелерді өзіне бағындырып,
ұйытып соңынан ерітіп алуға әскер басында көздеген ... анық ... болу ... «Міндет» деген сезім ондай адамның өміріне аса маңзды
нәрсе болып көрінеді. Дұрыс деп ... ... өз ... ... тілегінде оны тайдыра алмайды. Басқа\ларды ... ... ... білу ... Бұл сипат өзгелердің көзінде оның беделін
көтереді.
Мұндай кейіпкер дене азабына да, ... ... да ... көтергіш,
төзімді келеді, бірақ қандай көмпістік менмендікке, қаталдыққа шаппайды.
Басқалардың қайғысына қайғырып, олар да есіркейді.
5) ...... ... хас сипаты есепқорлық, сақтық,
байсалдылық. Бұлар әбден ойланып, толғанбай, ... ... ... іс ... ... сипаттар жан құрысына да өзгешелік береді.
Кезенген жұмысына күрт ... ... ... ... ... ... ... үйлестіріп іс қылу олардың шыдамды, ... ... ... сала ... ... ... қуаты азая бермек. Оның есесіне тұрлаулылық,
орнықтылық, тапбасқыштың, ойланған мақсатын нық біліп, сол жолды ... іс ... ... ... ... ... Басқан адымын әлде неше
рет салмақтап қайта-қайта ойлана беру олардың әдеті ... ... қала ... ... ... ... да ... болады. Сақтық,
есепқорлық сипаттары бұларды шаруаға ұқыпты, жинақты, күтімді етеді.
6) Әлеуметшілдер – бұлардың негігі бір ... ... ... шейін
дәуірлейтін қызбалы, желікпелі келеді және ішіндегісін бойына ... ... ... асық ... ... ... келіп тұрады. Бұған
тете бір мінезі сырттан әсер күйттегіш болады. өзінің ішкі жан ... ... ... кете алмайды. Өзіне-өзі есеп бере алмайды. Сезімін
төгуге құмар аса желөкпелік өзгелермен ... ... ... ... ... ... олардың жаны сонда. Олар бірдеңе істемей отыра алмайды
іске белсенгіш ... ... ... ... ... ... ішін
пыстырады. Сондықтан олардың қатынаспайтын, кіріспейтін жұмысы болмайды. Іс
қылғанда олардың табан тірейтін негізгі – адамдар ... ... ... ... ... негізі. Жеке адамның басы, жан дүниесі ... ... ... ... ... ... ... әлеумет ішіндегі
адамдарды бірінен-бірі байланыстырып, әлеумет ұйымын сақтайтын әлеуметтің
дәнекері, ... ... ... өз ... тың нәрсе шығарып, көсемдік
етуге, ұйым басқарып жұмысын жүргізуге, қолайы аз ... ...... ... ... ... – күшті сезім. Бірақ
әлеуметшілдердікі ... ... ... ... ... талпынбайды. Жанының
түкпіріне тереңге қарай тартады. Сондықтан жан ... аса ... ... ... ... ... да ... тұр, бұл кейіптес ... ... ... жаны ... ... ... ... жәрдем етуге келгенде оларға жақыны, жаты, дос, қасы бәрі ... жылы ... ... ... әзір ... Менмендік, өзімшілдік
мінездердің қандайынан болса да бұл көбінесе таза ... ... ... ... ... ... бұл адамдар салмақты, ... ... ... ... ... ... ... нанымына
(ығытқанына)(иқтыққанына) өте берік, тұрақты, қарысқақ келетін тағы мінезі
бар. Бұндай кейіпкерлердің мінезіне лайықты қызметті ... ... ... жоқ. ... адамдардың қайғысына, мұңына, қажетіне
қайрылысып, жаны ... ... ... ... ... ол ... өте
пайдалы.
Жалпы айтқанда, жоғарыда айтылғандай «таза кейіпкерлер» өмірде ... ... ... ... сипаттарын бір кейіпкер бойына сиғыза
береді. Сондай қосылған қасиеттерден де күрделі ... ... ... ... ... ... ... діншілдер,
әкімдер...
Ең соңғы жікке бұзылған кейіпкерлер ... ... ... ... оның ... жан ... мен жүрген ортасының шарттары
сәйкессіз, үйлеспегендіктен осындай сәйкессіздік бір ... өзін ... ... екі ... жасайды. Ол кіндіктердің бір-біріне қатынасы,
жақындығы, үйлесі болмайды; сондықтан өзін-өзі зорлаған, ыңғайсыз әрі-сәрі
адам болып ... Бұл ... ... ... – қисыншылдар (қолынан келмесе де іске ... әлін ... ... ...... ... ... мен мендер (басқаша айтқанда, пайдакүнемдер, мансапқорлар);
4) түкке ыңғайы жоқ бос қиалшылдар;
5) желікпелі – сенделмелер;
6) бағыныш – жігерлілер.
Өз мінезін ... ... ... оқу да ... деп, ... еді, енді өмірді, оқудың пайдасын айтайық.
Жан сипаттарының қатынасын табу үшін Гейманс 110 ... ... ... ... жан сипаттарын үш жұпқа бөледі. Үш жұп ... ... ... ... жасайды дейді ол. Гейманс үш ... ... ... ... Оның ... ... түрлері соңғыдай болмақ.
1) күйгілек (нервный);
2) аяныш жанды (сентементальный);
3) ыстық қанды (сонгвиник);
4) салқын қанды (флегматик);
5) қызбалы (холерик);
6) құмартпалы ... ... ... ... ... мінезін айырып айтайық.
Күйгелек кейіпкердің сезімі өте күшті, бірақ іске ... ... ... ... тез ... ... ... істеуі орайы кем, табансыз,
қорғаншық, орнығып, сарылып ... ... ... ... ... тез қозып, тез ашуланып, кенеттен бұрқ-сарқ ... ... ... жегілуі себепті кіріседі. Олардың көнілі күзгі күндей тез
құбылады. Көнілі алабұртып, құлпыра бергендіктен, ойы мен ісі қайшы ... ... ... ... ой ағымын бір тегіс жүргізбей, түлкінің
ізіндей, бұлтақтап ... ... ... ... ойдағысын
ішіне сиғыза алмай айтып салғысы келіп тұрады. Бұлардың бір қасиеті: сонша
қазан бұзар ... ... ... ... ... да ... ... өзін-өзге түрде көрсетіп, боялауға, біреуді еліктеуге, мақтануға
құмар келеді. Өзгелер құрмет ... ... бұл ... аса ... ... ... бір сипаты-әйелжандық. Бұлар әйелге
тсалқынқанмен қарай алмайды. Әйел көрсе қыбыржып ... ... ... ... бар ... артық көреді. Олар кішкене баланы да, хайуанды да
жақсы көреді. Ақыл жағынан келсек, ақылы мен қиля орташа ... ... ... ... ойға ... ... ... жүйелі іске келгенде мәз береке
болмайды.
Бұл кейіпкердің арасынан көбірек шығатын ... ... ... ... ... ... ... да, талғақ, қояншықтар да шығады.
Күйгелектермен салыстырғанда, аяныш жанды кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ұнтақты, салмақты, сырын
сыртқа шашпайтын берік келеді. Бұл ... ... ... қасиеттері
жетілгендіктен; мәселен, тұрлаулық, ақ бейілділік, сенімділік, не нәрсені
жақсылыққа жорып, ... ... ... ... болуынан,
өзгелердің пікіріне бұларда шыдамсыз, көп күлмейді, көпшілікті қаламайды.
Еркін тәрбиені, тез ... ... ... қылпылдағанды бұлар да
тәуір көреді. Бір сыдырғы еңбекті бұлар да онша ... ... өз ... іске ... ... ... артық. Өзін-өзі сынауға, ақыл-
қызыметіне, ән-күйге бұлар бой ұрып тұрады. Деректі ісіне орташа ... ... ... Мұндай әдіс, жобалардың әзір әлдене түрлігі шығып
жатыр. ... ... өмір ... ... келетін ешбір әдіс бар деп айтуға
болмайды. Оқушының ... ... ... ... ... ... ... жатса, онымен қатар бұл күнгі психология (Жан жүйесі)
ғылымы тарих жүзіндегі түрлі адамдардың өмірін зерттеуге, ... ... ... ... ... ... озат ... өмірінде
болатын құбылыстарын бақылауға артық назар салып кірісіп көрсетеді. Бұл
кейіпкерлердің діншілдік адамгершілік ... ... ... ... ... сүйгіштік, күншілдік, пайдакүнемдік ... ... ... ... ... ... ұстарған болады. Әркім бір алдап
кетеді. Бұлар тұрмыс ісіне олақтар, кісі алдауды ... өиір ... ... іс ... ... ... Сондай нашар сипаттары.
әдісті жүйелі жұмысқа кемдік келтіреді. Бұлар жаңа ... тез ... ... ... ... ... сондайлық кең емес, кейіпкерлерден
жазушылар, (әдебиетшілер), (филосвтар) ... Бұл ... ... ... жолығады. Себебі бұлардың көбінің көпшілдік ... ... ) ... күшті көп болады.
Ыстық қанды кейіпкерлердің сезім жағы кешірек, іске белсеніп ... іске ... із ... Олар ... ... ... ... Бірақ аса орнықты болып, тереңдеп кете алмайды. Олардың
сезімділігі, қызулығы, ... ... гөрі ... Ал
пайдакүнемдік, құрмет сүйгіштік, мақтанқұмарлық сипаттарына келсек, олардың
көбіне бұл қасиеттер ... ... ... ... құнтақтылығы кем, ақ
жүректігі мәз емес, ... ... ... ... қабілеті де
нашар, бірақ олар сабырлы, кісіге сенгіш, ... ... ... ... ... ісі жоқ, ... ... Өзгелермен қатынаста
жеңіл ойшылық, бірақ тапқар, әңгімеші, сыпайы, қалтысы аз, күлкісі ... ... ... ... нәрсені бақылай да біледі. Ынталы, қызықыш ... Олар ... ... реттеуді жақсы көреді. ... ... аса ... болмайды. Кітаппен шұғылдануға олар ортадан жоғары.
Бұлардың ішінен көбінесе ғылым қызметкерлері ... ... ... Бұл қызметкерлердің денесі мықты, саулығы күшті,
тосынан кйліккен қатерге қарсы ... ... ... де ... Бұл
кейіпкерлер алуан-алуан қызметке жарайды. ... ... өте ... талдауға қолайлы келетін кейіпкерлер – салқын қандылар;
өйткені бұл кейіптес адамдар өте көп. ... ... жағы ... ... бір ... ... сол ... талмай істей береді. Ыстық
қандыларша олардың көңіл-күйі құбыла бермейді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... жұмысына тереңдегіш, өз
бетімен істегіш, сыр шашпайтын тұйық, дүниесіне ... ... ... бұл ... ... ... ... дүниеге көз қарасы өмітшіл,
айналасындағы ортаны мадақтауға ... ... ... ... құнттақтылық, ақ пейілділік, сенімділік, көзге ... ... ... ... өте ... ... еркек мінездері:
Достық, ұлтын сүйгіштік, бұл сезімдер күшті болып жолығады. Олардың ынтасы
көбінесе, ақылынан шығады. ... ... ... ынтамен кіріседі.
Кітаппен шұғылдануға әуес келеді. Бұлардан жақсы шешен өте аз ... ... ... ... ... өткір ақыл, тапқырлық, қиял жағы кем болады.
Ілтипаты қадалмалы, тәртіптеуге, жіктеуге ... ... ... ... ... ... ... жазады. Салқын қандылардың тәні,
жаны да тәні сау күшті ... ... ... ... ... ... ... шығады. Ақын еш уақытта шықпайды.
Қызбалы кейіпкерлер – сыртқы әсерге тез түйсіктенеді, қатты ... ... ... ... ... ... үзілмейтін
еңбекке бейімдері өте шыдамды, ... ... ... ... тез ... ... аумалы – төкпелі, ілтипат нәрсесі
құбылуын қалап тұрады. Осындай ... ... ... ... ... мен байлаулы оның жетілуі, бір тегіс емес, кедір – бүдір
секірмелі болады. Басымырақ сезімдері: бауырмалдық, достық. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиені жақтайды. саясат
жүзінде өсерлеуді қуаттайды, әлеумет орнында, көрнекті орында қызмететуді
қалайды.
Күйгелектермен салыстырғанда, олар өте ... ... тым ... ... ... бермейді қайта жігермен жұмыс істеуге қабілетті
келеді. Ұяңдық пен тұйықтық сипаттары сирегірек. Жинақтылық ... ... ... ... ... бар. ... ... айыра
біледі. Кісіні жақсы таниды. Олар жаңа пікірдің ... тез ... ... ... ... ... тез ... көбінесі кешкі қызметті
ұнатады бұл кейіпкерлерге кіретін адамдар көбінесе ... ... ... болатыны анықталған.
Құмартпалы кейіпкерлерге тиісті сипат: күшті сезім, ішілдік, әсерлі
терең із қалдырғыштық. Қызбалы ... ... ... ... ... бірақ ілтипаты орнықтырақ. Көңіл – күйі кемірек құбылады,
көбірек шыдамайды. Олардың қызып кетуі, күйіп ... ... өте ... бьірдеңені көтеруге, дәріптеуге бейім тұрады,тағы бір ... ... ... өзгеге сенбеу, өзгенің пікіріне шыдамау. Бұлардан үмітсіз,
бай – ... сары ... көп ... ... ... ... ... Бұл кейіпкерлерден ақындар, суретшілер, ... ... ... ... ... ... ... шығатын қызметкелер алуан – алуан.
Әркімнің өзіне біткен ... ... ... ... үшін ... желі жасап алу пайдалы, желіде ең басты қасиеттер көрсетілуі керек.
Сондай желлілрдің бірі соңғы.
1. Сыртқы сезім мүшелерінің жай – ... ... ... Үстем көңілі.
4. Жад.
5. Қиял.
6. Ілтипат.
7. Ойлау.
8. Сөйлеу.
9. Діңге қарасы.
10. ... ... ... ... Өз басындағы сезімдер.
13. ӨЗгелермен қатынастағы сезімі.
14. Қайрат ... ... ... ... ... ... ... шежіресі.
3.3. Өнер таңдау жолында жастарға көмек беру.
Өнер таңдау жолында жастарға ... ... ... тәжірибе
Америкада істелді.
Бұл жұмысқа басшы болған Бостон ... ... ... ... ... ... ... (жоспары) туралы кеңесуге Парсонс бір
кедей ауданның шәкірттерін жинаған. Алғашқы әңгімеден кейін ... ... ... ... деп үміт ... ... көбі ... не
істерін болып шыққан. Келешекте белгілі пікірі барлар өте аз болған; оның
өзі де қандай ... ... ... барлығынан хабары кем, нені таңдарын
білмейді. Зеректігі, икемі сондай өнерге лайықты ма, жоқ па? Оны ... ... ... ... ... бұл мәселені зерттеуге Парсносқа
түрткі болды. Мұның аяғы 1908 жылы Бостон шаһарында өнер ... ... ... ұйым ... Ұйымның ізгі ниеті өзгелерді де
қозғады. Бостонның мектеп басқармасы, оқушылар қауымы, тағы ... ... ... кірісіп қызмет істесе бастады. Оқытушылардың кірісуі аса
пайдалы болады. Олар баламен жақын ... ... ... үстем икемін
білуге, тағы басқа сипаттарын табуға жат ... ... Олар ... ... шешесінің ауқаты, олардың келещектегі ниеті тақырыпты мағұлматтар жинады.
Соңғыларға, мәселен, мынадай сұраулар беріледі:
1. Балаңызды жоғары оқу орнына ... ... ... бар ... ... қандай оқуға? Неліктен ол оқуға?
3. Балаңызды қандай өнерге үйретпексіз? Ол өнерге дайындадыңыз ба?
4. Сізше балаңызға ... ... ... Ол ... машықтанды ма?
Әр мектептің бір оқытушысы, шәкірттері жайынан керекті мағлұмат жинауды
мойнына алады. ... ... ... ... да ... ... ... ұйымы сол аудандағы базар жайынан, әсіресе жастар қызметін тілейтін
өнер, кәсіптер жайынан ... ... ... ... зерттеу
арқылы қай жерде қандай саулық сақтығы, сыпарлық жағдайы болатындығы ұйым
шәкірттерге суреттеп ұғындырады. ... ... ... үшін ... ... ... ... Бұлар бәлендей өнерге аса жарамды
шәкірт ... ... ... ... ... ... ... ұйымы өнер таңдауда жас буынға үлкен көмек көрсеткен. Әрине, ол ұйым
баланың қандай ... ... ... біліп отырады деуге де болмайды,
өйткені өмір ісінде ... ... ... ... ... икемін анық
білу өте қиын мәселе. Қалай ... ... ... ... ... жайынан жинаған мағлұматтары аса пайдалы болғандығында сөз жоқ.
Бостон ... бір ... ... ... ... ... қасиеттері
керектігін табуға тырысқандығы. Бұл ... ... ... тигізген
оқытушылардың әрбір шәкірттер тақырыпты жинаған ... ... үшін ұйым ... ... оқушымен әңгімелесіп, жауап алады. Керекті
жауаптарды шәкірттер жазып береді. ... ... ... беретінін білу үшін
алдын-ала басқарушы ... ... ... ... алады. Керекті
жауаптарды шәкірттер жазып береді. Жауапты анық, дұрыс беретінін білу үшін
алдын-ала басқарушы оларды сынайды. Мәселен, мынадай ... ... ... таза ... ба? ... ... тура ... ба?
Ілтипатпен тыңдайсыз ба? Өзгелердің қамын жейсіз бе? өзіңіз тақырыпты көп
сөйлейсіз бе? Күлгенде ... ... бе? ... адамдарға оңай үйлесіп,
тез үйір боласыз? өзіңізді құрбыларыңызбен ... ... ... ... ... кейін жастардың кейбір сипаттарымен танысу
үшін мына тәрізді ... да ... ... мамандық таңдайтын ойыңыз бар? Ұйым салғаннан өз тұсынан жол
көрсетпейді. Баланың қатесін түзетіп, ақыл беруді мақсат ... Осы ... ... ... ... ... ретпен жазылады:
1. Тұқымнана қалған мінез, тұрмыс жағдайы, ауқаты (бай, кедейлігі).
2. Темпераменті, туысынакн біткен икемділілігі.
3. Келбеті, мінезі.
4. Білімі, тәжірибесі.
5. Аса ... ... я ... ... мағлұматтар әрбір мамандықтың шарттарымен
шағыстырылып үйлестіріледі. Содан ... ... ... өнер ... ... де қызметке түсуге сыналушыға маслихат береді. Ұйым ақыл бергенімен
тұрмайды, әрбір өнердің шарттарымен ... ол ... ... керектігін көрсететін кітапшалар шығарады. «Өнер ... ... ... ... ... ... маслихат беріп, жетекшілік
етіп, керекті білім үйретіп, адамның еңбегін, жігерін пайдасыз орынға қалай
жұмсатқызбау еңбектің зая ... ... кету ... ... ... жеңіл
оймен қараудан: екінші өзінің кім екенін түк ... ... ... ... ыңғайын, талабын, ынтасын, кемшілігін олардың себебін
білмеуден; үшінші мемлекеттің жалпы шаруашылық ... оның бар ... ... ... ... аз болудан туады » дейді. Бостон
ұйымының мүддесі: өнер ... ... ... шарттардың ықпалын жоюға
себепкер болу. Мұндай жұмыстар бұл ... ... ... ... басқа мемлекеттерде істеліп жатыр. Англияда бұл тақырыпта айрықша заң
да шығарған. Ол заң бойынша мектеп басқарушылар айрықша ... ... ... 17 ... ... ... әйел ... керекті, пайдалы маслихат алып
тұрмақ. Өнер таңдау туралы жол көрсету жұмысы жалпы айтқандай осылай. Бұл
маслихат әзір тереңдеп ... ... ... ... Рас, жас ... қызметіне көбірек назар салуына, өзіне баға берпуіне зор себеп
болуға ... ... ... ... сұраушылардың нендей қызметке
қолайлы барлығын біліп, өзгеше сипаттарын анықтау үшін, ... ... аса ... ... жоғарыда айтылды. Осы мақсат пен маслихат
сұраушылар ішкі сырын ашып беруге барлық ... ... ... Ақыл ... ... ... білсе, бұл ең керекті шарттың бірі;
Өйткені неғұрлым өзін бақылауы, тәжірибесі көбірек болса, соғұрлым ... да, оның ... де, ... ... ... Өзін бақылау
қойылған сұрауларға дұрыс жауап беру өте қиын. Өзімізді аз ... ... ... ... ... ... ... өнеоге жарасымдығын белгілеу үшін санақтың да ... Егер ... ... ... орнынан түсіру, қызметтен тайдыру,
болмаса болашақ маманды (шәкіртті) мектептен шығару себептерін ... ... ... ... болмаса, пәлендей өнерге, я ... ... ... Қанша айтсақ та адамды санақ әдісімен сынап, тану
өте қиын. Қызметке әбден ... ... ... алып ... ... ... өте қиын екендігі байқалған, өйткені жан ... ... адам ... ... илікпейтін көрінеді, және тәжірибені
қызметтің шартына жақындату жан жүйесі ғылымының ... ... ... әдісінің бұл күнгі тапқанын, шығарған нәтижесін көптің
алдына ... әлі ... ... ... ... ... ... та кетеді.
Жан жүйесін тәзжірибесімен бақылағанда көбінесе, жан ... ... ... қарайды. Ал кәсіпөнер жұмысы жағынан қарағанда
жанның әрбір сипаттарын талдау мүмкін емес. Мұндай жанның ... ... ... бірігіп отырады. Тегінде жан сипаттары қосылғанда
пәлендей өзгермейтін зат болады деуге келмейді. Өмірде 2+2=4 ... ... ... ... Жан ... олай ... болмайды. Жан дүниесі
– толқымалы, айнымалы, созылмалы дүние. Бұл ... ... ... өнер ... жол ... ... ... бұл мәселені
шешуге мектеп пен оқытушының зор қолқабыс ... ... ... ... талай оқытушы, әсіресе, орта ... ... ... ... ... өнер ... ... болмай,
бірдеңе демей тұра алмайды. Ондай ақылшылық, әсіресе, оқытушы шәкірттеріне
сенімді, беделді болғанда, тіпті жиі болуға ... ... ... ... ... үшін ... ... қандай тұманды, қандай мәлімсіз ойларды
қолданбайды? Қандай қиялға ... ... ... артық кім біледі?
Оқытушы болмаса кім түзу сілтейді? Рас, оқытушы бұл міндетті атқаруға тиіс.
Екінші жақтан қарасақ, сондай зор ... ... ... болатын оқытушы,
шәкірттерін сонша жетік біле ме? өзі ... ... бе? ... ... айту үшін ... өзін жөндем болуы керек қой. Шәкірттеріне өнер таңдауға
жол көрсету үшін оның ... ... ... ... ... жан
сипаттарын оқытушы өзі жақсы білуі керек қой. Бұл күнге шейін оқытушылар
ондай бола алмады, нұсқаушы ... құр қол ... ... Құр қол ... ... шейінгі мектептер шәкірттерінің келешектегі тағдыры туралы қам
жеген жоқ, ойлаған жоқ, ... ... да ... да келген жоқ. Бұл күнге
дейін мектеп өмірден жарық ... ... неше ... бұйрық-жарлықтар
мектепке ерік бермей өзге мақсаттың бәрін көзден тасалап алдды-артын ... ... ... ... ... мектебін шетке қағып тастады. Енді
мектептің ... жат ... ... ... ... мен ... ... еңбек етуге сыртқы бөгеттер жоғалатын секілді.
Оқытушының ындыны тілесе, жалғыз ғана ... ... ... емес
мектептен шыққан соң да өмір ... ... ... ақылшы болу
қолынан келеді. Бұл күнгі қазақ, қырғыз өміріне ондай жолбасшылық керектің
керегі. Ескі өмірдің шырқы бұзылды. ... ... өмір ... ... ықпал
беретін әлеуметтің ортасында келешектің тұтқасы болатын әрбір жас буынға
қабілеті ... ... ... іске ... ... ... ашу керек.
Бұл күнгі тәрбие ғылымның бағытында бұл шарттар негізгі екі мәселені
шешуді тілейді. Бірінші оқушының ... ... ... ... ... ғылым әдісін табу керек; екінші ол деректігін ... ... ... ... ... беру ... Бұл жерде ескерте
кетелік: қазіргі тәжірибелік ... ... ... ... ... мықтап кірісіп іс істеп жатыр. Мұндай әдіс, жобалардың ... ... ... ... ... бүгін өмір жағдайына қолайлы келетін
ешбір әдіс бар деп ... ... ... ... табу, жетілу әдісін
тағайындау ісін педагогика ... ... ... қатар бұл күнгі
психология (Жан жүйесі) ... ... ... ... адамдардың өмірін
зерттеуге, әсіресе олардың бала кезіндегі өмірінен мағлұматтарын ... ... ... ... құбылыстарын бақылауға артық назар ... ... ... ... ... бұл мәселенің көлемін ұлғайтуға
қадам қойды ... Штерн деген ғалым: барлық ... ... бір ... ... ... қабілетін (сурет салуға, ән-күйге, қол ... ... ... деген жобаны ұсынады. Сондай әлденеше сынау ... ... ... Бұл ... зор жұмысқа кірісетін, әрине,
оқытушылар болу керек.
Шәкірттерімен үнемі араласып, жақын жүретін оқытушы бақылауға өзгеден
гөрі ... ... дау жоқ. ... ... ... ... ... жинақылық, арлы-ұяттылық, дәл тапқыштық,
білімге жеңістік тағы сондай керекті қасиеттерді, білгісі келген, ... ... ... сабақ ағымын да байқап, ... ашып ... жан ... ... ... зор ... ол оқытушының
бақылауының толықтырып, шәкіртке мәслихат беру жөнінен көп ... ... ... ... ... мектепте, енді айрықша жан жүйесі ... ... ... Ол ... ... ... ... балалардың жан өмірін
зерттеу, өзгеше сипаттарын табу ... ... ... Әзір бұл ... ... ... ... шәкірттеріне ол жоба көрсетіп жөн сілтеу
қажет. Бұл арада сондай жол-жоба ... ... ... бірін
жазайық. Бұл програмды Берлін шаһарындағы өнер ... ... ... ... - ... ... ... Жалпы ауруы, өте күшті, мұқият
жетілген, я ... ... ... ... болмаса тік жауырын).
2 – Ауру сырқаудан я өзге бір ... ... ... Туа ... ... я өзгешілігі (солақайлық, жарық, сынық, қол ... ... ашық ... ... ... ... ... міні,
терінің, тістің, тіс етінің кемісі, асқазанының, қан тамырларының, дем ... ... ... ... ... ... тұқым қуған науқастар).
3 – Қан тамырларының беріктігі, қаусағандығы.
4 – ... ... ... ... өзгеруіне аса шетіндік.
5 – Бір бағытта озаттық я икемдік (болмаса топастық). Дәл қандай істе
(мәселен, тәжірбешіге керегі: суретке, шыймаға, ... қол ... ... ... ... ... ... пішіндерді үйретуге, бірдеңені
іріктеуге, теруге қабілетті ...)?
6 - Тыныс уақытында ... ... неге ... (үйіндегі тұрмысымен
танысу да жақсы болар еді).
7 – Бір нәрсеге құмарлануы қашанға барады? Әлде жиі ... ... ... оңай бой ... ... – Сезім жағы. Керенау, яки өжет. ... ... ... ... ...... ... (жоспары). Бір өнерге ыңғайы, әдісі қандай? (Бұл
бабына жазумен жауап беріп, шәкірт өзі жауап бергені ... ... ...... ... жұмысының өнімді, өнімсіздігі неден (үй жағдайы),
тырыстығы, қабілеті, науқасы, пайда табу мақсаты).
11 – Жаңа мағұлматты тез ... тез ... ала ма? ... ... – Жаңа ойды тез ұға ма? ... ... ойды?
13 – Шәкірттің жұмысы бір тегіс не, я құблмалы ма? (Сабақ күн, ... ай ... ... ... ...... ... жұмысын орындауына бір түрткі я себеп керек емес
пе? Қиындық ... тез ... ... ма? ... ... табиғат ғылымында) кейбір пәндерде солай ма? Бәрінде ме? Ол
қандай пән?
15 – Шапшаң я қадағалап сарылып ... ... ... ... жұмысының сыр – сипаты өзгере ме? Шәкірттің зеректігі я
икемдігі бар ма? ... ... мен ... ... ... ... қандай кезде екені көрсетілсін?).
16 – Кісілер арасында, жансыз заттар ... яки үй ... мен ... ... ... нәрселерімен қалай қатысады,
айналыс етеді).
17 – Дене ... ақыл ... ... – Арнаулы я еркін жұмысқа (сурет салғанын, сызық жұмысын, тоқығанын,
желімдегенін, әңгімесін, шығармасын бақылап білуге болады).
19 – Дөкір, я ... ... – Өз ... ... яки біреудің көрсетіп бергенін орындауға?
21 – Жұмысқа тұрлаулы ма? ... ... ... көре ме? (есеп
шығарғанда, серуенге шыққанда, бастаған жұмысын аяқтауы жиі бола ма?)
22 – Бір ыңғай жұмысқа ма, ... ... ...... бір ... ... ме? ... ма?
24 – Жеке істеуге ме, жоқ көппен бірге істеуге ме?
25 – Жалғыз істеуге ме, ... ... ме? Бір ... я ... – Үйде ... ме, далада істеуге ме?
27 – Мінезінің қандай қасиеті өте көрінеді? (тәртіп сүйгіш, тырысқақ,
дұрыстық, таза жүректік, тіл ... ... я ... ... ... ... ақылы бірте-бірте өскенін, олардың жақсы,
жаман қасиеттерін, оларға ... ... ... шараларды, әсіресе,
олардың келешектегі тағдыры, өмір жайынан күндегісін дәптеріне ... ... көп ... ... болар еді. Бұл мағлұматтар мектептің
тәрбие ықпалын шамалауға, әрбір шәкірттің келешектегі үмітін болжауға болар
еді. ... ... ... ... ... ... ... шәкірт күніндегі өмірі көмек тигізген болар еді. Әр бір өнер қолайы
бар адамдарды өзі ... ... Егер бір ... ... ... ... көп зерттесек, ол өнерге қандай сипат керектігін ... ... ... қай өнер ... ... керексінетіні мәлім болар еді.
Оқытушының бақылауына әуелі күнгі тәрбие ғылымның бағытында бұл шарттар
негізгі екі мәселені шешуді тілейді. Бірінші ... ... ... бақылап, білерлік нағыз ғылым әдісін табу керек; екінші ол
деректігін ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде ескерте кетелік: қазіргі тәжірибелік педогогика оқушының
озаттығын тағайындаудын әдісін табуға ... ... іс ... ... Мұндай
әдіс, жобалардың әзір әлдене түрлігі ... ... ... ... ... ... келетін ешбір әдіс бар деп ... ... ... ... ... ... тағайындау ісін педагогика іздестіріп жатса,
онымен қатар бұл күнгі психология (Жан жүйесі) ғылымы ... ... ... ... ... әсіресе олардың бала кезіндегі ... ... озат ... өмірінде болатын құбылыстарын
бақылауға артық назар салып кірісіп көрсетеді.
Оқытушы әуелі тәжірибе етеді. Содан ... ... ... соң сұрақ
қағазда қойылған сұраққа жауап алады. Мәселені дұрыс ... ... ... ... ... ... жүру керек; бірнеше жылдың ішінде әлденеше
істеліну керек. Ол әңгімелер үш түрлі мақсат көздеу керек.
1) ... ... ... туралы шәкірттердің мағлұматын білу;
2) өнер, кәсіп жүзіндегі оның көздеген мақсатын табу;
3) шәкірттің мектептен шыққан ... өмір ... ... ... екі ... ... жылдан бастап, жан жүйесі ғалымының көмегі
зор маңызды; ол оқытушының бақылауының толықтырып, шәкіртке мәслихат беру
жөнінен көп ... ... ... ... Бұған былайғы мектепте, енді
айрықша жан ... ... ... ... ... Ол ... мектеп жанында
болып, балалардың жан өмірін зерттеу, өзгеше сипаттарын табу ... ... Әзір бұл орын жоқ. ... ... ... ... жоба көрсетіп жөн сілтеу қажет. Бұл арада сондай жол-жоба болуға
жарайтын ... ... ... Бұл ... ... ... ... үйретуші институт ұсынып отыр. Өнер тақырыбы шәкірттен
мағлұмат алуға мынандай ... ... ... ... (бұл ... жазып жауап керек):
1 – қандай өнерлерді білесіз (санасын)?
2 – ол өнерлер туралы қайдан білдіңіз ... ... я ... – ең ... ... ... ... – бұл өнерді кәсіп етуші жұмасында (жетісінде) қанша пайда табады?
5 – сондай пайда табу үшін жасы қай ... ... ол ... сағат жұмыс
істейді?
6 – табыс тұрмысына мол жете ме? Қалай тұрады?
а) Не киеді?
ә) Не ішіп-жейді?
б) Тұратын үйі қай түрлі?
в) Айында ... ... ... ... ... ... бара ма? (барса жиі бара ма?) Бір ... ... ме? ... барады)? тағы сондайлар...
7–(сынды сұрас) әзір нанның, тұздың, еттің, астықтың қадағы не тұрады?
Балалардың өнер ... ... білу үшін ... сұрақтарды беруге
болады:
1–тілегіне жетуге еш бөгет болмаса, кімдей болғың келер ... ... ... ... ... ... шыққан кездегі соңғы
өмір жүзіндегі қызметін анықтау үшін былай сұрауға болады:
1–мектеп бітірген соң кім ... ол ... ... Бұл екі ... балаға мәслихат
бермей тұрып та, берген соң да қою керек. Осы ... ... ... ... қағазындағы анкетте мәселелер жайынан толық әңгіме етуге
мағлұмат ... ... ... ... әр өнер ... ... ... мынандай сұраса мүмкін:
1–бұл өнерді (қызметті, жұмысты) қайдан жақсы білдіңіз?
а) Әкеңіз яки басқалар жұмыс істегенде көмектестіңіз бе?
б) Қандай жұмыста?
п) Жұмыс ... ... (яки ... үй іші, ... көрдіңіз
бе?
т) Қандай жұмыс кезінде?
2– Ол адам сол қызметті істейтінін қайдан білдіңіз?
а) Оның ... ... ... бе? ... ... ... түскі,
кешкі, (қайда?) үйде, қонақта я басқа жерде) жиі көрдіңіз бе?
б) Оның үйінде ... ба? Ол ... үйде ... ... ... қорасы бар ма)?... Оның пәтерінде неше бөлме бар? ... ... Осы ... ... ... Шәкірттің арманы туралы ауызша
сұрағанда мынандай сұрастар қойылуы мүмкін:
1–бұл өнер туралы ... ... ... өнері неліктен сізге ылайық деп ойлайсыз?
3– мектеп ... соң бұл ... ... берместен бұрынғы әңгіме реті мындай болуға мүмкін:
1–неге сіз әкеңіздей болғыңыз (я ... ... ... ... білесіз?
3–оқу бітірген соң қалай тұрасыз?
а) жұмысында қанша табыс табамын деп ... ... ... ... ... боламын деп ойлайсыз ба?
Неге (жоқ)?
п) ... не алар ... ... кешкі, түскі)?
т) (әке-шешесінен бөлек тұрғысы келсе) қандай бөлмеде тұрар едіңіз?
ж) бос уақытты қалай өткізер ... (жай ... ... күні)
қ) әке-шешесінен бөлек тұрғысы келсе) қандай бөлмеде тұрар едіңіз?
д) дүние ... ... ба? Ол ... үйде ... (үлкен, кішкене,
бақшасы, қорасы бар ма)?... Оның пәтерінде неше бөлме бар? Үлкен ... осы ... ... ... ... ... деп ... ба?
б) неліктен олай ойлайсыз?
2– осы жұмысында қанша табыс табамын деп ойлайсыз?
3а)тағы мектеп бітірген соң бұл ... ... ... бұл өнер ... ... білдіңіз?
4–(дайындық іздейтін өнерді таңдаса) неге сіз ешбір өнерді оқып
үйренгіңіз келмейді?
5– өз ... ... ... ... ниетіңіз жоқ па? Егер бар
болса:
а) Әкеңіз яки басқалар жұмыс істегенде көмектестіңіз бе?
б) Қандай жұмыста?
п) Жұмыс кезінде әкеңізді (яки басқа үй іші, ... ... ... ... ... (егер «жоқ») десе неге жоқ?
Бұл күнгі әлеуметтің әуелі күнгі тәрбие ғылымның бағытында бұл шарттар
негізгі екі ... ... ... ... ... ... ... бақылап, білерлік нағыз ғылым әдісін табу керек; екінші ... ... ... ... ... табу, тәрбие мейлінше
көбейді.
Әлеуметте мақсатта көп, тәжірибелік педогогика оқушының ... ... ... ... ... іс ... жатыр. Мұндай әдіс,
жобалардың әзір әлдене түрлігі шығып жатыр. Бірақ бүгін өмір ... ... ... әдіс бар деп ... ... ... ... жетілу әдісін тағайындау ісін педагогика ... ... ... бұл ... ... (Жан ... ... тарих жүзіндегі түрлі
адамдардың өмірін зерттеуге, әсіресе олардың бала ... ... ... озат баланың өмірінде болатын ... ... ... салып кірісіп көрсетеді. ... ... ... ... ... күші, желігі бәсеңірек
болады. Бұлар табанды ұнтақты, салмақты, ... ... ... ... Бұл ... ... жақсы қасиеттері жетілгендіктен; мәселен,
тұрлаулық, ақ бейілділік, ... не ... ... ... ... қасиеттерінің күшті болуынан, өзгелердің пікіріне
бұларда шыдамсыз, көп күлмейді, көпшілікті қаламайды. Еркін тәрбиені, ... ... ... ... ... да тәуір көреді. Бір
сыдырғы еңбекті бұлар да онша ұнатпайды. ... өз ... ... ... ... ... артық. Өзін-өзі сынауға, ақыл-қызыметіне, ән-күйге
бұлар бой ұрып ... ... ... ... амалдардан гөрі, бұлар
шорқағырақ. Бұл кейіпкерлердің діншілдік ... ... ... ... сый-құрмет сүйгіштік, күншілдік, пайдакүнемдік сезімдері кеңірек,
қайта көпшілік, ... ... ... ... ... Әркім бір
алдап кетеді. Бұлар тұрмыс ісіне олақтар, кісі ... ... ... ... ... іс ... ... ұстармайды. Сондай нашар
сипаттары. әдісті жүйелі жұмысқа кемдік келтіреді. Бұлар жаңа пікірге ... кете ... ... ... ... сондайлық кең емес,
кейіпкерлерден ... ... ... шығады. Мүше
қызметіне орайсыз болса, әлеуметке берекелік еңбек жемісінің оннан ... ... ... әркі өз ... өз ... ... қызмет ете алмағаннан
әлеуметтің ұтылатыны осыдан.
Әлеумет өзі де, өзінің мүшесі де (жеке адам да) зиян ... ... ... енді ... керек. Адамның табиғаты түрткілеп жүріп, өз ... ... алуы ... ... ... ... тәжірибе көрсетті.
Табиғатымыз бізге салғаннан түзу жолды сілтеп, ашып ... ... ... ... ... болу әр адамның өз жан ... ... ... бар. ... жан ... ... жалпы
адамның жан құбылыстарын, олардың қатынасын, себебін тексеру. Бірақ жалпы
адамдарға тиісті жанның қасиеттерінен басқа, әр ... хас, ... ... бар. Адам өзін және ... ... үшін ғылымнан жолбасшылық керек.
Ондай жол басшы болуға жарайтын ғылым, жан ... жеке ... ... бөлімі. Рас, бұл бөлім әлі жас, жеке адамда болатын
алуан-алуан ... ... ... ... жан ... түгел ашты деуге
болмайды. Бұл бөлімнің болашағы алдында. Бірақ жаста болса әр ... ... ... бұл бөлімнен азды-көпті көмек табылады. Кешегі
мешін жұты, оған тете ... ... қоса ... ... ... ... шаруаны итіндіріп, тымақты кімге кигізіп кетті. Кешегі
шаруасы шалқып, дәуірлеп, малы жыртылып айырылатын ... ... ... ... суы ... ... ... де қу дала, жапан тұз; бесті
– онда қара, сүмірейген бала ... ... ... ... ... ... ауыртпалық салдарынан құтылып, жан сақтауға арғысы тұрмысты
түзетіп, әдебиетке аяқ басуға, өмір алқымынан алып, сұрап тұр.
Қорытынды
Ж. ... ... ... ой-пікірлерінің бүгін де мән
мағынасын жоймағанын байқаймыз. Автор әрбір адамның туу ... ... ... атап ... ... ... үй ... орта, замандастары, туған жұртына, оның діні мен тіліне ... ... ... жасөскіннің жан дүниесінің қалыптасуы мен ... ... ...... ... ... көптеген деректер
талқыланды. Автордың педагогикалық психологиға байланысты ... ... ... жан ... және өнер таңдай комплекспен оқыту жолдары
атты еңбектерінде көрініс ... ... ... жас адамның мамандық
таңдау мәселесіне және оның өзінің психологиялық ерекшеліктеріне сипаттама
беред. ... ... ... тәжірибелеріне сондай-ақ шетел
ғалымдарының, ... ... ... ... зерттеулеріне
сүйене отыра байндайды. Ж.Аймауытұлының педагогикалық психология саласында
тұжырымдаған ұғым-түсініктері егемендік пен ... қол ... ... ... ғылым-білімінің дамып, қалыптасуы үшін аса маңызды. Олай
болса, Қазақстандық психология ... ... ... ... мен ... даму ... ... арнайы зерттеу
жұмыстары алдағы кезде де жүргізу қазақ ғалымдарының абыройлы ... ... ... ... Ж.Аймауытов Тәрбиеге жетекші. Орынбор 1924ж.
2. Ж.Аймауытов Психология. Қызылорда. Ташкент 1926ж. 372 бет.
3. Ж.Аймауытов Комплекспен оқыту жолдары. Алматы 1929. 113 бет.
4. ... ... Жан ... және өнер ... ... Рауан.
1995. 311 бет.
5. Ж.Аймауытов Тәрбие. Қазақ мектебі. 1989. № 5.
6. Ж.Аймауытов Таңдамалы шығармалар. 1-ші том. Алматы. Жібек ... ... ... Е.А. Как ... профессию. Москва 1970.
8. Климов Е.А. Основы производства. Выбор профессии. Москва 1987.
9. Түрікпен-ұлы Ж. Кәсіптік ... ... ... ... Ж. ... Ж.А. Психолог-педагогические осныовы
проф.ориентационной работы в ... ... ... Тойшыбаев Ж.Р. Кәсіп таңдау. Алматы 1990
12. Жарықбаев Қ.Б. Психология. ... ... ... ... ... Д. Бес ... Алматы Жалын 1996
14. Баширова Ж.Р Оқушылардың өнімді еңбегі және кәсіптік ... ... ... Захаров Н.Н. Профессиональная ориентация школьников. Москва 1988
16. Калугин Н.И. Сазонов А.Д. Симоненко В.Д. Профессиональная ориентация
учащихся. Москва 1983
17. ... Ғ. ... ... және ... бағдар. Қазақстан
мектебі. 1993 № 7
18. Тәжібаев Т.Т. Жалпы психология Алматы 1993
19. Павлютенков Е.М. Формирование ... ... ... под. ... ... Киев ... ... работа со старшекласниками/ под.ред. Б.А.
Федоршина Киев 1990
21. Шавир П.А. Психология ... ... в ... ... 1981
22. Чистяков С.Н. Захарова Н.Н. Профессиональная ориентация ... ... и ... Москва 1987
| | | |
| | ... 1 |
| | | ... ... жалпы және педагогикалық ... ... ... ... |
| ... | |
| | | ... кездегі |Қазіргі кездегі ... |
|1 |2 |3 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|аяныш ... ... ...... ... ... ... ... ... сезім |эстетические ... ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |тропизм ... ... ... ... ... ... ... |активность ...... ... ... |подражение ... ... ... ... |ес ... ... |даму ... ... |жас ... ... ... ... ... ... ... ... ... |стадный инстинкт |
|жан қуаттары |психологиялық ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| | | |
| | | |
|1 |2 |3 ... ... ... ... |
|зеректік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... күйі ... ... ... ми ... ... ... ... ... |
|көпшілдік |альтуризм ... ... ... ...... ... ... |
|қайталау ... ... ... |ерік ... ... ... ... ... ... ... |
|құрал ... ... |
| ... даналық |рационалдық ... ... ... ... ... ... қолданылмайды |страстный ... ... ... ... ... құлық |поведение ... |ой ... ... ... ... |возбудимость ... ... ... ... ... ... ... |мән ... |
|мәселе ... ... ... ... ... |
|машықтау ... ... ... ... ... ... ... |словарь ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |
|1 |2 |3 ... ... ... ... ... ... |
|суреттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|түйсік ... ... ... реті |сабақ кестесі ... ... ... |модель ... ... ... ... |
|тірлік ғылымы ... ... ... ... ... ... |топ ... ... ... ... ... |лаборатория ... ... ... |раздражитель ... ... ... ... ... ... |гангли ... ... ... ... ми ... ми ... мозг ... ми |бас ми ... мозг ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|іріктеу ... ... ... білу ... ... ... |ассоциация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
Айтыс өнері31 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Ж.Аймаутов - әдебиет сыншысы13 бет
Жүсіпбек аймауытов – әдебиет сыншысы10 бет
Жүсіпбек Аймауытұлының «Психология» оқулығы15 бет
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь