Әл-Фарабидің педагогикалық-психологиялық көзқарастары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1. ТАРАУ.ӘЛ.ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ГУМАНДЫЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫН ЗЕРТТЕУ.

1.1 Гуманизм . психологиялық. педагогикалық категория ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9

1.2 Әл.Фарабидің гумандылық көзқарастарын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

1.3 Әл.Фарабидің еңбек тәрбиесінің теориясын жасауы ... ... ... ... ... ... ... ... .. 22

1.4 Әл.Фарабидің ұстаздық шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

2.ТАРАУ. ӘЛ.ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ.

2.1 Әл.Фараби еңбектеріндегі жалпы педагогикалық идеялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

2.2 Ғұламаның педагогикадағы оқыту теориясы мәселелері ... ... ... ... ... ... .. 40

2.3 Әл.Фараби еңбектеріндегі психологиялық идеялар ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 64
К І Р І С П Е

Зерттеу жұмысының көкейкестілігі. Қасиетті қазақ даласы талай ұлы ғұламаларды дүниеге алып келді. Қазақ топырағынан көкірегі ояу, көзі ашық ойшыл азаматтарымыз бүкіл шығыс араб-парсы мәдениетін меңгеріп, өз шығармаларын көпке ортақ тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра етіп қалдыра білді. Олардың ішінде аты әлемге танылғандары да аз емес. Солардың бірі — бәрімізге танымал ұлы жерлесіміз Әбу Насыр әл-Фараби.
Бірнеше ғасырдан бері Әл-Фараби мұрасы әлемдік көркем ойға өз үлесін қосқан педагогикалық мұраның қатарында көрінді. Осындай биік рухани өсу біздің қазақ педагогикасының өткені мен оның даму тарихына,яғни Әл-Фараби мұрасына қатысты екені ақиқат.Сондықтан да оның қазіргі кездегі мұрасы сан-салалы гуманитарлық –педагогикалық арналары бойынша қазақ ғалымдарының зерттеуімен Әл-Фарабидің әрбір ғылымының арнасы айқындалып,ол біздің еліміздің рухани игілігіне айналуда. Фарабидің өмірі жөнінде бізге жеткен мағлұматтар үзік-үзік,аңыз-шыны аралас болып келеді.
Әл-Фараби түрік тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны бізге мәлім, бұған дәлел оның толық аты -жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс өзені Сырға барып құятын өңірдегі, Фараб қаласында дүниеге келді. Фарабидің толық аты-жөні Әбу-Насыр Мұхаммед иби Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан Әл-Фараби, яғни әкесі Ұзлағ, арғы атасы Тархан. Туған жері қазақтың ежелгі қаласы Отырарды арабтар Барба-Фараб деп атап кеткен, осыдан барып ол Әбунасыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Бұл қаланың орны қазіргі Шәуілдір ауданы, Шымкент облысының территориясында. Сол тұста өмір сүргендердің қалдырған нұсқаларына қарағанда, Отырар қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен сауда жолдарының торабындағы аса ірі мәдениет орталығы болған./1/ Зерттеулерге қарағанда оқу-ағарту жүйесінің дамуы мен пайда болуы орта ғасырлар заманындағы ғұлама оқымысты,ұлы энциклопедист Әл-Фарабидің ғылыми мұраларымен тығыз байланысты.Оған американдық ғалым Николас Решердің еңбектері дәлел.Ол ұзақ ізденістің нәтижесінде 1962ж.ағылшын тілінде «Фарабидің аннотацияланған библиографиясы» деп аталатын Әл-Фарабиді зерттеулер үшін құнды кітап жариялады.Мұнда мың жыл бойы Әл-Фараби жөнінде кім не жазды,оның шығармалары қай тілге аударылды,оның мұрасы жайында алдағы уақытта қолға алынатын жұмыстар жөнінде айтып,мәселелер қойылды.
Қоғамды гуманитарландыру жиырма бірінші ғасыр бастамасындағы өркениетті дамудың талабы.Гуманитарландырудың талабы, басты міндеті- тәрбие,білім беру,оқу-ағарту мен мәдениет кешендерін гуманистік бағдардағы адам тәрбиесіне жұмылдыру болып табылады. Сондықтан Әл-Фарабидің мұрасындағы гуманизмді зерттеу қазіргі заман талабындағы көкейкесті мәселе.
Әбунасыр бастауыш білімді туған қаласы Отырарда алады.Одан соң Хорасанға барады.Кейінірек білімін толықтыру мақсатымен сол кездегі мәдени орталық Бағдатқа кетеді.Ғылым- білімге құмартқан зерек шәкірт мұсылман бола- тұра «кәпірлерден» де сабақ алудан тайсалмайды.Мәселен, тәуіптік өнер мен логиканы христиан оқымыстысынан , жаратылыстану ғылымы мен грек тілін атақты аудармашыдан үйренеді.
Фараби ғылымды көбінесе өз бетінше оқып игерген.Ол әсіресе , грек ғалымы мен философиясына , Аристотельдің бай мұрасына зер қойған.Осы жолда Әбунасыр шыдамдылық пен ыждағаттылық үлгісін көрсетеді.
Ол алғашқы кезде Бағдатта жұмыс істейді, кейіннен Дамаскіде, содан соң Аллеппода әмір Сайф әд-Дауланың қарамағында болды. Осы уақыттары да ол өз бетінше ғылыммен шұғылдануын тастамаған. Мәселен, бір әңгіме бойынша, ол Дамаскіде жүрген кезінде қала шетіндегі бау - бақшада қарауылдық қызмет атқарып, түнімен күндіз тапқан ақшасына сатып алған шырағын жағып, ғылыми еңбектерін жазады екен. Фараби өте қарапайым, қанағатшыл кісі болған, жұпыны киініп, жаман әдеттерден барынша аулақ жүруге тырысқан.
Ол өмірінің соңғы жылдарында Египетке барып қайтқан. Одан бұрынырақ өз Отаны — Түркістанға да ат ізін салған секілді. Кейбір мағлұмат бойынша, сол тұстағы Бұхардың әмірі Мансур ибн Нұхтың өтінуі бойынша «екінші тәлім» (Ат - талим ас - сани) атты шығарма жазған. Фараби хиджра есебі бойынша 339 ж. раджаб айында (бізше 950 ж. декабрдің аяғы немесе 951 ж. январдың басы) Дамаскіде қайтыс болады. Тарихшы ибн Халлаканның айтуынша, оның денесі Дамаскінің «Баб ассағир» (Кіші дарбаза) зиратына қойылған. /1,75/.
Ғалым мұраларының бізге жетуін төрт кезеңге бөлуге болады:
1) орта ғасырлардағы араб, парсы және басқа тілдерде жазған ғұламалар арқылы (Ән-Надим, әл-Бейақи, ибн Сайид әл-Кифти, Хаджи Халифа, Венике, Камерариус, т.б.);
2) Жаңа дәуір кезеңдеріндегі Батыс Еуропа мен Америка ғалымдары арқылы (Леонардо да Винчи, Спиноза, И.Г.Л.Козегартен, Г.Зутер, Ф.Дитереци, К.Брокель, т.б.);
3) 20 ғ., әсіресе, Кеңес одағы шығыстанушы ғалымдары арқылы (В.В.Бартольд, Е.Э.Бертельс, Б.Ғафуров, С.Н.Григорьян, В.П.Зубов, А.Сагадеев, Ю.Завадовский, түріктер А.Сайылы, Х.Үлкен, т.б.);
4) Қазақстан мен Орта Азия оқымысталары арқылы (Ә.Марғұлан, А.Машанов, О.Жәутіков, А.Қасымжанов, А.Көбесов, М.Бурабаев, Ә.Дербісалиев, Қ.Жарықбаев, М.Хайруллаев, т.б.). /3/.
Бабамыз Фараби мирасы біртіндеп игеріліп келеді. «Ештен кеш жақсы» дегендей, түрлі себептермен кешеуілдеп болса да, ұлы ғалымның мұрасы қазіргі қауымға, ұрпаққа жетіп, олардың рухани игілігіне айналуда.
Қоғамды гуманитарландыру XXI ғасыр бастамасындағы өркениетті дамудың талабы. Гуманитарландырудың талабы, міндеті – тәрбие, білім беру, оқу, ағарту мен мәдениет кешендерін гуманистік бағдардағы адам тәрбиесіне жұмылдыру болып табылады.
Гуманизм идеясының өзіндік тарихи даму жолы бар. Ол ертедегі Шығыс ойшылдары Әл - Фараби, Әл - Беруни, ибн - Сина, Ж. Баласағұн және т.б. еңбектерінен орын алып, гуманистік педагогиканың қалыптасып, дамуына негіз болды. Гуманистік педагогиканың негізін қалаушылар алыс және жақын шетел ғалымдары (Я. А. Коменский, Ж. Ж. Руссо, И. Г. Песталоции, К. Д. Ушинский, А. С. Макаренко, В. А. Сухомлинский және т.б.), қазақ ағартушылары (Ш. Уалиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев), қазақ зиялылары (Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов, М. Әуезов және т.б.) болды. Олар балалар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастырудың бастау көзі отбасы екендігін ерекше атап көрсетті. /4/.
Бүгінгі таңда гуманизм проблемалары педагогикалық процестің әр қырынан зерттелуде. Мәселен, ТМД ғалымдары Е. Е. Акопжанованың, Н. Ф. Бугаеваның, А. А. Сизыйдың және т.б. еңбектерінде оқушыларды оқу процесінде гумандыққа тәрбиелеу, Л. К. Бабаеваның, П. С. Дементьевтің және т.б. мектептегі тәрбие жұмысы арқылы гумандық қасиеттерді қалыптастыру, А. А. Даниловтың зерттеуінде гумандылықтың өнер бағыты, А. А. Гордееваның зерттеуінде гумандылықтың эстетикалық бағыты, И. В. Гребенниковтың, А. О. Пинттің, Ю. П. Азаровтың және т.б. отбасы тәрбиесінде гумандық қасиеттерді қалыптастыру мәселері қарастырылады.
Жоғары оқу орнындағы білім берудің гуманистік бағыты С. Е. Құрбанбаевтің, көп балалы отбасындағы гуманизм мәселелері М. О. Сангинованың еңбектерінде зерттеледі.
Қазақстан Республикасында отбасы тәрбиесіндегі гуманизм мәселері көптеген ғалымдар мектебінің зерттеу объектісі болып отыр. Атап айтсақ: А. А. Бисенбаева (оқу процесін пәнаралық байланыс негізінде ұйымдастыру арқылы гумандықты қалыптастыру мәселелері), С. А. Ұзақбаева (халықтық педагогика негізінде оқушылар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастыру), Т. С. Сабыров (мұғалімдердің оқу процесіндегі дидактикалық даярлығын қалыптастыру арқылы), Г. К. Нұрғалиева (гумандылықтың құндылық бағдар негізі), Н. Д. Хмель (тұтас педагогикалық процестегі гумандылық), Г. А. Уманов (қиын балаларды қайта тәрбиелеу арқылы гумандық қасиеттерді қалыптастыру), Г. К. Байгелдинова, В. И. Лысенко, Б. Р. Айтмамбетова (отбасы тәрбиесіндегі гуманизм мәселері) және т.б. мектептері. /4,2/.
Гумандық қасиеттер көрінісі психологиялық тұрғыда да бірқатар ғалымдардың (Л. И. Божович, Н. Айғабулов, Қ. Жарықбаев т.б.) еңбектерінде қарастырылады.
Оқушылар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастыру қазақ педагогтарының бүгінгі таңдағы негізгі мәселесі. Тәуелсіз еліміздің бүгінгі таңында гумандық мәселелерді оқушы бойына дарытуға көптеген педагогтар ат салысуда. Солардың қатарында Қалыбекова А. А., Елубаев Р. С, Марченко О. И., Атемова Қ. Т т.б. еңбектерінде көрініс табуда.
Әл - Фарабидің гуманитарлық - педагогикалық мұрасы педагогика саласы бойынша әр - түрлі қырынан қаралып жүрген мәселелердің бірі. Оның сан -салалы шығармалары жайында жазылған еңбектері де, ол туралы айтылып келе жатқан пікірлер де баршылық.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1) Көбесов А.
«Әл – Фараби» Алматы «Қазақстан », 1971
2) Көбесов Ауданбек
«Әбу Насыр Әл – Фараби» Алматы – 2004
3) Көбесов А.
«Әл – Фарабидің ашылмаған әлемі» Алматы – 2002
4) Бейсенов А.
«Әл – Фарабидің тұжырымдары» // Ақиқат. – 2006. - № 6. -70 -73б
5) Әуелбеков Ә.
« Әл – Фараби - ұлы ұстаз ғұлама.»
// Оңтүстік Қазақстан. 2006. – 18 наурыз.
6) «Ұлттың ұлы ұстазы: (Әл – Фараби туралы)»
Егемен Қазақстан. 2003- 12 желтоқсан
7) « Әбу Насыр Әл – фараби» // Алдаспан. – 2003. - № 1-2.- 7 бет.
8) Медетбаев Т.С.
« Әл – Фарабидің әдеби - ғылыми мұрасы».
Автореферат». – Алматы, 1998 ж.
9) Қазақстан ұлттық энциклопедия
10) «Әл – Фараби», 1 том . Алматы, 1998 ж.
11) Қари Қ.
«Әл – Фараби еңбектері елге қайта ма?» // Жас қазақ. – 2006. -27 қазан. 9б.
12) Мұсаева Н.
«Шығыстың Аристотелі (Әл – Фараби туралы)»
// Оңтүстік Қазақстан. -2006. – 16 наурыз
13) Ещанова К.
«Әл – Фараби ұстаз психологиясы хақында»
// Оңтүстік Қазақстан. 1977, 10 желтоқсан
14) Жарықбаев Қ., Алытов Н.
«Әл – Фарабидің психологиялық көзқарастары хақында.»
// Оңтүстік Қазақстан., 1971, 9 июль.
15) Кенжебаев Т.
«Әбу Насыр Әл Фараби дидактика туралы»
// Ұлт тағлымы. -2002 ж. -№ 1 28 бет
16) «Адамзаттың бақытқа жетелейтін - ғылым».
(Әл – Фараби туылғанына 1130 жыл)
// Оңтүстік Қазақстан. – 2001. – 13 қазан 1 бет
17) « Әбу Насыр Әл – Фарабидің тәрбие және еңбек тәрбиесінің
теориясын жасауы.» // Ұлағат. – 1997. - №1
18) Көбесов А.
« Әл – Фараби мен Абай арасындағы тарихи- педагогикалық
сабақтастықтар.» // Ұлағат. -1996. -№1


19) Көбесов А.
« Әл- Фарабидің педагогика – психологилық пайымдаулары.»
// Ұлағат. -1995. -№1
20) Асанбай Асқаров
«Ұлы Тұранның Ұлдары.» Нұрлы әлем» Алматы-1998
21) Қ. Жарықбаев., С Қалиев
«Қазақ тәлім – тәрбиесі» Алматы, «Санат», 1995
22) Ә. Қоңыратбаев, Т. Қоңыратбаев
« Көне мәдениет жазбалары» Алматы «Қазақстан »
23) Қ. Жарықбаев
« Қазақ психологиясының тарихы» Алматы «Қазақстан»
24) Бурабаев М.
«О логическом учении Аль - Фараби» Алматы -1982
25) Адамбав Б.
« Халық даналығы». – Алматы : «Рауан», 1996
26) Қоңыратбаев Ә.
« Қазақ әдебиетінің тарихы: Оқулық.» – Алматы : Санат, 1994
27) Жұмашев А.
« Бабалар мұрасының үлкені.» // Оңтүстік Қазақстан. – 2001ж. – 11
28) Мырзахметұлы Ш.
«Отырардан шыққан ұлы ойшыл»// Оңтүстік Қазақстан . – 2001ж.
29) Елшібай Ғ.
« Ұлылық ұлықталған күн.» // Шымкент келбеті – 2001 19 қазан
30) «Ұлы ұстаздың топырағын Отырарға әкеле жатыр.»
// Оңтүстік Қазақстан.- 2006. - №38. 14 наурыз. -1б
31) С. Бурабаев, Н.Х. Жалмухамедова, А.М. Кенисадин,
Г.Р. Коянбаева, Г.К. Курмангалиева
«Духовная наследие Аль- Фараби: история и
современность» Алматы – 2001.
32) Қ. Жарықбаев., С. Қалиев
« Қазақтың тәлімдік ой – пікірлер Антологиясы.» 1 том Алматы, 1994.
33) 88.4 /5к/ К.А. Оразбекова
О-65 «Ұлттық психология мен халық тәрбиесі болашықтың
бастауы хақында» Алматы «Дәуір» 2000ж.
34) Машанов А.
« Әл – Фараби 870-1970.» – кітапта: тарихи деректер. 1971. -75-95б
35) Машанов А.
«Әл- Фараби 870-1970.» - кітапта: тарихи деректер. 1971. -75- 95б
36) Күмісбаев Ө «Отырар ойшылы және поэтика.» // Оңтүстік қазақстан.-
1987. -13 желтоқсан.3б
37 ) Көбесов А. «Әл – Фарабидің педогогикалық мұрасы. // Бастауыш мектеп. –
1995.-№1-2-36-44б
38) Әл –Фараби Әбу Насыр Мұхаммет. «Әлеуметтік – этикалық трактаттар.» Алматы: Ғылым, 1975
        
        ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
............................................. 3
1- ТАРАУ.ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ГУМАНДЫЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫН ЗЕРТТЕУ.
1.1 Гуманизм – психологиялық- педагогикалық категория
ретінде.....................................................................
................................................ 9
1.2 Әл-Фарабидің гумандылық көзқарастарын
зерттеу.................................... 14
1.3 ... ... ... ... ... ... ұстаздық
шеберлігі................................................................
24
2-ТАРАУ. ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ.
2.1 Әл-Фараби еңбектеріндегі жалпы педагогикалық
идеялар....................................................................
........................................... 31
2.2 Ғұламаның педагогикадағы оқыту теориясы
мәселелері.......................... 40
2.3 ... ... ... ... ... ... ... І Р І С П Е
Зерттеу жұмысының көкейкестілігі. Қасиетті қазақ даласы талай ... ... алып ... ... ... ... ояу, көзі ашық
ойшыл азаматтарымыз бүкіл шығыс ... ... ... ... көпке ортақ тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра ... ... ... ішінде аты әлемге танылғандары да аз емес. ...... ... ұлы ... Әбу ... әл-Фараби.
Бірнеше ғасырдан бері Әл-Фараби мұрасы әлемдік көркем ойға өз үлесін
қосқан педагогикалық мұраның қатарында ... ... биік ... ... ... ... өткені мен оның даму тарихына,яғни Әл-Фараби
мұрасына қатысты екені ақиқат.Сондықтан да оның қазіргі ... ... ... ... ... арналары бойынша қазақ ғалымдарының
зерттеуімен Әл-Фарабидің әрбір ғылымының арнасы айқындалып,ол ... ... ... ... өмірі жөнінде бізге жеткен
мағлұматтар үзік-үзік,аңыз-шыны аралас болып келеді.
Әл-Фараби түрік тайпасының ... бір ... ... ... мәлім,
бұған дәлел оның толық аты -жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. ... 870 жылы Сыр ... Арыс ... ... ... құятын өңірдегі, Фараб
қаласында дүниеге келді. Фарабидің ... ... ... ... ... ибн ... ибн ... Әл-Фараби, яғни әкесі ... арғы ... ... жері ... ... ... Отырарды арабтар Барба-Фараб деп
атап кеткен, осыдан барып ол Әбунасыр Фараби, яғни ... ... ... Бұл ... орны қазіргі Шәуілдір ... ... ... Сол ... өмір ... ... нұсқаларына
қарағанда, Отырар қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен сауда жолдарының
торабындағы аса ірі ... ... ... ... ... дамуы мен пайда болуы орта ... ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысты.Оған американдық ғалым Николас Решердің еңбектері дәлел.Ол ұзақ
ізденістің нәтижесінде ... ... ... ... деп аталатын Әл-Фарабиді зерттеулер үшін құнды кітап
жариялады.Мұнда мың жыл бойы ... ... кім не ... қай ... ... ... ... алдағы уақытта қолға
алынатын жұмыстар жөнінде айтып,мәселелер ... ... ... ... ... ... өркениетті
дамудың талабы.Гуманитарландырудың талабы, басты міндеті- ... мен ... ... ... ... адам
тәрбиесіне жұмылдыру болып табылады. Сондықтан ... ... ... қазіргі заман талабындағы көкейкесті мәселе.
Әбунасыр бастауыш білімді туған қаласы ... ... ... ... ... ... мақсатымен сол кездегі мәдени
орталық Бағдатқа кетеді.Ғылым- ... ... ... ... ... ... ... де сабақ алудан тайсалмайды.Мәселен, тәуіптік өнер мен
логиканы христиан оқымыстысынан , жаратылыстану ғылымы мен грек ... ... ... ... ... өз ... оқып ... әсіресе , грек
ғалымы мен философиясына , Аристотельдің бай мұрасына зер ... ... ... пен ... ... ... ... кезде Бағдатта жұмыс істейді, кейіннен Дамаскіде, содан соң
Аллеппода әмір Сайф әд-Дауланың қарамағында болды. Осы уақыттары да ол ... ... ... ... ... бір ... ... ол
Дамаскіде жүрген кезінде қала шетіндегі бау - ... ... ... ... ... ... ақшасына сатып алған шырағын жағып, ғылыми
еңбектерін жазады екен. Фараби өте ... ... кісі ... ... ... әдеттерден барынша аулақ жүруге тырысқан.
Ол өмірінің соңғы жылдарында Египетке барып қайтқан. Одан ... ...... да ат ізін ... секілді. Кейбір мағлұмат бойынша, сол
тұстағы Бұхардың әмірі Мансур ибн ... ... ... ... ... ... ... ас - сани) атты шығарма жазған. Фараби хиджра есебі бойынша 339 ... ... ... 950 ж. ... аяғы ... 951 ж. январдың басы)
Дамаскіде қайтыс болады. Тарихшы ибн ... ... оның ... «Баб ... (Кіші дарбаза) зиратына қойылған. /1,75/.
Ғалым мұраларының бізге жетуін төрт кезеңге бөлуге болады:
1) орта ғасырлардағы араб, ... және ... ... ... ... ... ... ибн Сайид әл-Кифти, Хаджи Халифа, Венике,
Камерариус, т.б.);
2) Жаңа дәуір кезеңдеріндегі Батыс ... мен ... ... ... да ... ... И.Г.Л.Козегартен, Г.Зутер,
Ф.Дитереци, К.Брокель, т.б.);
3) 20 ғ., ... ... ... шығыстанушы ... ... ... ... ... ... Ю.Завадовский, түріктер А.Сайылы, Х.Үлкен, т.б.);
4) Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... Ә.Дербісалиев, Қ.Жарықбаев, М.Хайруллаев,
т.б.). /3/.
Бабамыз Фараби мирасы ... ... ... ... кеш ... түрлі себептермен кешеуілдеп болса да, ұлы ... ... ... ... ... олардың рухани игілігіне айналуда.
Қоғамды гуманитарландыру XXI ғасыр бастамасындағы өркениетті ... ... ... міндеті – тәрбие, білім беру, оқу,
ағарту мен мәдениет ... ... ... адам ... ... ... идеясының өзіндік тарихи даму жолы бар. Ол ертедегі Шығыс
ойшылдары Әл - Фараби, Әл - ... ибн - ... Ж. ... және ... орын ... ... ... қалыптасып, дамуына негіз
болды. Гуманистік педагогиканың негізін қалаушылар алыс және ... ... (Я. А. ... Ж. Ж. ... И. Г. ... К. Д. ... С. ... В. А. Сухомлинский және т.б.), ... ... ... Ы. ... А. Құнанбаев), қазақ зиялылары (Ж. Аймауытов, М.
Жұмабаев, А. Байтұрсынов, М. ... және т.б.) ... Олар ... ... ... ... ... көзі отбасы екендігін ерекше
атап ... ... ... гуманизм проблемалары педагогикалық процестің әр қырынан
зерттелуде. ... ТМД ... Е. Е. ... Н. Ф. ... А. ... және т.б. ... оқушыларды оқу процесінде гумандыққа
тәрбиелеу, Л. К. ... П. С. ... және т.б. ... жұмысы арқылы гумандық қасиеттерді қалыптастыру, А. А. ... ... өнер ... А. А. ... зерттеуінде
гумандылықтың эстетикалық бағыты, И. В. Гребенниковтың, А. О. Пинттің, ... ... және т.б. ... ... гумандық қасиеттерді қалыптастыру
мәселері қарастырылады.
Жоғары оқу орнындағы білім берудің гуманистік бағыты С. Е. ... ... ... гуманизм мәселелері М. О. Сангинованың еңбектерінде
зерттеледі.
Қазақстан Республикасында отбасы ... ... ... ... ... ... объектісі болып отыр. Атап айтсақ: А.
А. Бисенбаева (оқу процесін пәнаралық байланыс негізінде ұйымдастыру арқылы
гумандықты ... ... С. А. ... ... педагогика
негізінде оқушылар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастыру), Т. ... ... оқу ... дидактикалық даярлығын қалыптастыру
арқылы), Г. К. Нұрғалиева (гумандылықтың құндылық ... ... Н. ... ... ... ... гумандылық), Г. А. Уманов (қиын
балаларды қайта тәрбиелеу арқылы гумандық қасиеттерді қалыптастыру), Г. ... В. И. ... Б. Р. ... ... тәрбиесіндегі
гуманизм мәселері) және т.б. мектептері. /4,2/.
Гумандық қасиеттер ... ... ... да ... (Л. И. ... Н. Айғабулов, Қ. Жарықбаев т.б.) еңбектерінде
қарастырылады.
Оқушылар ... ... ... ... қазақ
педагогтарының бүгінгі таңдағы негізгі ... ... ... ... ... ... оқушы бойына дарытуға көптеген педагогтар ... ... ... ... А. А., Елубаев Р. С, Марченко О.
И., Атемова Қ. Т т.б. ... ... ... - ... ... - ... ... педагогика саласы
бойынша әр - түрлі қырынан қаралып ... ... ... Оның ... ... ... жазылған еңбектері де, ол туралы айтылып келе
жатқан пікірлер де баршылық.
Фараби мұрасын ... ... ... М. М. Хайруллаевтың айтуынша,
ойшыл бабамыздың ... ... ... ... яки 160 еңбектің
атауын түрік ғалымы А. Атештің еңбектерінен табасыз. Әл - ... ... ... ... Бейрут, Ыстамбұл, Лейден, Париж,
Мадрид, Лондон, Тегеран, Нью — Йорк және ... да ... ... ... арасында «Әріп кітабы», «Субстанция туралы сөз», «Заңдар жайлы
кітап», «Логиканың ... ... ... ... ... ... негіздері», «Птоломейдің «Алмагеске» түсіндірмелер»,
«Ғылымдардың классификациясы жайлы ... ... ... тұрғындарының
көзқарастары туралы», ... ... ... ... ... ... бар. Әл - ... мұрасын
зерттеумен шұғылданатын арнайы ... топ 1991 ... және ... ... ... бөлімі болып
аталса, қазір бұл ... ... және ... ... ... ... ... Әл-Фарабидің энциклопедиялық
мұрасын ... ... ... және ... ... іске ... жарияланымдардан бөлек тағы да ... ... ... Олардың қатарында А. Көбесовтің «Әл -Фарабидің
математикалық ... (1974), С. Қ. ... «Әл ... Әл - ... «Әл - ... мен ... (1990), Қ. ... - Фарабидің психологиялық көзқарастары» (1998) ... ... біз ... ... ... Әл — Фараби мұрасына қатысты
болғандықтан, оның (870 - 950) IX ... ... ... өмір сүруінің
өзінен, Әл - Фарабидің мұрасы қазақ ... ... да ... мұра деп тану ... бар. Оның ... қазақ
педагогикасы тарихына қатысты өзіндік ортақ тарихи - ғылыми негіздерін атап
көрсетуге ... ... ... ол ... ... Оңтүстік өңірінде Отырарда
түркілік отбасында дүниеге келген. Сондықтанда оның есіміне ат- ... ... ... ... ... өз ... мұсылман дәуіріндегі ғылыми
(араб) тілде жазды. Өйткені Әл - ... ... ... яғни ол ... ... ... иран, үнді, антика мәдиниеттерінің ... ... соны әрі ... ... бүкіл адамзаттың ... ... оның ... ... болмаса, бұрын - соңды
гуманитарлық мұрасы өз алдына зерттеліп көрген емес және қазіргі педагогика
тарихында немесе ... ... ... грек ... ... Аристотельдердің педагогикаға қосқан үлесі ... ... ... ... деп ... ... ұлы гуманист, ұлы
педагог екенін таныту, оның әлем педагогикасы ... орын ... төл ... ... зерттеу жұмысының негізгі мақсаты.
Сонымен бірге біз зерттеп отырған оның ... әр ... әр ... әр қилы ... ... ... барып оның педагогикалық
гуманитарлық мәселесі ... ... өз ... таба ... ... ... ... оқу құралдарын жасауда олардың
педагогикалық ... ... ... ... проблемалар менің дипломдық жұмысыма арқау болды.
Зерттеудің мақсаты. Әл - Фараби еңбектеріндегі гумандылық ойлардың біртұтас
жүйесін түзу.
Зерттеу нысаны. Әл - Фараби ... ... ... ... пәні. Әл - ... ... ... ... ... ... Әл - Фарабидің ұлы ... ... ... ... ... Орта ... мұралары оқырманға анық жеткізіле білсе;
- Әл—Фараби еңбектерін зерттеу, оқу құралдарын ... ... ... ... Әл-Фараби ... ... ... ... және психологиялық тұрғыда көрініс тапса.
Зерттеу міндеттері:
1. «Гуманизм» адамгершілік ұғымдардің мәнін мазмұнын ... ... ... педагогикалық тұрғыда негіздеу.
2. Әл - Фарабидің гумандылық ойларының ... ... ... ... педагогикалық тұрғыда негіздеу.
З. Оқырман қауымды Әл - ... ... ... тәрбиелеу.
Жетекші идея. Әл-Фараби мұрасын оқу, оның ішіндегі адамгершілікке
тәрбиелейтін гумандылық ... ... ... ... берері мол.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері болып қоғамдық орта ... ... даму ... ... теориясы, іс -әрекетпен
біртұтас педагогикалық процесс теориясы жалпы ... ... ... ... диалектикалық бірлікте болуы туралы философиялық
қағидалары, пән аралық байланыс ... және т.б. ... ... ... ... Республикасы Білім заңы, оқыту мазмұны бойынша
тұжырымдамалар, ... ... ... ... еңбектер.
Зерттеу әдістері. Таңдап алынған тақырып ... ... ... ... әдебиеттерге теориялық талдау, оқыту
процестерін зерделеу, қортындылау.
Зерттеу ... ...... кезеңінде зерттеу проблемасы бойынша
педагогикалық, психологиялық, философиялық ... ... ... ... ,зерттеу мәселесінің қазіргі кездегі хал-ахуалын анықтау
істері жүргізілді, ... ... ... - әдіснамалық
талдау жасалды, архив материалдарын жинастыру, қорытындылау.
Екінші кезеңде -тақырып ... ... ... ... ... ... талдау жүргізілді. Әл-
Фарабидің туған жері Отырарда болып «Отырар» қорық-мұражайынан ... ... ... ... ... Әл — ... ... ойлардың психологиялық ерекшеліктері ашып көрсетілді.
Үшінші кезеңде -алынған материалдары сұрыптап өңделді. ... ... ... ... практикалық мәнділігі. Оқырманға гумандылық ... орта ... ... ... әдістемесі, Әл
-Фараби педагогикасындағы гумандылық ойлар, ... оқу ... ... курс ... ... ... мәліметтерді
педагогикалық тәжірибеде қолдану оқушылар бойында Әл-Фараби туралы білімдер
жүйесін арттырады, оларды адамгершілікке тәрбиелейді.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ретінде Оңтүсік Қазақстан облысы, Шымкент қаласындағы Ы.Алтынсарин
атындағы №65 ... ... ...... ... ... ... және негізділігі. Зерттеу жұмысының
міндеттеріне сәйкес педагогикалық ... ... ... жұмыс нәтижелерінің тиімділігін тексеріп, өңдеумен ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен көлемі.Зерттеу жұмысы ... ... , ... және пайдаланылған 80 әдебиеттер тізімінен,
қосымшадан тұрады.Жұмыстың жалпы көлемі 65 бет.
I-ТАРАУ. ӘЛ-ФАРАБИ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ... ... ... ...... ... ... ретінде.
Гуманизм (латынша humanus-адамдық,адамшылық)- адамгершілікті, адамға
сүйіспеншілік идеясын білдіретін көзқарастар жүйесі. Негізгі мәні - тұлға
ретіндегі ... ... мен ... ... тұтып, әділеттілік пен
қайырымдылық, ізгілік пен мейірбандық принциптерін әлеуметтік ортаның ... ... ... ... ... ... ... тарихы өте көне замандардан бастау
алады. ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
нұсқаларында адамшылық қасиет, ізгі аңсарлар ғаламат құдірет иесіне ... ... тән амал ... ... ... ... отырады. Орта
ғасырларда қазақ топырағында өмір сүрген Асан-Қайғы, Қорқыт ата, ... ... ... т.б. шығармаларында болмыстағы абсалюттік ақиқат,
мәңгілік нәрсе-қарабастың емес, қалың бұхара , ... ... қамы ... ізгі ... жасампаз істер.Түркілік-экзистенциалистік, қазақи
-мұсылмандық дүниетанымның алтын арқауы – пәни мен бақи, өмір мен ... нақ осы ... ... ... ... ... тауып келді.
Гуманизм мәселесі қоғамның қай кезеңінде болмасын ең ... бірі ... ... ... көз ... ... ... - қатынас адам баласы қоғамының және жалпы адамзаттық
құндылықтың ең негізгі бастауы ... ... ... дамып келе жатқаны
белгілі. Соған қарамай бүгінгі таңда қоғамды ... ... ... ... ... айналып отыр.
"Гуманизм" ұғымына әр саладағы ғалымдар әр ... ... ... ... ... А. Ф. ... "Гуманизм - философия, филология, тарих
тұрғысындағы білімдерінің және ерекше өнердің жиынтығы ғана емес, сонымен
бірге ол ... ақыл — ... ... бір ... деп ... ... философ Р. Н. Нұрғалиев: "Гуманизм - адамның қадір- қасиеті
мен құқын құрметтеуді, оның жеке тұлға ... ... ... ... жан - ... ... жасалған қамқорлықты білдіретін көзқарастарының
жиынтығы" - ... Ал ... А. А. ... Г. К. ... ... Кәріпжанова және т.б. гумандылықтың адам ... ... ... анықталатындығын, Қ.Т.Атемова еңбегінде ... ... ... қалыптастырудың негізгі бастау көзі отбасы
екендігін анық ... ... ... сонау орта ғасыр ойшылдарының
еңбектерінен бастау алатынын ашып ... ... ... 3-ші томында Гуманизм-
адамгершілік,адамдарға ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ... ... ... ... ... қалыптасқан.Бертін келе адамды барынша ардақтайтын,адамгершілік
қасиеттерін,бас бостандықтарын ... ... ... жүйесіне
айналды.Гуманизм қоғам игілігіне белсене ... ... ... ... ... ... анықтама берілген.
Гуманизм-дүниетаным принципі.Оның негізіне адамның мүмкіншілігінің
шексіздігіне,өзін-өзі ... ... ... ... мен ... ... бақытқа жету жолындағы құқығы мен оның
барлық сұраныстарын қамтамасыз ету ... ... ... ... мұрат
жатады.
Гуманизм мәселесін зерттеуші ғалымдардың қайсібірі ... ізгі ... ... ... ... ... ерекшеленеді деген тұжырым
жасайды.
Адамгешілік-қоғамдық өмірдің объективтік заңдылықтарына сәйкес ... ... ... ... ... табылатын талапқа сай
белгілі бір гуманистік принциптерді білдіретін жалпыадамзаттық ұғым.
Гумандық адамзаттық ... ... ... ... қарым-қатынас.
Гумандық-жеке тұлғаның рухани бай және үйлесімді дамыған ең негізгі
қасиеттерінің ... жеке ... ... жеке ... ... ... ... көрінісі.Соңғы жылдары жарияланған
философиялық,психологиялық,педагогикалық еңбектерде гумандық ... ... ... де ... жүр.
«Ізгі» деген ұғым ұлы зиялылардың 20-30ж. ... ... ... ... ... деп ... мәні
бүтіндей адамдардың қоршаған ортамен қарым-қатынасынан көрінеді,адам ол
жерде ең жоғарғы құндылық ретінде қарастырылады.
«Гуманизм» ... ... ... ... ... ... ертеден
айтылып келгені мәлім.Қазақ халқы тарихында «Гуманизм» ұғымы көне ... ... ... ... қарастырылған. Жәуанмәртлік үғымы
парсы халқының «жувонмард» сөзінен аударғанда «жувон» ... ... ... ... қайырымдылық пен ... ... ... ... ... мәнін анықтайтын түсініктер Ж. Баласағұнның «Құтты
білік» дастанында орын алған. Бұл еңбекте ақын ... ... ... ... ... ақыл, қанағат сияқты этикалық күрделі төрт ұғымға мән
береді. Оларға төрт кейіпкердің ... атын ... Күн нұры ... ... ... ... шуағын тарататын болғандықтан Әділетті -Күнтуды
(патша) деп атайды. Бақыт пен байлық, молшылық, дәулет, мансап -шен
мағынасын қамтитындықтан Бақытты - Айтолды (уәзір) деп Айға ... ... пен ... ай ... ... ... бірде ортайып кейде
тіпті кішірейіп адам баласының қолына қонбай кететін болғандықтан оны
бақытпен теңестірген. Ал, ... - ... ... ұлы), ... -
Ұзғырмыш (уәзірдің кенжесі, қыз бала) деп атаған. Осылайша төрт кейіпкердің
ара- қатынасы бір — ... ...... қою ... ... әр ... дүниетанымы тұрғысынан алынып, автордың айтпақ болған негізгі
идеясы ... кең ... ... Оның ... ой ... болған
әділет, ақыл, қанағат, рақым, ізгілік жайлы моральдық үғымдардың арғы
төркіні тұран ... ... ... жетіп, үнемі жарқын болашаққа
ұмтылу, жаңаны, өзгерісті қажетсіну бақытқа тән қасиет екендігін
түсіндіреді. Ал қанағатты бөліп қарастыруы - оны ... бар ... ... ... ... жолы деп ... болса керек. Бұл
айтылған ойлардан Ж. Баласағұнның адамның ... ... ... ... ... ... ... болғанын көреміз.
Жәуанмәртліктің ерте заманда жұрт таныған үш сипаттан тұратыны
Кайкаустың «Қабуснама» атты педагогикалық мәні бар кітабында (1082 ... ... ... «Адамның - адамдық сипатын білдіретін үш нәрсе бар.
Бұл үшеуінің бірі - ... ... - ... үшіншісі - жомарттық
(адамгершілік, қолашықтық және т.б. қасиеттер)» - делінген. Жомарттық
жолына түспек болған адамның үш нәрседен сақ болуын: «Көзіңді жаман
қараудан, қолыңды ... ... ... ... ... ... - ... ғұлама Абайда «Белгілі жәуанмәртлік үш хислат бірлән болар ... ... ... ... ... (даналық)», - деп, жәуанмәртліктің
үш түсініктен тұратынын атап өткен. 38 — ші қара сөзінде адам болу, ... ... ... ... - адамдығы, адамшылық және т.б. ұғымдарға талдау
бере отырып, жас ұрпақ «... ғылым, білімді махаббатпен ... ... ғана оның аты адам ... - деп ... Жәуанмәртліктегі үш
касиетті өлеңдерінде молынан қамтиды.
Бес нәрседен қашық бол, Адам болам десеңіз,
- деп талап, еңбек, ... ой, ... ... - бұл ... ... ... адам болудың шарты, ал өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер
мал шашпақ - адам баласының дұшпаны екенін ескертеді. ... адам ... ... ... үш қасиет болу керектігін: Ақыл, қайрат, жүректі
бірдей ұста, сонда толық ... ... ... - деп атап ... Абайдың:
Үш - ақ нәрсе қасиетті
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек
деген өлеңдер ... ... - ... ... үш негізгі
гумандық қасиет жәуанмәртлік идеясының педагогикалық - психологиялық ... ... ... ... ... ... ізгі ... бойында қалыптасқан гумандық қасиеттері арқылы ерекшеленеді деп
тұжырым жасайды. Сонымен зерттеу проблемасы саласында жарық көрген
еңбектерге соның ... ... мен ... ... ... ұғымына берілген мазмұнды сипаттамалар, ақыл- білімге тән
қасиеттерге (саналылық, терең ойлылық, зеректік, жоғары идеялық, жоғары
талап қоюшылық және т.б.), ... ... іс - ... тән ... еңбекқорлық, белсенділік, жауапкершілік және т.б.) анықтайды.
/4,6/.
Бүгінгі таңда студенттер бойына гумандық қасиеттерді қалыптастырудың
жолы ... дана ... бен ... ... оқу ... 1 — ... көрсетіліп отыр.
Студенттерге Гумандық қассиеттерінің қалыптастыру өлшемдері мен
көрсеткіштері және деңгейлері
Кесте ... | ... ... ... ... ... |
| ... |көрсеткіштері |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| | | ... ... | Орта ... | ... деңгей |
|1 | Білімдік |Гумандық қасиет,|Гумандылық, гумандық|Гумандық |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... түсінігі |түсінігі мен |түсінігі бар, |
| | |мен ... ... ... білуге |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... естіген, |
| | ... ... ... |көргенін саналы |
| | ... ... ... ... мен|қабылдайтын |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |қабілетсіздік | |
| | ... | | |
| | ... ... ... | |
| | ... | | |
| | ... бар | | |
| | ... | | |
|2 | ... ... ... ... ... |
| ... ... |ұнамды қасиеттер |жоғары |
| | ... ... ... |
| | ... және ... және |еңбекқорлық, |
| | |т.б. ... |т.б.) ... бір ... т.б. |
| | ... ... |жағдайға байланысты |қасиеттері орын |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... бой ... ... ... |
| | ... | ... |
| | ... | ... |
| | | | ... |
|3 | ... ... ... ... |Ортадағы |
| ... ... ... әсер |жағдайлар мен |
| | ... ... ... |
| | ... ... |немқұрайлы |
| | ... ... ... |
| | ... ... т.б. сияқты) |өзіндік әсер |
| | ... ... ... ... ... | ... ... ... ... |
| | ... алуы ... ... бір |мейірімділік, |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... және |
| | ... т.б. ... |т.б. ... |
| | ... ... | ... орын |
| | ... | ... ... |
| | ... | | ... ... ... ... зерттеу.
Энциклопедист ғалым, екінші ұстаз Әл - ... ... ... ... атты ... еңбегінде гумандылық ойлар жайында ауқымды
мұралар қалдырған.
... Жақсы мінез - құлық пен ... ... ... ... - ... қасиеттер болып табылады, қасиеттер дегенде біз әрбір нәрсенің
игілікті жағы, соның өзінің және оның ... ... ... ... мағынада айтамыз. Егер осы екеуі (жақсы мінез-құлық
пен ақыл-күші) бірдей болып ... біз өз ... және ... ... ... табамыз және осы екеуінің
арқасында біз ізгі, игілікті және қайырымды адам ... ... ... ... ал ... мақтаулы болады...
Біз мінез - құлық сапаларының абзалы да, оңбағаны да жүре-тұра пайда
болады дейміз. Ал ... ... ...... болмаса,онда жақсы
немесе жаман мінез-құлыққа тап болғанда қарама — қарсы мінез — ... ... ... ... бір ... – құлыққа ие болуына немесе жақын жұғысудың
арқасында бір мінез - ... ... бір ... - ... ... ... нәрсе - әдет болады, ал әдет деп мен белгілі бір әрекеттің жиі —
жиі және ұзақ ... ... ... ... ... - ... өзі де әдет
арқылы келетін ... біз ... келе ... ... ... ... және ... - ақ оңбаған мінез - құлқымызды тудыратын
нәрселерді әңгіме етуіміз керек.
Әдеттің арқасында жақсы мінез - ... ... ... ... мен - бұл
өзі мінез - құлқы жақсы адамдарға тән ... деп ... ал ... мінез —
құлыққа ие болуымызға себепкер нәрсе - бұл өзі ...... ... тән ... ... арқасында бізді жақсы мінез - құлыққа жеткізетін
әрекеттер жақсы әрекеттер болып ... ... ... оның ... ... жетілуіне сайма — сай келеді дейміз біз. Адамның ...... ... оның өз ... ... үшін ... ... Адамның денесінің жетілуі - денсаулық: егер денің сау болса, онда
оны сақтамақ керек, ал егер ... онда ... ... ... ... бір ... ... арқасында ғана жететін
болғандықтан: мөлшерімен ішіп - ... ... сау ... мөлшерімен еңбек
етсең күш қосылатыны сияқты, жақсы мінез — құлық мөлшерлі әрекеттер арқылы
келеді. Егер ... ... ... болмаса, онда денсаулықтың өзі
де болмайды, нақ сол сияқты әрекеттер өзінің мөлшерінен асып ... ... ... ... ... ... – құлық та болмайды.
Шамадан ауытқу не артық кету ... кем түсу ... сөз. ... ... не ... не кем ... денсаулықты сақтамайды. Тиісінше еңбек ету
денеге күш береді, ал шектен тыс артық немесе ... ... ... ... әлсізді әлсіз халінде қалдырады...
... Біз ержүректілік жақсы адамшылық қасиет дейміз және бұған қатерлі
істердің тұсында ... ... ... ... ... немесе ұстамдылық
көрсету арқылы жетуге болады дейміз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ал батылдықтың жетіспеуі қорқақтыққа
соқтырады, ал бұл - ... ... ... ... осы адамгершілік сапалар
қалыптасқан кезде, олардан осыларға сәйкес ... ... ... және ... ... ... ... жомарттық
туады.Шектен тыс үнемшілдік және ақшаны кем жұмсау сараңдыққа соғады, ... өзі адам ... ... ... ... тыс ... жұмсау және
жеткілікті дәрежеде үнемшіл болмау ысырапшылыққа соқтырады. Осындай адам
басындағы қасиеттерден келіп, тиісті ... ... ... ... ... ... жасау арқылы келеді, ішіп-
жемге, әйел ... ... Осы ... ... тыс ... ... соқтырады, ал бұлардың жетімсіз болуы
рақатшылық сезімінің ... ... ... өзі ... лайықты
қасиеттер. Адам басындағы осындай қасиеттерден тиісті әрекеттер туады.
Сөзге тапқырлық - ... ... ... және ... өзі ... орнымен
пайдаланғанда болатын нәрсе. Адам өз өмірінде оқтын - оқтын дем ... ал ... ... тыс ... ... ... ... қалай болған күнде
де кеселсіз. Әзілде тең ортасын ұстай білу сөзге тапқырлыққа ... ... көп әзіл ... ... ал мұның жетіспеуі әзілдің жоқтығына
әкеп соқтырады. Әзіл дегеніміз адамның сөзінен, ісінен немесе ... ... шама емін — ... ... де әңгімешіл адамға сөйлеуге
және тыңдай білуге мүмкіндік береді.
Адамның өз ожданы алдында адал, шыншыл болуы адам ... өзі ... ... ... - ... ізгі ... ғана туады. /9/
Ал егер өз бойында жоқ бола тұрып, адам өзін ізгі ... ... ... ... ... онда ол адамда өзі туралы жалған ... адам өз ... жоқ ... ... жатқыза беретін болса, онда
ол адамда көлгірушілік пайда болады.
Досгерлік - ... ... ... бұл өзі ... ... ... шамада қарым - қатынас жасауынан тұрады, осының арқасында
ол өзінің жүріс - тұрысынан, сол адамдармен әңгімесінен жақсы ләззат ... ... ... кету — ... ... ал достыққа кемтар болу –
тәкаппарлыққа итереді. Ал енді осы ... ол ... ... іс ... бұл ... ... соқтырады...
Енді бізге қандай шебер әдістің жәрдемімен ... ... ... қарастыруымыз керек. Алдымен біз түрлі мінез — құлықтарды
атап ... ... және ... ... - құлықтан туатын ... ... тек ... ... ... ... - құлқымыздың қандай екенін және
өзімізде әуелден бар мінез - құлықтың не ... не ... ... қарастырып,
тұжырым жасауға тиіспіз. Мұнымен танысуымыз үшін біз қандай ... ... ... ... алатынымызды және тағы ... ... азап ... ... ... ... алуымыз
керек. Осымен танысып болғаннан кейін, біз бұл әрекеттердің жақсы не ... - ... ... ... Егер сол әрекеттср жақсы мінез
-құлықтан туатын болса, онда мінез - құлқымыз ... ... ... ал
егер жаман мінез - құлықтан туса, онда біз ... - ... ... ... ... етіп өзімізге тән мінез — құлықты білеміз./17/
Дәрігер ... ... ... ... ... тәннің саулығымен
танысады, егер тән саламат болса, онда сол халді ... ... ал егер ол ... ... онда сол ... ... ... дәл сол сияқты, егер бізге жақсы мінез - құлық тән болса, онда
біз соны өз ... ... ... қолданамыз, ал егер мінез
-құлқымыз жаман болса, онда оны жоюдың тәсілдерін қолданамыз.
Жаман мінез - құлық - ... ... Бұл ... жою үшін тән кеселін
емдеуде қолданатын дәрігердің тәжірибесіне еліктеуіміз ... соң ... ... ... ... - ... ... оның артықшылықтан
немесе жетпей жатқандықтан туғанын анықтаймыз. Содан соң тағы да жаңағы
дәрігер сияқты, егер тән ... тым ... ... ... тым ... ... дәрігерлік өнерде белгіленген мөлшерге қарай өз шамасына түсіретін
сияқты, нақ сол сияқты біздің ... - ... ... кету немесе кем түсу
тән болса, біз осы ... ... ... ... өз шамасына
түсіреміз.
Тең орта шаманы табу ... ... өте қиын ... адам ... - құлқын нормаға келтіруге немесе мүмкіндігінше нормаға жақындатуға
бағытталған амалдарды ... ... ... ... ... ұстау
қиын, бұл үшін тәнді ... ... ... ... ... ... амалдар пайдаланылады. Мінез-құлықтың орташа шамасына жету үшін
қолданылатын амалдар өзімізде дағдыға ... ... ... ... табылады, егер мінез - құлқымызға тән нәр артық кету болса, онда біз
өзімізді осыны қарама - ... атап ... ... ... түсетін
әрекеттерге баулимыз, егер мінез – құлқымызға жетімсіздік тән болса, ... ... ... ... ... баулимыз. Біз осыны біраз ... ... соң біз ... ... ... - ... шыққанын қарастырып
ойластырамыз.
Қалыптасып шыққан мінез - құлық үш қилы халдің ... ... ... ... не ... асыңқы халде немесе орташаға жақын халде./21,8/
Егер ол хал орташаға жақын болса, бірақ екінші ... - ... ... ... онан асып ... онда қашан орташа халге жеткенше, ... ... сол ... ... ... егер ... шетіне қарай жақындап, орташадан ауып түссе онда бірінші
қилы мінез — құлыққа тән ... ... да, ... ... ... ... ... істің қандай халде екенін қарастырып көреміз.
Жалпы алғанда, әрбір тұста, біз өзіміздің жан ... бір ... ... деп ... біз ... шетіне тән әрекеттерді жасаймыз және
орташа мөлшерге жету үшін ... ... ... ... сол әрекеттерді
алдын - ала орындай береміз.
Әл - Фараби айтқан адамшылық қасиеттердің кейде басқа ... ... ... ... ... атап ... Мысалы, көзсіз батырлық
ерлікке ұқсас, ысырапшылық жомарттыққа ұқсас, әзіл- қойлылық өткір ... ... ... ... өзін - өзі ... ... ... адамдағы адалдыққа ұқсас. Осы шеткеріліктердің ішінде
жаратылысымыз бойынша ... ... ... бар ... бұлардан сақтануымыз керек. Қатерлі істің тұсында батылдығымыз жетпей
қалушылық, жаратылысымызда өзіміз бейім тұратын сараңдық бұған ... ... Ал ... ... ... ... және оның ... орташа
мөлшерге ұқсас боп тұратын шеткеріліктен одан бетер сақ болуымыз керек.
Мысалы, әзілқойлылық - ... ... тыс ... болады. Ал әзілдеу оңай
болғандықтан, біз соған бейім бола ... Енді ... ... ... ... ... ... орташа мөлшерге ауысуды жеңілдету
үшін қандай амалдар бар екенін білу. Осы ... ... ... ... ... сірә, жеткіліксіз болып шығар.
Жаман әрекет жасау оңай сияқтанып көрінеді, өйткені мұндай әрекет бейне
жан рақатын әкеледі, ал егер ... ... жан ... ала ... ... онда ... мінез - құлыққа ие боламыз... Сондықтан да өзіміздің
бар әрекетімізбен соған жетуге тырысамыз. Сезім арқылы, есту, көру ... ... ... иіс сезу арқылы келетін жан рақаттары бар. Ал ... ... ... алатын рақаттар бар, мысалы, ... ... ... ету, ... білу ... көпшілік жағдайда әрқашан сезімдік рақатты зерттейміз. Сонан соң не
өзіміз үшін, не дүние үшін керек ... ... ... ... ... ... ... Өзіміз үшін қажет дейтіндеріміз - өз өмірімізге
қажетті тамақ, дүние үшін қажет дейтініміз-көбею, өрбу. ... да ... ... ... тұр деп, ... ... атап ... осы деп
ойлаймыз, әрі ... ... ... біз үшін неғұрлым таныс,
түсінікті,ұғымды. Бірақ қарап, ... ... ... ... бөгет жасайтындар және бақытқа ие еткізетін нәрселерге жетуге бөгет
жасайтындар, атап ... ... ... анық болады. Сезімдік рақат бізді
жақсы әрекеттер ... ... ... біз соны істеуге бейім тұрамыз.
Адам осы рақаттардан бас тартуға немесе белгілі бір ... ... ... ... ... өзі оны ... мінез - құлықтарға бір
табан жақындатады. /10/
Әрекеттерден кейінгі көретін рақаттар, сезімдік рақаттар ... ... ... ... болса да не осы әрекеттердің артынша келеді немесе
біраз ... ... ... келеді. Әрекеттерден кейін көретін жан азаптары
турасында дәл осыны ... ... ... ... бір ... ... бұл әрекеттерден кейін
туатын рақат жаңа ғана ... ... ... ... (яғни әрекеттің
артынша немесе біраз уақыт өткеннен ... ... ... екі ... ... бір жағдайда әрекеттің сипаты былай болады: ... ... ... ... да тек қана ... немесе тек қана жан азабы келіп
туады. ... ... ... алғанның артынан ауру азабы келеді;
күйдіріп алудың зардабы, мысалы, егер жан - жануарлар ... ... ... ... ... ... Азап әрекет артынан дінде белгіленген жол бойынша
жүріп отырады: азап сол ... ... ... ... ... кісі ... ... тек азапты ғана күтуге болады...
... Және керісінше, артынша рақатқа бөлейтін жаман істер ... ... ... қайткенде де азапқа апарып соқтыруға тиісті.
Біз әрбір жеке әрекеттен қандай рақат және ... азап ... ... ... ... ... және белгілі уақыт өткеннен кейін көретін
азабымыз бұлардың қайсысына байланысты екенін ажырата білуге ... ... ... ... ... бір ... өткеннен кейін көретін рақатымыз
үшін біз жаман әрекеттен қашпайтын болсақ, онда біз сол ... ... ... ... ... ... көретін азабымызбен салыстырамыз ... ... ... ... сол ... ... бас тартамыз. Сонда
жаман әрекеттен безу бізге оп — оңай болады.
Ал енді ... ... азап ... ... жақсы әрекеттен бас
тартуға өзіміз бейім болған кезде біз мұны ... ... ... ... кейін туатын рақатпен салыстырамыз, сөйтіп осы арқылы ... ... ... ... басып тастаймыз. Сонда жақсы әрекет жасау
бізге оңай болады. Нақ сол сияқты, егер ... ... ... ... ... әзір ... болсақ, онда біз мұны сол әрекеттің артынан
біраз уақыт өткеннен кейін болатын ... ... ... — естің тілегінен жасауға парасатты және батылдылығы жететін есті
адамдар болады. Мұндай адамдарды біз әдетте, ... ... ... ... ... ал енді өз ... осы екі қасиеті жоқ ... ... ... деп атаймыз, ал тек ақыл-есі ғана ... ... ... құл ... ... ... жағдай қабілеті болмаса да ғылым саласына жармасатын немесе
философиямен ... ... ... ... ... ... ... нағыз кұлдыққа түскен құлға барабар адамдардың ... ... Ал ... оған жармасушы қабілетсіздердің салдарынан, олар үшін
ғылым негізсіз және пайдасыз болғандықтан, ... ... ... ... ... ... бола ... да, ақыл - есі кем түсетіндер бар.
Бұлар үшін басқалар ақылға салып ... ... Бұл ... ... қамын жеуші басқа адамдарға бұл не бағынып не бағынбайды. Егер ... онда бұл да ... ... ал егер ... онда ол ... табысқа жетеді...
... Әрекеттерден туатын қайсыбіреулері анағұрлым мәлімдірек, сондықтан
біз оларды жақсырақ түсінеміз, ал басқа ... біз үшін ... ... - бұлар дереу көрінетін және сезімдік ... ... ... да нақ ... ... болады: бұлардың ішінде дереу көрінетін
және сезім арқылы қабылданатыны біз үшін анағұрлым айқын, әсіресе ... ... ... ... ... айқын болмақ. Ал барлық басқа
рақаттар мен ... ... ... ... ... ішінде әсіресе
құпиялары табиғи болып табылатындары және белгілі бір уақыт өткеннен кейін
көрінетіндері және оның ... ... Ал ... ... ... ... ... белгілі бір уақыт өткеннен кейін
көрінетіндері және сезім арқылы қабылдауға ... ... ... ... ... келсек, егер бұлар рақат пен азап ... үшін ... ... ... ... ... жаман әрекеттерден
аулақ болғысы келетін болса, онда бұлар үшін ең құпия нәрселерде, ең айқын
нәрселерде бірдей. ... ... ... ... ... ... көну
арқылы , бұл азап анағұрлым құпиялау, немесе айқындау азаптарға ... да, ... ... ... ... ақыл- парасаты басқа көпшілік
адамдар үшін құпия нәрсені айқын нәрсеге айналдырады.
... Біздің ... ақыл - ... ... ... жөн. ... ... ақыл - парасат туралы әңгіме етеміз, ал, содан ... ... ақыл ... ... ... туралы сөз етеміз. Адамның білуіне тиісті барлық
нәрселерді ол жақсы ақыл - ... ... ... ... ... мен. Ақыл ... екі түрі ... бірінші түріне тән қасиет тек білу ғана, бірақ
әрекет бұған тән ... ... біз ... ... деп, Алла - ... ... деп білеміз. Екіншісінің қасиеті білу және әрекет ету болып табылады.
Мысалы, ата-ананың сүйіспеншілігі жақсы ... ... - ... қасиет,
әділеттілік -жақсы қасиет немесе, мысалы, медицина денсаулыққа жеткізеді.
Білім мен әрекет тән болған түрі — ... ... ... ... Егер бұл ... білудің қасында әрекет болмаса, онда ол
білімде негіз жоқ, мақсат жоқ. Ал (ақыл - ... ... бар да, ... ... түрі тек ... ғана ... жеткізіліп аяқталады. Осы екі
түрдің әрбіреуі қайсыбір өнерлерді ... қана ... тән ... ақыл — ... түрі ... да өнерлерге ие
болады. Бұл ... де екі түрі ... ... ... түрі ... ... ... ғана танысамыз. Екінші түрі арқылы біз не істеуге болатынын
және соны істеуге қабілетіміздің бар-жоғын білеміз.
«Білім» ... сөз көп ... ... ... теориялық жағынан
белгілі бір ізгілік болатын ол білім - ... өмір ... ... ... ... ... ... болмысы жөнінде жанда
пайда болатын анық ... Бұл ... - ол ... ... не
жаратылысында ақыл- парасатқа мәлім бастапқы, ... және ... ... ... дәлелдемелер бойынша қандай болып шығатыны жайында
білім./9,28/.
Бұл білім екі түрлі болады: 1) ... бар ... оның ... ... ... және ... өзі де, оның ... ешқандай жағдайда
басқаша бола алмайтыны туралы анық білім және 2) ... бар ... және ... ... ... білмейінше оның басқаша болуының мүмкін еместігі
туралы анық білім...
... Шын білім — ... ... ... ... анық ... ... ... бір уақытта болатын білім және кейіннен болмауы да мүмкін білім
емес, өйткені, егер біз тек ... ғана бар, ... ... өте келе ... ... ... ... онда біз оның бар, не жоқ ... ... ... ... ... ... және жалғанға айналуы мүмкін. Ал
мұндай аңғару білім де анық мәліметте бола ... - ... ... ... мен ... ... ... атты философиялық еңбегінде түсіндірулермен көрінген. Оның
айтуынша үйрету дегеніміз — ... мен ... ... ... ... сөз. ... дегеніміз - халықтардың бойына білімге
негізделген этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту деген сөз. ... ... іске ... ал ... кезінде халықтар мен қалалықтарға
білімге негізделген ... ... іс - ... жасау дағдысы
сіңіріледі. Олар осындай іс - әрекеттерге жігерлендіріледі, осы ... ... ... ... осы қасиеттер және бұлармен ... ... ... баурап алатындай және адамдарды осыған
жан- тәнімен құштар ететіндей болады. Ал бірдеңе ... ... ... ... кейде іс - әрекет арқылы қоздырылады.../22/
... Теориялық нәрселерді қалың жұртшылыққа иландыру ... жөн, ал ... ... ... ... ... көңілге
тоқылады...
... Практикалық ізгіліктер мен практикалық өнерлерді алатын болсақ,
бұлар адамдардың өздеріне тән әрекет жасау ... ... ... ... түрлі әдіспен жетеді: 1) иландырғыш нақыл сөз, сезімге әсер ... ... және ... ... ... әдісі арқылы жетеді: бұл әрекеттер мен
қасиеттердің көңілге толық ұялайтыны соншалық, ... осы ... ... өз ... ... ... ал ... ұялауы шешендік өнерін пайдалану қабілеті мен дағдысына байланысты;
2) өз ... өз ... ... ... ... және ... ... аспайтын
бүлікшіл, сенімсіз қала тұрғындары мен халықтарға ... ... ... ... ... бұл әдіс ... ... бастаған теориялық білімдерді
ұғынуға қарсылық білдіруші адамдарға да қолданылады.
Демек, өмірді басқару өнерінің ізгілігі, яғни ізгіліктерге ие ... ... ... ... ... ... ... және
жеке -дара өнерлерімен айналысушы адамдардың өнері бар, сондықтан ... қала ... ... ... да өнерлі адамдарды пайдаланатын
адамдардың да болуы қажетті шарт.
Осындай адамдардың екі түрі бар: бір тобы ... өз ... ... ... ал ... тобы күштеп тәрбиелеуге келетіндерді ғана
тәрбиелейді. Мұның өзі отбасы басшыларының, балалармен ... ... ... отыратын тәрізді. Отбасы басшысы отбасы
мүшелерінің ... де, ... ... ... ... ... де ... сияқты болатын сияқты, әкім де ... мен ... ... тәрбиелеу өнері өте — мөте көп күшті керек етеді. Күштеп
тәрбиелеу өнері жөнінде де осыны ... ... ал ... ... ... ... адамның өмірдегі арманы болып табылатын бақытқа жеткізерлік
белгілі бір іс ... ... ... болған реттерде, бағынбаған халықтар мен
қалаларды жеңіп алу үшін әскерді шебер ... қару - ... ... ... білу деген сөз.../5;23/.
... Кімде - кім ғылымды зерттеуге кірісем десе, ондай адамның теориялық
білімдерге жаратылысынан бейім болғаны ... Бұл ... ... өзінің
«Мемлекет» деген кітабында баяндаған. Нәрсе біткеннің парқын түсініп
ұғынуға ... адам ... ... болуға тиіс, ол, ол ма, ғылымды
меңгеру ісінде адам шыдамды, ... ... ... ... ... ақиқат
пен оның күрескерлерінің, әділеттілік пен оның жақтастарын сүйетін болу
керек, өзінің талап - тілегінде ... пен ... ... ... ... ... ... болмауы, дирхем мен динарды, тағы сол
сияқтылардың бәрін ... жек ... ... ... ... теріс деп
білетін нәрселерінде ол әдеп сақтап, инабатты болуға тиіс, ... ... оңай ... ... пен ... көне ... керек,
мұнда мейлінше естиярлы болғаны жөн./10,28/.
Әл - Фараби «Сауалдар мен олардың ... атты ... ... ... ... ... ... Құрғақ жаттап алғаннан гөрі
үғынып алу жақсы, ... ... алу ... ... сондай - ақ
адамдардың есімдерімен байланысты, бұлар өз кезегінде ұсақ -түйегіне дейін
еске сақтауды талап етеді және ... өзі ... ... болады да олардан еш
пайда жоқ. ... ... ... ... ... адам мақсатына жете
алмайды, мұнысы босқа кеткен еңбек болады да ... Ал ... алу ... және ... ... ... ... Сондықтан
егер адам осы бағытта ұмтылыс жасайтын болса, онда ол пайда табады... Егер
адам өзі жатқа білетін ... емес ... ... ... онда ... мен ... ... қоймайды, өйткені адамдардың іс -
қылығы барлық жағдайларда да бір - ... ... ... ... ақыл-парасатгылық мынадай он
нәрседен тұрады: біріншіден, адамдарға кішіпейіл және нәзік сезімталдықпен
қараудан; екіншіден, өзінің ... ... ... біліп, соған орай әрекет
жасаудан; үшіншіден, халқына қызмет ... ... ... ... ... өз сырларын басқаға білдіру-білдірмеуді білу;
бесіншіден, өзінің және басқалардың ... ... ... ... сақ бола ... ... тілге ие бо-лып, артық сөйлемеуден;
сегізішіден, мәжілістерде тыныш, үндемей отырудан, әдеп сақтап, білмейтін
нәрсені айтпаудан және өкіндіретін ... ... ... ... ... ... мойындап, кешірім сұраудан: оныншы, біреудің
ісіне, өзі сұрамаса ... ... ... ... айтпаудан./13/
1.3 Әл-Фарабидің еңбек тәрбиесінің теориясын жасауы.
Белгілі тарихи жағдайларда ғана көрініп және ... ... ... құбылыстарға қарағанда тәрбиенің мәңгібақи категория қатарына
жататындығы ғылымда әбден нақтыланған. Сонау Орта ... ... ... ... парасатының жетілуін, оқу-ағартудың қажеттілігін
айтып, білім алудың ... ... ... зор ... ... ... ... тәрбиесінің және оның теориясын жасаушылардың
бірегейі Әбу Насыр Әл-Фараби екені мәлім./2/
Әл-Фараби тәрбиенің, оның ... ... ... ... ... қажет деп санады. Ол ғылымды тарихи үрдіс деп ... ... ... құрылған білімнің жоғарғы формасы деген ... ... өмір ... ... ... ... болмағаны белгілі. Алайда ол
оқу-ағарту мен тәрбие ... ... ... ... ілім ... ...... Ал еңбек тәрбиесі сол өнерден туындайды, әрбір адамды еңбекке
баулиды, еңбек ... ... ... ... ету ... — деген болатын Фараби. Ол еңбек өмір сүрудің негізі,
адамзат тіршілігінің мәңгілік, табиғи ... деп ... Адам ... ... бәрі ... заттары деп аталады. Оның еңбек туралы бұл
тұжырымдарын күні бүгінге дейін жалғастырып келе жатқан ғалымдар бар.
Еңбек тәрбиесінің теориясын ... ол ... ... ... ... ... Демек, ол қандайда ... ... ... ұғымның, идеяның, белгілі бір ... ... мен ... ... толық түсінік беретін ғылыми білімді
қорытудың ең жоғарғы формасы деген қағиданы ұдайы ... ... ... ... ... ... ішкі құрылымы жағынан бір-бірімен
логикалы байланыста болатын біртұтас ... ... ... ... ... ... бұл тұжырым — "оқушыларға саналы
тәртіп, сапалы білім беру, пайдалы қоғамдық еңбекке ... ... ... ... ... теориясын жасауда еркін еңбектің адамның жан-жақты
дамуы үшін маңызы зор екенін атап көрсетеді.
Фараби ... ету, ... ... ... ақылдылық табиғаттан
туындауы қажет " деген ғылыми тұжырым жасады. ... ... ... ... ... тірі организмдер дамуының ең жоғары сатысына көтерілген,
еңбек құралдарын жасап, оларды өз қажетіне ... ... ... ... білетін саналы ортаның мүшесі дейді. Адам ... ... ... ... адам ... ету нәтижесінде жоғары ... алға ... ... ... ... ... пен "Жұмсақ әдісті" ұштастыруды
талап етеді. Ол оқыту мен тәрбиелеудің мақсаттарын жеке-жеке ... ... ... ... ... ... "қатты әдіс" деп
отырғаны жазалау, ал "жұмсақ ... деп ... ... ... ... ету ... ... ұсынған, оның тиімділігін дәлелдеп
кеткен ғалым./46/
Фарабиден қалған ғылыми еңбектің саны жүзден астам. Сол ... ... ... олар ... математика, логика, музыка,
астрономия, дәрігерлік, лингвистика, поэзия-риторика, педагогика, т.б.
(Фараби заманында ... ... ... деп аталған.) Оның пікірінше,
оқу, тәрбие, білім алу, еңбек ету, ғылым адамы болу адамгершілік және ... ... ... Фараби ең алғаш еңбекті, таза еңбекті, адал
еңбекті тәрбиенің ... етіп ... ... ... ... керек",
Философия-меңгеру, білім-тәрбие алу, еңбекке ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда дәлелдейді. Осы негізде
ол оқыту мен тәрбиелеудің мақсаттарын жеке-жеке анықтайды. ... ... ... ... ... ... ... белгілейді және тәрбиенің, оның ішінде еңбек тәрбиесінің тарихи
тағылымын, үлгісін болашақ ұрпаққа өнеге, тәлім етіп қалдырады.
Әл-Фараби жас ... ... ... ... ... еңбек
тәрбиесін беретін адамды (ұстаздық ететін ... өте ... ... ... тәрбиеші адам (қазіргі мұғалім) - "мәңгі нұрдың қызметшісі".
Фарабидің шәкірті, оның ілімін әрі ... ... ... тәрбие тағылымдарының ең маңыздысы әрбір жеке адамды еңбекке
тәрбиелеу болды. Өйткені, еңбексүйгіштік, еңбек ете ... және ... ... ... Ол ... өзінің тіршілігі үшін, өзіне пайда
келтіретін еңбекпен айналысқанда ғана нағыз ел ... бола ... ... ... ... ... деуі ... емес.
Фараби "Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары" еңбегінде ... ... дей ... ... өзін ... ... ойларын
"Өсімдік жаны", "Хайуан жаны, Адам жаны" деп ... Адам ... оның ішкі және ... ... ... ... талдау
бергенде де, жүрекке үнемі шешуші мән беріп, ... ... ... бар. ... жан ... жөнінде танымға бұлай қарау Фараби ... оның ... ... Ибн ... ... ... ... орында еңбек тұрған.
Ұлы ойшыл Фараби тарихи шындықты, еңбекті, тәрбиені, оның ішінде еңбек
тәрбиесін адамның игілігі, ... үшін ... ... ... жету ... туралы ойларын Фараби (сол кездің өзінде)
экономиканың, саясаттың, ... ... ... ... еңбек
тәрбиесінің меселелеріне байланыстыра отырып аса қажет мызғымас берік
негізге сүйенеді. ... ол ... ... дұрыс басқарудың шарттары
жөнінде батыл пікір айтқан ғұлама ғалым. Өйткені адам бақытты болуға ... сол ... ... ... ... өз ... ... да дұрыс
басқарылатын қоғамда ғана шын ... ... өмір сүре ... ... ... Фараби адамның өмірлік іс-әрекетіне үлкен мән ... ... қана ... ... ... ... ... көрсететінін
ғылыми тұрғыда дәлелдеді. Адамзат қоғамының өмір сүруіне ең керектісі оның
материалдық тұтыну қажеттері дегенді ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарды үзілді-кесілді жоққа шығарды.
Фараби адамдар бір-бірімен келісіп, тіл табысып отыруы керек ... ... ... нормасы, әмбебап заңдар қажеттігін
ескерте келе, ол заңдардың тәрбие ... ... ... ... ... ... заң да, қоғам да ілгері дами алмайды. Ұлы ... ... ... осы ... қоғамдық келісімдер туралы идеяның алғашқы
ұрығы жатқандығын аңғару қиын емес. Бұл идея ... ... өріс ... ... ... өз ... ... астыртын ғана сынап
отырады. Ондағы етек алған ... мен ... ақыл ... ... ... ұстанымдарының орасан бұрмалануынан ... ... ... өмір ... ... ... утопист-
социалисі Томос Мор қайта өрлеу дәуіріндегі еңбек пен еңбек ... ... ... ... жүргізген. Осы жылдары басқа Еуропа
елдерімен салыстырғанда Англияда капитализм тез қарқынмен ... ... ... байланысты қой өсіру кең етек алды, жерсіз қалған
шаруалар мен ... ... ... ... ... Томос Мор
еңбекшілердің тұрмысының нашар ... ... ... ... ... ... Ол еңбек тәрбиесін еркін еңбек негізінде жасаған " Үш ... оның ... ... сүйеніп балаларға қоғамдық тәрбие, бастауыш
білім ... ... ... ана ... ... қолдады. Ол дене
тәрбиесіне үлкен мән берді. ... рет ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы мен қолөнердің бір түрімен шұғылдануы керек
деп түйді.
Еңбек және еңбек ... ... ... ... XII ... ... энциклопедиясы" атты еңбектің маңызы орасан зор.
Әсіресе, ... ... ... ... ... алатын орны айрықша. Бұл
трактат ... ... ... ... ... т.б. аттарымсн Шығыс және Батыс елдерінде өте ертеден-ақ
мәлім болған. Бұдан көп ... ... ... ... сол ... ... (XII ... арабшадан
латын тіліне екі рет аударылған. Одан кейінгі ғасырларда бұл ... ... ... ... ескі ... ... ағылшын, француз, ислам, түркі,
т.б. тілдерге ... ... ... ... Әбу Әли Ибн Сина ... және ... тікелей соның әсерімен ... ... ... ... ... еңбектің құндылығы, оны басқа халықтардың өз қажетіне жаратып, оның
еңбек заңдарына, еңбек адамдарының өз ... ... ... ... ... ... ... жеке адамның еңбекке құштарлығын,
ынта-жігерін арттыру мақсаты көзделгендігінде.
Әл-Фараби — ... ... ... ... ... ... Ол ... жаратылыстану ғылымының басты саласы деп санады. Біз
қазір техникалық ғылымдарды жаратылыстану ... ... ... ... "Теориялық арифметикаға қысқаша кіріспе" деп аталатын
еңбегінде барлық құбылыстарды табиғат - ... ... ... ... ... ... ... кұбылыстар мен
өзгерістер таза адал еңбектің жемісі деп тұжырымдады. Сөйтіп "Адамды ... - ... " ... да ... ... берген. Ал логикалық
еңбектерінде еңбек пен ... ... даму ... кездеседі.
Әсіресе "Ғылымдар тізбегі", ... ... ... ... үшін не білу ... еңбектерінде еркін еңбектің маңызы
мен мәнін талдап ашып көрсеткен.
Әл-Фарабидің еңбектеріне, оның қоғамды дамытудағы ... ... ... ... ... Ибн Сина ... Әл-
Бируни, Омар Хаям сияқты Шығыс ғұламаларымен қатар Роджер Бэкон, т.б.
жаратылыстану ... ... ... ... Әл-Фараби медицина
саласына арнап "Адам ағзалары" және "Темперамент ... ... ... ... ... ... ... тереңнен қозғап, медицина
өнерінің мәнін, міндет-мақсатын анықтап беруге тырысады. ... ... ... - ... ... ... ... де, пайдалы қоғамдық
еңбекті (тіршілік - ... ... өмір ... ... деп ... ... және ... еңбектерінде
жаратылыстанудың көптеген мәселелеріне тоқталады. Ал ... ... ... ... Оның ... оқу, білім алу,
ғылым адамы болу адамгершілік және еңбек тәрбиесі мәселелерімен ... Ол ... алу мен оқу ... ... ... ... ... мұралары - орта ғасырдағы олқылығы (оқу, білім алу,
еңбек ету) сол дәуірдің ... ... да оның ... этнопедагогикалық тұжырымдары сол дәуірдің дәстүріне тәлімше
әуендес болып келеді.
Орта ғасырлық ғұлама ... ... ... ... ... ... ... даналығы туғызған данышпандық пікірлерге
ден қойды. Нәтижеде өзінің философиялық тән тұжырымын жасап, қоғам ... ... мен ... ... дамытты. Аристотелдің
еңбектеріне сүйене отырып, антика заманының теориялық озат ... ... ... оның ... алды және заманның ілімін белгілі бір
жүйеге салды.
Фараби мұрасының ішінде этнопедагогака үлкен орын ... Ол ... пен ... ... ... ... ... деп қарастырды.
Этнопедагогиканы халықтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрін кейінгі ұрпаққа
жеткізетін ілім деп ... ... оқу, ... алу, тәрбие беруді жатқызды.
Ұлы ғалымның осындай этникалық ойларынан терең ... лебі ... ... ... ... ... жан иесі ... биік шоқтығы деп
түсіндірді. Бірақ, жамандықты жақсылық жеңгенде ғана адам ... ... ... деп қорытынды жасайды.
Фараби еңбектерінің, оның ішінде еңбек пен ... ... ... ... ... ... Еңбек әрбір қоғамдық құбылыс ретінде өзгеріп отырады, ...... ... мен ... ... ... ілімі тәрбиенің әрбір қоғам кезіндегі (феодализм, капитализм,
социализм) әлеуметтік мәнін ашып, еңбек, адамгершілік, ақыл-ой тәрбиесінің
теориялық негізін қалыптастырды.
3. ... ... ... оны ... ... бөлу ... ... жан-жақты жетілдірудің қажеттілігін ғылыми ... ... ... ... ... ... сала отырып, оны өмірде
қолданудың тәжірибесін ... ... ... ... ... халықтарының педагогикалық ой-пікірінің дамуында
төңкеріс болып есептеледі. Демек, ол ... ... ... ағартушылық, тәлім-тәрбиелік ой пікірінің, ғұламалық
тағылымының дамуында жаңа ... ... ... педагогиканың негізін
қалады.
1.4 Әл-Фарабидің ұстаздық шеберлігі.
Ұстаз шеберлігі ... — тек ... ... және ... ғана ... ол әр ... бойға сіңіруі, ұстаздық әдеп жайын сөз
еткенде біз әрдайым ғалымдардың зерттеулеріне назар аударамыз. Ғалымдардың
зерттеулеріне қарағанда ... ... ... деп ... ... сипаты 200-ден астам компоненттерден тұрады екен. Осы ... ... ... ... ... ... Әл-Фарабидің айтуы бойынша нағыз ұстаз
ғана айтқанын екі ... ... ... ... ... ... ... - теңіздей, ақыл-ой парасаты да, ерік- жігеріне де ешкім тең ... ... ... ... бар ұстаз ғана шәкіртке үлгі-өнеге
көрсетеді, ол халықты ... ... оның ... ... ... ... ... ұстаз да қала басшысы сияқты ел ... ... ... ... ... тәрбиелесе, қала бастығы олардың ата-
анасына өнеге көрсетеді, халықты ізгі ... ... Олай ... ... де ... қырлы, бір сырлы" қай жағынан да болса барша халықтан қош
ілгері тұрған кісілер. ... бұл ... де ... 12 түрлі қасиет
сәтті қабысып келсе нұр ... нұр ... ... ... Тән ... ... түрлі іс-әрекетті нәтижелі етіп орындауға ыңғайлы
бейім ... Нені ... да ... ... тез ... келе алатын;
3. Өзінің түсініп, сезгенін ... ... ... ... ... Көреген ойлы, талғампаз, ақылды адам болуы;
5. Ойын анық, дәл бере алатын, көркем сөйлей алатын ... ... ... жан тәнімен, ... ... ... бейнетін тек ләззат санайтын адам;
7. Қайда жүрсе де өте ұстамды;
8. ... ... жек ... ... бар ынтасымен сүйе білу;
9. Өр кеуделі, жан мен арын бірдей кіршіксіз ұстайтын адам;
10.Мал-мүліккке, дүние-жиһазға, мәнсіз ұсақ ... ... ... ... ... ... дау, ... де қиянат қыңыр-қиқар болмай, әркез ... ... ... мен ... қатар жүре алатын, қорқыныш пен үрейге жол
бермейтін адам; /13/.
Осылайша бабамыз Әл-Фараби өнегелі ... бен әділ ... ... ... мән ... де, ... қосымша жұртты аузына қаратқан даналық, заң
мен әдеп-ғұрыптарға ... ... ... сәйкес.
Жаратылысында әрбір адамға өз тіршілігі үшін және ең жоғары ... жету үшін көп ... ... ал мұны ол ... ... таба ... ... жету үшін ол қандайда бір адам ... ... ... ... ... ... оған қажетті нәрселердің
жалпы
жиынтығынан қандай да ... ... ... отырады. Оның бер ... ... адам ... ... адам ... де нақ ... күйге түседі. Міне, сондықтан да бір -
біріне көмектесіп ... ... ... өмір ... ... бір бөлігін ... ... ... ... ... ғана адам өзінің жаратылысына сай кемелділік дәрежесіне жете
алады. Осындай қауымның барлық мүшелерінің іс - әрекеті ... ... ... өмір сүру үшін және ... жету үшін ... бәрін тауып беріп отырады. Міне, сондықтан да, адамзат индивидтері
көбейе түсіп, жер жүзіндегі әр ... ... ... тепті, осының
нәтижесінде адам қоғамдары пайда болды... /14/.
Әл-Фараби ұстаз бен шәкірт арасындағы ара- ... ... ... ... болу керектігін де ескерген. ... ... ... ... ... әділдік сияқты қасиеттерді
көргісі келсе, онда оның ... де осы ... болу ... "Мұғалімдік"
(ұстаздық) еткен адамның өлшеуі тым ... ... және тым ... ... де ... Егер тым қатты үнемі ызғармен ... ... ... жек ... ... жетеді. Егер тым босатып жіберген
кішіпейілдік болса, онда оқушылар жағынан мүғалімдерді кем санау, ... ... ... ... ... деп ... ... "Философияны үйрену
үшін алдын-ала не қажет" деген еңбегінде.
Ешбір жанға бағынбайтын басшы - адам, ... ... Ол - ... ол
-қайрымды қаланың бірінші басшысы, ол - халықтың басшысы және жер ... ... ... Өз ... туа ... он екі ... адам ғана осындай бола алады. Біріншіден, бұл адамның ... ... ... ... бұл ... күші ... атқаруға тиісті
қызметті аяқтап шығу үшін мейлінше жақсы бейімделген болуы тиіс, сонда
егер, осы адам әлде бір ... ... ... бір іс істемек
болса, ол мұны оп - оңай атқаратын болады; жаратылысынан өзіне ... жете ... ... сөзінің сөйлеушінің ойындағысындай және
істің жай — жағдайына сәйкес ұғып алатын болуы ... өзі ... ... және аңғарған нәрселердің бәрін жадында жақсы сақтайтын, бұлардан
ешнәрсені ұмытпайтын болуы керек; әйтеуір бір заттың кішкене ғана ... ... сол ... ... іліп ... ... ... ақыл иесі болуы шарт; өткір сөз иесі және ойына түйгенін айдан -
анық айтып бере алатын тілмар болуы шарт; өнер - ... ... ... ... ... ... осыған жұмсалатын еңбектен қиналып азаптанбай
бұған оңай жететін болуы керек: тағамға, ... ... сыр - ... ... ... ... ... жаратылысынан сауыққұмарлықтан аулақ
болып, бұдан алатын ләззатқа жирене қарауы шарт; шындықпен шыншыл ... ...... мен ... жек көру ... жаны ... және ... ардақтайтын болуы шарт; оның жаны жаратылыстан пасық істердің
бәрінен ... ... ... игі ... ... ... ... дирхем,
динар атаулыға, жалған дүниенің басқа да белгілеріне жирене қарау ... ... ... сүйіп әділетсіздікпен озбырлықта
және осылардың иелерін жек ... ... ... да, ... да әділ ... ... ... әділетсіздіктен зардап шеккендердің залалын
өтеп, жұрттың бәріне өз білгенінше жақсылық пен ... ... ... әділ болу ... бірақ қыңыр болмауы керек, әділеттілік алдында ойыс
мінез көрсетіп қасарыспау керек, ... ... ... ... ... болуы шарт; өзі қажет деп тапқан істі ... ... ... бұл ретте қорқынышпен жасқану дегенді білмейтін
батыл, ер жүрек болуы керек... /8,25/.
... Кімде — кім ... ... ... және жас ... ... ... ... бойына дарытқан болса және есейгеннен кейін ... ... сай ... ... біріншісінің орнын басатын екінші басшы сол
болады:
- Бірінші шарт - дана болу.
- ... шарт - ... ... бірінші имамдар белгілеген
заңдарды, ережелер мен әдет - ... ... ... ... білу, өзінің
барлық іс -әрекетін осыларға сәйкес жүргізу.
- Үшінші шарт - бұрынғылардан тиісті заң сақталмаған ... ... ... әрекет жасай отырып, бұл жөнінде тапқырлық көрсету.
- Төртінші — бірінші ... ... ... ... ... ... жағдайды да, болашақ оқиғаларды да қалаған
кезінде ... - ... ... ... да ... ... өзінің осындай іс
- әрекетінде ол халықтың әл - ауқатын жақсартуды мақсат етуге ... ... - ... ... заңдарын және солардан кейін, солардың
үлгісі ... өзі ... ... орындауға жұртты ... ... ... ... - әскери істерді жүргізу үшін қажетті дәрежеде қайратты ... бер ... ... өнерді қызмет бабындағы өнер ретінде біліп алу...
Фараби ең әуелі ұстаз, ағартушы, оның бүкіл философиялық ізденістері ... ... ... ... ... ... арналған. Ол-
адамдарды шынайы бақытқа жеткізу жолдарын табуды ... ... ... ... адам ... ... ... арқылы кемелдікке
жетеді. Ол шартты түрде адамды нағыз бақытқа, ... ... ... - ... ... ... ... көмек, достық, бейбітшілік қатынаста
өмір сүруі ләзім.
Бала тәрбиесі қоғам мен халықтың балаларды оқыту жөніндегі қамқорлығы,
жастарды ... ... ... ... қаруландыру, балаға оның жеке
және жас ерекшеліктерін ескеріп шын ... ... ... бәрі ұлы ... ... ... құрамды бөлігі. Халықтан
алып пайдаланылған көптеген ... оның ... ... ... ... және оның ... озық бағыттылығын
күшейтеді. /15/.
Әрине, ұлы ... ... ... ... алып ... және
өз жүйесіне негізін салып қана қоюымен шектелмеуі әбден табиғи ... ... ... ... ... ... және тәрбиелеу
орындары мәнін түсіндіруге жаңа мазмұн беріп, әрі қарай ... ... ... оқу, ... алу, ... ... болу, адамгершілік
және тәрбие мәселелерімен тығыз байланысты. ... ... ушін ... не ... деген еңбегінде бірінші алғышарт ретінде
жан тазалығын, ар тазалығын қойған.
Адам өмірі үшін, әсіресе ұстаздарға бұл ... ... ... негізгі мақсаты- өз шәкіртіне білім беріп, ізгілікті ... деп ... сол ... ... ... ... өз ... болуы
шарт. Егер де өзінің бойында кездеспейтін болса, онда логика саласында
надан деп есептелініп, қайсыбір ... ... жөн ... оның ... ... ажырата алмайды. Бұл жағдай ұстаз бойында кездесетін ... оның ... ... өз шәкірттерінің мінез-құлық, іс-әрекеттеріне
дұрыс баға бере алмағандықтан, олардың арасында ... ... ... ... ... ... ... әрине, логика, парасаттылық туралы
дұрыс түсінік болуы мүмкін емес. Сол ... ... ... оның ... ... ... ... ұлы ғалым ұстаз туралы былай деген екен: "Ұстаз жаратылысынан
өзіне айтылғанның бәрін жадында ... ... ... ... ... ... құштар, аса қанағатшыл, жаны жақындарына да
жай адамдарына да әділ, ... ... ... пен ... ... пен ... ... білмейтін батыл, ержүрек болуы керек".
Сонымен, Әл-Фараби бабамыз шәкірт пен ... ... ... ... ... ... оның ... шеберлігі жоғары
деңгейде бағаланып, оны "ұлы ұстаз" деп танимыз.
Яғни, ол өз дәуіріндегі замандастары оны "Шығыстың ... ... ... ... болады және де Әл-Фараби ең ... ... оның ... ... ... мен ... ... кемелдендіру, дамыту мақсатына арналған. ...... ... ... ... ... ... тұтады. /14,16/.
2-ТАРАУ. ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ.
2.1 Әл-Фараби еңбектеріндегі жалпы педагогикалық идеялар.
Фарабидің педагогикалық теориясында оқыту мен ... өте ... ... ... ... ... педагогикалық құрал ретінде
ерекше, әрқайсысына ғана тән жақтары да ... ... ... ... ... ... дарыту болады, ал тәрбие-білім-білікке
негізделген өнер арқылы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады, ал тәрбие кезінде адамдар мен халыққа белгілі
қимыл-әрекет дағдысын егеді...".
Былайша айтқанда, Фарабидің пайымдауы бойынша оқу — ... ... ... ... ал тәрбие — ол мұғалімнің, тәлімгердің, адамға
белгілі бір адамгершілік, кұлық ... және ... ... ... ... бағытындағы іс-әрекеті, ол шәкірттерге белгілі бір
оң қасиетті, сапаны дарыту үшін ... ... ... ... белгілі бір
мақсатты көздеген, саналы тәрбие жұмысына басты мән береді. ... ... ... ... ... ... жеке ... дара
қатынас жасауды талап етеді.
Адамдардың, әсіресе, жастарды тәрбиелеу жүйесінде Фараби бірінші орынға
шынайы бақытқа жетуге кепіл болатын ... ... ... ... алып ... ... бұл тәрбие ауқымына еңбек, эстетика, ... ... т.б. ... ... ... қараған сияқты.
Фараби мінез-құлық тәрбиесінің құрал, әдістерін белгілеуде
Аристотельдің адамдағы барлық ... ... туа ... ... әдеттену машықтану нәтижесі деген қағиданы басшылыққа алып, ары
қарай дамытып әкетеді. Ол ... ... ... ... ... көп мән ... өйткені сезім мен рухани нәпсі мен парасат
мұқтаждықтары бір-біріне қарама-қарсы келгенде санамен шешу ... ... ... ... ... ... ниет, оң істер бара-бара адамның
дағдысына, жақсы қасиетіне ... ол ... ... ... ... Бұл ... ... "Бақытқа жол сілтеуінде" былай
дәйектеледі: "Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші — ... ... ... ... Егер осы екеуі бірдей болып келсе, біз өз бойымыздан және
өз әрекеттерімізден абзалдық пен ... ... және осы ... біз ізгі ... және ... адам боламыз, біздің өмір
бейнеміз қайырымды, ал мінез-құлқымыз мақтаулы ... ... ... ... ... да, ... да жүре-тұра пайда
болады дейміз. Адамда қалыптасқан мінез-құлық болмаса, онда ол жақсы ... ... тап ... ... мінез құлыққа өз еркімен
кешіп кетуі ... ... бір ... ие ... ... жақын жұғысудың
арқасында бір мінез- құлықтан басқа бір ... ... ... ... — әдет ... ал әдет деп мен белгілі бір ... ... ұзақ ... ... ... қалыптасу жолдары өнерді үйрену жолдары сияқты.
Мысалы, жазу өнеріне ... ... тән ... сол ... ... арқылы жетеді. Басқа өнерлердің де келу жолы дәл осындай...
Абзал әрекет жөнінде де істің жайы осылай сияқты ол адам жақсы ... ... ... оның ... ... ... әлеуметке сай
келетін мүмкіндіктерді іске асыру қажет. Адамда белгілі бір ... үшін ... сай ... әдеттер берік орын алулары керек"
Фараби мұнан басқа жүйелі түрде жаттығу, ... ... ... ... т.б. ... және ... ... әдістерін қолдануды
ұсынады. Практикалық дағды, шеберліктерді, жақсы мінез-құлықты дарытуда ... ... және ... ... ... ... екі
педагогикалық әдісті — жұмсақ және қатаң әдісті ұштастыра ... ... ... ... ... рухани бет-пердесі, мінезі мен жүріс-
тұрысы қоғамдық орта, ... ... ... еркі ауру ... ... және ... себептердің әсерімен қалыптасады, өзгереді.
Фарабидің пікірінше, тәрбиеге көнбейтін, жөндеуге, түзетуге ... ... Тек ... ... үйретуден, баулудан жалықпау керек. "'Жаман қылық
— ол жан ауруы. Бұл ауруды ... үшін тән ... ... дәрігерге
ұқсауымыз керек" — дейді ... ... ... жету жолы" атты
трактатында жастарды батырлық, жомарттық, қайырымдылық, ... ... т.б. ... ... ... қажеттігі жайлы
нақты баяндайды
Дүниежүзілік ғылым мен мәдениеттің алтын қорына өлшеусіз үлес қосқан
ұлы бабамыздың ... ... да ... – теңіздей мол дүние.
Данышпан ойшыл өз еңбектерінің көпшілігін ұстаздық тұрғыдан тәлім –
тәрбиелік ... ... ... Оның ... ... ... ғылымдарын педагогикалық, яғни тәрбиелік ғылымдар
дейтін ... ... да, ... – ақ ... ... ... ... еңбектер жазуы да жоғарыда айтылғанымыздың айғағы.Оның
оқу – білім, тәлім – тәрбие мәселелері жайлы ... ... ... бір ... адам атаулыны гуманистік, ізгілік қасиеттерге баулу
мәселесіне келіп тіреледі. Адам деген ардақты атты ... алып ... ... жоқ. Нағыз бақыт осы дүниеде ғана, оны ... ... ... жоқ. ... жаман мен жақсыны адамның ақылы ғана
ажыратады./67/
Ақылды болу үшін ... ... ... ... ... Осы ... ... еңбектеніп, әрекеттенген абзал, мұның өзі адамға зор ... ... ... ... бақытқа жетуге болмайды. Ол үшін бірлесіп,
қоғамдасып әрекет ету ... Адам ... ... парасатты болуға, ақыл –
ойының жан – ... ... ... ... ... ... ... адамға
өзінен өзі келмейді. Ол ұлан – ғайыр еңбек етіп, ғылым-біліммен ... ... ғана ... ... ... ... ... қоғамдық
тіршілікті жақсарту барлығы да білімділікке байланысты. Шын мағынасындағы
білімділік үлкен ... ... ... ... ... дағдысынан, имандылық қасиеттерінен туындайды. Білім мен
өнерді меңгергеннен ... ... ... пен өз бетінше әрекеттену
(инициатива) одан соң парасаттылық пайда ... адам ... ... ... теорилық ғылымдарды өз бетінше меңгеруге
әдеттенеді. Педагогикалық тұрғыдан оның адамдар ... ... ... ... ... айтқан пікірлері ерекше маңызды. Мәселен,
адамда достықтың екі түрі ... бірі - адам дос, ... ... ... дос. Адал ... үнемі зор ілтипатпен қарап, одан
айырылып қалмау жағын ... ... ... бір – ... жақсылық, өзара
қамқорлық жасауы тиіс. Жақсы достың сенімін қастерлеп, ақтаған абзал.
Осындай достар ащы ... ... ... нені болса да бірдей
көретін болады. ... ... ... достықты дәріптеп, жұртты осындай
адамдардан үлгі алуға ... ... ... бір түрі - ... ... ... ... Мұндай «досқа» адам өзінің құпиясын, мінез –
құлқындағы кемшіліктерін айта ... ... жоқ. ... жалған достарды да
тәрбиелеуге болады, оларды адал жолға ... үшін ... ... ... ... Бір-біріне қас жау адамдардың да екі түрі болады. Бірі -
өшпенділігі мол, жаулығы ... ... ... да, ... - көре
алмаушылықтан жауығатындар, ... ... ... ... ... ... ой – ... үнемі таразыға салып, қадағалап, біліп
жүруді ескертеді. Ол осындай адамдардың арам ниетін ... қана ... ... ... ... ... дейді.
Гуманист –ғалым кей жағдайда жау адамды да түзеп, кемшілігін бетіне
басып айтып отыру да ... егер бұл шара іске ... ... көзін
құртқан да жөн дейді. Бірақ мұндай шараны ой таразысына салып, ... ... ... Ал көре алмаушылық пен күндеуден жауласқан адамға
байыпты қарым – қатынас ... ... ... ... көзінше көре
алмаушылық және күндеушілік себебін ... ... ... ... ... ... ... Бейтарап адамдардың да жолдастық, достық
жөніндегі ұғымдары мардымсыз болады. Бұлардың өшпенділікпен жұмысы ... ... ақыл – ... беретіндері де кездеседі. Бірақ олардың ... сын ... ... дұрыс. Бейтарап ададардың адалдығына ... ... дос ... ... ... ... ой-тілектегілер
араз адамдарды татуластыруға, олардың арасында қарым –қатынасты қайта
орнатуға жәрдемін тигізеді. ... ... ... ... іс – ... ... ... қажет. Ақымақ адамдарды да ... ... ... қарым – қатынас жасап отыру қажет. Ғұлама ... ... ... ... ... ерекше тоқталады.
Соңғылар өзін жұрттан артық ұстағанды ұнатады, ылғи да өзімдікі дұрыс, ... ғана ... деп ... айтқанын жұрттың екі етпей орындағанын
жақсы көреді. ... іс - ... де ... ... ... қылықтарын
үнемі бетіне басып, жаман қылығына көзін жеткізген дұрыс. Мақтаншақтардың
да тиісті тәрбиенің арқасында тезге салып, ... ... ... тежеп,
қарапайым ізгі жан етуге мүмкіндік береді.
Фараби жастарға ғылым – білімді қалайша меңгерту керектігі ... ақыл ... ... ... адамның моральдық бейнесінің қандай
болуы керектігі жайлы пікірін ортаға салады. Ғылым – білім ... ... ... ақыл – ойын айқын, ерік – жігері, тілек –мақсат тек ақиқат пен
шындық жолында ғана ... тиіс ... Онда ... жәй ... іздеу,
нәпсіпқұмарлыққа ұқсас әрекет болмауы қажет. Адам ... ... үшін ... ... тәсілін, жүрер жолын жақсы білуі шарт. Сонан соң
барып қана оны меңгеруге кірісуі қажет. Шын қызықтырған ... ғана ... ие ... бір ... не ... талпыну үшін адамға бәрінен бұрын
табандылық керек. Сонда ғана ол белгілі білім ... ... ... ... жағдайға ие бола ... ... ұғу үшін ... сол
ғылымның жолында болу қажет... Ғылымнан басқамен шұғылдануды ... ... ... ... шұғылдана беруде істе тәртіпсіздік пайда
болады. Арада мың жыл өткеннен ... дәл ... ... ... ... ... Абай да айтқан ғой. «Көңілің өзге нәрсеге болса, - ... ... ... ... ... көңілі шын мейірленсе, білім-
ғылымның өзі де ... ... ... қолға түседі.../22/
Ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен ... үшін ... ... ... ... ... қулық – сұмдықпен, ұсақ – түйекпен, өсек –
аяңмен ісі жоқ, жұртты алдап- арбауды ... ... ... ... ... ... ... керек, білімділік оның
өнегелі мінез-құлқымен ерекше ... ... ... - ... болу деген сөз,-, деп жазды ол,- белгісіз нәрсені ашу қабілетіне
ие болу деген сөз... білімді адам көп ... ... және ... дарыны
арқылы басқа белгісіз нәрселерді өз бетінше аша ... ... ... ... ... ол миға ... ... дейтін сұраққа Фараби
былайша жауап береді: «Қандай бір ... ... ... ... ... ... деген мағынада) ұғыну арқылы ұялайды... Бізге ... ... ... ғана, ал кейде олардың көпшілігін сезінудің
өзі жеткілікті. Осы ... ... ... ... ... ... ғана ... біздің санамыз өзіне тән рөлді ... ... ... бен ... ара ... бұл ... ... қандай болуы керек ... ... де ... ... өз ... адалдық, сыпайылық, ізгілік, әділдік
сияқты жақсы қасиеттерді ... ... онда оның ... де осы ... ... шарт. «Пәлсапаны үйрену үшін алдын – ала нені ... ... ... ол былай дейді: ... ... ... ... (әдісі) тым өктем (қатаң) болмасын және тым ... ... де ... Егер тым қатты, үнемі ызғарымен
болса, онда оқушылар мұғалімді жек ... ... ... ... өте
босатып жіберген кішіпейілділік болса, онда оқушылар ... ... ... оның ... ... қарау қаупі туады. Ұстаз ескерер тағы бір
жәйт,- дейді Фараби, - бұл ... ...... ... ... қылықты болдыртпау, онда жақсы сипаттардың қалыптасуына мүмкіндік
беру». Мінезділік - ... ... ... ... Кейбір адамдар
қолдағы бақытынан оп- оңай айырылып қалады, тіпті кейде бақытсыздыққа
ұшырайды. Оны ... ... ... – сол ... ... ... Сондықтан
жастардың жаны мен тәнін тәрбиелеуді бесігінен ... ... ал ... ... ... ... ... отырмаса тағы болмайды.
Фарабидің ұғымында ізгі, қайырымды қаланың басшысы да, ... ... ... әрі ... әрі ... Егер имам шәкірттерді оқытып –
тәрбиелесе, қала басшысы барлық жұртты ізгі ... ... ... ... екеуі де «сегіз қырлы, бір сырлы», халыққа қай ... ... үлгі ... ақыл – парасаты басқалардан көш ілгері тұратын, ... атап ... ... ... ... болуы керек: яғни
мүшелері мүлде мінсіз, жаратылысынан өзіне ... ... ... өзі ... ... ... және ... нәрселердің бәрін
жадында жақсы сақтайтын, алғыр да аңғарымпаз,... өткір сөз иесі және ... ... ... – анық бере ... ... ... құштар, тағамға,
ішімдік ішуге, сыр -сұхбат құруға ... ... жаны ... және ... ардақтайтын, жаратылысынан игі істерге ... ... ... ... ... ... да атрибуттарына жирене ... пен ... ... ... пен ... жек ... жат ... да әділ, пасықтық атаулыға мүлде ... пен ... ... ... батыл, ержүрек бойында туа біткен он
екі, сондай –ақ өмір ... жүре ... алты ... ие ... бір – ... сәтті ұштастырған адам ғана нағыз ұстаз, жұртқа
басшы бола алады дейді./4,19/
Ғұлама дидактика, ... ... де ... мән ... ... меңгеруі, олардың жақсы әдет мен ... ... пен ... машықтануы біртіндеп қалыптастындығын айтқан.
Жасөспірім, жеткіншек үшін ұстаздың ... ... ... ... де ... аса ... ... ғылым – білімді, белгілі мамандықты өз қалауымен
меңгергендерге сөзбен әсер етудің жеткілікті ... ал ... ... ...... адамдарға зорлау принципін қолдану керектігін де
айтады. Ол жаратылыстану ... ... ... мән ... ... ... ... меңгеруде қарапайымнан күрделіге, яғни
жекеден жалпыға көшу ... ... ... ... бастау - шәкірт
табиғатына сәйкес келді, - деп ол ... ... ... ... ... Оның ... «білім» сияқты негізгі
педагогикалық ұғымдардың анықтамасын тізіп, бұл жөніндегі «Музыканың ұлы
кітабында» ... ... ... – бұл ... ... оның ... ... ол нәрсе басқаша емес, тек сондай болатынын түсіну деген
сөз. Сонымен ... бұл осы ... болу ... ... жән ... ... ... кітабына» Аристотельдің «Аналитика» деп аталатын
трактаты сәйкес келуі. Сондай –ақ ... бұл ... оны ... ... және оған жол сілтейтін нәрселердің бәрін, мысалы,
анықтамалар, ұғымдар, белгілер т.б. бір сөбен айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... (білу) деген сөз
тек осы шарттарды қанағаттандырған жағдайда ғана ... ... Бір ... білу – тек ... ... болған басқа
нәрселерді білу негізінде ғана жүзеге асады».
Білім негіздерін ... ... пен ... жолын қуған жас талап үшін
Фарабидің өз басы да ... жоқ ... ... ... ... ... ол қандай мұқияттылықпен, керемет бейнетқорлықпен оқып үйренді
десеңізші! ... ол ... «Жан ... ... жүз ... ... дейтін еңбегін – қырық рет, «Риторикасын» екі жүз
қайтара оқып шыққан. ... ... ... ... аса тіл ... ... қажетті нәрсенің бәрін –бәрін бойына дарытқан. Тұрмыста жұпыны
тұрған, мал – мүлік, дүние – жиһаз ... ... ... –кепшікке жәрдем
көрсетіп, қолындағы барын солармен бөлісе ішіп- жеген. Ұлық ... ... ... ... ... де ... Бар саналы өмірін бір
мақсатқа – ғылымға арналған. Ол өзінің туған ... ... ... ... ... ... көріп, барынша қастерлеп өткен нағыз ... ... ... эстетикалық, дене, адамдар, ... ...... ... ... ... де
қарастырылады. Оның өзі адамдарды нәсіліне, ұлтына, дініне еш ажыратпаған.
Мәселен, ол ... ... ... да, ... және ... ... оқымыстылардан да үйренуден қашпаған. Мәселен, медицина
мен логиканы христиан ... ... ибн ... ал ... мен грек ... ... аудармашы Әбу Башар Маттадан (сириялық
насрани) ... Оның ... ... сан ... ... ... ... ғылым өнері саласындағы ең көрнекті еңбегі "Музыканың ұлы
кітабын" жазу үстіндегі ежелгі грек ... ... ... ... ... ... ... болғанын айта келіп, олардың ... ... баға ... ... ... ... ... талантты ірі
ғұламалар көп болған, олар ғылымды дамытуды өздерінің алдына бірден-бір
мақсат етіп қойған. Ақыл-парасаты мол, ... ... ... ... бірі келіп, алдағылардың мұрасын игеріп, ісін үйреніп, оны әрі ... ... Бұл ... ... шәкірттеріне араб мемлекетіне
біріккен және одан тысқары халықтар туралы интернационалдық бағытта, ... ... ... ... ... халықтар мәдениеті олардың
нәсіліне, туысына байланысты болмайды, географиялық жағдайында, күнкөріс
дәрежесіне тікелей тәуелді ... ... ... ... ... ... гармония сезімдерін тәрбиелеуге ерекше мән ... ... ... тығыз ... ... ... ... көп орын ... ... ... басқа адамның жаны мен тән күйіне әсері жоғары бағаланады, өйткені
бұл өнер ... ... ... кемеліне келмегендерді
кемелдендіретіндігі және өз шамасын білетіндерді өз ... ... ... өте ... ... табылады. Ол денсаулық үшін
де пайдалы, себебі тән ... жан да ... тән азап ... жан да
күйзеледі. Сондықтан да жағымды дыбыс көңілді көтеріп, жанды жадыратады,
субстанцияға (асылына) лайықты күш ... ... ... ... музыкалық білім беру, тәрбие туралы ойлағандары ... ... ... ұлы кітабында" жүзеге асырылған. Біз
оның кейбір педагогикалық тағылымдары туралы жоғарыда айтып өттік.
Шәкірттерге ... ... ... ... ... яғни
арифметика, геометрия, астрономия, музыка теориясы едәуір қолқабыс ... ... олар ... рет, ... және ... ... ... зерттейді.
Фараби жастарға эстетикалық тәрбие беруде яғни көркемдікке ... ... ... жазу ... ... назардан тыс
қалдырмайды. "Көркем жазу — дейді ғұлама, ... ... ... ал адам бұл әрекетті кемел меңгеріп, оны ... ... ... ... ғана ... ... ілімі бойынша тәрбиеші де, тәрбиеленуші де денсаулығы ... ... ... яғни кісінің жеке басын жан-жақты дамытуда дене
тәрбиесі маңызды фактор болып ... ... ... ... ... — ол денсаулық, егер денсаулық бар болса, оны сақтау қажет, ал ... ... оған ... ... ... жету ... Еңбек, еңбексүйгіштік те
адам баласын жетілдіретін, бақытқа ... ізгі ... ... "байсалды, бірқалыпты еңбек кезінде, адамға күш қосылады.
Әл-Фарабидің Шығыс және Батыс оқымыстылары ... ... ... ... ... ұстазы" деген атақ беруінің өзі оның
педагогика саласындағы аса үлкен тұлға болғандығын дәлелдейді. Шынында ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты
тәрбиелеу, білімдар ету, ағарту мақсатына арнаған. Бұлардың қатарына "Ізгі
кала тұрғындарының көзқарастары", ... жету ... ... ... "Ғылымдар энциклопедиясы", "Музыканың ұлы кітабы",
"Философияны ... үшін ... -ала не білу ... ... ... ... "Алмагесіне" түсініктеме", "Жұлдыз
бойынша болжаулардың дұрысы мен ... ... ... ... ... ... ... және оған жауаптар",
"Геометриялық салулар" т.б. көптеген трактаттарын жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... бағытқа сәйкес, тиісті құралдар мен әдістер ... ... ... Ал ... адам — ... ұстаз, тәлімгер. Оның педагогикалық
жүйесіндегі темірқазық болып саналатын философиялық-этикалық категория — ол
әрбір адамды бақытқа ... ... ... ... ... философия,
ғылыми білімдер арқылы дүниедегі әдемілікті, кіршіксіз пәк тазалықты бойға
сіңіру, ойға, ... ... ... ... ... "Біз ... ... пәк тазалықты бойға сіңіру арқылы жетеміз, ал ондай кемел тазалық
пен әдемілік философия өнері арқылы ... біз ... нақ ... ғана ... ... өзінің ұстазы Аристотельдің дәстүрін дамытып,
философия ұғымына бүкіл ғылым, білім, өнер игіліктерін қоса жатқызады, яғни
философия-шынайы білімпаздық, өнерпаздық, кемеңгерлік.
Фарабидің ... ... ... мен ... білім
мәселелері бірінсіз- бірі жоқ ... ... ... косарланып жүреді. Фараби де Аристотель сияқты адамды қоғамдық
жан деп қарап, өзінің бүкіл педагогикалық- этикалық және баска ... осы ... ... ... ... ... ... көзқарастары" атты трактатының адамзаттың өзара бірлестік ... ... ... ... тарауында Фараби былай деп ... ... ... өз ... үшін және ең ... ... жету үшін көп нәрсе керек,ол мұны өзі жалғыз жүріп таба алмайды
және бұған жету үшін ол ... да бір адам ... ... ... осы
қауымдағы адамдардың әрқайсысын оған қажетті нәрселердің жалпы жиынтығынан
қандай да бір затты тауып беріп отырады. Оның бер ... ... адам ... ... адам ... де нақ ... күйге түседі. Міне, сондықтан да,
бір-біріне ... ... ... екіншісінің өмір сүруіне қажетті
нәрселердің бір ... ... ... ... ... адамдар бірлестіктері
арқылы ғана адам өзінің жаратылысына сай кемелділік дәрежесіне жете алады.
Қоғамды кемелдендіру — ... ... ... ... ... ... Тек
кемелденген қоғамда ғана адам ғылым, философия, тәрбие арқылы кемелдікке
жете алады. Ол шартты түрде ... ... ... ... қатар
жүргізуге тиісті негізгі құралы ретінде мінез-құлық, моральдық және ... ... ... ... мән ... Ол ... дейді: "Біз
жақсы мінез-құлық пен ақыл-парасатқа ие ... ... ... арқасында
міндетті түрде бақытқа жетеміз... Бұл екеуі бар кезде біздің өзіміз және іс-
әрекеттеріміз үстем де кемел болады, осылардың арқасында біз шын ... ... ... ... ... ... адамның еркі (ырқы) мен талап-
тілегіне үлкен маңыз беріледі, олар тиісті жағдай туған кезде онда ... ... ... ... ... пен ... ... де
саналы түрде таңдап алуына мүмкіндік береді. Ал мұндай жақсы сипаттар
табиғаттан, ... емес ... ... ... арқылы дариды. Ерік
пен тілектің ең жарқын ... ... ... мен ... ... кезі ... саналады, Осылай басында еркін таңдау, ерік- күшімен
келетін сапа-қасиеттер бара- бара ... ... ... адам ... ... белгісіне айналады, рухани өміріне сіңіседі.
Фараби өзінің саяси-педагогикалық трактаттарында ... ... ... ... етіп ... қайырымды қала,
мемлекеттерге, олардың басшыларына үлкен орын береді. Ол былай деп жазады:
"Тұрғындар ... ... ... ... ... ... ... қала қайырымды қала, халқы қайырымды адамдар болады. Егер дәл
осылай бақытқа жету ... ... ... ... ... ... онда ... дүние жүзі қайырымды мекен болар еді".
Бұл Фарабидің адамзатты болашақ бақытқа жеткізу жөніндегі ең ... ... ... ... ... басы — ... түпкі ойы,
мынадай сыры міне осы қағидада жатыр. Басқаша ... ... ... өзара көмек, достық, бейбітшілік қатынаста өмір суруі ләзім.
"Адамдар туралы ... — деп ... ... ... ... ... ... - адамгершілік болып табылады. ... ... ... ... болғандықтан өзара бейбітшілік, татулық
сақтауы ләзім./32/
Педагогиканың мақсаты, мұраты туралы Фараби ... ... ... ... адам ... қазіргі кезеңінде де ағартушылықтың маңызды
тіректерінің бірі болып отыр. ... ...... адам ... ... жөне ... игіліктерді өзімшілдік мақсатта тұтынуда
адамзат мұраттары мен ... тыс та ... ... ғана тән ... ... ... ... жасауда емес. Азаматтың бақыты — асқақ та
биік мақсат — жаңа өмір жолында жасампаз ... ... ... ... ... озінің философиялық толғаныстарында, пайымдауларында үнемі
әрбір адамды өзінше жеке-жеке бақытқа жеткізетін жолдарды іздестіреді. Бұл
жолдардың тоғысқан ... ... ... ... ... теориялық білім мен
қастерлі адамдық-ақлақ (мораль) ұштасуын көрсетеді, яғни ... жас ... ... ... дамуын ойластыруы қажет. Бұл ... ... ... де ... ... ... ... мен оқыту таптырмас
құрал болып табылады./60,45/
Фарабидің педагогика философиясындағы тындырған бір ірі жұмысы — ... ... ... адамның идеалдық үлгісін жасағаны
деп есептеу.
2.2 Ғұламаның педагогикадағы оқыту теориясы мәселелері.
Ғұламаның ... ... ... ... ... Дидактика-
білім беру, оқыту, оқыту процесінде тәрбиелеу ... ... ... бір ... теориясының (дидактика) ғылыми негізі ІХ-ХІХ ғасырларда қаланған.
Бұған білім негіздері мен ғылым салаларын ... ... ... ... Франция, Германия т.б. елдерінің ... ... ... қатарында Аристотель, Әл-Фараби, Я.А.Коменский,
Ж.Ж.Руссо, И.Г.Песталоции, А.Дистерверг, К.Д.Ушинский т.б. болды.
Ж.Ж.Руссо мен И.Г.Песталоции, А.Дистерверг пен ... тағы ... ... ... ... мен ... ... негізін салғандығы педагогика тарихынан белгілі. Бірақ Әл-Фарабидің
ІХ-шы ғасырдың 40-шы жылдарында ... ... ... құнды ой-пікірлері
педагогика тарихынан орын алмаса да қазіргі кезде біртұтас педагогикалық
процесте толық ... ... ... және ... грек ... педагогикалық идеяларын жаңғыртып,
дамытып Фараби шәкірттері ақыл және ... ... ... ... ... ерекше мән берген. Бұл тұрғыда толыққанды, пайдасы,
берері мол шынайы ... ... ... шешуші мәні бар. ... ... ... ... ... ... ... философия
болып табылады. Философияны, яғни барлық білім бағыттарын дұрыс түсініп,
пайымдаудан логика, грамматика, риторика тәріздес оқытушы ... ... ... және ақылы тәрбие беруде Фараби арифметика, ... және ... ... ... ... ... ... бөледі, өйткені олар шәкірттерді нәзіктікке, зеректікке баулиды ... ... ... төте жол ... ... ... ... "адамгершілік",
"еңбек ету", "оқу", "білім", ... т.б. ... ... Бұл пікірлер ғылыми немесе ... ... ... мен ... теориясына" тікелей қатысты пікірлер екендігін және
педагогика ғылымы философияның бір ... ... ... өз ... ... ... - әдіскср болған екен. ... ... ... "Философтардың қойған сауалдарына
жауаптар" деп ... ... ... ... беру ісіне тоқталған. Ал
оқу, оқыту, білім беру қазіргі ... ... ... ... негізгі бөлімі - дидактиканың ... ... ... ... ... ... мен ... жүйелілік
принциптеріне тоқталып, олар туралы диалектикалық, логикалық ой-тұжырымдар
жасаған. Сонымен бірге бұл ... мен ... ... жас ... ... ... ... процесте
іске асыру қажеттігін ұсынған.
Фарабидің пікірінше ғылымдарды оқып ... көп ... ... ... ... басшылыққа алғанда да ғылымдағы бастапқы ұғымдарды,
қағидаларды, алғышарттарды біліп алудан бастау ... ... ... ... оның ... танып білінеді. Оқу бастамасы біздерге
болмыс бастауларын білу ... ... ... ал олардан шығарылған
қорытындылар-ғылыми пәндерді игерудің бастамасы мен ... ... ... ... ... ... ... философиялық және
методикалық, педагогикалық мәселелерін біріктіре, байланыстыра тұтастай
алып қарастырады. ... ... ... ... ... шығу ... гносеологиялық түп-тамырын білу, оларды жемісті
түрде оқып- білудің методикалық тура жолын табуға ... ... ... тиімділігінің өлшем-таразысы оқу бастаулары мен ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық ғылымның жүйелілік және бірізділік, көрнекілік,
қонымдылық, тәрбиелік, оқу т.б. дидактикалық принциптерінің ... ... ... ... ... алу ... па, жоқ ... алу дұрыс
бола ма?" деген сұрақка "түсініп ... ... ... ... жаттап алу
мүмкін емес, ал олардың белгілі бір байланыстары ... ойда ... ... ... жөн" деп ... ... Оның "белгілі бір байланыстары"
дегені - таным, ... ... ... ... ... яғни осы ... ... айтқаны.
Оқу, білім - ғылымды игерудің алғашқы сатылары. Оку - объективті
шындықты табудың ерекше ... ... ... ... ... ... ... ие болып, ғылымды меңгерген, дағдысы мен іскерлігін
қалыптастырған. Оқу, ... ... ... жетуге болатынын жақсы түсінген
және осылар арқылы өзінің байқағыштығын, зейінін, ... ... ... дүниені тани білген, осыларды да ол ... ... ... ... ... білім игеру - қазіргі дидактикада
"Оқытудың білім беру ... деп ... ... ... іс-әрекеттерінде ойлаудың әртүрлі әдістері
мен формаларын ... ... ... ... ... ... ... дерексіздендіру, анализ және синтез, ... ... ... ... т.б. Әсіресе, ол анализ бен синтез, индукция мен
дедукция арасындағы диалектикалық, ... ... ... ... ... оқу, білім алу, ғылым адамы болу
адамгершілік, ... ... және ... ... ... ... "Философияны үйрену үшін алдын-ала нені білу керек" ... ол ... мен ... ... ... үшін бірінші алғышарт
етіп адамның жан тазалығы, ар ... ... грек ... ... жасай отырып ғұлама балаларды белсенді
түрде оқытуды 7-8 жасынан бастауды нұсқайды. ... ... ... беру ... басқа трактаттарында да үнемі
тоқталып осы заманғы педагогика тұрғысынан қарағанда өте дұрыс ... де ... ... айтқан.
Фараби ғылымдарды меңгерудің, үйренудің қажеттігін дәріптеп қана қоймай,
бұл ... ... ... ... ... көп ... оқыту мен білім беру ... ... ... ... жеке ... ... ... зерттейтінін түсінгендігі
байқалады, себебі Фараби дидактиканың «жүйелілік» пен ... ... ... музыка т.б. пәндерді оқытуда қолдануды
ұсынған. Оқудың бұл принциптерін біртұтас педогогикалық процесте ... ... ... ... ... ... ... оқу
құралдары мен оқулықтар жазған.
Педагог-ғұлама, Фарабидің педагогикасында оқытудың ... екі ... ... ... ... абстракциялық қиялдау, көз
жеткізу;екіншісі орташа оқушыларға арналған көрнекілік, яғни ... ... ... ... ... сендіру, көз жеткізу методтарымен оқыту
керек, олардың көпшілігі қиялдау арқылы ... ... ... тек ... ... ұғымдарды - ең алыс жатқан бастамаларды,
денесіз бастамаларды ... ... ... барып мүмкін
болады. Қалың қауым оларды ... ... ... ... әдісі арқылы бекітеді". Сендіру, көз жеткізу әдісі, біздіңше,
қазіргі жай ... ... ... ... ... лекция
әдістеріне жақын келетін сияқты. Фараби осыған байланысты практикалық
өнер, ... ... ... ... де ... мұнда
педагогикалық мұрасын атап ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ұсынды. Бұл әдістер екі ... ... ... және ... ... ... ... Ұлы педагог
шәкіртттерді оқытуда дәріс берудің қаңдай түрін қолданғаны туралы ... жоқ. ... ол ... ... ... ... Ежелгі Грециядағы
Сократ, Платон, ... ... ... ... оқыту кейде
Сократтық әңгіме түрінде жүргізілгені мәлім. Мәселен, Фараби ... ... өз ... көлеңкелі ... ... ... ... ... Ол ... күніне екі рет-таңертеңгілік және
кешкілік болып өткен. Ертеңгі ... ... ... мол ... ... ... болатын қиын ... ... ... ... ... ... беретін, көпке ... ... ... (мысалы, поэзия, музыка) бағышталған. Фараби де
ұстазына еліктеп Бағдат маңындағы бір ... ... бола ... ... ... лекция түрінде сабақ ... ... бар. ... ... ... ... өз ... ашқаны және сол
кездегі Шығыс педагогикасында қалыптасқан ... да ... ... ... нәрсе. Фараби педагогика тарихында
алғашқылардың бірі ... ... ең ... ... ... ... ... /18/
Бұл еңбек жан-жақты білімді, ... шын ... ... адам меңгеруге тиісті барша ғылым тарауларын және оны ... мен ... ... ... ... ... талдап беруді көздеген
бірегей дидактикалық шығарма. Фарабидің бұл ... ... ... ... оқу ... белгілеп, бір жүйеге келтіру жөнінде ұстанған
принциптері мен негіздері оның ... жету ... ... ... ... тіл ... бірінші қоятын себебі, тіл
ғылыми ... ... ету, өмір сүру ... ... табылады, яғни тіл-
ойдың көрінуі, ендеше бүкіл ғылыми-педагогикалық терминология тіл ... Осы ... ... ... білім алынады. Тіл біліміне
тікелей, байланысы бар логика басқа ғылымдарды игеруге оған іле-шала екінші
орында тұруға тиіс. Бүл ... бір ... ... ... ... түрде
оқыту керек деген ғұлама талабы бүгінгі күн педагогикасында да зәру мәселе.
Фарабидің ілімі бойынша математиканы оқу ... ой ... ... абстрактылыдан нақтылыққа ... ... ... ... оптикаға, содан кейін астрономияға,
музыкаға, статикаға, айла-әрекеттер жайлы ғылымға көшуі қажет. Мұнда ... ... ... ... ... түсіну әдістерінің оңай-
қиындығын еске алған болу ... Ол ... деп ... ... ... адам ... ауытқуы мен абыржуынан ... ... мен ... Сан мен ... ... ғылым -математика. Ең алдымен
біз саннан бастаймыз. Оқушының сан ... ... - ... бар, ... есептеу жүргізіледі, сонымен қатар есептеуге, санаулыға тиісті
басқа шамалардың қалай есептелетіндігі жөнінде ... ... Онан соң ... ... ... ... ... жүйелілік жөнінде білім
алынады, ол саны бар шамаларды оқып-зерттейді, ... ... ... ... ... осы ... аумалығын, реттілігін,
үйлесімдігін, жүйелілігін қарастырады. Аумақтылық, реттілік, үйлесімділік
және жүйелілік қасиетін ол екі ... ... ... ... ... тұрғысынан (яғни геометриялық тұрғыдан) және сан ретінде
шамаларға ... ... ... ... соң ол шамалық сипаты бар
басқа заттарды қарастырып, бұларға шамалап ... ... тән ... ... ... ... жүйе сияқты қасиеттерді де, сондай-ақ
әрі сан, әрі шамалар ретіндегі қасиеттерді де ... ... екі ... мен ... ... осы заттар жатқызылатын өмірдегі нәрсе
біткенді қамту ... ... ... ... ... бастамалары болып табылатын
барлық нәрселерді ... сан мен шама ... ... да, ... ... ... ... осы өнердің негіздерін тұжырымдауға
жеткілікті білім алғанша осылай ете береді". /19/.
Математикадан ... ... ... ... соң ... ... ұсынды. Мұнда ол математикалық білімдерге арқа сүйеу ... ... ... Фарабидің физикасы бүкіл жаратылыстануды
қамтиды, ол ... мен ... ... ... ... ... өзгеру процестерін зерттейді, минерологияны, ботаниканы, зоологияны,
анатомияны және физиологияны қамтиды. ... ... ... метафизика ғылымын оқу тәртібіне негіздейді, одан
соң "адамдар туралы ғылым", яғни азаматтық ... ... ... саясат, дін ғылымы, заң ғылымы) мәселелерін қамтыған үлкен
кіріспе тарауын беруі болып ... ... алғы ... ғылымды
жасаудың, оны баяндаудың методы егжей-тегжейлі әңгіме болды. Оқулыққа, оқу
құралдарына қысқа да келте емес, ... та ... ... жазу ... педагогика талаптарына да сай келеді.
Фарабидің педагогикалық системасындағы бір ерекшелік ол ... ... ... тығыз байланыстырып, тұтастырып отырады. Мұндағы оның
ұстанған дидактикаклық кредосы: "білімнің бастамасы-болмыстың бастамасына
сай келу" туралы қағида. Бұл ... оны ... ... әдістерімен бірігіп
теориялық білім жасауда, оны дидактикалық түрде ... жаңа ... ... ... Бұл метод бойынша ол музыка ... ... ... ... ... ... үшін оның ... принциптерін -
бастамаларын ашып беруді бірінші кезекке қояды. Оның ... ... ... үш ... ... ... халықтың музыкалық практикасынан
туындайтын принциптер: басқа ғылымдардан (физика, математика т.б.) ауысатын
принциптер; эксперимент, тікелей ... ... ... ... ... ол индукция әдісін қолданып шығарады. Олардан
қорытындылар, салдарлар шығарып алу үшін дедукция әдісі ... ... ... әдіс ... ... ... ... баяндау барысында
қосарлана жүреді. ... ... ... теориясының мазмұнын баяндауда анализ бен ... ... ... пайдаланғаны екінші тарауда оның ғылым жасау
әдісімен байланысты айтылды. "Музыканың ұлы кітабында" күні ... ... ... ... бірсыпыра дидактикалық жаңалықтар бар. Солардың бірі
— оқыту процесінде жүйелілік және ... ... ... ... ... ... ... қалай меңгеру жөніндегі ұсынған әдісі мен нұсқауы
айқын дәлел бола ... ... ... ... математиканың алатын орнын дұрыс бағалаған
алғашқы оқымыстылар ... ... Ол ... ... ... ... және ... мәселелеріне көп көңіл бөледі.
/19,38/.
Ол ғылыми еңбектер,оқулықтар,оқу ... ... (өзі ... жүйелілік принципінен ауытқымаған.Сонымен бірге оқу
материалдарын жүйелі қайталап отырудың маңызын жоғары бағалаған.
Дидактиканың негізгі принциптерінің бірі-теория мен ... бұл ... ... ... ұлы кітабы» атты
трактатында тікелей іске асырған.Бұған дәлел осы кітабының бірінші бөлімі
(теориялық және ... ... ... қамтыған) «Музыка ғылымына
кіріспе» деп аталады.
Әл-Фарабидің он тоғызыншы ... 40- ... ... ... принциптері 21-ғасырдағы ғылыми педагогиканың жүйесінде көрініс
тауып отыр.
2.3 ... ... ... ... ... Әл – ... өмір сүрген заман Шығыс әлемінде ... ... ... мен ... ... ... кезі еді. Ұлы ... жігіттік шақтары өткен қазақ даласы, әсіресе оның ... сол ... ... ... орталықтардың бірі болатын. Тарих бізге
IX –X ғасырлар арасында Отырар ... ... ... Таяу және ... ... ... ... жолы – атақты ... ... ... дейді. Ол сондай –ақ өнер – білімнің, мәдениет пен әдебиеттің
өркендеп өскен кезінде көптеген ... ... ... ... ... ... сыр шертеді. Фарабидің аты ... ... ... ... ... ортаның себі тигендігіне күмәндануға болмайды.
VIII – XII ғасырларда философиядағы ... ... араб ... ... ... ... еді. Осы ... Платон мен
Аристотельдің, Гален мен Архимедтің еңбектері Орта Азиядан Индияға, одан
сонау ... ... ... ... араб ... сан ... ... түсіндіріліп жатты. Бұл жәйт Орта және Таяу ... ... ... ... ... ... тағы басқа
жаратылыс тану ғылымдарының дами түсуіне, бұлар ... ... ... ... зор әсер ... ... өз ... сырларының заңдылықтарын тәжірибе жүзінде ашуға талаптанды, олар
әрмен Платоннан гөрі ... ... ден ... оны ... ... түсті. Ортағасырлық Шығыс философиясында сол кезде басты үш ... ... ...... ... ... ... таптардың
идеологиясы), екіншісі – ... ағым ... ... ... ... ... яғни ... жолын қуушылар.
Соңғысы қоғамның прогрессивтік топтарының көзқарасын ... ... ... ... ... мәселелерді зерттеуде алдымен
табиғаттану заңдарына жүгінді, прогреске ... ... ... ... ... Осы ... ... өкілдерінің бірі Әл –
Фараби болды./47/
Ол Аристотельдің пантеистік ... ... ... ... ... ... деп ... ілім жасады.Фараби мұрасын
зерттеушілердің айтуынша оның пәлсапалық концепциясы дүниені пантеистік
тұрғыдан ... ... ... ақыл - ... - ... ... Ұлы ... өзінің нәлсапалық пайымдауларын негізінен
идеалистік сарында өрбіткенмен, оның еңбектерінде сол ... ... ... ... ... ... ... ол дүниенің мәңгілігін мойындап, табиғат құбылыстарын
детерминистік (себептілік) принципі бойынша түсіндірді, жанның мәңгі-бақи
жасамайтындығын, ... өшіп ... ... Оның ... ... ... ... оның таным мәселесі мен логика ... ... ... адамның жан қуаттарының әрқилы жақтарын
түсіндіруге ерекше ... ... ол ... ... ... ... – білім саласы кемде – кем. Мәселен, тек психология ... ол жеті ... ... мәні ... «Түс көру туралы сөз», «Жан
туралы », «Ақыл және ұғым», « ... ... ... кітап»,
«Ересектердің ақылы туралы кітап», «Темперамент ... ») ... ... ... біздің заманымызға жетпеген. Оның жан дүниесі туралы
толғаныс – тебіреністері ... ... ... ... ... ... ... трактат», «Азаматтық саясат»,
«Даналық ... ... « ... ... ... ... ... т.б.)
арқылы біршама мәлім болып отыр.
Психология үшін іргетасы ... ... ... жан мен ... ... бұл екеуінің бір – бірімен байланысы жайлы мәселеде ... сол ... ... ой –пікірдің биігінен көрсете білді. Ол жанның
мәңгі өлмейтіндігін уағыздаған грек ғалымы ... ... дау ... «Жан тәннен бұрын пайда болады, жан мәңгі - бақи ... деуі ... - деп ... Оның ... «жан мен тән бірге дамиды, тәнсіз
жан жоқ, жан ... ... ... екі жан болмайды, ... де, жаны да ... ... Тән ... дамуына, оның біртіндеп
қалыптасып, жетілуіне әсер етіп отырады. ... ... үшін ... қажет. Тәннің саулығы жоқ жерде жан саулығы да жоқ. Шыққан жан
еш уақытта ... ... бір ... ... ... көшіп жүрмейді,
бірақ көңілі мен рухы кіршіксіз таза, көзі ашық ... ... ... бақи өмір ... де, ... залым, зымиян адамның жаны өшіп ... адам ... ... ... ... бойынша (психикалық
құбылыстары) тәннің құрылысына орайлас түсіндіруге тырысады. «Тәннің ... да иесі – ... ... ... да ... бар, бірақ тәннің басқа
мүшелері сияқты ми да ... ... ... - ... ... ... айналысы мен қимыл- қозғалыстың орталығы. ... ... ... ми да ... ... сонан кейін ғана адамның жан дүниесін
басқарады. Жан ... ... ... ұстазы Аристотельдің ықпалында
болды. Ұлы грек ... ... «Жан ... ... ... ... үш ... жан болады десе, түрлеріне ғана ерекше
мән береді. Мұның бірі - ... қуат ... ... ортақ. Ал
танып – білу қуаты жануарлар мен адамдарға ғана тән, ... ... ... сезіне алуға қабілетті. Өсімдіктерде мұндай ... ... да олар бұл ... кірмейді. Адамда ең алдымен қоректену
қуаты пайда болады. Бұл оның тәні, яғни өсіп - ... ... ... ... Адамның танып – білу қуаты да екіге бөлінеді. ... ... ... жан ... ... ... деп ... Мұндай қабілет сыртқы
дүние заттарының сезім мүшелеріне тікелей әсер ... ... ... жан ... ... ... ... көру, есіту, дәм, иіс, тері
түйсіктері. ... - ішкі жан ... ... еске ... ... ... Адамды жануарлардан ерекше бөліп тұрған қуат – ... ... яғни ... ... алу қабілеті. Фараби «Қайырымды қала
тұрғындарының көзқарасы туралы ... ... ... ... ... .... «қиял - адамға аса қажетті жан қуаты. Ол екі ... ... ... мұнда сыртқы дүние заттарының бейнелері
өңделіп, ... бірі ... ... одан жаңа ... Екіншіден, ол ойлауға материал жинастырады, түйсікпен екеуі
адам ойлауының терең, жан жақты, орамды ... ... ... Ол түс
көру құбылысын қиялмен байланысты түсіндіреді. Түс көру - ... ... ... ... ... естіген нәрселерінің мидағы бейнесі.
Ұйқы кезінде , мұндай бейнелер адам ырқынан тыс ... ... бұл ... ... ... түс көру ... тұжырымдарының қазіргі
ғылыми психологиялық айтқандарымен үндесіп жатқаны ... ... ... тану ... екі ... ... ... Оның
біріншісі - сезімдік кезең. Бұған түйсік, қабылдау, ес проестері ... - ... ... ... ... бірінші баспалдағы. Адамның есі мен
елесінің ... әрі ... ... оның дұрыс түйсіктене алуына
байланысты. Ойлау дүниені әр ... ... ... ... түсінуге
мүмкіндік береді, бұл танымның екінші басқышы, оның ең жоғарғы ... ... ... ... ол ... ... тән ... ал тіл
болса әр ұлттың, халықтың өзіндік өрнегі. Жаттағаннан түсінген ... ... шала ... ... көбейіп кетеді, барлық ... ... ... ... әр нәрсенің тегін ашып, жалпы ережелер мен
қисындар жөнінде ... ... ... ... ... , сезім процестерін жан қуатының дербес көрінісі ... Бұл ... ... ... бояу ... оларды
қозғалысқа итермелейді. Талпыну, әсерлену ... ... ... ... ... ... адам ұялғанда қызарса, қорыққан
кезде сұп – сұр ... түсі ... ... ... ілімінде Фараби адамның ерік – жігер, қажыр ... да жеке ... ... ... жол- ... сөз ... Ол
ізгі қала, ондағы адамдардың қажыр – қайраты, ерік – ... - ... ... негізгі факторлары дейді. Қылық пен іс ... ... ... ... ... пен ... рухани
жағынан жетіле түсу т.б. ерік – ... ... ... ... қорқақтық, дүниеқоңыздық,нәпсіқұмарлық т.б. ... ... ... ... ... ... ... – түйсіктер табиғатын ... ... ... жаңсақ түсінікке жол береді. Ол ойлау
материядан тыс тұрған ерекше рухани ... ... туып ... ... оның ... ... қиял ... сыртқы дүние заттары мен
құбылыстарының денедегі (жүйкедегі) түрлі бейнелер деуі - ... ... ... еді. ... көз айна ... нәрсе, ол сыртқы
дүниенің сәулесі түсіп отыратын алғаш саңылау. Көру ... ... ... ... ғана ... ... Егер ... зат кетсе, онда түйсік
тумайды, құлақ ... ... әсер ... ғана естиді. Сезім
мүшелерінің қай- ... да ... ... ... ... түсіретін
аспап. «Сыртқы нәрселердің,- деп жазады ол әсерімен... заттардың образдары
пайда болады» -. Көру түйсігі көзден ... ... ... ... ... етпей – ақ түйсік пайда болады дейтін Платон пікірімен ... ... зат та оның ... да анық ... деп ... ... сырттан күшті әсер келіп түскенде ғана адамда түйсік пайда болады.
Бұл жерде ғұлама ... ... ... қисыны «бейнелеу
теориясының» төңірегінде сөз қозғап отыр.Ол психикалық процестердің ... ... (тек ... ғана ... дене ... ... белгілі бір материалдық, физиологиялық құбылыстармен байланысты
қарайды.
Фараби жан қуаттарының ... ... ... бере ... бұдан басқа да іргелі проблемалары жөнінде сөз қозғайды.
Мәселен, ол психиканың ... ... ... ... мәселеге де
ерекше мән береді. Жан - айрықша сапада тұрған қасиет. ... ... тән ... өзгешілігіне қарай олардың жан қуаттары ... ... ... ... ... ... суық,
дымқыл, құрғақ) жануар психикасы түзілген. Осы элементтердің ең жоғарғы
қосындысынан ... адам ... ... ... Адам - ... ... жоқ ... Оның жануарлардан негізгі айырмашылығы
ақыл – парасатпен ... алу ... ... ... ... ... ... әртүрлі топтардан тыс өмір сүре ... оның ... адам ... ... ... Жеке адам ... ... мен мұң- мұқтажын жеке жүріп қанағаттандыра алмайды. Сондықтан
ол басқа адамдармен қарым – қатынасқа ... ... ... адамың
тәні де, жаны да ойдағыдай дамымайды./34,8/
Ұлы ойшылдың ... бала ... ... ... ... де ... пікірлер көп. Баланың жасы өскен
сайын оның ақылы да, яғни ... ... жаны да өсіп ... Мұның бәрі
оның тіршілік қажетінен туындайды. Мәселен, балада ең алдымен өсіп -өну
қуаты ... ... Бұл оның дене ... ... ... ... Ана құрсағында- ақ тән түйсігі, біртіндеп дәм ... ... ... заттың түрін, түсін, пішінін түйсіне алу ... Жан ... өмір ... оқу тәрбие үстінде дамиды. Бұл
үшін адамның өз бетінше ... ... ... ... ... ... имандылық қасиеттері де оның өмірден алатын
тәжірибесінен, үлкендердің жақсы өнегесінен ... Адам ... ... ... ... не ақ ... ... келмейді, мұның бәрі де жүре пайда
болады.
Фарабидің адамның жан ... жеке – дара ... ... пікірлері де көңіл қоярлықтай. Бұлар ... жеке өмір ... оның дене ... , ... белсенділігінен туындап
жатады, яғни адам бір – бірінен тән ... ... ... ... ... де ... өзгеше болды, яғни жан қуаты біреуде мол, ... ... ... бұл жағдай оның темпераментіне де ... ... ... ... ... ... ... жетілдіреді.
Фарабидің психологияның түрлі салалары (әлеумет, музыка, өнер, ... ... ... салиқалы пікірлері, сондай- ақ ... ... ... ... мәселе өз алдына бір төбе.
Әл – Фараби «Қайырымды қала ... ... ... қала адамдарының әр түрлі топтарына жеке – жеке ... ... ... (әлеуметтік) психологияның негізгі
категориялары ретінде ұсынып талдау ... - ... ... бір ... Ол қоғамнан тыс өмір сүре
алмайды, өйткені белгілі бір топтың мүшесі. Адам өмір сүру үшін ... ... ... ... бәрі ол ... өзі жасай алмайды, сондықтан
да ол басқалармен қарым – қатынасқа түсуі қажет. Адам өсіп - өне ... ... ... ... Осындай қоғамдардың бірі -
толық, екіншісі – толымсыз, яғни ... емес ... деп ... ... өзі үшке бөлінеді. Олар: үлкен, орта және кіші ... ... - жер ... мекендеуші барлық адамдардың қауымдастығы. Орта
қоғамға- белгілі бір халық, тайпалар ... Ал ... ... ... ... ... ... ондағы көшелер мен жеке үй ... ... ... ең ... ... ... ... де жатады.
Ғұлама қайырымды, қайырымсыз қала тұрғындарына талдау жасап, ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүру ерекшеліктерін, оларға тиісті құндылықтар ... ... Әл – ... әр ... ... ... ... сөз қозғап, қоғамдық
психологияның іргелі мәселелерін күн тәртібіне тұңғыш қоя білген Шығыс
ғұламасы. Орта ... қала ... ... ... айналысқан
кәсібіне, әлеуметтік жағдайына қарай бір жерге шоғырланып, бір топтан
екіншісіне бөлек орналасса ... ... ... ... тән ...... қасиет – сипаттары болғанға ... ... (әр ... қала ... ... жету ... түсініктері де
түрліше. Бұған «ізгі қаланың» тұрғындары бір түрлі ... ал ... ... ... ... ... ... Егер ізгі қала адамдары
тату – тәтті өмір ... ... - ... ... ... ... ... келсе, надан қаланың адамдары бақытқа жұртты алдап,
арбап, неше түрлі ...... ... жасап, жетуді аңсайды. ... ... ... – бақытты болуы үшін біріне – бірі көмектесіп
отыру мақсатымен ... қала ізгі қала ... ... ... ... ... ... отырған қоғам да ізгі қоғам болады. Қалалардың бәрі
бақытқа жету жолында біріне бірі ... ... ... ізгі ... Сол ... ... бәрі ... ұмытылып, біріне – бірі
көмектесіп отырса, бүкіл жер жүзі ізгі болар еді».
Ол ізгі қаланы ауыр – ... жоқ ... ... Тән мүшелерінің
бірімен – бірі ... ... ... және ... ... ... орын ... сияқты ізгі қаланың тұрғындары да ... ... ... ... бақыт туралы (надан қала тұрғындарының ) білетіні байлыққа
рақаттану, құмарлыққа ери беру, мансап пен сый- құрметке ... ... ... ... үшін бақыт болып есептелінеді. Фараби надан
қала тұрғындарын дүниетанымы мен ... ... ... ...... ... бірнеше топқа ... Олар ... ... ... пен ... атаққұмар, билікқұмар және
бетімен кеткендер. Мәселен, ол қажеттілік қаласы тұрғындарын, ондағы кедей
шаруалар мен қала кедейлеріне жылы ... ... ... ... ... әкімдерінің қанауына түсіп отыр дейді. ... ... ауыл ... жұмыстарының сан саласымен, сондай- ақ ... ... ... тағы ... ... түрлерімен шұғылданады. Осындай
қаланың тұрғындары аса ... ... олар тек ... ... ... ғана ... ... ( тамақ, киім т.б.) және еңбек
үстінде олар бір – ... ... ... ... Осы ... кей кезде ұрлықпен де айналысады. ... ... ... ... ... ... да ... бұларды ұрлық жасады деп
сөгіп, айыптамайды, өйткені тұрмыс адамның адамгершілік нормаларын, мінез –
құлық сапаларын белгілейді.
Қажеттілік қаласының ... жеке ... ... ... бір- ... ... ... деп те таппайды. Осыған орай,
қажеттілік ... ... мнез - ... ... ... ... ... қаласының тұрғындары байлыққа ерекше құмар ... ... ... сауда жүрген жерде ұрлық та, зорлық – зомбылық та
кездеседі. Осы ... ... - ... тұрады, олар баю жолында
бір – біріне көмектесуге тырысады. Олар ұрлықты күн көру үшін ... ... ... ... үшін жасайды. Бұлар өз күшімен еш нәрсеге ... ... ... тек алыпсатарлықпен айналысып баюды ғана көздейтін
өсімқорлар мен ... ... пен ... қаласының тұрғындары да белгілі ... топ ... ... ... мен ... қауымының
адамдары , - деп жазады ол ,- жан ... ішіп ... ... айналысуда деп түсінеді, қысқасы, олар тек көңіл көтеру ... ... бой ... ... мен ойын ... ... ... Бұлар өмірден тек рақат пен ермек іздейді де, пайдалы еңбекпен
айналыспайды. Мұндай қалада ірі ... ... бала – ... ... ... мен ... ... өмір сүреді»/31/
Надан қалалардың әр түрлерін Фараби басқа еңбектерінде де жол – жөнекей
айтып отырады. Мәселен, ... ... ол ... ... ... бұзылған сараң қайырымсыз қалалардың да болатынын
ескертеді. Бұл ... ... ... ... ол әр түрлі
әлеуметтік топтардың психологиясын ... ... ... ... бас ... сүйеді, бір – бірімен тең өмір сүруді,
бірі екіншісінен артық тұруды көздемейтінін әңгімелейді. Осы қалада ... ... ...... орай ... отырады, олар өз
еркімен некелеседі. Адамдардың ... ... ... ... ... бәрі –бәрі де табиғи жағдайда үйлесіммен ... ... ... ... бір – бірімен ынтымақты өмір сүреді, ... өнер ... ... т.б. ... ... ... ... жасалған.
Ол қайырымды қала тұрғындары пайдаланатын игіліктерге ғылым негіздерін
меңгеру, әділдікке ұмтылу, әр түрлі ... ... бір – ... ... ... өмір сүруі т.б. жатқызады.
Қайырымды қала тұрғындарының басым ... - ... ... ... тұрған адамдар. ... ... ... ... ... кедей- кепшіктер жатады. Олар ерекше қамқорлықты ... ... ... мұң – ... ... үнемі естен шығармау
керек. Егер ол құр ... ... ... ... ... ... ерекше ілтипат жасау қажет.
Қайырымды қала тұрғындарының қатарына ... ... ... ... ... деп ... ... білім алуды өздерінің қара
басының қамы үшін ... ... Бұл өте ... ... ... ісіне сын көзбен қарап, теріс мінездерін алдымен өздеріне
түзеттіру қажет. Ал, мінез түзу ... ... ... ... ... ... ... ешқашанда жалықпау керек. Ұстаздың
жәрдем беріп, көмектесетіні де осындай шәкірттер.
Қайырымды қала ... ... ... әлеуметтік жағдайы барша
жұрттан жоғары тұратындар (қала бастығы, оның әр ... ... ... ... Бұлардың жақсы қылығы болса мадақтап, әділдігін
жұртқа айтып отыру керек. Ал қала ... ... ... ... ... ... түрінде, мақал – мәтелдер арқылы салыстыра, яғни
астарлы әсем сөздермен – ақ ...... ... ... әр топтағы адамдардың психологиялық өзгешіліктері туралы айта
келіп, Фараби былайша түйіндейді: адам өз ... ... ... да ... ... өзі ... ... Бұл үшін ол нәрсеге де ұқыптылықпен қарап,
жиған –тергенін орынсыз шашпай, кез – келген ... кім ... ... сене ... ... ... – мүдделері туралы тек ғазиз достарымен
ғана сырласып отырулары тиіс. Осылайша өмір ... адам ғана ... ... ... да ... ... ар – ... таза адам болып табылады./16/
Қазақ перзенттерінің көбі табиғаттан (жаратылысынан) жан тану шеберлері
(психологтар). Әл- Фарабиді халқымыз ... ... ... ақын ... ... ... оның ... - Әл – Фараби мен Абайды ұлы
психологтар дейтін ... ... екі ... да даналық ой –
тұжырымдарын еліміздің ... ... ... ... ... ... Онда болжам - гипотеза, концепция, психологияның әдіс
–тәсілдері де бар. Олар ... ғана ... ... ... ... адам бейнесін, оның көңіл – ... ... ... оның ... бір адамды суреттеуі, оған ... ... жеке ... ... ойын ... ... ... қыз сөзі- мен қатар
топтың өкілдерін сөйлетуі, олардың әрқилы ... ... іс ... иесі ... ... мінез – құлық қасиеттерін терең талдап,
саралап әртүрлі адамдардың қарым – қатынасын көрсетеді. Ең ... Әл ... ... ... ... ... ... іс - әрекетін көрсетуі
ол асқан шеберлік және ол ешбір психологтардың зерттеулерінде ... Бұл ... ... ... да таң қалдырады.
Психология адамның жанының жайын, жан тұрмысын, жан көріністерін, жан
күштерін, ақыл, қайрат, көңілдің жайын ... Ұлы ... ... ... Әл – Фараби жан қуаттарын алдымен
организмді ... және оған бір ... ... ... қуат
деп екіге бөледі. Қозғалдыратын қуат бүкіл тірі организмдерге ... ... – білу ... жануарлар мн адамдарға тән, бұлар сыртқы дүниені
түйсіне, сезіне алуға ... ... ... ... ... да олар бұл ... ... ең алдымен коректендіру қуаты пайда ... Бұл ... яғни өсіп - ... ... ... дене бітімі. Адамның танып – білу
қуаты да екіге бөлінеді. Оның біріншісі - ... жан ... ... ... қуаты деп аталады. Мұндай қабілет сыртқы дүние заттарының сезім
мүшелеріне тікелей әсер етуінен туады. Сыртқы жан ... бес ... Олар – ... ... дәм, ... түйсіктері. Екіншісі – ішкі жан қуаты
делінеді. Бұларға еске түсіру, ... ... ... Адамды
жануарлардан ерекше бөліп тұрған қуат – оның ақыл – ... яғни ... алу ... ... ... ... ... көзқарасы туралы
трактат» дейтін еңбегінде жан құбылыстарының ... ... ... береді.
Түс көру - адамның ояу кезіндегі шындықты көрген, білген, естіген
нәрселердің мидағы ... Ұйқы ... ... ... адам ... ... ... бұл қиялдың енжар көріністері. Фарабидің түс көру туралы
тұжырымдарының қазіргі ... ... ... ... ... ... ... болады.
Фараби адамның тану процесі екі кезеңнен тұрады дейді. Оның біріншісі –
сезімдік кезең. Бұған түйсік, қабылдау, ес ... ...... көзі, брінші баспалдағы. Адамның есі мен елесінің ... ... ... оның ... ... ... байланысты. Ойлау дүниені әр
қырынан тануға, мәселені тереңінен түсінуге мүмкіндік береді. Ойлау ... ... ... танымның жоғарғы сатысы. Ойлау адамзатқа ... ал тіл әр ... ... халықтың өзіндік өрнегі. Жаттағаннан
түсінген артығырақ. Түсіну әр ... ... ... ... ... мен
тұжырымдар жөнінде талдау жасауға мүмкіндік береді.
Жан қуаттары ... ... ... адамның ерік – жігер, қажыр –
қайратын да жеке процесс ретінде пікірлерінде жол- жөнекей сөз ... ... ... ондағы адамдардың қажыр – қайраты, ерік – жігері - ... ... ... ... дейді. Қылық пен іс -
әрекеттің саналылығы, тоқтамға келушілік, ... пен ... ... жетіле түсу т.б. ерік – жігердің жақсы сапалары ... ... ... т.б. ... қасиеттері болып табылады.
Фараби таным мәселесінің түп қазығына келгенде ... ... ... ол ... ... ... - ... материалистерше
түсіндіргенімен, ойлауға келгенде жаңсақ түсінікке жол береді. Ой ойлау
материядан тыс тұрған ... ... ... ... туып отырады деп
тұжырымдады. Әл - Фарабидің түйсік, қабылдау, қиял процестерін сыртқы дүние
заттары мен құбылыстарының ... ... ... ... ... ... ... өте байсалды түсінік еді. Мәселен, көз айна тәріздес нәрсе,
ол сыртқы дүниенің сәулесі түсіп отыратын ... ... Көру ... зат әсер ... ғана пайда болады. Егер көзден зат кетсе, ... ... ... ... тербелістер әсер еткенде ғана естиді. Сезім
мүшелерінің қай- қайсысы да адамды сыртқы дүниемен байланысқа ... ... ... ... ... Жануарлар мен адамдардың тән
құрылысының өзгешелігіне қарай олардың жан ... да ... ... ... ... ... ... көрінген. Осы
элементтердің ең жоғары қосындысынан барып адам ... ... ... жаны ... теңдесі жоқ туындысы. Оның жануарлардан негізгі
айырмашылығы ақыл – парасатпен сөйлей алу ... ... ... ете ... Бұл айтылғандарсыз адамның тәні де, жаны да ... ... ... бала психикасының қалайша дамып, жетілгендігі
жөнінде де қызғылықты пікірлер көп. ... жасы ... ... оның ақылы да,
яғни тәнімен бірге жаны да өсіп отырады. Мұның бәрі оның ... ... ... ... ең алдымен өсіп- өну қуаты пайда болады. Бұл
оның дене ... ... ... рөл ... Адам ... өмір ... оқу – тәрбие үстінде қалыптасады. Бұл жерде оның
өз ... ... ... ... ... ... Адамның
моральдық, психологилық қасиеттері де оның өмірден ... ... Адам ... ақылды не ақылсыз, зұлым не ақ ниетті болып
келмейді. Бала ... ... ... туыстан болатын икемділікпен ғана
дүниеге келеді. Оның осы пікірлері де ... ... ... тұжырымдармен ғажап үндеседі./8/
Фарабидің адамның әр түрлі дара өзгешіліктері туралы айтқан пікірлері де
көңіл қоярлықтай. Жеке ... ... ... өмір ... оның дене бітімінен,өзіндік белсенділігінен туындайды, яғни
адам бір – ... тәні ... де ... ... ... жан қуаты
біреуге мол, біреуде кем болады, тәнді жетілдіре беруге болады.
Қоғамдық (әлеуметтік) психологияның сан қилы ... Әл – ... ... орын ... ... ... бірі деп саналады.
Г. В. Плехановтың айтуынша, қоғамдық психологияның мән – мағынасын
түсінбейінше, бізге ... ... ... және тағы ... ... бір адым ... басуға болмайды. /77/
Әбу Насыр Әл – Фараби ұғымынша әлеуметтк топтардың ең ... ... ... мен тайпалар. Ғұлама ғалым планетамыздағы халықтар бір –
бірінен үш ... ... ... Бұл ... ... ... әдет – ғұрпы мен салт – ... ...... мен ... жатады.
Адам табиғи жемісі екенін мойындай келе, Фараби оны сол кездегі көптеген
ойшылдардай биологиялық тұрғыдан тек ... ... ден ... Адам – ... бір ... Ол ... ... ынжық,
нашар, қаскөй емес, қажыр – қайраты, күш – ... бар ... ... Ол
қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Әрбір адам белгілі әлеуметтік топтың,яки
қоғамның мүшесі ретінде ғана өмір ... ... ... «Өзінің
табиғаты бойынша әрбір адам өмір сүру жән кемеліне келуі үшін көптеген
мәселеге мұқтаж болады. ... ... ол ... өзі ... ала ... да ол ... қатынасқа түсуі қажет. Бірлесіп бір – бірінің
мұқтажын тауып ... ... адам да, ... да ... ... отырады. Адамзат қоғамының тууына негізгі себепші болған ... ... ... ... қажеттері, бұлар оның өмір сүруіне мүмкіндік
береді, бірлесіп әрекет ... ғана адам ... ... өтей ... ... келе ... топтарға, қоғамдарға бірігеді. ... ... ол ... ... екінші бір түрін толымсыз қоғам деп
атайды. Толық қоғамның өзі үшке бөлінеді. ... ... орта және ... ... ... - жр ... ... барлық адамдарға ортақ. Орта
қоғамға белгілі бір халық, ... Ал ... ... ... ... ... ... көшелер мен жеке үй тұрғындары кіреді.
Сөйтіп, Фараби әр алуан топтың ... ... сөз ... әлеуметтік
психологияның іргелі мәселелерін күн тәртібіне бірінші қойған ғалым болып
табылады.
Психикалық әрекетті психолог ... ... ... ... ... іргетасы Әл – Фараби еңбектерінде алғаш сөз болған «сыртқы
әсерлердің әсерімен.. заттардың образдары пайда болады». Бұл теория ... ... ... ... мида ... ... елестету, ой сезім
түрінде бейнеленеді. Бұлардың бәрін кейде бір сөзбен ... ... ... деп те ... қала ... әр ... ... топтарына осылайша баға
беру арқылы Әл- Фараби қоғамдық психологияның іргелі проблемалары жайлы өз
көзқарасын білдірген еді. Ол ... ... ... отбасынан, сонан соң
әр түрлі топтар мен ... ... ... ... ... ...... бақытты – бақытсыз болуы ондағылардың өздеріне
байланысты екенін, топтасу адамдардың жәй ... ... ... сайып
келгенде, адамдардың өмір сүру қажеттілігінен туындайтындығын көрсетті.
Феодализм ... ұлы ... ... Фараби адамды тек оқу –
білім арқылы жақсартуға, жетілдіре түсуге болады. Мұның өзі барша ... ... ... деп ... Ол өмір ... ... қоғамның
неше түрлі әділетсіздігіне көне келіп, ... ізгі ... ... ... ... ... ... оны
білімді, мәдениетті, әділ билеушілер басқаратынын, мұндай қоғам адамзаттың
жарқын, бақытты болашағы болатындығы, ... ... тең ... ... ... ... жырлап, армандады. Ол адамдардың
бір – бірімен теңсіздігін, олардың білімінің ... осы ... ... мен ... үйлестіріп пайдаланса дұрыс болатынын айтты. ... ... ... айтқан осынау пікірлері қазіргі ғылыми
психологияның қағидаларымен үндесіп жатқандығы аталмыш ... ... күн ... ... ... ... жұртшылықты қайран
қалдыратыны даусыз.
Фараби шығармашылығының психологилық ... ... ... бірі – оның ... ... толғаныстары. Ол өз еңбектерінде,
әсіресе «Музыканың үлкен кітабында» әуездің адам ... ... ... оның ... ...... ... адамның сұлулық талғамы, яғни әсемдік пен ... ... ... ... адам ... бір ... ... жайлы сөз қозғайды, эстетикалық талғам мен этикалық ... ... ... «Бұл ғылым (музыка,ән) ,- деп жазды ... ... ... ... ... ... ... бірқалыпты
ұстауға құдіреті әбден жетеді.»
Музыканың негізгі мақсаты - адамның ... ... Бұл ... да ... ... өйткені поэтикалық тіл мен
музыка тілі бір – ... ... ... ... ғана ... ... түседі. Өзін қоршаған дүниенің әсемдік сырларына үңілу, ... ... алу, ... ... ... ... паш ету ... тән қасиет. Тән
ауырғанда көңілдің күрт төмен түсуі табиғи құбылыс. Сондай кездерде сазды
әуеннің әсерімен көңіл ... де, адам жаны да жай ... ... ... ... ... ... Музыка адамды қиындыққа шыдауға, ауыр
еңбекке төзуге көмек береді, шаршап – ... ... ... ... үшін ән салу қажет, ал ән және оған қатысты нәрселер сезіммен,
қиялмен және ... ... ... ... - деп ... ... Ән ... түрлері сан алуан. «Музыка үлкен кітабында» Фараби
оның үш түрі бар екенін айтады. Біріншісі ... жай ғана ... ... ... түрі - ... пен ... тудырады. үшіншісі –
қилды ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Осы үш жәйтке ие болған музыка кемеліне ... ... ... ... бізге әсер етеді. Музыканы қабылдауға қатысатын түйсіктер табиғи ... емес ... ... ... Табиғи жағдайда түйсік жанға ... ... емес ... ... музыкалық түйсік көңіл
құмарлығын онша қандыра ... ... ... өнер, музыка атаулының бәрі – бәрі зор дарын,
арнаулы қабілет, ... ... ... ... ... ақыл – ... ... келіп отырса ғана нағыз өнер туындайды, ол адамды ақиқатқа
жетелейді. Ән мен ... үшін ... ... қасиеттермен қатар оқып –
үйрену, жаттығудың маңызы зор. Музыка ... жан – ... ... оның түрлерін ( жанрларын) бір – ... ... ... ажыратып, әрбір тонның (саздың, үннің), дыбыстың әсерін
мұқият ... ... білу ... ... өз бетінше жаңа мелодия шығару
дәрежесіне жеткенше мұндай жаттығуды үздіксіз жүргізе беруі тиіс.
Ұлы ғұламаның музыка ... ... ... ... ... ... жасай келіп, төмендегіше түйін жасауға болады: ...... жан ... ... ... әсер ... таптырмайтын
құрал; 2) музыкалық әуендер жақсы мінез-құлық нормаларын, ... мен ... ... ... рөл ... 3) ән ... адамда көркем, эстетикалық сезімдерді туғызу арқылы, кісінің өзін-
өзі тәрбиелеуіне, бойдағы нашар қасиеттерден ... ... ... ... ... ... ... қасиеттермен қатар, өлшеусіз еңбек пен
үздіксіз жаттығу мен дайындықтың жемісі; 5) ... ... ... ... -білуде адамның есту түйсіктерін дамыту елеулі рөл
атқарады./79/
Әл – Фараби ... ... да өз ... күні ... ... ... ... жазды. Оның : «Адамның дене ... ... мен ... қарсы айтылған дау хақында», «Аристотель мен
Галеннің арасындағы дәнекер», «Түс көру ... сөз» т.б. ... ... біраз мәселелері сөз ... ... бұл ... ... ... адам нәтижелі еңбек етіп,
дұрыс дем алып, жақсы өмір сүру үшін тән ... ... ... ... яғни тәні ... – жаны сау дей ... «тәнді емдеу, Гиппократтың
сөзімен айтқанда өмірді ұзартатын болса, ... ... онан да ... нәтижеге
жеткізуі тиіс», ғұлама ... ... ... ... ... мән ... Ол тән мен жанның әрекеті үшін аяқ пен ... ... атай келе ... организмді басқаруда жүрек негізгі рөл
атқарады, тіпті жан қуаттарының жұмысына да жүрек басшылық етеді дейді. ... пен ... ... ... ... көрсеткенмен, физиологиялық,
психологиялық процестердегі мидың рөлі ... ... ... айта ... ... ... тіршілік атаулының, денсаулықтың, өмір сүрудің
негізгі арқауы.
Ғұламаның науқастың көңіл - ... ... ... оның ... ... ... яғни қазіргі ғылым тілімен айтқанда, ... ... ... жасаған түйіндерінің мәні
ерекше. Ол адамды хирургиялық жолмен (сою, күйдіру т.б.) ... ... ... ... әдістерімен емдеуге ерекше мән ... ... ... көңіл – күйін, психологиялық ерекшеліктерін жақсы
білмейтіндігін, тіпті мұнымен ... ... ... ... дәрігердің медицина өнеріне жетілуі, біріншіден, адам
ағзаларының ... ... ... ... өлшемін
(критерийін) анықтап, оның ... ... егер ... ... ... ... шараларды білуден,үшіншіден, аурудың түрлерін, оның
тудыратын себептерді, кеселді ... ... ... айырудан,
төртіншіден, сау адам мен ... ... ... ... ... берілетін дәрі – дәрмектің қолдану жолымен, оның
әсерін ... ... ... ... белгілі жүйеге
түсіруден, алтыншыдан, науқаспен, оның ... ... ... білу өнеріне машықтана білуден көрінуі тиіс.
Ғұлама – ғалым жаратылыстану ғалымдарының ... ең ... - ... ... өмір ... тршілік қасиеттеріне жақындата түсуді
ойластырған. Сондықтан да оны ... ... ... ... алғаш қалаған әмбебап ғалым деп айтуымызға әбден болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен қорыта келгенде, Фараби еңбектерінің, оның өз дәуірі үшін жасаған
шығармашылық, тарихи, ғылыми ... ... ... ... ... ... беру ілімінің мәні мен мазмұнының гумандылық маңызы
ерекше.
Әл-Фараби шығармашылығын зерттеудің жаңа көк- ... ... ... ... пен Шығыстың диалогына, әртүрлі елдер мен ... ... ... ... ... баласы енді аяқ басқан
жаңа мыңжылдықта бейбітшілік пен ... ... ... септігін
тигізетіні де ақиқат.
Әл-Фараби ілімі тәрбиенің әрбір қоғам кезіндегі ... ... ... ... ашты. Оның ілімі тәрбие, еңбек,
адамгершілік, гумандылық, ... ... ... ... әр ... ... құбылыс ретінде өзгеріп отырады, еңбек-еңбек
тәрбиесінің мазмұны мен мәнін өзгертеді.
Ғылымдар тізбегін жасау, оны әрбір топқа ... ... ... болашақ
жасөспірімдерді жан-жақты жетілдірудің қажеттілігін ғылыми тұрғыда
дәлелдеді. Яғни ... ... ... ... теориялық тарихи мәні
-материалдық заттарды адамдардың санасынан тыс, өз бетімен дербес өмір
сүретін және ... бір ... ие ... ... ... ... пен ... тәрбиесінің ғылымға негізделген теориясын жасай отырып,
оны тәжірибеде, өмірде қолданудың тәжірибесін көрсетті.
Әл-Фараби ілімі Шығыс халықтарының ... ... ... ... жэне қалыптасуына революциялық төңкеріс болып есептеледі.
Педагогикалық тәлім-тәрбиенің дамуында сапа ... жаңа ... ... педагогиканың негізін қалады.
Ежелгі грек ғылымы мен араб ... ... ... ... екі ...... мен отырықшылар өркениетінің және
Шығыс пен Грек-Рим мәдениетінің ... ... ... ... әлеуметтік-саяси көзқарастарын, тіл мәдениетін, философиялық-
гуманистік ... ... ... эстететика, саясат, социология,
лингвистика, поэзия, шешендік, музыка) және жаратылыстану (астрономия,
астрология, физика, ... ... ... ... ... ... терең меңгеріп, осы бағыттарда өзі де құнды ғылыми
жаңалықтар ашты. /3,14/.
Қазіргі таңда Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... болашақ мамандардың педагогикалық шеберлігіне негіздеу, оны
жүзеге асыру барысында ... ... ие ... Оқырман қауым Әл -Фарабидің
еңбектері арқылы жан-жақты білім алуға, ... ... ... ... ... өте ... ... етеді.
Әл-Фарабидің «Қайырымды қаланың тұрғындарының көзқарастарымен»,
«Философияның дінді қажетсінбеуі» т.б. ... ... ... болмысы жер шарындағы он сегіз мыңда бір Ғаламдағы тіршіліктің шағын
моделі түрінде алынып, адамзат ... ... ... ... ... әділет етіп көрсетеді. Игілік, байлық атаулы -өткінші дүниенің, ... ... ал ... ... ұғымдары - мәңгіліктің бақилықтың жолы.
Ізгілік-имандылықтың сәулесі. Жүрегінен ... ... ... ... жан ... ... ... ілім-білімді, тағлым тәжірибиені
ізгілік жолына емес, кесірлі кесапатқа, теріс пиғылға пайдалануы мүмкін,
жүрегін таза ... ... ... ... ... ... талпынған
тұлғалар ұлы жаратушы деңгейіне жақын сатыға көтеріліп, жер ... ... ... ... /59/.
Әл-Фараби өзінің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», «Бақытқа жол
сілтеу» туралы ... ... ... ... ... көркемдік, сұлулық, бақыт, мейірбандық туралы білім категорияларының
бетін ашып, солардың негізін дәлелдеп берді.
Этиканы ол, ең алдымен, жақсылық пен ... ... ... ... деп ... Сондықтан оның этика жөнінде тұжырымдамаларында
жақсылық, мейірбандық ... ... орын ... ... ... терең гуманизмнің лебі еседі, ол адам баласын жаратылыстың, ... иесі ... биік ... ... да оны ... қастерлеу
керек деп түсінеді. Әл-Фараби жасаған қорытындының басты түйіні - білім,
мейірбандық, сұлулық - ... ... ... ... ... ... тез тарады. Ол ақыл-ой мен
білімнің биік мәнін дәріптеді. Әл-Фараби көркемдік, сұлулық хақында ... ол - өмір ... ... тән қасиетті, болмыстың, нақты
құбылыстардың әлеуметтік өмірдің көкейдегі елесі. ... тән мен ... ... ... ... деп ... ... - Фараби тәрбиеге гумандылық бағыт берді,ол барша адам ... ... ... ... ... ... ... - мақсатына
жеткізуді көздеді.Фараби ағартушылық пен парасаттылықты жақтаған үлкен
гуманист. Ол ... ... өмір ... шақыра отырып, адам баласын
білім мен парасатты ойын ... ... ... таулар қоршаған қазақ жері, жусан исі аңқыған ежелгі Қыпшақ
даласы бұдан оң мың ... ... ... ... мұз көшкінінен
(тарихшыларымыздың айтуы бойынша, мұз дәуірінен) аман ... рас ... адам ... ... ... бесігі — біздің байтақ өлкеміз деуге
толық негіз бар. /63/.
Шынында да туған даламыздың құнарлы ... ... суат көзі ... ... ... ... кемеңгер тұлғаларды жарық дүниеге әкелгені
ақиқат.
Пайдаланылған ... ... ...... Алматы «Қазақстан », 1971
2) Көбесов Ауданбек
«Әбу Насыр Әл – Фараби» ...... ... ...... ... ... Алматы – 2002
4) Бейсенов А.
«Әл – Фарабидің тұжырымдары» // ... – 2006. - № 6. -70 ... ... Ә.
« Әл – Фараби - ұлы ұстаз ғұлама.»
// Оңтүстік Қазақстан. 2006. – 18 наурыз.
6) «Ұлттың ұлы ұстазы: (Әл – Фараби ... ... 2003- 12 ... « Әбу Насыр Әл – фараби» // ... – 2003. - № 1-2.- 7 ... ... ... Әл – ... ... - ... мұрасы».
Автореферат». – Алматы, 1998 ж.
9) Қазақстан ұлттық энциклопедия
10) «Әл – Фараби», 1 том . ... 1998 ... Қари ...... ... елге ... ма?» // Жас ... – 2006. -27 қазан.
9б.
12) Мұсаева ... ... (Әл – ... ... ... Қазақстан. -2006. – 16 наурыз
13) Ещанова К.
«Әл – Фараби ұстаз психологиясы хақында»
// Оңтүстік ... 1977, 10 ... ... Қ., ... ... – Фарабидің психологиялық көзқарастары хақында.»
// Оңтүстік Қазақстан., 1971, 9 июль.
15) Кенжебаев Т.
«Әбу Насыр Әл Фараби дидактика туралы»
// Ұлт тағлымы. -2002 ж. -№ 1 28 ... ... ... ... - ғылым».
(Әл – Фараби туылғанына 1130 жыл)
// Оңтүстік Қазақстан. – 2001. – 13 ... 1 ... « Әбу ... Әл – ... ... және еңбек тәрбиесінің
теориясын жасауы.» // Ұлағат. – 1997. - ... ... ... Әл – ... мен Абай ... тарихи- педагогикалық
сабақтастықтар.» // Ұлағат. -1996. -№1
19) Көбесов А.
« Әл- Фарабидің педагогика – психологилық пайымдаулары.»
// Ұлағат. -1995. ... ... ... ... Ұлдары.» Нұрлы әлем» Алматы-1998
21) Қ. Жарықбаев., С Қалиев
«Қазақ тәлім – ... ... ... ... Ә. ... Т. ... Көне ... жазбалары» Алматы «Қазақстан »
23) Қ. Жарықбаев
« Қазақ психологиясының тарихы» Алматы «Қазақстан»
24) Бурабаев М.
«О логическом учении Аль - ... ... ... ... ... ... даналығы». – Алматы : «Рауан», 1996
26) Қоңыратбаев Ә.
« Қазақ ... ... ...... : ... ... Жұмашев А.
« Бабалар мұрасының үлкені.» // Оңтүстік Қазақстан. – 2001ж. – ... ... ... ... ұлы ... Оңтүстік Қазақстан . – 2001ж.
29) Елшібай Ғ.
« ... ... ... // Шымкент келбеті – 2001 19 қазан
30) «Ұлы ұстаздың топырағын Отырарға әкеле жатыр.»
// Оңтүстік ... 2006. - №38. 14 ... ... С. ... Н.Х. ... А.М. ... Коянбаева, Г.К. Курмангалиева
«Духовная наследие Аль- Фараби: история и
современность» Алматы – ... Қ. ... С. ... ... ... ой – ... ... 1 том Алматы, 1994.
33) 88.4 /5к/ К.А. Оразбекова
О-65 «Ұлттық психология мен ... ... ... ... ... «Дәуір» 2000ж.
34) Машанов А.
« Әл – Фараби ...... ... ... 1971. ... ... А.
«Әл- Фараби 870-1970.» - кітапта: тарихи деректер. 1971. -75- 95б
36) Күмісбаев Ө «Отырар ойшылы және поэтика.» // ... ... -13 ... ) Көбесов А. «Әл – Фарабидің педогогикалық ... // ... ... ... Әл ... Әбу Насыр Мұхаммет. «Әлеуметтік – этикалық трактаттар.»
Алматы: Ғылым, 1975
39) ... н. «Әл – ... ... жаңа ... // Алдаспан.-2003.-
№1-2
40) Барлыбайұлы А. «Даналардың данасы.» // Егемен Қазақстан. -2001. -19
қазан. -3б
41) Тасымова З. ... адам ... // ... мектебі.- 1996.-№8-18б.
42) Болат К. «Әл – Фараби» // Ақиқат.- 1996.- №7.-89б
43) Құл-Мұхаммет М. «Ұлттың ұлы ... // ... ... ... Т.С. «Әл – ... әдеби – ғылыми мұрасы.» // Ғылым
кандидаты академиялық дәрежесіне ізденудегі ... ... ... С.К. ... ... теориялық негіздері мен тарихы.»
– Алматы: «Рауан», 1998 - 128б
46) Көбесов А. «Музыканың ұлы кітабының ... // ... ... ... С. «Әбу ... Әл – ... ... дін мәселесі.» //
Әбу Насыр Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті- Хабаршысы.
Шығыстану серисы.- 2005.-№1.-85б
48) Қасымжанов А. «Әл – ... - ... ... ... ... К. «Әл – ... және ... // Оңтүстік Қазақстан.-1980.-30
қыркүйек.-3б
50) Боранбаев Ж. «Екінші ... ... // ... ... ... Бекарысбекова З.»Шығыстың сөнбес шырағы.»// Оңтүстік Қазақстан 1975.-
11 желтоқсан.-3б
52) Гуманистік білімнің негізгі ... ... ... сананың
қалыптасуы. // Қазақстан жоғарғы мектебі.-2000.-№11.- 83б
53) Дердісәлиев Ә. «Әбу Насыр Әл – ... ... ... Г. «Әбу ... Әл – ... халыққа білім беру жүйесін
құруға қосқан үлесі.»// Қазақстан тарихы.- 2004.-№11.-49б
55) Сақи Қ. ... биік ... // ... ... 2002.-9 ... ... Т., ... А. «Әл - Фарабидің саясат туралы көзқарастары.»
// Ақиқат.- 1992.-№8.-40.-43б.
57) Басыбекова З. «Әл ... ... // ... ... ... А. Ш., Керимбаева Г. «Изучаем творческое наследие Аль
Фараби» -1996.-20-32с
59) «Философиялық ... ... ауд. Қ. ... М. ... ... ... ... Ғылым, 1973.-448б.
60) «Фараби ойлары. Әлеуметтік этикалық трактаттар» // Парасат.-1994.№4.-2-
3б.
61)Адамбаев Б., Жарықбаев Қ. «Әл – ... ... аңыз - ... ... Жазушы. 1989-368б.
62) Қазақ ССР ғылым академиясының хабаршысы. «Әл – Фараби туралы.» -1961.-
№5.
63) Қазақстан ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы.// Егемен Қазақстан.-2004.- 16 қазан.-

64) Серікбайұлы Б. «Адамзаттың ... (Әл – ... ... ... ... 19 ... 12б
65) «Әбу Насыр Әл – Фараби әлемге әйгілі ойшыл» // ... ... ... ... ... Насыр Әл – Фараби: ғұмырнама ғибраттары». Алматы – 2006
67) «Әлемдік ... ... ... ... Ғаббасов С.
«Халық педогогикасының негіздері» Алматы -1995.
69) Машанов А.
«Әл – Фараби және Абай» ... ... ... ...... ... мәдениеттер синтезінің орны.» (Автореферат
Алматы .- 1999)
71) «Әл – Фараби философиялық трактаттар»
Алматы: «Ғылым», 1973
72) Нұрланова Г.
«Ортағасыр ғұламаларының тәрбиелік ... ... ... -2002- №5, ... ... Г.
«Фарабидің еңбек теориясы туралы».
// Қазақстан мектебі.- 2003.-№7,35-38б.
74) Ғабитов
«Қазақ этикасы мен эстетикасы»
// Ұлт тағлымы.-2001.-№1, 186-191б
75) Қасқатаева Б.
«Әл – ... ... ... Ұлт тағлымы.- 2001.-№1, 96-97б.
76) Ембергенова Ж.
«Ойшылдар шығармаларындағы салауаттылық және парасаттылық қағидалары» //
Ұлт тағлымы.-2001.-№3.,126 -132б
77) ... ... ... және ... ... ... ұлттық
тәлім – тәрбие үлгілері.»
// Ұлт тағлымы.-2005.-№2, 31-34б.
78) Көбесов А.
Араб философиясы және Әл- ... ... ... – 1995.- №1. ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан.- 2006. – 16 наурыз
80) Болат К. Әл – Фараби // Ақиқат. -1996.-№7.-89б.
Қосымша
Сабақтың тақырыбы: «Ұрпақтар ... ... мен ... ... ... мақсаты: Болашақ ұрпақты бүкіл әлемдік өркениет тарихынан
ерекше орын ... ... ... ... ... ғұлама, ұлағатты
ұстаз Әл-Фараби бабамыздың үлгісінде тәрбиелеу, Әл-Фараби мен ... ... ... ... ... ... ... ендіру, сол арқылы тәрбие беру. Әл-Фараби мен Абай ... ... ... педагогикалық мұраларының тәрбиелік
мүмкінділіктерін айқындау және оның идеяларын бүгінгі мектептің оқу-тәрбие
үрдісіне ендіру.
Білімділік ... Жаңа ... ... оқушылардың Әл-Фараби мен
Абай туралы білімдерін ... және ... бір ... ... ... Гуманизмге тәрбиелеу.
Дамытушылық мәні: Оқушы ой-өрісін шыңдай ... оның ... ... ... ... ... пен белсенді іске,
адамгершілікке шақыру. Ғылымға, көркем әдебиетке қызығушылықтарын арттыру.
Сабақтың көрнекілігі: Әл-Фарабидің қанатты сөздері ... ... ... сағатын өткізудің әдіс-тәсілдері: ... ... ... Ы.Алтынсарин атындағы №65 гимназия мектебінің 9А сынып
оқушылары 2 топқа бөлінді.
І кезең.
Сабақ тақтадағы Әл-Фарабидің ... ... ... ... басталады.
Осыдан кейін осы сөздің мәнін ... ... сөз ... Екі ... ... өз топтарының қай нөмірлі екенін анықтайды. Дайындықты
пысықтайды.
ІІ кезең.
1-топ: Әл-Фараби туралы мағлұматтар іздестірді. Сұрақ-жауап даярлады.
2-топ: ... ... ... ... Оның өмірбаяны,
еңбектері туралы сұрақ-жауап даярлады.
ІІІ кезең.
Әрбір топ оқушылары бір-біріне сұрақ қойып, жауаптармен алмасты.
Әл-Фараби еңбектерін 9А сыныпта оқытуға 4 ... ... Мен осы ... аптада өтілетін тәрбиелік жұмыстарды төмендегідей бөлдім:
|Сабақтар |Сабақ түрлері |Сабақ тақырыбы |Сабақ типтері ... |
| | | | ... ... |а) ... ... ... |Таныстыру |Ақыл-ой |
| |б) ... ... | ... |
| | ... | | ... |а) ... ... ... ... ... тәрбиесі|
| |б) Топтық ... ... | |
| | ... оның ... | |
| | ... | | |
| | ... | | ... |а) Жалпы сыныптық |Әл-Фарабидің |Әңгімелесу, |Адамгершілік- |
| |б) ... ... ... ... |имандылық |
| | ... | ... |
| | ... | | ... |а) ... ... |«Ұрпақтар |Пікірталас |Адамгершілік-и|
| |б) ... ... | ... |
| | ... ... | ... |
| | |тыс ... | ... ... | ... | | |
| | ... | | |

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фарабидің философиялық көзқарастары19 бет
Әбу Насыр әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары12 бет
Әл – Фарабидің көзқарастарының қалыптасуының әлеуметтік және идеялық алғышарттары41 бет
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
Әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары48 бет
Білім беру көпаспектілі феномен ретінде. Оқыту психологиясының негіздері6 бет
Ежелгі Грециядағы қоғамдық-саяси өмір және Аристотель66 бет
Коммуникацияның теориясы4 бет
Саяси ойдың дамуы9 бет
Экономика ілімдерінің тарихы249 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь