Қазақстан Республикасының несие жүйесі, және оның қалыптасуы мен дамуы

Мазмұны:

Кіріспе.

I. тарау. Қазақстан Республикасындағы несиенің ... ... ... ... ... ... ...
экономиканы дамытудағы ролі және несие жүйесі ... ... ...
1.1. Несие жүйесінің ұғымы және оның құрылымы. ... ... ... ...
1.2. Қазақстан Республикасындағы банктік емес қаржы
институттары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Несиелік жүйені құру принциптері. ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Несие жүйесінің даму тенденциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ..

II. тарау. Ұлттық Банк . Қазақстан Республикасының
Орталық банкі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі:
міндеттері, қызметтері және операциялары. ... ... ... ... ...
2.2 Ұлттық банктің эмиссиялық қызметі. ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Ұлттық банктің құрылымы мен басқару
органдары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

III. тарау. Қазақстан Республикасындағы Коммерциялық
банктер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Коммерциялық банктер қызметінің мәні, құрылуы
мен ұйымдастырылуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2 Коммерциялық банктердің ресурстарын қалыптастыру
операциялары. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3 Коммерциялық банктердің актив операциялары. ... ... ..
Кіріспе
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік туын тіккеннен бергі уақытта өткен күрделі әлеуметтік – экономикалық реформалар елдің экономикалық дамуына өзіндік ықпалын тигізді. Қазіргі Қазақстан экономикасы, соның ішінде несие -ақша және қаржы шаруашылығы; ақша-несие жүйесін реформалау; қатаң инфляция жағдайында бізде бұрын-сонды болмаған жаңа ақша-несие қатынастары; несие-қаржы институттарының жаңа түйінді түрлерінің пайда болуы; нарық экономикасымен және меншіктің көп түрлі формасына бейімделген екі буынды банктік жүенің қалыптасуы; жоғары дәрежеде монополиаланған мемлекет тік банктердің құрылым дардың әкімшілік-әміршілік басқа ру жүйесінен пайда табуға, коммерциялық жетістіктерге қол жеткізуге бағытталған жеке және ұжымдық меншікке негіз делген несиелік мекемелерге өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді жүзеге асыруда. Экономиканың нақты секто рын, яғни өнеркәсіпті дамыту және халықаралық нарықтық жүйенің бәсекелестігінің қатаң талаптарына жауап бере алатын тұрақты экономиканың жүйесін құру, экономиканың несиеге деген қажеттілігін арттыруда. Осыған байланысты үкімет пен Ұлттық Банктің құрған бағдарламаларына сәй кес экономикаға несие 4,5 есе өсірілді. Сонымен қатар, ипотекалық несиенің қажеттілігінің артуына байланысты банктердің халыққа берген несие соммасы 8 милиард теңге ге жетті. Алайда, Қазақстанда табысы аз халықтардың үлесі жоғары болуына байланысты көп адамдар әзірге ипотека лық несиеге қол жеткізе алмайды.
Несие категориясының қазіргі таңда экономикалық мәні жоғары болып отыр. Сондықтан несиелеудің Қазақ стан Республикасындағы жалпы жағдайымен банктердің эконо микасы несиелеудегі пайдалана отырған әдіс-тәсілдерін қарастыру және экономиканы қаржыландырудың негізгі көзі ретінде несиенің мәні қаншалықты терең екенін түсіну мақсатында аталған тақырыпты таңдадым.
Несиелеу проблемаларын қарастыруда оның құқықтық негіздері болып табылатын Қазақстан Республикасының заң дары пайдаланыл ды. Несиелеу банктер жүйесі арқылы жүр гізілетіндіктерінен реттейтін негізгі құқықтық-норматифтік актілер Қазақстан Респубкасының “Ұлттық банкі туралы” заңы, “банк және банк қызметкері туралы” Қазақстан Республикасының заңы, “ипотекалық несие туралы” заң, “тұтынушылық несие туралы” заң болып табылады.
Курстық жұмысты орындау мақсатында аталған тақырыптың мазмұнын ашу үшін 1-бөлімде несиенің мәні, қажеттілігі, құрылымы, түрлері қарастырылған.
2-бөлімінде несие жүесі және Қазақстан Республикасын дағы не сиенің экономиканы дамыту қызметтері мен рөл дері қарастырылған.
Ал, 3-бөлімде Қазақстан Республикасындағы банктердің экономиканы тұрақтандырудағы рөлі қарастырылған.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым
министрілі
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазақстан Республикасының несие жүйесі, және оның қалыптасуы
мен дамуы.
Мазмұны:
Кіріспе.
I. ... ... ... ... ... ролі және ... ... ...........
1. Несие жүйесінің ұғымы және оның құрылымы. ...............
2. Қазақстан ... ... емес ... Несиелік жүйені құру принциптері.
..................................
4. Несие жүйесінің даму
тенденциясы..................................
II. тарау. ... Банк - ... ... ... ... Республикасының Ұлттық банкі:
міндеттері, қызметтері және операциялары.
....................
2.2 Ұлттық банктің эмиссиялық қызметі.
..............................
2.3 Ұлттық банктің құрылымы мен басқару
органдары.
............................................................................
III. ... ... ... ... ... ... ... мәні, құрылуы
мен ұйымдастырылуы.
......................................................
3.2 Коммерциялық банктердің ресурстарын қалыптастыру
операциялары.
...................................................................
3.3 Коммерциялық банктердің актив операциялары. ..........
Кіріспе
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік туын тіккеннен ... ... ... ...... ... елдің экономикалық
дамуына өзіндік ықпалын тигізді. Қазіргі Қазақстан экономикасы, ... ... ... және ... ... ... ... реформалау;
қатаң инфляция жағдайында бізде бұрын-сонды болмаған жаңа ақша-несие
қатынастары; несие-қаржы ... жаңа ... ... ... ... экономикасымен және меншіктің көп түрлі формасына бейімделген
екі буынды банктік жүенің ... ... ... ... тік банктердің құрылым ... ... ... ру
жүйесінен пайда табуға, коммерциялық ... қол ... жеке және ... ... негіз делген несиелік мекемелерге
өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді ... ... ... ... рын, яғни ... дамыту және халықаралық нарықтық жүйенің
бәсекелестігінің қатаң талаптарына жауап бере алатын тұрақты ... ... ... ... ... ... арттыруда. Осыған
байланысты үкімет пен Ұлттық Банктің құрған бағдарламаларына сәй ... ... 4,5 есе ... ... ... ... ... артуына байланысты банктердің халыққа берген несие соммасы 8
милиард теңге ге жетті. Алайда, Қазақстанда табысы аз ... ... ... ... көп ... ... ипотека лық несиеге қол
жеткізе алмайды.
Несие ... ... ... ... мәні ... болып
отыр. Сондықтан несиелеудің Қазақ стан Республикасындағы ... ... ... ... ... пайдалана отырған әдіс-тәсілдерін
қарастыру және экономиканы қаржыландырудың негізгі көзі ретінде ... ... ... ... ... ... аталған тақырыпты таңдадым.
Несиелеу проблемаларын қарастыруда оның құқықтық негіздері болып
табылатын Қазақстан Республикасының заң дары ... ды. ... ... ... жүр гізілетіндіктерінен реттейтін негізгі құқықтық-
норматифтік актілер Қазақстан Респубкасының ... ... ... заңы,
“банк және банк қызметкері туралы” Қазақстан Республикасының заңы,
“ипотекалық ... ... заң, ... несие туралы” заң болып
табылады.
Курстық жұмысты орындау ... ... ... ... ... ... ... мәні, қажеттілігі, құрылымы, түрлері қарастырылған.
2-бөлімінде несие жүесі және Қазақстан Республикасын дағы не
сиенің ... ... ... мен рөл дері ... ... Қазақстан Республикасындағы банктердің экономиканы
тұрақтандырудағы рөлі қарастырылған.
I. тарау. Қазақстан Республикасындағы несиенің
экономиканы дамытудағы ролі..
1.1 Несие ... ... және оның ... экономиканың тірегі ретінде ... ... ... ... Оны барлық шаруашылық субьектілермен қатар,
мемлекет те, үкімет те, сондай-ақ жеке ... да ... ... болуын өнімдерді өндіру сферасынан емес, олардың айырбас
сферасынан іздеу қажет. Тауар айырбастау - бұл тауардың бір қолдан ... ... ... ... ... де ... ... кезінде несиеге
байланысты қатынас туындайды.
Ұдайы өндіріс процессі фазаларының ... ... ... ... ... ... және оның мәнін ашуда елеулі мәнге ие. ... ... ... ... ... ... ... бірінші жағы - алынған несиені өндірістік мақсатқа пайдаланушы қарыз
алушы ғана қатынаса ... ... жақ ... ... процестің
сыртында қала ды. Демек, несие бірегей ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... ... мәнін ұдайы өндіріс процессінің бір сатысымен ғана ... ... - бұл ... ... ... ... ... пайда болатын экономикалық ... ... ... ... ... ... ақша ретінде түсінеді. Бір
жағынан қарағанда бұған ... бар ... ... ... ... ... ақшалай түрде берілуде.
Бірақ бұл жерде ақша мен несиенің әр түрлі ұғымды білдіріп, әр түрлі
қатынастарды түсіндіретінін естен ... ... ... ... мен ... ... бір санайтындар да аз
емес, несие - бұл ақшалай қаражаттың екі нақты қозғалысын, яғни ... ... және ... ... соң қайтарылуын баяндаса, ал қаржы –сол
қаражаттың бір нақты қозғалысын бейнелейді, яғни ... ... ... ... ... олар ... ... ие.
Несие-бұл пайыз төлеу және қайтару шартында ... ... ... ... капитал қозғалысы.
Несие ақшалай капиталдың ссудалық капиталға өтуін қамтамасыз ете
отырып, несие берушілер мен қарыз ... ... ... қатынасты
бейнелейді. Несиенің көмегімен заңды және жәке тұлғалардың ... ... мен ... ... жүйе ... ... ... және ақылы негізде пайдалануға берілетін ссудалық ... мен ... ... да ... айырмашылық бар. Несие - бұл
банктің қаражатын құрайтын көзі ретінде ... ... ... әр ... ... ... және ... олардың
жұмсалымдарының бір формасын білдіретін кең ... ... ... ... шот ... ... қалыптасатын несиелік қатынастарды
ұйымдастырудың бір ғана формасын білдіреді.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... сондай-ақ халық арасындағы несие қорын құру және оларды
қайтарылу, пайыз төлеу шартында белгілі бір ... ... ... негізінде қалыптасатын өндірістік қатынастар жиынтығы.
Зерттеу заты сияқты несие құрылымы бір-бірімен өзара ... ... ... ... ең ... ... қатынастар
субьектілері жатады. Несиелік мәміле бойынша несилік ... ... ... беруші және қарыз алушы жатады.
Қарыз беруші - қарызды беретін несилік қатынастың бір ... ... - бұл ... ... қарыз беруші субьектілер болып табылады.
Қарыз берушілерге: банктер, ... ... ... ... ... және халық жатады.
Қарыз алушы - бұл несиені алушы және оны қайтаруға ... ... ... жағы. Борышқор және қарыз алушы бір-бірімен жақын сөздер
болғанымен де, олардың түсініктері әр түрлі. Мысалға, ... ... ... ... ... ... т.б. ... төлемдері
кешігуі мүмкін, бірақ бұл жерде ешқандай да несиелік қатынас туындамайды.
Борыш бұл тек қана ... ... ... сондай-ақ адам заттық
қатынастар жағдайын сипаттайды. ... - бұл өте ... ... Ал, ... - бұл ... ... деген сұранысы бар тұлға.
Қарыз беруші және қарыз алушымен қатар несиенің құрылымының элементіне
берілетін обьекті де жатады. Беру обьектісі - бұл ... ... ... ... ... құнды білдіреді.
Несие құнының белгіленіп үлгерген қызметіне байланысты болатын
қатынастарды ... ... тек ... ғана ... бола ... ... өнім әлі жасалған жоқ, ал оның бөліктері ... ... ... ... ... түскен жоқ. Сондықтан, несиеге
бастаманы өндіріс сатысы емес өнімнің қозғалысының келесі сатылары береді.
Осы ... ... ... бұл ... ... ... ... қатынастар болып табылады.
Осылайша, өндіріс сферасының ... ... оны ... ... ... ... негіз болмайды, демек соңғысының
мағынасын ... бере ... ... ... әрекет процессінде
өндірістің белгілі бір ... ... ... ... ... үшін ... бір шарттар қажет. Олар
кем дегенде екеу: 1 - несиелік ... ... және ... - ... ... ... ... міндеттемелердің
орындалуына материалдық кепілдік беретін заңды дербес субьектілер ... ... ... ... түсуші заңды тұлғалар өз қызметтерін
нарық заңдары және ... ... ... ... жүзеге
асырулары қажет; 2 - несие қажеттілігі, егер қарыз алушы мен ... ... ... ... жағдайда қажет б.т. Несиелік мәміле жасалуы ... ... ... ... ... ... ... қатынастар, бір
жағынан, кредитормен қарыз алушының арасында ақшалай қаражаттарды қарызға
беру, екінші жағынан, оларды алу ... ... ... ... ... ... асады. Осылайша, несие капиталдардың ... ... ... ... бір ... несиелік қатынастардың пайда болуы
мүмкіндігі шындыққа айналғанда қажет болады. ... ... ... ... ... ... ... бірқалыптылығымен сипатталады, біртұтас жүйе ретіндегі
несие ... ... ... ... ... ... тану дәрежесін, яғни оның мәнін, заңдылығың ашып ақиқат өмірдің
ішкі, тұрақты, қайталанып отыратын ... ... оның ... ... көрсетеді.
Несиенің мәнін ашу - бұл несиені экономикалық ... ... ... ретінде көрсететін, оның мәнді анықтығн білдіретін
сапаларын тану болып табылады. Сондықтан ... мәні және ... ... да айтылғандарға қосымша оның ... ... ... ... ... бір ... ... және несиелік қатынастар
мен несиелік қатынастар танымының сатысы ретінде көрінеді.Ол ... ... ... ... ... ... ... несие
зерттеу обьектісі ретінде, бәрінен бұрын оның субьектілері болып табылатын
элементтерден тұрады.Несиелік мәміледе ... ... ... ... ... ... ... Кредитор мен қарыз алушының қалыптасуы ... мен ... ... ... ... - ... мәміленің қарызды ұсынушы жағы. Қарыз беру үшін
кредитордың қармағында белгілі бір қаражаттар болуы керек. Оның көздері ... ... өз ... ... ... ... өндіріс
процесінің басқа субьектілерінен алынған ресурстар бола ... ... ... ... - банк ... тек өз ... есебінен ғана емес, оның шоттарында сақтаулы тартылған қаражаттар
есебінен де, сонымен қатар акция және облигацияларды ... ... ... ... де бере ... ... басқа шаруашылық иесіне белгілі бір мерзімге ресурс
беруші тұлға болады. ... ... ... ... ... ... ... несиені белгіленген мерзімде қайтармаған жағдайда несиелік келісімнің
еріктілігі бұзылады, қарыз алушылармен анағұрлым қатаң қатынастарға ... ... бар ... ... шекарасы несиенің мерзімімен
анықталады. Несиенің мерзімі өз кезегінде ұдайы өндіріс процесінің ... ... ... ... ... және алған қарызды
қайтаруға міндетті жағы болып ... ... ... ... ... ... қарыз алушы туралы айту керек.
Қазіргі уақытта банктерден басқа ... ... және ... де ... ... ... болады. Қарыз алушының кредитордан
айырмашылығы:
1) Ол қарызға берілетін қаражаттардың меншік иесі ... ... ... иесі ... болады; өзіне тиісті емес ... ... ... ... Қарыз алушы қарызға алынған қаражаттарды айналыс сферасында да, өндіріс
сферасында да пайдаланады. Кредитор өндіріске тікелей ... ... ... де ... ... ... Қарыз алушы өзінің шаруашылығында шеңбер айналымын аяқтаған қарызға
алынған қаражаттарды қайтарады. ... ... ... ... түрде
есеп айырысу мен қоса қайтарымды толық өтеу үшін ... ... ... түсу керек.
4) Қарыз алушы уақытша пайдалануға алынған ... ғана ... ... ... ... пайызын да төлейді.
5) Қарыз алушы өзінің кредиторы қойған талаптарын орындауға тәуелді болады.
Қарыз ... ... мен ... ... ... ... алынған
қаражаттарды ұтымды пайдалануға, қарыз алушы ретінде өз міндеттемелерін
орындауға мәжбүр етеді.
Сондай-ақ, несиелік қатынастар құрылымының элементі, яғни ... ... ... және ... ... ... ... кері қозғалатын
обьекті болып табылады. Беру обьектісіне қарыздық құн жатады. Ол құнның
ерекше бөлігі ретінде болады.
Экономикалық ... ... ... екі ... ... және банктік. Сонымен қатар көптеген жарияланымдарда ... ... ... ... ... фирмалық және
т.б. жатқызады.
Коммерциялық несие - бұл ... ... ... ... тауары
немесе көрсетілген қызметі үшін төлемді кейінге қалдыруы. Несиенің осы
формасының обьектісі ... ... ... қызмет атқарады. Коммерциялық
несиенің ерекшелігі мынада: қарыз капиталы өнеркәсіптік ... ал оның ... ... жылдамдату.
Коммерциялық несие – бұл фексель айналысының пайда болуына себеп
болған, экономикадағы ... ... ... ... Несиенің бұл
формасының басты мақсаты - тауарлардың өту процесін ... ... ... ... қарыз алушы да және оны берушілер ... ... ... ... бола алады. Комерциялық несие көбіне тауарды сатып
алушыда нақты ақшаның болмай қалуы барысында туындайды. ... ... ... ретінде қарыз алушының көрсетілген соманы уақытында
төлейтіндігін ... ... ... ... - ... несинің банктік несиеден айырмашы лығы мынадай:
... ... ... банктік мекемелер емес, яғни тауар немесе қызметті
сатумен айналысатын кез-келген заңды тұлға бола ... ... ... тек қана тауар формасында беріледі;
➢ қарыз капиталы өнеркәсіптік немесе сауда капиталымен байланысты;
➢ коммерциялық несиенің орташа құны сол ... ... ... ... ... ... ... беруші мен қарыз алушы арасындағы несиелік мәміленің заңды түрде
рәсімделуі барысында, бұл ... үшін ... ақы ... ... ... ... ... мекемелерден қарыз алушыларға ақшалай түрде
берілетін несиені білдіреді.
Банктік несие - бұл ... ... ... несиелік
қатынастардың формасы болып табылады. Банктік несие бойынша несиелік
қатынастың құрамына несиелік шарт ... ... ... жатады. Банктік
несиеде несие беруші: банк және арнайы қаржы мекемелері ... ал ... ... ... ... ... ... қаржы
ресурстарына деген сұранысы бар ... ... ұйым ... ... ... берушінің басты мақсаты - бұл пайыз түрінде ... ... ... коммерциялық және банктік несиеден туындайды.
Комерциялық банктер өздерінің клиенттеріне әр ... ... ... ... ... ... ... Қарыз алушылар категорияларына қарай:
1. Қаржылық институттарға берілетін несиелер:
• мақсатты қорларға;
• банктерге;
• қаржы-несиелік мекемелеріне.
2.Қаржылық емес агенттерге берілетін несиелер:
• өнеркәсіп ... ... ... ұйымдарына;
• жабдықтау-сату ұйымдарына;
• коператифтерге;
• жеке кәсіпкерлерге.
3. Тұтыну мақсатына берілетін несиелер.
II. Мерзіміне ... ... ... (1 жылға дейін);
• орта мерзімді (1 жылдан 3-5 жылға дейін);
• ұзақ мерзімді (5 ... ... ... және ... ... қарай:
• негізгі нормаларға жұмсалатын;
• айналым қаражатына жұмсалатын.
IV. Қамтамасыз ету дәрежесіне қарай:
• кепілхатпен;
• кепілдемемен;
• кепілдікпен.
• Қамтамасыз етілмеген:
• сенім (бланктік) несиесі.
V. Қайтарылу ... ... ... несие - қайтарылу уақыты жетпеген, бірақ қайтуында ешқандай
күмән жоқ ... ... ... - ... ... ... мерзімі ұзартылған
және банк үшін тәуекел туғызатын несиелер. Сонғы қабылданған актифтердің
жіктеу ережесіне сәйкес, күмәнді несиелер ішінара бөлінеді: ... ... ... ... ... ... ... 5-
санатты күмәнді.
• Үмітсіз несиелер - қайтару уақыты кешіктірілген, мерзімі ... ... ... ... Фалютамен берілуіне қарай:
• ұлттық валютамен;
• шетел валютасымен.
VII. ... ... ... ... ... - бұл жеке ... ... тауарларын сатып алу үшін
жеке жұмыстық қызметтерді өтеуге берілетін несие.Тұтыну несиесінің
негізгі міндеті - тұрғындарға тауарларды ... ... және ... Бұл ... ... саудамен тығыз байланысты: бір жағынан -
тауар айналымының ... ... ... де ... ... ... сұраныс несиеге де сұраныс тудырады; екінші жағынан-
тұрғындарды несиелеудің өсуі төлем қабілетіне сұранысты күшейтеді. Бұл
тәуелділік, әсіресе қазіргі ... ... ... жалығу
жағдайында көрінеді.
➢ Ипотекалық несие - жылжымайтын мүліктерді: жерді, тұрғын үй ... ... ... ала отырып берілетін қарыз.
➢ Мемлекеттік несие - азаматтарға және заңды тұлғаларға қатысты қарыз
алушы немесе ... ... ... және ... ... ... ... қатынастар жиынтығы. Мемлекеттік несиенің негізгі
формасы - мемлекеттік ... ... ... қысқа мерзімді қазыналық
міндетемелер, тұрғындардың жинақ кассасының салымдары болып табылады.
➢ Халықаралық несие - ... және ... ... ... ... байланысты халықаралық экономикалық қатынастар сферасындағы
қарыз капиталының қозғалыс формасы.
➢ Офердрафт несиесі - клиенттік ... ... ... ... ... берілетін қысқа мерзімді несиенің формасы.
➢ Офернайт несиесі - өтімділікті қолдау мақсатында бір түнге берілетін
банкаралық несиенің ... ... ... - ... ... беретін несиесі.
➢ Ломбардтық несие - тез іске ... ... ... ... ... кепілге алып, беретін несие.
➢ Лизингтік несие - құрал-жабдықтарды жалға алумен ... ... ... несие - шикізаттарды ішке алып кіру және жартылай
фабрикатпен дайын өнімдерді ... ... ... пай ... ... несиесі (траст) – банктің ... ... ... ... берілетін несие.
➢ Маусымдық несие - жабдықтаушының қаржыландыру уақыты мен ... ... ... ... ... алшақтықты жабуға арналған несие.
VIII. Несиелеу обьектісіне қарай:
• Меншікті айналым қаражаттарын толықтыруға;
• Материалдық қорлар жиынтығы мен өндіріс шығындарына;
• Сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... жеке ... үшін шикізаттар, материадар, ... ... да ... ... ... кепілдік және ссудалық операцияларға;
• Театрлар және демалыс орындарының кірістері мен шығыстары арасындағы
маусымдық үзілістерге;
• Күрделі жұмсалымдарды қаржыландыруға;
• Тез ... ... ... шараларға.
Қазақстан Республикасының жетекші халықаралық ұйымдарға мүше болуы,
экономикалық реформалар ... үшін ... ... көздерге қол
жеткізуге мүмкіндік берді. Халықаралық займдарды пайдалануды ... ... де ... қолдануда.
Қазақстанда несиелердің келесі түрлері дамыған:
1. Ұлттық банктің несиелері:
... - ... ... ақша несие саясатының уақытша құралы болып
табылатын және екінші деңгейдегі банктерге аукциондық негізде,
республика ... 1 ... - 3 айға ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатындағы берілетін
несие.
• ломбардтық - Ұлттық банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге ала
отырып, жоғары пайызбен ... ... ... ... ... ... - Ұлттық банк Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігіне
қайтарымдылық шартымен ... ... ... ... банктердің несиелері:
■ өз айналым қаражаттарының жеткіліксіздігін уақытша толықтыру.
■ күрделі жұмсалымдарды қаржыландыруға.
■ импорттық бойынша контрактілерді төлеу үшін берілетін импорт.
■ ипотекалық.
■ несиелік желі ... ... ... ... етуі ... ... бір кезең бойында келісілген лимит шегінде оған ... ... ... ... ... ... концорциялық - несиелік, кепілдік ... ... да ... бірігіп жүзеге асыру үшін қандай да бір ірі ... мен ... екі ... одан да көп ... ... ... ... мақсаттарына.
■ банкаралық.
3. Қарыз портфелін жіктеу және екінші деңгейдегі банктердің ... ... ... жабу үшін ... құру тәртібі туралы
ережеге сәйкес Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... стандартты-қайтарылу мерзімі әлі жетпеген және сапасы күмән
туғызбайтын несие;
... емес - ... ... 30 ... ... тәуекелі аз және бір реттен артық емес ұзартылған несие;
• қанағаттанарлықсыз - ұзартылу ... ... ... ... ... ... 30 бен 60 күн ... және бір реттен
артық емес ұзартылған несие.
• күдікті - қарыздың ұзартылған қарыздар ... ... ... ұзартылу мерзімі 60 күннен 90 күнге дейінгі несие;
• шағынды - ... ... 90 ... ... ... қарыз портфелінің жіктеуі, оның сапасының жоғарлауы және
несиелік қызметтің болуы мүмкін шығындарды жабу үшін ... ... ... және ... ... ... даму мүмкіндігін қамтамасыз
етеді.
Нарықтық экономикада несие-банк жүйесі маңызды рөл ... ... ... екінші кезекте саналатын несие жүйесі оған ... ... ... ... Ол ... ... қорлардың ауқымын кеңейтіп, өндіріс
тиімділігінің өсуін қолдай отырып ... ... бір ... ... ... қамтамасыз етеді.
Несие жүйесінің рөлі мен маңызы келесідей бірқатар көрсеткіштермен
сипатталады: несиелік жұмсалымдардың көлемі, ... мен ... және ... ... ... ... ... үлесі,
жалпы төлем айналымы және тағы да басқалары. Несие жүйесі туралы екі түрлі
ұғым қалыптасқан: ... - ... ... оның ... ... әдістерінің жиынтығы; екіншісі-несие-қаржы ... ... ... жүйесінің қызметінен несие қатынастары
туындайды. Несие қатынастарының мазмұнын несие мекемелерінде әр ... ... бос ақша ... шоғырландырып және оларды
белгілі бір мерзімнен ... және ... бір ... қайтару үшін бөліп
беру анықтайды. Несиелік қатынастар мен ... ... және ... жиынтығы кең мағынадағы несие жүйесі ұғымын құрайды.
Несие жүйесі банктік және басқа да мекемелердің жиынтығын несиелік
операцияларды ... ... және ... ... ... ... ... Несиелік қатынастарды ұйымдастыруда: банктік және
банктік емес ... ... екі ... ... ... ... несие жүйесінің екі негізгі буыны қалыптасады: банктік және
мамандырылған несие-қаржы ... ... ... ... несие жүйесінің құрылымы қызмет етсе, нарық экономикасы
үшін монополия ... ... және ... емес ... ... ... қажет.
Несие жүйесінің елдегі ақша айналымын реттеудегі, заңды және ... әр ... ... ... ... қалыптасатын
экономикалық қатынастарды да несиелік қатынастар мазмұнына жатқызуға
болады. ... ... екі ... сипатқа ие және шаруашылық
субъектілері үшін де, сондай-ақ несие жүйесінің мекемелері үшін де ... ... ... ... ... – несиелік ресурстарды құруды
білдірсе, ал оларды экономика және халық қажеті үшін ...... ... ... ... ... ұйымдары мен несие жүйесі, несие жүйесі
мен халық, мемлекет пен несие жүйесі, несиелік мекемелер, әр түрлі елдердің
несиелік мекемелеріарасында ... ... ... несиелік қатынас негізінен ақшалай формада
несие экономикалық категориясының қызмет етуі барысында ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Ол
несиелік қатынастардың мәні және ... ... ... ... мен мазмұны диалектикалық бірлікте болады. Несиелік
қатынастар формасы олардың ... ... ... және оның ... ... Өндірістік қатынастардың өзгерісі несиелік қатынастар
мазмұны мен ... ... ... ... екі ... болады: тауарлық және ... ... ... ... ... ... ... Шаруашылық жүргізуші
субъектілердің бір-біріне қарыз беруі барысында, аталған несие формасында
ақшалай ... ... ... ... ... ... ... тауар
несиесін алғанын куәландыратын вексельді, сондай-ақ салынған мүлік туралы
парақты ... ... ... Бұл ... несиелік қатынастар
субъектілеріне – шаруашылық ... ... және банк ... ... ... ... ... тауар формсындағы несие
ақшалай формаға қайта ауысады. ... ... ... ... ... ең бастысы банктік формасы пайда болып дамиды.
Неиелік қатынастар мен несие формаларының және несиелік мекемелердің
жиынтығы кең мағынадағы несие ... ... ... несие жүйесі тар мағынасында – бұл несиелік есеп айрысу қатынастарын
ұйымдастырушы, елдегі ақша ... ... және ... да қаржылай
қызмет көрсететін несиелік мекемелер торабы болып табылады.
Басқаша айтқанда, несие жүйесі банктік және басқа да ...... ... ... ... және ... құқықтық
формаларын ұйымдастыруы арқылы сипатталады. Несиелік қатынастарды
ұйымдастыруда: банктік және банктік емес институттар ... екі ... ... ... ... несие жүесінің екі негізгі буыны
қалыптасады: банктік емес мамандандырылған несие-қаржы мекемелері.
Жалпы несие жүйесінің ... ... ... ... болады (сурет
1):
1-сурет.
Басқаша айтқанда, несие жүйесі банктік және ... да ...... ... ... ... және олардың құқықтық
формаларын ұйымдастыруы арқылы сипатталады. Несиелік ... ... және ... емес институттар шеңберінде екі жүйені
бөліп қарастырады. Соған сәйкес несие жүесінің екі ... ... ... емес ... ... ... әрбір экономикалық-тарихи даму кезеңіне несие-ақшалай
қызмет көрсетудегі қажеттіліктерге ... ... ... ... ... ... ... несие жүйесінің құрылымы сәйкес келеді. Мысалы,
жоспарлы-орталықтандырылған КСРО ... ... ... ... жүйесінің құрылымы қызмет етсе, нарық экономикасы
үшін монополиясыздандырған банктік және банктік емес ... ... ... ... ... жүйесінің күрделі, көп буынды құрылымы болады. Егер де
несиелік мекемелердің өз клиенттеріне көрсететін қызметтерінің жіктелуін
негізге ... ... онда ... ... ... үш ... ... қарастыруға болады:
Ø Орталық (эмиссиялық) банк;
Ø Коммерциялық банктер;
Ø Мамандандырылған несиелік мекемелер: (сақтандыру, жинақтық,
ипотекалық, ... ... және ... ... ... ... ... қызмет
көрсету көлемі мен санына сәйкес банктік жүйе несие жүйесінің ядросы, ал
несиелік институттардың қызметін реттеуші ... ...... ... ... банк - ... деңгейлі мемлекеттік банк, сондай-ақ кез келген
елдің ол мемлкеттік, халықтық немесе ұлттық банк деп ... ... ... ... болып табылады. Орталық банк – бұл
“банктердің банкі”. Ол заңды және жеке тұлғалармен операциялар ... ...... ... және ... мекемелер, сондай-ақ
үкімет ұйымдары жатады.
Банктік мекемелерге қатысты Орталық банк тікелей әрекет ету және
реттеу, ... мен ... ... ... Несиелік жүйенің қалған
буынына Орталық банк несиелік және ақшалай операциялар, ... әр ... ... ... ... ... ... әрекет етеді.
Коммерциялық банктер қарыз капиталы нарығының әр түрлі секторларында
қызмет ететін көп ... ... ... ... Олар ... ... бір ... қаржылық операцияларды орындайды.
Коммерциялық банктер кез келген елдің несие жүйесінде әдеттегідей ... буын ... ... ... ... мен миллиондаған жеке тұлғалардың салымдарын
шоғырландыра ... ... ... ... ... қала ... банктер қарыздық және инвестициялық ... ... әр ... қорларына қарыз алушылардың қол ... ... ... ... ... ... деп атайды) нарық
экономикасындағы несие жүйесіне қажетті маңызды буын болып табылады. Бұл
мекемелерсіз экономиканың әр ... ... және ... несие жүйесінің қызметтері толық болмас еді.
Парабанктік мекемелер көбінесе белгілі бір клиенттер типіне ... ... ... түрлерін көрсетуге бағытталады. Олардың қызметтері
нарықтың кішігірім сегменттеріне ғана қызмет ... ... ... екі ... бағыныштылықта болады: бір жағынан, олар
несиелік және есеп ... ... ... асырумен байланысты
болатындықтан да Орталық банктің ... ... ... ... алады.
Екінші жағынан олар, қандай да бір ... ... ... ... да ... ... отырып, тиісті ведомстволардың реттеу
әрекеттеріне ұшырайды.
Несие ісі - ақшамен ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметтің ерекше бір ... ... ... әр ... ... институттар жүзеге асырады. Шаруашылық
айналымға қызмет көрсетудегі операциялар ауқымы мен мәні бойынша ... ... ... ... түрлерін, оның ішіндегі банктік мекемелерді
қарастырудан бұрын бізге “банк” және “банктік ... ... білу ... тәжірибеде банктік қызмет деп банктің басты кәсіби ... ... және ... ... ... ... ... түсінік
Италияда, Испанияда, Бельгияда, Грецияда және басқа ... ... ... ... Ал, ... мен Францияда банк немесе несиелік
мекеме деп, өз ... есеп ... ... ... ... және басқа да операцияларды көрсетумен айналысатын кез келген
мекемені ... ... ... ... емес ... депозиттер
қабылдау, есеп айырысуды жүргізу, сақтандыру кепілдемелерін беру және т.б.
заңмен тыйым ... ... ... және ... ... ... жүйеге мекемелерді
жатқызуда либералдық тәсіл қолданылады. Ол үшін кейбір ... ... ... ... лицензиясы болса, оларды банктер
қатарына жатқызады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... және ... ... ... заң күші бар ... 1-бабында,
банктің ресми мәртебесі Ұлттық банктің оны ашуға берген рұқсатымен, Әділет
министрлігінің банк ретінде заңды ... ... ... өткізумен
және банктік операцияларды жүзеге ... ... ҚР ... ... ... анықталады.
Кез келген заңды тұлға, егер де оның банктік ресми мәртебесі болмаса
“банк” деп атауға тиіс емес.
Банк арнайы өндіріс ... өнім ... ... оның өнімі материялдық
өндірісте өндірілетін өнімнен мүлде өзгеше. Ол тек тауар ғана өндірмейді,
яғни тауардың ерекше ақша түріндей, төлем ... ... ... ... институттар өте ертеректе пайда болған. Египетте
банктік операциялар біздің эрамыздан бұрын 2700 жылы жүзеге асырылған.
Банктердің ... ... ... ... ... ... ... банктер бос ақша капиталын пайыз әкелетін ... ... ... банк ... ... көзін ең алдымен Италиядағы орта ғасырлық
айырбаспен айналысушылар қызметінен іздестірген жөн.
“Банк” ұғымы Италияның ... ... ... ... ... ... шыққан. Қазіргі түсініктегі алғашқы банк ... 1407ж. ... ... XII ғ. ... ... вексель пайда болды.
XV ғ. Ең ірі танымал болған банк Флоренциядағы Медичи банкі болды.
Флоренцияда орналасқан бас банк ... ... 116 ... ... ... банктің біраз қызметтері заңмен шектеледі. Банк ... ... ... және ... байланысты несие ісін
ұйымдастырудың екі типін бөліп құрастырады. ... ... және ... ... ... пайда болады.
Сегменттелген құрылым кейбір несиелік мекемелер түрлерінің операциялық
қызмет сферасы мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар АҚШ-та, Жапаонияда қалыптасты. Онда ... және ... ... ... ... ... ... заңды түрде компаниялардың бағалы қағаздарды шығару ... ... ... операцияларынан басқа да арнайы қызмет
түрлері (сақтандыру, жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер және ... ... ... ... ... мен ... қызмет
көрсету сферасына қатысты заңмен шектеулер болмайды. Барлық несиелік
мекемелер ... ... мен ... ... ... алады. Мұндай
әмбебап “қаржылық универмагтар”, ... ... ... ... және т.б. ... Бұл елдерде несие жүйесінің
кейбір буындарының операциялары және ... ... ... ... ... ... ... әмбебап бола отырып, көптеген банктік
операциялармен айналысады.
АҚШ-та ... ... ... ... яғни ... ... ... шот ашуға рұқсат етілген және ... яғни ... ... тартудың басқадай формалары ... ... ... ... және ... ... сату және т.б.)
рұқсат етілген деп бөледі.
Депозиттік мекемелерге коммерциялық банктер, өзара ... ... ... ... ... депозиттік еместерге –
сақтандыру ... жеке ... ... ... инвестициялық
компаниялары, ақша қорларының басқа да қорлары жатады.
Банктер –атқаратын қызметтерінің ерекшеліктеріне байланыстыекі негізгі
типке бөлінеді: эмиссиялық және ... ... ...... ақша белгілерін эмиссиялай (шығару)
құқығы берілген оратлық банктер. Кейбір елдерде ... ... ... деп атайды. КСРО-да ондай банк Мемлекеттік деп, ... ... ... ... банкі деп аталады. Орталық банктің басты
міндеті – ... ақша ... ... ... ақша ... сату,
банк жүйесінің эмиссиялық несиелік және есеп ... ... ... ... Ол екі ... банк ... ең ... буыны болып
табылады. Мемлекет эмиссиялау құқығын тек бір ғана банкке (Орталық) ... ... ... ... бірнеше банкке беруден елдегі ... ... ... ... Эмиссиялық банк басқа банктер иелене
алмайтын, ірі ... ... Оның ... ... ... ... қаражаттардан тұрады. Бұл жағдайда оған барлық ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазақстанда эмиссиялық банк Ұлтық банк болып табылады, ал қалған банктер,
оның ішіндегі коммерциялық банктер – ... ... ... ... ақша ... ... жоқ, бірақ өз клиенттерінің шаруашылық
қызметтеріне қызмет ... ... ... есеп ... және
қаржылық операциялардың барлық түрлерімен айналысады. Олардың ішінде ең
маңыздысы: ... бос ... ... ... мен ... ... ... ақшасыз есеп айырысулар; бағалы қағаздармен жасалатын
операциялар және т.б.
Соңғы уақыттарда коммерциялық банктер ... ... ... ... ... жүзеге асыра отырып, үнемі қызмет аумағын кеңейтуді және
клиенттерге көрсетілетін қызмет түрлерінің сапасын арттырады. Бұл, ... ... ... жоғарыда айтып өткендей өз клиенттеріне бір
екі қызмет түрін көрсетуге бағытталған маманданған банктер бар. ... типі ... бір ... ... ғана ... ... банктер) қызмет етуге, яғни ... ... ... ... ... мамандануы біршама анық
бейнеленеді, себебі міндетті ... банк ... ... ... ... ... мен ... қалыптасу ерекшеліктерін, клиенттермен
жұмыс жасауды ұйымдастыру ерешеліктерін анықтайды. ... ... және ... ... ... ... және т.б.
жатады.
Инвестициялық және инновациялық банктер ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... займдар, акциялар мен басқа
да бағалы қағаздар шығару арқылы ұзақ мерзімді қарыздар ... ... ... ұзақ ... қаражаттарға деген мұқтаждықты басынан
кешкен кәсіпкерлер мен ұзақ мерзімге қаражат ... ... ... ... ... ... де инвестициялық болып табылады. Бірақ,
олар техналогиялық жаңалықтарды жасау және игеру үшін ғана ... ... ... ... және жылжымайтын мүлікті кепілге ала отырып,
ұзақ мерзімге несиелік операцияларды ... ... Бұл ... басым бөлігі ипотекалық облигациялар, акциялар және басқа да
бағалы ... ... және ... банктердің мамандану дәрежесі олардың активтері
мен пассивтерін құрау ерекшеліктері белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
ерекшеліктері мен байланысты болып келеді.
“Банктік қызмет сұрақтары бойынша ҚР-ның кейбір заң ... мен ... ... ... 1997 ж. 11 шілдедегі Қазақстан
Республикасының заңы ... ... және ... деп бөлуді
алып тастады.
Мамандандырылған несие қаржы мекемелері кез ... ... ... ... ... ... капиталдар нарығының кішкене аясында
ғана қызмет ... Бұл әр ... ... ... ... ... ... мекемелері инвестициялық қорлар және компаниялар өзара ... ... ... және т.б. Бұл мекемелер бастапқыдағы дамуында
коммерциялық банктер орындамайтын операцияларды орындаған. Ал, ... ... ... бұл мекемелер халыққа, фирмаларға және компанияларға
қызмет көрсетуге байланысты коммерциялық банктермен өзара ... ... ... ... мен ... емес мекемелер арасындағы айырмашылық
жоғалады. Дәстүрлі емес операцияларды кеңейту арқылы бұл мекемелер банктік
нарыққа еніп ... ... ... ... ... және ... сияқты
ауылшаруашылық несиелері саласында кең ауқымда тарауда. Олар ... ... ... ... ... ... ... орналастыру
және т.б. айналысады.
Кейбір арнайы несие институттары Қазақстан аумағында революцияға дейін
Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС - НЭП) ... және ... ... несиелік серіктестіктер өзара несие беру ... ... және т.б. ... ... ... ... емес ... көмек беру кассаларын, ломбарттарды, сондай-ақ ... ... ірі агро ... бірлестіктерін қаржы есеп ... ... ... ... ... да ... ... кету орынды. Бұрынғы КСРО несие
жүйесінің құрамына мемлекеттік еңбек жинақ кассалары (КСРО Мемжинкасс)
кірген. Олар ... ... ... ... ... ... және ақшалай-заттай лотерейлерге тарта отырып, халыққа бюджеттік
қоғамдық ұйымдарға есеп айырысу кассалық ... ... ... ... ... кооперативтерінің (ТХК) пайлық жарнамаларын
қабылдады. Жинақ кассалары барлық әкімшілік ... ... мен ... ... ... ... ... олардың саны 4,8 мыңға жуық
болды.
1988 ж. Несиелік реформадан кейін жинақ кассаларына ... ... ... ... ... ... акционерлік-коммерциялық банк –
Жинақ банкі құрылды. Нәтижесінде жинақ кассалары коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... дами түсуә халық қаражатын тартудағы жинақ
банк ролін бірден қысқартып ... 1993 ... ... ... ... ... 40% -ға ... (бұрын 100%) және жалпы салым көлемінің 10%-ға
жуығы жинақталды. КСРО тарағаннан соң жинақ бантерін ірілендіру жүрді. Жеке
коммерциялық ... ... емес ... ... ... ... банк қызметінің ауқымды қысқара бастады. Осыған байланысты кей
жерлерде ... ... ... ... ... ... қайта
түрлендіру орын алды.
Экономиканың нарыққа өтуі несиелік жүйеде маңызды рол ... ... емес ... ... ... ... ... байланысты шеттегі,
соның ішінде АҚШ та және Ұлыбританиядағы арнайы несие институттарының
қызмет ету ... ... та ... емес ... ... ... ... банктері,
қарыз жинақ бірлестіктері, сақтандыру қорлары, несиелік одақтар, зейнетақы
қорлары, ақшалай нарықтық өзара қорлары жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ипотекалық және тұтыну
несиелеріне пайдалануға маманданған.
Өзара жинақ банктері “өзара біріккен” ... ... ... халық салымдарын жұмылдыра отырып, оларды ... ... ... мен ... ... ... ала ... инвестициялайды. Сондай-
ақ, коммерциялық және тұтыну қарыздарын береді.
Қарыз-жинақ бірлестіктері – халықтың қаражаттарына ... ... ... ... ... жылжымайтын мүлік сатып алуға
(активтің 2/3-ін тұрғын үй сатып алуға) пайдаланады.
Несиелік одақтар - кәсіподақтардың, ірі кәсіпорындардың, ... ... ... ... ... ... Ресурстары
акцияларды сату есебімен құралды. Олар көбінесе өз ... ұсақ ... ... компаниялары біздің сақтандыру ұйымдары айналысып жүргендей
операциялармен шұғылданады. Олардың пассивтері сақтандыру ... ... ... ... ... құралып, оларды сақтандыру
пассивтеріне төлем төлеуден басқа ұзақ ... ... ... ... үй ... ... салынған мүлік туралы актілерге пайдаланады.
Жеке және мемлкеттік зейнетақы қорлары – халық ... ... ірі ... иеленеді және оларды корпорациялардың ақшалары ... ... ... жұмсайды, ұсақ қарыздар береді.
Ақша нарығының өзара ... ... ... ... ... вексельдерді сату жлымен инвестициялық капитал
жинақтап, оны нарықта айналысқа түсетін ... ... ... ... ... ... құруға бағыттайды. Бағалы қағаздардан түсетін
табыстарды акционерлерге төлеп отырады.
Ұлыбританияның несие ... ... емес ... ... есеп ... ... жинақ банк жүйесін, сақтандыру
компанияларын, зейнетақы ... ... ...... ... қатар, олар халықтан депозиттерді қабылдап, оны тұтыну
және коммерциялық несиелерді ... ... ... ... ... әр түрлі қаржылық қызметтерін көрсетуге байланысты операциялар ауқымын
кеңейтеді. Ондай қаржы қызметтерге: ... ... ... ... ... ... және т.б. жатады.
Ұлыбританияда арнайы қаржы-несие институттарының ... ... – олар ... ... ... ... олардың
қызметі белгілі бір сферада шектеледі ... ... ... ... ... ... ... маманданған сапалық бағаты болады.
Германияда мамандандырылған банктік мекемелерге ипотекалық мекемелер,
тұрған үй бірлестіктері, несиелік серктестіктер, ... ... ... емес ... кез ... ... ... жүйесінің
қажетті құрамдас бөлігі ... ... Олар ... банктер
орындамайтын қызмет түрлерін өздеріне алу мақсатында пайда ... ... ... тән сипат олар ресурстарды көбінесе халықтың қаражатын
тарту жолымен жинақтайды. Олар осындай ... ... ... ... ... уақытша бос қаражаттарынан құралатын
коммерциялық банктерден ажыраылады. ... ... ... ... ... ... басқа мекемелердің депозиттер қабылдауына
үзілді-кесілді тиім салады. Бұл дегеніміз біздің республикамыздағы ... ... ... ... ... ... емес ... дамуын
тежеуі сөзсіз.
1.2 Қазақстан Республикасындағы банктік емес қаржы институттары.
Нарықтар ресурстардың сұраныс пен ... ... ... ... үшін ... бөлу ... экономикалық тиімділікке қол жеткізді.
Қаржы ... мен ... жоға ... ... ... ... бұл
процестің бір бөлігі ретінде табыстылығы жоғары инвестицияларға аударады.
Қаржы жүйесі бұл жүйенің әлсіз ... ... ... ... ... ... тезірек өсетін және экономикалық жағдайлардың аяқ
асты өзгерісіне де тез үйренетін әлемдік тәжірибе ... ... ... ... ... үшін қаржы жүйесінің ажырамас бөлігі –
банктік емес қаржы институттарын ... ... ... ... тыс қорлар – мемлекет оларды белгілі бір ... ... үшін ... ... ... дербес негізінде
жұмсайтын қаржылай қаражаттарды қайта бөлу және пайдалану нысандардың бірін
білдіреді. Бұл қорлар қаржы ... ... және ... бола алады, себебі, ақшалай қаражаттарды пайдалану, оларды жинақтау
уақытымен дәл ... ал ... ... ... табыстар сол
немесе басқа қордың шығынын қаржыландыратын ... ... ... ... ... ... тыс ... жататындар:
Ø Зейнетақы қоры;
Ø Халықты жұмыспен қамту мемлекеттік ... ... ... ... ... медециналық сақтандыру қоры (ММСҚ).
Зейнетақы қоры. Оның басты міндеттері:
1) зейнетақы мен балаларға жәрдемақы төлеу үшін мақсатты ... ... ... ... ... ұйымдастыру;
2) халықты әлеуметтік қолдауға байланысты республикалық және
аймақтық бағдарламарды қаржыландыруға келісім шарт ... ... ... ... ... ... ұдайы өндірісін ұлғайту.
Бұл қор 1993 жылдан бастап Әлеуметтік қорғау министрлігіне ... жылы ... қоры ... тыс ... ... ... ... меншік формаларына және ... ... ... кәсіпорндардың, мекемелердің ұйымдардың, сондай-
ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын адамдардың ... ... ... ... ... қорлары мен Әлеуметтік сақтандыру
қорына ... ... ... төлеу қорының 30%-ын құрайды.
Жинақталатын жарналардың 85% ...... ... ал 15% ... ... қоры мен ... медициналық сақтандыру қорына
тиеслі.
Қор бюджетінің жобасын Әлеуметтік қорғау ... ... және ... ... ... оның құрамына: Қаржы министрлігінен Қазақстан
Республикасы Ұлттық банкінен, ... және ... ... өкілдері
кіреді.
Әлеуметтік сақтандыру қоры - аумақтық және ... ... ... ... бар ресурстардың орталық қоры болып
табылады. Әр түрлі ... ... ... ... және
кәсіпкерлік қызмет пен айналысатын тұлғалардың қаражаттарының міндетті
түрде қатысуымен сақтандыру әдісі ... ... ... ... ... ... ақы ... қорынан – мемлекеттік әлеуметтік
сақтандыруға ... ... ... ... ... бұл қорға
барлық аударымдардың 15%-зы түскен 1996 ж 1-ші қаңтарынан ... ... 5 %-ға ... әлеуметтік сақтандыру қорының қаражаттары әртүрлі
жәрдемақылар төлеуге (уақытша жұмысқа жарамсыздарға, бала туына және ... ... бір ... ... ақы ... және т.б.), ... қаржылынадыруға жұмсалынады. Бұл қордың шығындарының басым
бөлігін жәрдем ақы төлеуге жұмсалатын ... ... ... мемлекеттік қоры 1991жылы мемлекеттік жұмыспен қамту
қызметінің төңірегінде дербес жүйе ретінде ... және ... ... ... саясатын іске асыру бойынша шараларды
қаржыландыруға бағытталады. Қаулымен анықтағандай оның ... ... ... ендеше ол да бюджеттен тыс қор болып табылады. Соған
қарамастан 1993 жылы оның ... ... ... және ... ... ... жұмсау мүмкіндігіне байланысты ол бюджетке
біріктіріледі. 1995 жылы мамыр айынан ... ... ... мемлекеттік
қоры қайтадан бюджеттен тыс қор болып шығады.
Оның қаражат көздеріне:
Ø меншік және шаруашылық жүргізу түріне байланыссыз ... ... және де ... да ... ... ... төлеу қорынан белгілі мөлшерде міндетті аударымдар жасау (2%);
Ø мемлекеттік бюджеттен бөлінетін дотация;
Ø отандық және шетелдік кәсіпорындардың, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жіне басқа да түсімдерден.
Міндетті медициналық сақтандыру ... 1995 жылы 29 ... ... ... №1295 ... ... Республикасы
үкіметі қарамағында міндетті медициналық сақтандыру қоры құрылды. Бұл қор
Қазақстан Республикасы заңдарында ... ... ... ... сақтандырылған азаматтардың сол облыстағы
мемлекеттік қаржы ... ... ... ол жүйенің тұрақтылығын
қамтамасыз етуге байланыста шараларды ... ... ... ... ... сақтандырылған азаматтарға медициналық көмек ... ... ... ... ... тыс ... ... пайызы
Еңбекақы төлеу қоры
30%
Мемлекеттік
жұмыспен
85% 15%
қамту қоры (2%)
Зейнетақы қоры ... қоры ... ... қоры (10%)
ҚР үкіметі қарамағындағы Міндетті медициналық сақтандыру қорының
қаржылай қаражаттары мемлекеттік медициналық ... ... ... ... ... және ... да ... кірмейді.
Олар келесі көздердің есебінен құралады:
Ø ҚР үкіметінің ... ... ... ... ... сақтандыруға төленген сақтандыру төлемдерінің бір
бөлігінен;
Ø Қордың қаржылай қаражаттарының нормаланған сақтандыру ... ... ... бос қаржылай қаражаттарын пайдаланудан түскен
табыстардан;
Ø Заңды және жеке ... өз ... ... ... және ... ҚР ... тыйым салынбаған басқа да түсімдерден.
Мемлекеттік емес зейнетақы қоры (МЕЗҚ) – бұл қоғамдағы ... ... ... өз ... орындаудағы шығындарын
қысқартуға, қаржы нарығының ... ... ұзақ ... ... “арзан ақшаларды” тартуға мүмкіндік беретін
әлеуметтік экономикалық ... ... ... МЕЗҚ - ... ... ... ... зейнетақы төлейтін коммерциялық ұйымдар
ретінде құрылды. Қор жинақталған қаражаттарды көбейту мақсатында ... ... ... ... арнайы компанияға (ЗАБК) береді. Бұл
қор банктік шотын кастодиандық ... ... ... ... ... ғана ... – бұл бағалы қағаздар мен ақшалай қаражаттар
мәмілесін жүргізетін және ... ... ... ... ... және есепке алуға байланысты кәсіби қызметті жүзеге асыратын
заңды тұлғ
Қор қызмет ететін кастодиан банкпен ... ... ... бірге ақпараттарды үнемі салыстырып отыру тиіс. Кастодиан –
банк: зейнетақы және ... ... ... сомасын,
инвестицияланған қаражаттар сомасын, қаржы инвестициясы құнының өзгеруін,
бағалы қағаздарды сатудан түскен ... ... ... сомасын
тексереді.
Зейнетақы активтерін басқару ... ... ... ... ... ... төленген төлемдер сома, инвестиция
түрлері бойынша инвестицияланған қаражаттар сомасы, ... ... ... ... ... ... салым иелерінің саны және олардың
сомалары ... қор ... ...... ... ... ... мақсатында, өзінің акцияларын шығару және
ашық түрде орналастыру арқылы ақшалай қаражаттарды ... ... ... ... ... қоғам формасында құрылатын заңды тлға.
Акционерлермен өзара қатынасына байланысты ... ... ... бөлінеді: өзара біріккен қорлар – ашық инвестициялық қор және
инвестициялық ...... ... ... ... ... құқықтары болады:
сол инвестиция қордың бағалы қағаздар портфеліне
тиісті акциялары бойынша акционерлік ... ... мен ... ... портфелін басқару
туралы келісім шарт жасауға;
басқа тұлғалардың барлығымен, соныңішінде тіркеуші
кастодиандық келісім шарт жасауға, өзгертуге және
қарым қатынасты ... ... ... ... портфелін
басқаруға байланысты қызметті жүзеге асыруға кез
келген сұрақтарды инвесторлық басшысынан ... және ... ... ... мына салаларына тыйым салынады:
акциядан басқа бағалы қағаз түрлерін шығаруға;
банктерден инвестициялық қордың таза активтерінің
құнының 10%-дан ... ... 6 ... ... ... ... алуға;
акцияның бақылау пакетін салып алуға күшті ... ... ... заемдар беруге;
қайта сатып алу ... ... ... ... ... ... ... қорға қойылатын ең маңызды шектеу –бұл оны өзінің бағалы
қағаздар портфелінен басқарудағы қызметін ... ... ... ... ... портфелін басқаруға қатысты барлық қызмет
инвестициялық қорды ... ... ... ...... қор мен оны ... туралы
келісім шарт негізінде әрекет ... және ... ... ... байланысты кәсіби қызметті жүзеге асырушы заңды тұлға.
Инвестициялық банктерден басқаларының басқарушы қызметін атқаруға
құқығы жоқ.
Несиелік ... ... – банк ... табылмайтын, өзінің
қатысушыларына несие беру және қызмет көрсету мақсатында ... ... ... ... ... және басқа да банк операцияларын жүргізуге
берген лицензиясы негізінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... және жауапкершілігі шектеулі
серіктестік түрінде құрылатын және өз ... ... ... ... ... ... Несиелік серіктестіктің қатысушылары жарғылық қорының
50%-дан астамы мемлекетке жататын ... ... және сот ... ... ... ... мен ... сондай-ақ, оны
тіркеген мемлекеттің заңымен сәйкес келетін оффшорлық аймақтағы компания
статусы бар заңды тұлғалардан басқа жеке және ... ... ... ... ... ... ... серіктестіктердің Қазақстан Республикасының аумағында сондай-
ақ одан тысқары ... ... ... және ... ашуға құқығы болмайды.
Несиелік серіктестік келесі операцияларды жүзеге асырады:
Ø кассалық операциялар-банкноттар мен монеталарды қабылдау-санау,
ұсақтау, айырбастау, сорттау, ... және ... ... ... серіктестік қатысушыларына ақшалай
формада несиелер беру;
Ø аударымдық операциялар-ақша аудару бойынша ... ... ... ... ... ... ... – сенім білдірушінің (несиелік
серіктестік қатысушыларының) мүддесіне сай және тапсырмасы ... ... ... ... үшін ... ... ... бірге
олардың өзара есепке алу мен клирингке (несиелік ... таза ... ... ... ...... ... шкафтар мен үй жайларды
жалға беруді қоса ... ... ... қағаздары,
құжаттары мен құндылықтарын сақтау бойынша қызметтер;
Ø несиелік ... ... ... және жеке ... ... ... серіктестікке қатысушыларының шоттары олардың тапсырмасы
бойынша есеп айырысу.
Аталған операциялардан басқа, несиелік ... ... ... ... ... ... ... операцияларды жүзеге асыруға
құқылы:
Ø факторингтік операциялар – төлемін төлемеу тәуекелі қабылдаумен
тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатып алушыларды төлемді ... ... ие ... ... ... ... – сатушыға айналымсыз
вексельді сатып лау арқылы тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді)
сатып алушының қарыздық ... ... ... ... ... әрекет ету мерзімі ішінде жалға беретін
мүлікке жалға берушінің меншік құқығының сақталуымен мүлікті жалға
беру (лизинг).
Сақтандыру ... ... ...... бір сақтандыру
жағдайлары кезінде сақтандырушылардың сақтандыру төлемдерін ... тиым ... ... да ... ... ... өтемдері
ақшалай қорлардың есебінен төленетін жеке және заңды ... ... ... ... жөнінде қарым-қатынас
болып табылады.
Сақтандыру түрлері. Сақтандыру төменде берілгендей бөлінеді:
Ø Сақтандыру объектісі бойынша: а) жеке; ә) мүліктік.
Ø Міндетті ... – заң ... ... ... ... (Өз ... сақтандыру міндетті азаматқа жүктелуі
мүмкін емес).
Ø Ерікті сақтандыру – тараптардың ерік ... ... ... ... Жеке ... ... ... еңбек қабілеттілігін және
азаматтық жеке басына байланысты өзге де мүдделерді сақтандыру жатады.
§ Мүліктік сақтандыруға: кәсіпкерлік тәуекелдер мен ... ... қоса ... мүлік пен онымен байланысты
мүдделерді сақтандыру жатады.
Өз қызметін Қазақстан Республикасы аймағында жүзеге ... ... ... жоқ тұлғалар, шетелдік заңды тұлғалар сақтандырушылық
қорғау құқығын ... ... ... және ... тұлғалармен
бірдей пайдаланады.
Шетелдік инвесторлардың қазақстан Республикасы сақтандыру ұйымының
жарғылық қорындағы қатысу үлесі ... ... ...... ... ... ... үшін құрылған,
сақтандырудың тиісті түрін жүргізу ... ... ... ... ... емес сақтандыру ұйымдары олардың құрылтайшыларының таңдауы
бойынша жауапкершілігі ... ... ... акционерлік қоғам
формсында құрылады.
Мемлекетік сақтандыру ұйымы шаруашылық жүргізу ... ... ... ... ... ... қоры меншік түріне және ұйымдастыру-
құқықтық формасына байланысты 40 иың минималды айлық жалақыдан кем ... ... ... жарғылық қорындағы ақша қаражатының үлесі 75%-
дан кем ... ... ... Сақтандыру ұйымын мемлекеттік тіркеу мезетіне
жарғылық қор минималды мөлшердің 50%-дан кем емес ... ... бұл ... банк ... құжаттармен расталуы қажет. Қордың ... ... ... ... ... ... ... қызметін жүзеге асыру ... ... алу ... ... ... жүйені құру принциптері.
Несиелік жүйенің ұйымдастырылуы мен жұмыс істеу негізінде белгілі
бірпринцмптар ... ... жаңа ... оның ... өту ... ... былайша тұжырымдауға болады: елдегі банк
ісін ұйымдастыруға мемлекеттік монополия, басқа банктік емес институттармен
үйлестіре ... екі ... банк ... ... ... ... бірлігі, несиелік мекемелер торабын барынша дамыту, ... ... ... ... ... валюталық монополия,
Орталық банктің автономиясы.
Банк ... ... ... ұғымы мемлекеттік банктердің құрылуы
мен жойылуын бақылауға, банктік операцияларды ... ... ... заң ... бекітуге ерекше құқығы ретінде түсіндіріледі. Ұлттық
банк ... ... ... шеңберін белгілейді.
Нарықтық экономика ерекшеліктері банктік емес мекемелермен үйлестіре
отырып көп ... банк ... ... және ... формалары мен түрлері бойынша көр түрлілігінің, Орталық (бірінші
деңгей) және ... ... ... деңгей) арасындағы функцияларды заң
жүзінде бөлудің ... ... ... Ұлттық банкі (бұдан әрі ұлттық банк)
Қазақстанк Республикасының Орталық ... ... ... және ... банк ... жоғары деңгейін құрайды.
Банк ісінің әлемдік тәжірибесі көрсетіп отырғандай, барлық елдердегі
несиелік институттардың ішінен елдің бүкіл несиелік ... ... ... атқаратын орталық банктер бөлініп шығатын болады. Ал олардың ... ... ... кең ... ... ... ... функцияларын, ақша-несие эмиссиясын жүзеге асыруына байланысты орталық
банктер коммерциялық банктердіңқызметіне әкімшілік ... мен ... ... ету құқығы несиелік мекемелер міндетті түрде қолдануы
тиіс ... ... ... бар. ... банктер несиелік саясат
жүргізуде және өз ... ... ... әр ... қызметтер
көрсетуде.
Нарықтық экономикада арнайы банктік емес институттар құрылмаған
жағдайда кез ... ... ... жүйесі аяқталмай қалады. Халық ... ... ... ... ... ... экономика талаптарын
толық қанағаттындыру бұл институттардың құрылуын талап етеді, ал олар ... ... ... ... ... ... және
сезімтал ете түседі.
Мемлекет, экономикаға жетекшілік жасай отырып, ... банк ... ... ... ... Бұл принцип айналыстағы ақша
массасының көлемін реттеу жолымен ... ... ішкі және ... ... ету ... ... ... жалпы экономикалық
саясатты жүзеге асыру және оны әлемдік экономикаға ... ... ... ... үшін ... ... құрудың маңызды принципі – несиелік мекемелер торабының
барынша дамуы мен оларда барлық ақша операцияларының ... ... ... бос ақша ... банктерде сақталуы есеп
айырысудың қолма-қолсыз жолмен ... деп ... ... ... ... ... ... 77 банк және олардың 783
бөлімшелері мен филиалдары орналасқан.
Бүкіл ақша айналымының несие жүйесінде ... ... ... және ... ... ... шаруашылығына ұтымды бағыттауға
мүмкіндік береді.
Мемлекеттік валюталар монополия ... ... ... ... Республикасының «Валюталық реттеу туралы» заңында былай делінген:
«Қазақстан Республикасының Президенті мне ... ... өз ... валюталық реттеу саласында осы заң жағдайларына қайшы келмейтін
нормативті актілерді қабылдайды.
Қазақстан Республикасының Ұлттық – Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... түсінігіне нормативті актілердің жасап шығару,
ақпарат жинау, валюталық заңдардың ... ... және оны ... ... қолдану керек. Ұлттық банк ... ... ... ... ... – ел ... ... шарттарының бірі, валюталы
резервтерді жинақтау ... және ақша ... ... ... ... ... жолы.
Орталық банктің автономиясы егемен елдер заңдарымен бекітілген. Банктер
жедел банктік қызметпен байланысты шешімдерді қабылдау кезінде ... ... ... органдарынан тәуелсіз.
Ұлттық банк тек Қазақстан Республикасы Президентіне ғана есеп ... ... бұл ... ұзақ ... ... ... Ұлттық банк мүдделері үкіметінің қысқа мерзімді мүдделеріне сәйкес
келмеуі мүкін; үкімет болсамемлекеттік ... ... ... ... несиелік ресурстарын осы тапшылықты жабуға тырысады ... ... ... ... ... ... ал бұл ақша айналымының
тұрақтылығын бұзады, инфляцияның өршуіне себепкер болады.
Орталық банк елдегі ақша-несие саясатының ... ... ... өз ... ақша-несие саясаты экономиканы мемлекеттік реттеудің
негізін құрайды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... экономиканың тиімділігі туралы сөз
қозғауға да болмайды.
Ұлыбритания мен Францияда орталық банктердік ... ... ... ... ... ... банктер бола алады.
Оларда да орталық ... ... ... ... тек парламентке
ғана есеп береді.
Орталық банктің автономиясы ... ... ... заң ... ... Германияның банк жүйесі туралы заңында, Орталық банк өз
саясатын үкіметпен үйлестіріп отыруы ... ... оның ... ... ... мақсаттарына қайша келетін талаптарын орындауға міндетті
емес деп жазылған. Ол ... де, ... ... ... тек
Бундесбанк туралы Заңға ғана бағынады.
АҚШ-тың несие жүйесінің жоғарғы органы болып ...... ... (ФРЖ) ...... мақұлдауымен президент
тағайындайды және ... ... ... ... ... босатылуы мүмкін емес. Басқарушылар кеңесі кнрессо алдында есеп
беріп отырады.
Біздің ... бен шет ... ... ... ... елеулі
дәрежесі – экономиканың қалыпты дамуын қамтамасыз ету мақсатында ақша-несие
және валюталық тұрақтылықты сақтау міндеттеріне қатысты ... ... ... Ұлттық банкінің біршама тәуелсіздігінің негізгі
жағдайы бюджетке қатысты мәселенің шешімі болып ... ... және ... жүйелерді заңмен шектеу, яғни үкіметтің Ұлттық ... ... шек ... ... мәні ... ... Республикасы Ұлттық банкі туралы» заң күші бар
жарлығында ... деп ... ... ... ... ... және оны ... сәйкес Қазақстан Республикасы қаржы жүйесінің
қызмет етуінің тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық банк:
а) Қазақстан ... ... ... заем ... ... ... шарттармен қысқа ... ... осы ... ... үкімет жәрдемімен ашылған Қазақстанның
халықаралық ұйымдарды ... ... ... мен ... да
төлемдерге қатысты өзара келісілген шарттармен Қазақстан Республикасы Қаржы
министрлігіне қосымша несиелер ... ... ... ... басқа да клиенттері тәрізді әрбір несие
бойынша қайтарымдылық, мақсатты-сипатының ... және ... ... ... келісім негізінде қарыз алады.
Үкімет әрбір несие бойынша нарықтық пайыздық мөлшерлемелері ... ... ... ... ... Ұлттық банктен өтеп алу
мерзімі алты айдан аспауы тиіс, бірақ бұл мерзімді ... ... жыл ... дейін ұзартыуы мүмкін.
АҚШ, Жапония, Англия; Канада және де басқа елдерде іс жүзінде үкіметті
тікелей несиелендіру жоқ; ... ... ... заңмен шектелген,
Австрияда үкіметтік несиеден заң алтын және ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің даму тенденциясы.
Бүгінгі таңдағы несие жүйесі соңғы жылдары біршама ... ... ... ... ... ... ... экономикадағы құрылымдық
қайда құруда жүріп жатқан өзгерістерге байланысты жаңғыртылуда. Ғылыми-
техникалық ревалюцияның дамуы ... ... ... шоғырлануы
капиталдың шоғырлануымен орталықтандыруын талап етті, соған ... ... ... ... ... ... жағына қарай түрлендіре
бастады, яғни қазіргі банк жүйесінің ... ... ... ... ... жүреді; банк жүйесінің құрылымдылық қайта
құрылуы көз алдымызда; белгілі бір ... ... ... ... ... мен әмбебаптануы орын алады; банктік емес несиелік
мекемелердің динамизмі ... ... жеке ... арасында
банктер мен банктік емесмекемелер арасындағы ... ... ... ...... жылдары несие жүйесінің құрылымдық қайта
құрылу тенденциясының бірі.
Ірі әмбебап банк өз клиенттері үшін ... ... ... ... есеп айырысу, жинақтарды қабылдау, әр түрлі несиелер беру, бағалы
қғаздарды сатып алу, мүлікті ... ... ... және ... ... ... және «банк төңірегінде» ... ... ... көптеген түрлерін (кейбір бағалаулар ... ... ... Несиелік мекемелер қызметінің осындай көп
мақсатты сипаты қазіргі қаржылық капитал талаптарында ... ... ... мекемелердің әмбебаптануы екі ... ... ...... емес ... ... кеңеюі арқылы.
Коммерциялық банктер сақтандыру бизнесіне, факторингке, ақпараттық ... ... және т.б. ... ... Олар қаржылық қызмет көрсетудің
бұрын тіпті ... ... өте ... ... сферасында – қозғалмайтын
мүліктік мәмілелерге, бухгалтерлік және ... ... ... ... қатыса отырып несиелік мекемелердің басқа да ... ... ...... ... банттік емес мекемелердің (сақтандыру,
брокерлік, жинақ, сенімгерлік компаниялар, зейнетақы қорлары және ... ... ... ... ... банктермен инвестициялық қызметте,
таза банктік сфера – депозиттік қарыз операцияларымен барынша бәсекеге
түсуде.
Соңғы ... ... мен ... ... ... ... халықтық және фирмалар мен компаниялардың жинақтары үшін күрес
ерекше шиеленіскен сипатлқа ие болды.
Бұрын коммерциялық банктер ... ... ... ... мөлшерлемелерді өсіру сияқты тиімді қаруды еркін ... ... ... және ... ... ... не төлеуге рұқсат етілген
пайыздық ... ... шегі ... еді, ал басқа арнайы
несиелік ... ... ... ... ... соңғылары
бәсекелестік күресте артықшылыққа ие болды. Қазір жағдай өзгерді. Банктер
пайызды конюктура ... ... ... ақша ... ... ... қол ... Сонымен қатар 1980 жылы АҚШ-
та қабылданған депозиттік мекемелердібейреттеу мен ақша ... ... заң ... ... ... ... қандай да болмасын
шектеулердің күшін жойды.
Ірі банктік ... ... ... ... ... ... ... үйлесім табады. Әмбебаптанудың өзі ... ... ... ... ... ... біркелкі емес дамуда.
Мұнда әмбебап типті мекемелердің мамандануының жойылуы туралы сөз ... ... ... бұл ... ... ... сапасының ықпал жасап,
бірінші кезекте нарықтық аялардың, яғни әмбебап немесе ірі ... ... ... ... табуға ұстылған шағын және орта банктерге әсер
етеді. Маманданудың жайылу тенденциясын банктік ... ... ... ... ... ... сәйкес банктік қызметтің ... ... ... ... ... ... ... айта кету
қажет. Бұған банктік ... ... ... ... ... яғни бейреттеу ықпал жасады. Банктердің мақсаты – ... ... кең ... ... ... қызметтер
нарығын белсендірек әрекет етуге итермелеу болып табылды.
Банктік қызметті бейреттеу ... де, ... те ... ... ... ... ... операциялары біршама
өзгерістерге ұшырады. Бүгінгі таңда олар ... ... ... ... вексельдерді еепке алу) фирамалар мен ... ... ... ... Мұнда бағалы қағаздарды пайдалану арқылы
рәсімделетін ... ... ... ... ... ие болды. Бұл тенденция банктердің өз несиелерін нарықтық
бағалы қағаздарға конвертациялау талпынысында нақтылай ... ... ... ... ... асады. Коммерциялық банктер өз
активтерінің сапасына мұқият қарай бастады, өйткені ... ... ... ... ...... сенімділігінің кепілі.
Банктер басшылығы өз активтерінің сапасына, жаңа несиелерді беруге,
несиелеу техналогиясына (құжаттар, контрактілер, ... ету), ... ... ... ... және т.б. бақылау жасап отырады.
Ұзақ мерзімді несиелеу де даму үстінде. Коммерциялық ... ... ... ... ... да ... ұшырайды.
Оларды үкімет белсенді қолдауда. Мұны 1933 жылы енгізілген салымдардың әр
түрлері бойынша банктік пайыз үшін ... ... алып ... ... АҚШ-тағы бейреттеу процесінен көруге болады. Бұл банктердің
депозитттік базасының нығайылуына мүмкіндік ... ... олар ... етуге
дейінгі салымдар бойынша да пайыздарды белгілей алынатын болды, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... күрт өзгерді: егер 1950 жылы
АҚШ коммерциялық ... ... ... ... ... ... 70%-дан артық болып, мерзімді және жинақ салымдары тек
24-26%-ын құраса, 80 ... ... ... ... ... ... пассивтік операцияларының инновациясы сонымен бірге қосымша
ақша қаражаттарын тартудың жаңа құрылымдарын жасауда көрініс тапты. Пайызы
бойынша, нарық пайызына жуықтайтын ... жаңа ... ... ақша ... ... ... жатады. Көптеген коммерциялық
банктер ақаша нарығында еркін айналыста болатын депозитттік ... бір ... ... ... ... операциялардың дамуында ерекше рольді ... ... ... ... ... ... Банк ісі ... ақпаратты дер кезінде беру, оның тез өңделуі мен ... ... ... талдау мен ақша дамуының нарығының даму
перспективаларын дұрыс бағалауға байланысты ... ... ... нарықтық
қатысушылары өз істерін жүргізу үшін барынша көп ... ... ... банк ... ... революциясының ... ... ... ... ... ... ... модернизациялау мүмкін емес.
Банк жүиесі дамуындағы маңызды құрбылыс ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетуге
болады бұл олардың клиенттері шеңберінің кеңеюіне әкеледі. ... ... ... ... ... ... тек таңдалуы, ерекше
сенімді клиенттерге ғана ... ... ал ... ірі ... ... өзгертті. Олар кәсіпкерлердің барлық сферасына белсенді
түрде араласумен қатар, шағын ... де ... ... ... ... ... ... тұрмысы төмен топттарында да
бағдарлануда. Бұл ... ірі ... ... оның ... ... ... кезең нарықтық қатынастары дамыған елдер
экономикасындағы өндірістің щоғырлануының ... ... ... өз ... ... ... шоғырлануы мен орталықтауына, аталған
процестің жаңа формаларының пайда болуына, ел шішіндегі және ... ... да ... ... ие – ... тобының жедел
өсуіне әкеліп соқтырады. Мұндай банк-алпауыттар тобының жедел өсуіне әкеліп
соқтырады. ... ... ең ... ... Германия, Канада, АҚШ
пен араб әлемінде пайда болды, мұнда олардың активтері 100 млрд ... көп ... ... тек ... ... ... ... қазіргі несие жүйесін
сипаттайтын кейбір маңызды жағдайларға ғана ... ... өз ... жолға қайта құрушы Қазақстан үшін әлемдік банк жүйесі дамуының
мұндай тенденциялары ... ... ... ... ... өту ... нарықтық несие жүйесін құруды ... ... үшін ... ... толығымен көшіру орынды емес, өйткені
оның экономикасы нарыққа өтудің ең бастауында тұр., ал Батыс ... ... ... ... ... бұл ... өтпелі кезең жағдайында
қолданыс табуы мүмкін барлық позитивті ... ... ... ... ... Банк - ... Республикасының
Орталық банкі.
2.1 Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі:
міндеттері, қызметтері және операциялары.
Қазақстан Республикасының Орталық банкі еліміз тәуелсіздік алғаннан
соң КСРО ... ... ... негізінде 1990 жылдың
желтоқсанында алғашқыда Қазақстанның Мемлекеттік банкі ... ... ... ... ... ... Ұлттық банкі деп аталды. Ол республикадағы
банк жүйесінің жоғары (бірінші) ... ... өз ... ... Президентінің 1995 жылғы 30 ... ... ... ... ... Заң күші бар ... бойынша жүргізеді
және осы Жарлыққа сай Президентке есеп береді. Сонымен қатар Ұлттық банк өз
қызметінде Қазақстан ... ... және ... ... ... мен ... ... алды.
Ұлттық банк – заңды тұлға, дербес балансы бар, өзіне ... ... ... ... тіке ... біртұтас
орталықтандырылған құрылым, іс-әрекетін толық шаруашылық есеп негізінде
жүргізеді. Әр түрлі ... ... баж ... және ... ... ... Ол Республиканың кез-келген жерінеде және одан тыс ... ... және ... да ... ... ... бар. Өз жұмысын
үкіметпен келісіп, үнемі кеңесіп жүргізеді. Үкімет ... ... ... ... ... дәл сол ... егер ... белгілі бір
жауапкершілік алмаса, Ұлттық банк те үкіметтің міндеттемелері бойынша жауап
бермейді. Үкіметтің ... және ... ... ... банк пен ... бөлімшелерінің заңды қызметтерін атқаруға араласуға құқығы жоқ.
Қазақстан Ұлттық банкі Қазақстан Республикасы заңдарының негізінде
өзінің ... ... ... банк берген лицензия негізінде кейбір банктік
операция түрлерін жүргізетін барлық банктердің, банктік емес ... ... ... ... үшін ... ... шығарады. Ол
нормативтік актілер “Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... атты ... және орыс ... шығатын
ресми басылымдарда жарияланады.
Ұлттық банктің негізгі міндеті - ұлттық валютаның ішкі және ... ... ету. ... ... ақша айналымы, несие, банктік есеп айырысу мен ... ... ... ... және банк ... тұрақты қызметін қамтамасыз
етеді;
• несие берушілер мен салымшылардың, сондай-ақ шетел валютасын сатып
алу-сату және айырбастау операцияларын жүргізетін ... ... ... ... ... және олардың жұмысын бақылау
сияқты мемлекеттің экономикалық саясатын жүргізеді.
Ұлттық банктің ... оның ... ... арқылы орындалады:
Біріншіден, Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын
жүргізу, яғни Ұлттық банк ... ақша ... ... реттеумен
және ресми проценттік мөлшердің деңгейін өзгертумен шұғылданады. Егер ақша-
несиелік реттеу әдісімен ... ... ... ... ... ... банктің несие салымдарын шектеуге және банк операциялары
бойынша проценттік мөлшерді ... ... бар. ... алты ... ... ... ... кластық жай және айналмалы
вексельдерді, чектерді сатып алып және қайта сатады.
Ұлттық банк ... ... ... шығарады, сонымен қатар
мемлекеттік бағалы қағаздарды, облигацияларды, депозиттік сертификаттарды,
дисконттық және өтеу мерзімі бір жылға ... ... ... қағаздарды
сатып алу және сатумен шұғылданады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... төлем құралдарының
түрлерін анықтайды.
Екіншіден, Қазақстан Республикасында қолданылатын банкнота ... ... мен ... ... Ол үшін Ұлттық банк номиналдардың
құрылымын, теңге мен тиындардың пішінін (дизайн) олардың қажет ... ... ... ... ... ... ақша ... шығаратын, теңге мен тиынның
қолма-қол ақшасыз ... алып сату ... ... ... айрықша құқығы бар. Сондай-ақ қолданылған ақша белгілерін
айналымнан шығарып, оларды жаңасымен айырбастап, ... ... ... ... ... ... атқару. Ол үшін Ұлттық банк
республикадағы ... ... ... ... ... ... өтімді, қауіпсіз) бағалы қағаздармен және басқа ... ... ... алты ай мерзімге береді. Ұлттық банк – ... ... үшін ... сатыдағы несие беруші. Несиені ұлттық валютамен
де, ... ... де, ... ... етілген, ия болмаса
қамтамасыз етілмеген несиені Ұлттық банктің басқармасы белгілеген тәртіппен
және мерзімге ... ... ... есеп ... формалары
мен тәртібін анықтап, қазақстандық теңгемен ... ... өз ... және ... ... ... ... төлем
жүйесінің қызметін ұйымдастырады.
Төртіншіден, үкіметтің және мемлекеттік органдардың банкі және ... ... үшін ... үкімет болған республиканың ішкі және сыртқы
қарызын өтеуге қатысады, ... ... ... ... ... ... ... үшін қажетті іс-шараларды қабылдайды. Қаржы
министрлігімен ... шарт ... ... бағалы қағаздарды
орналастырып, олардың депозиторлық ісін жүзеге асырады.
Бесіншіден, банктердің ісін бақылау және қадағалау қызметі. Ол үшін
Қазақстан ... ... одан шет ... банктермен олардың
филиалдарын ашуға рұқсат және ... ... ... ... ... банктер, банк емес қаржы мекемелері және олардың клиенттері
міндетті түрде орындауы үшін банк ісі, ... ... ... ... ... ... нормативтік актілер шығарып,
олардың орындалуын ... ... есеп ... ... ... және
басқа есептік мерзімін, формасын, тізімін, тәртібін және ... ... ... ... ... мен ... филиалдарының
қызметін жергілікті жерде немесе аудиторлық ұйымдарды шақырып бақылайды.
Ұлттық банк ... ... ... ... үшін ... ... ... басқа құжаттарын тексереді.
Алтыншыдан, валюталық реттеу және валюталық бақылау қызметі. Оны
атқару үшін ... банк ... ... және ... ... бағалы
қағаздардың айналым аясын және тәртібін белгілеп, шетел ... ... ... ... оның ... ... ... шектеу қояды.
Резиденттер үшін шетел валютасын және ... ... ... ... аудару, әкелу, әкету және салып жіберу тәртібін
белгілеп. Сондай-ақ Қазақстан Республикасының резиденттерінің республикадан
тыс шетел ... шот ... ... ... және жағдайын анықтап,
шот ашуға рұқсат береді.
Ұлттық валютаның шетел валютасыменен салыстырып, ... ... есеп ... ... ... ... ... қатынастарын жетілдіреді. Шетелден алынған ... ... ... ... ... ... қорларын басқару қызметі. Оны атқару
үшін Ұлттық банк мемлекеттің алтын ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің “Бағалы металдарға
және асыл тастарға байланысты қатынастарды мемлекеттік реттеу туралы” Заң
күші бар Жарлығына сай ... ... ... ... ... ... ... қатынасып, қазақстандық және басқа өндірушілерден (сатып
алушылардын) ... ... ... валюта қорын толдыру үшін ... ... ... ... ... ... одан әрі ... етіп, қажет жағдайда заңға сәйкес сатады.
Президенттің немесе үкіметтің тапсырмасы ... ... ... ... үшін ... резервке алынған құндылықтарды қабылдайды.
Алтын және басқа да бағалы металл құймаларын,монеталарды, өңдеген ... ... асыл ... ішкі және ... ... ... алу және
сату операцияларын жүргізеді.
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражатымен өтейді. Оның өз қаражаты:
жарғылық, ... ... ... ... ... және ... ... банктің жарғылық капиталы 20 млрд. теңгеден қалыптасады ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
бюджеттен бөлінген қаржыдан, мемлекет берген ... ... және ... ... пайдасынан құрылады.
Резерв капиталы – жарғылық капиталы мөлшерінен тұрады. Таза табысы
есебінен толтырылып, ... ... ... ... ... ... активтерін қайта бағалау шоты оларды қайта ... ... ... ... ... арналады. Бұл шоттың Ережесін
Ұлттық банктің Басқармасы бекітеді. Алтын валюталық резерф теңгенің ... ... ... ... ету үшін ... және сол мақсаттарға
жұмсалады. Алтын валюталық резерв төмендегі элементтерден құрылады:
v алтыннан;
v ... ... ... ... валютасынан, шетелдердегі және
республикадағы Ұлттық банктің шоттарындағы қаржылардың қалдықтарынын;
v Ұлттық банкте сақтаулы валюталық құндылықтардан;
v шетел ... ... ... ... ... шығарып, кепілдік
берген бағалы қағаздардан;
v шетел валютасындағы жай және аударым вексельден;
v өтімділігі және қауіпсіздігі қамтамасыз ... ... ... басқа сыртқы активтерден құрылады.
Арнайы провизиялар (резервтер) Ұлттық ... ... ... және ... талаптарынан, оған қоса несиелерден, депозиттерден,
бағалы қағаздардан, есеп ... ... ... шоттардағы
қалдықтардан және басқа активтерден, ... ... ... оған аяқталмаған құрылыс көлемі және Ұлттық банктің монетарлық
емес талаптары және әлеуметтік сипаттағы төлемдер кіреді.
Ұлттық ... ... ... таза ... оның іс жүзінде ... мен осы ... ... ... ... тең. ... шығарылып
тасталған күмәнді борыштар, активтердің, оның ... ... ... мен ... ... (тозуы) қосылады. Табыс жоғарыда
айтқанымыздай, жарғылық, резерв капиталын қалыптастыруға жұмсалып, қалған
бөлігі ... ... ... ... ... ... банктің несиелік ресурстары төмендегідей көздерден құралады:
• меншікті қаражат есебінен;
• басқадай банктерден тартылған және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы төнірегінде тартылған қаражаттардан;
• арнайы мемлекеттік қорлар мен бюджеттің уақытша бос жатқан қаражаттар
есебінен.
Қазақстанның Ұлттық банкі – ... ... ... ... ... ... ... банктің басқару органына:
Басқарма және ... ... ... жатады.
Ұлттық банктің құрылымына департаменттер мен басқа да ... ... ... ... ... мен ұйымдары кіреді.
Ұлттық банктің орталық аппаратында мынадай департаменттер мен дербес
басқармалары бар:
Ø зерттеу және статистика департаменті;
Ø ... ... ... ішкі ... ... ... ... бөлімі;
Ø заң қызметі департаменті;
Ø әкімшілік департаменті;
Ø нақты ақшалармен жұмыс жөніндегі басқарма;
Ø инжинерлік ... ... ... ... бухгалтерлік есеп департаменті;
Ø есептеу жұмыс орталықтарының департаменті;
Ø операциондық басқарма;
Ø төлем жүйесі басқармасы;
Ø банктік қадағалау департаменті;
Ø бақылау және аудит ... ... ... ... ... халықаралық қаржы ұйымдарының жобаларын іске асыру бөлімі;
Ø мерзімді басылымдар және ... ... ... ... ... ... банк ... келесідей дербес
бөлімшелер де кіреді:
Ø мемлекеттік сақтау қоймасы;
Ø Ресей Федерациясындағы Ұлттық банк өкілеттігі;
Ø Банкноттық фабрика;
Ø Автобаза;
Ø Қазақстандық банкаралық есеп айырысу орталығы;
Ø ... ... ... ... ... ... Ұлттық банкінің жоғары басқару органы Басқарма болып
табылады және басқармаға келесідей негізгі қызметтер жүктеледі:
§ мемлекеттің ақша-несие саясатын дайындау;
§ банк ... ... бар ... ... ... нормативтік құқықтық
актілерін бекіту;
§ Ұлттық банктің банктермен операциялары бойынша ресми қайта қаржыландыру
мөлшерлемесін белгілеу;
§ банктердің ашылуына рұқсат беру және ... ... алу ... ... ... ... операциялар түрлерін жүргізуге лицензиялар беру туралы
шешім қабылдау;
§ банктер үшін резервтік талаптар нормасын бекіту;
§ алтын валюта активтерін басқарудың негізгі қағидаларын ... ... ... валютасының айырбас бағамын ... ... ... ... банк ... туралы жылдық есепті қарау, қабылдау және
Президенттің бекітуіне беру;
§ Қазақстан Ұлттық банкінің жылдық балансын және ... пен ... ... ... және бекіту;
§ Қазақстан Ұлттық банкі туралы нұсқауды, оның жарғылық капиталы мен
резервтік қордың қалыптасу ... ... ... және өзге де
мүліктерді пайдалану, ақылы ... ... ... ... ... және бюджеті, департамент директорларын, филиалдардың,
өкілеттіліктердің және ... ... ... ... ... ... бекіту;
§ банктер үшін пруденциальдық нормативтер мен басқа да міндетті ... ... ... еңбек жағдайын, оған ақы төлеу жүйесі мен мөлшерін анықтау және бекіту;
§ Қазақстан Ұлттық банкінің халықаралық және ... да ... ... ... ... Директорлар Кеңесінің (Директораттың) құрамын бекіту;
§ Бухгалтерлік есептің қазақстандық стандартын ескере отырып, Қазақстан
Ұлттық банкіне арналған ... ... ... және әдістерін
анықтау;
Ұлттық банк мынадай операциялар жүргізеді:
Ø бірінші кластық элементтермен ... алты ... ... ... ... есепке алады;
Ø мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және ... ... ... ... ... бір жылға жататын борыштық
бағалы қағаздарды сатады және сатып алады;
Ø депозиттік және ... ... ... ... ... басқа да құндылықтарды сақтауға және басқаруға қабылдайды;
Ø қаржы құралдарымен операцияларды жүзеге асырады;
Ø ... ... ... және ... ... шоттар ашады;
Ø чектерді жазып вексельдерді береді;
Ø жарғыға қайшы келмейтін өз міндеттемелеріне сай ... ... да ... ... ... ... ... эмиссиялық қызметі.
Қазақстан теңгелік банкнотын шығару құқығы Ұлттық ... ... Бұл ... ... ... ... ... табылады. Әр ақшалай
соманың кредиторы, оларды өзінің талаптарын орындауда ... ... ... ... да ... банктің банкноталары біздің ақша
жүйеміздің кіндігін құрайды.
Олар барлық экономикалық процеске қатынасушылардың төлем операциялары
үздіксіз де, тиімді ... үшін ... ... ... банктерде өз клиенттеріне нақты ақшаны ауыстырушы шоттағы
салым формасын ұсынатындығы, соңғы кезекте эмиссиялық банктің ... ... банк ... кез ... ... нақты ақшаны өз
шотына алуы мүмкін.
Ұлттық банктің бұл ... ... ... ... ... ... ... ақша айналысын жанама бақылауда ұстауға
мүмкіндік береді.
Ұлттық банк бүгінгі таңда әр түрлі ... ... бар он ... ... 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, ... 10000 ... Банкноттардың қолдан жасаудан қорғауы үшін әр түрлі
құнды ... ... және ... ... әр ... ... ... Ең
жиі кездесетін банкноттар: 5, 10, 20, 50, 100, теңгеліктер болып табылады,
олар айналымдағы банкноттардың шамамен 2/5 құрайды. 1000 және 2000, ... құны бар ... ... ... саны жағынан біршама
бөлігі тиеді. Ұлттық банктің шығарған ... ... ... ... үш рет ... ... ... Бұл жағдайларда банкноттардың барлығы
толық тексерілуден өтеді.
Немістің федералдық банкі біздің Ұлттық банкке қарағанда 8 ... ... бар ... ... 5, 10, 20, 100, 200, 500 ... ... ... және осылардың ішінде жиі кездесетін банкноты, бұл 100
маркалық ақша белгісі, яғни оның үлесіне айналыстағы ... ... ... ... Ал 200, 500 және 1000 ... маркасындағы банкноттарға
жалпы банкноттар айналысының кішкене бөлігі келеді.
Банкноттан ... ... банк ... монеталар да шығарылды.
Алғашқыда айналымға тиындық монеталар шығарылғанмен, бүгінгі күні олардың
ең төменгі ... ... мен ... айналысы үшін айналымнан алынып
тасталынды.
Немістің федералдық банкінің Қазақстан Ұлттық банкінен ... ... ... ... ... немесе фенниктердегі монеталарды
шығарады. Мұнда монеталар біртұтастығы нақты ақшалар айналысын құрайды.
2.3. ... ... ... мен ... органдары.
Ұлттық банктің басқару құрылымы мен қызметін ұйымдастырудың басқа ... ... ... ... банкі туралы” Заңы және
“Қазақстан ... ... ... ... ... негізінде
анықталады.
Ұлттық банкі өзінің қызметтерін орындауы үшін басқарма, директорат,
бас аумақтық және облыстық ... ... ... да жергілікті
құрылымдық бөлімшелері бар. Ұлттық банкінің 1996 жылғы құрылымы 2-кестеде
көрсетілген.
Ұлттық банктің ... ... ... ... және ... ... ... Оның жоғары органы – Басқарма, ол 9 ... Оған ... ... ... бес ... ... және Президенттен
бір, Республика ... екі өкіл ... ... ... және ... ... ... басқарма мүшелерін тиісінше
Президент, үкімет және Ұлттық ... ... ... және ... Басқарма мынадай сұрақтарды шешеді:
Ø мемлекеттік ақша-несие саясатын жасайды;
Ø Ұлттық банкі шығарған, банктер ісіне ... ... ... ... ... ... ... банкноттар мен монеталардың
номиналдық құнын және әшекейлік пішінін бекітеді;
Ø Ұлттық банктің банктермен және ... ... ... ... ... ... бекітеді;
Ø Қазақстан республикасының валюталық айырбас бағамын анықтау тәртібін
белгілейді;
2-кесте. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің
басқару құрылымы.
Ø ... ... ... ... ... активтер типтерін бекітеді;
Ø Ұлттық банкінің жұмысы туралы есеп береді, жылдық жиынтық ... ... банк ... Ережені, Ұлттық банк құрылымын бекітеді және ... ... ... ... ... және олардың филиалдары үшін ... ... тыс ... Ұлттық банк төрағасының немесе басқарманың үш
мүшесінің талабымен өткізіледі.
Ұлттық банктің төрағасын ... ... ... ... 6 жыл ... тағайындайды. Егер төраға қызметтен кеткісі келсе 2
ай бұрын алдын ала Президентке арыз ... ... Оны ... ... ... ... банктің қызметіне жауапты. Оның орынбасарларын
төрағаның ұсынысымен Республика Президенті төрағаның бекітілген ... 6 жыл ... ... ... ... ... ... республика Президенті босатады. Сондай-ақ төрағаның
орынбасарлары өз еркінше қызметінен кеткісі ... онда 2 ай ... ... ... арыз ... банктің Басқармасының мәжілістері қажетті кезде, бірақ айына
кемінде 1 рет өткізіліп, онда Ұлттық ... ... ... ... ал ... ... ... қызметін басқаратын орган –
Директорлар Кеңесі. Директорлар Кеңесі ... ... ... ... ... Заң күші бар ... сай Ұлттық
банктің қарауындағы барлық ... ... ... ... Ұлттық
банктің облыстық басқармалары өз қызметін Ұлттық банк ... ... ... оған есеп ... ... тарау. Қазақстан Республикасындағы Коммерциялық
банктер.
3.1 Коммерциялық банктер қызметінің мәні, құрылуы
мен ұйымдастырылуы.
Қазіргі коммерциялық банктер – бұл ... ... ... ... ... ... банктерді білдіреді.
Банктер қызметiнiң мәнi оларды басқа органдардан ажырататын
функцияларды ... ... ... ... ... ... үшiн ... бiр iс-әрекеттердi
орындауын сипаттауға болады. Кез келген банк өнiмiнiң негiзiнде ... ... ... ... қажеттiлiгi жатады.
Қазiргi кезде негiзгi дәстүрлi қызметтерде ... ... ... қағаздар беру жатады. Банктер өз пайдаларының көп бөлiгiн ... ... ... ... ... Бiрақ осы екi ... ... ... ... нысандары жасалынып шығуы мүмкiн.
Қазiргi кезде әмбебап банктер банк қызметтерiнiң және қаржылық
қызметтерiнiң барлық ... ... ... ... кең ... Осы ... ... банктер бәсекелестiк артықшылықты жаулап алу ... ... ... ... қалу ... қатаң түрде белгiлi бiр
қызметтер түрлерiн көрсетуге мамандануға тырысады.
Коммерциялық банктердiң ... ақша ... ... ... ал ... және жеке ... ... уақытша бос ақша
қаражаттарының болуы және оны ... мен ... ... ... ... пайдалану ақша нарығының экономикалық
негiзi болып ... ... ... ... өз ... ... ... көрсетуiмен байланысты несиелiк есеп айырсу
және қаржылық операцияларының барлыјқ түрiмен айналысады.
“Қазақстан ... ... және ... ... туралы”
Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығының 1-ші бабына
сәйкес “банк – бұл осы ... сай ... ... ... ... ... ұйым ... табылатын, заңды тұлға”.
Банктер мынадай белгілеріне байланысты жіктеледі:
1. ... ... ... мемлекеттік;
• акционерлік;
• жеке;
• пайда қосу арқылы;
• аралас;
• кооперативтік.
2. Операцияларының түрлеріне қарай:
... яғни ... ... ... ... және кең
көлемді банктік қызмет көрсететін банктер;
• маманданған, яғни бір ғана салаға қызмет көрсететін банктер;
3. Аумақтық ... ... ... ... ... Салалық белгісіне қарай:
• өнеркәсіптік банктер;
• сауда банктері;
• ауылшаруашылық банктері;
• құрылыс банктері;
• басқа ... ... ... ... ... көп ... банк акционерлік қоғам формасында құрылатын болса, онда ... ... ашық ... ... ... ... номиналдық
құнының сомасында, кейде құрылтайшылардың арасында жарғылық капиталдағы
үлесіне байланысты ... ... ... ... Республикасында
банктер мәлімдеуші акцияны шығарып сатуға құқысыз, яғни жабық ... ... ... ... ... акциялары екі түрге бөлінеді: жай
және ... бар. Жай ... – оның ... сол қоғамды басқару ісіне
араласуына, оның пайдасына қарай дивидент алып отыруға құқық ... ... бар ... – оның иесіне қоғамды ... ... ... уақытылы, яғни қоғамның пайдасына байланыссыз тұрақты пайызын
алуға, қоғам банкроттыққа ұшыраған жағдайларда жәй ... ... ... ... өз ... ... ... береді.
Ал мемлекеттік банктер мемлекеттік кәсіпорын формасында ... ... ... ... ... өтуі ... Ұлттық банктен
банктік операцияларды жүзеге асыруға рұқсат қағазын алғаннан кейін бір ... ... банк ... бекітілген пруденциялдық нормативтерді және
басқа да міндеттемелерді орындауы қажет.
Егер де банк жауапкершілік шектеулі қоғам түрінде ... ... оның ... ... әр құрылтайшыға тиетін үлесі құрылтайшылық
құжатта анықталады және бұл банктің қатынасушылары немесе ... ... үлес ... ғана оның ... ... ... ... және құқықтық формасынан байланыссыз, оның
жарғылық капиталы оның ... жеке және ... ... ... Және ... ... ... ету құралы болып
табылады. ... ... оның ... ... қаражаты
есебінен ғана құрылуы мүмкін. Банктік несиелер ... ... ... тиім ... ... ... капиталы тек ақшалай қаражаттар
есебінен де құрылуы мүмкін.
Тіркеуге алынатын уақытта жаңадан құрылған ... ... ... ... хабарланған, оның акционерлерінің сомасының 50%
төленуі тиіс, ал ... ... ... ... бір жыл ... ... сомасы толық төленуге тиіс. Жарғылық капиталдың сомасы
заңдылықтармен шектелмейді.
Коммерциялық ... ... ... ... ... филиалдарын,
өкілеттіктерін, сондай-ақ еншілес банктерін аша алады.
Банктің филиалы – филиал туралы ... ... ... банктік операцияларды жүзеге асыруға құқылы және өзінің ... ... бар ... ... ... ... ... мекеме.
Банктің өкілеттігі – банктік операцияларды жүзеге асырмайтын, яғни
банктік тапсырмасымен және оның атынан әрекет ... ... ... тыс ... ... тұлға болып табылмайтын банктің құрылымдық
бөлімшесі.
Еншілес банк – жарғылық капиталдың елу пайыздан астамы бас ... және ... ... ... ... бар, заңды тұлға.
Сонымен, Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі ... ... ... ... ... 3-кестеден көруге болады:
3-кесте
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі
банктер.
| |01.01. |01.01. |01.01. |01.01. |01.01. |
| |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 ... ... | | | | | ... барлығы |184 |130 |101 |82 |71 ... ... | | | | | |
| ... |4 |4 |4 |6 |1 |
| ... |- |1 |1 |1 |1 ... ... |8 |8 |9 |22 |23 ... | | | | | ... ... | | | | | |
| ... |4 |4 |4 |6 |8 |
| ... |4 |4 |5 |1 | ... банктер |5 |5 |5 |7 |11 ... ... ... ... ... ... алынған.
Қазіргі коммерциялық банктер банктік жүйенің ... ... Олар ... ... ... ... зианды және жеке
тұлғаларға кең көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге
асырады.
Қазіргі коммерциялық ... ... 1990 ... ... бастап
қалыптасты, яғни қазақстандық банктік жүйенің небары 12 жылдық тарихы ... ... ... ... өз ... 1995 жылы ... қабылданған “Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі” және ... 31 ... ... ... ... банктер және
банктік қызмет туралы” Қазақстан Республикасы президентінің заң күші бар
жарлықтарын басшылыққа алады.
1999 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... саны – 71 ... Бұл 1994 жылмен салыстырғандағы
екінші деңгейдегі банктердің өте көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... байланыстыруға
болады. Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктері Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкітің ... ... ... қызмет етеді.
Лицензияның өзіндік стандартты формасы бар және онда ... ... ... түрі ... ... шет ... ... берілетін лицензия әмбебап болып табылады.
Қазақстан Республикасындағы банк қызметінде ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады және т.б. Қазақстандық банктер бағалы қағаздар
нарығында да ... ... ... ... ... ... асыруға алатын лицензиядан басқа
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінен валюталық операцияларды жүзеге
асыруға бас ... ... ... ... ... өз ... ... асыруы үшін қажетті
саналатын банктер қатарымен корреспонденттік қатынастар орнатуға, сондай-ақ
дамыған шет елдерде өз ... мен ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктерге бағалы металдармен
операцияларды жүзеге асыру үшін Қазақстан Республиксының Ұлттық ... ... ... ... өз ... ... үшін Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкінен рұқсат алуда төмендегідей құжаттарды табыс
етеді:
• рұқсат алу үшін ... ... ... жарғысы;
• құрылтайшылық шарт;
• құрылтайшылар жиналысы туралы хаттама;
• үлес қосушылар немесе банк акционерлерінің тізімі;
• құрылтайшылардың қаржылық ... ... ... ... ... ... 2-3 жылға арналған бизнес-жоспары;
• банк басшысының кәсіби жарамдылығы туралы анықтама қағаз;
• банктің бас бухгалтері туралы анықтама;
• жариаланған жарғылық қорға төленген ... ... ... ... басқа дамыған шетелдік тәжірибелер сияқты
жарияланған жарғылық капиталдың ... ... ... капиталдан
айырмашылығы болады. Қазақстандағы банктік заңдарға сәйкес банкті тіркеуге
алу үшін жарияланған ... ... ... кем емес ... ... ... ... бағалы металдар немесе басқа да ... ... ... Ал қалған сомасы, яғни 50%-ға жуығы жыл бойына
салынуға тиіс.
Жарияланған жарғылық ... ... ... ... ... ... корреспонденттік шотына түсіріліп, ал ... ... ... акционерлердің жалпы жиналысындағы бірлескен түрде бағалауына
байланысты акті бойынша қабылданады.
Қазақстандағы коммерциялық банктердің көбінің қаржылық ... Әлі де ... ... ... ... банктер қатары өсіп
отыр. ... ... ... ... ... ... саны 1996 жылдың 10.10. – 56; 1997 жылдың 01.01. – 35; 1998 ж.
01.01. – 25; 1999 ж. 01.01. – ... ... ... өз ... банк ... ... ... Республикасы заңдарына көзделген жағдайларды
тоқтата алады. Банкті ашуға берген рұқсаты келесідей негіздерге ... ... ... ... шарт пен банк ... ... ... отырған
заңдарға сәйкес келмеуі;
• банк қызметіне байланысты жалған мәліметтер болуы;
• банк жетекшілерінің кәсіби жарамсыздығы;
• рұқсат берген күннен бастап өз ... 6 ... ... ... ... пруденциалдық нормативтердің жүйелі түрде бұзуы;
• банк заңдылықтарында, сол сияқты жарғысында ... ... ... ... ... ... ... жарияланған жарғылық қордың төменгі
сомасын төлемеуі;
• құрылтайшылардың қаржылық жағдайларының тұрақсыздығы.
Банктің ашылуына берілген лицензияның қайтарылуы, банктің ... ... ... ... ... ... ... басқару
құрылымына және оның функционалдық бөлімшелері мен әртүрлі ... ... ... ... алу ... ... ... қызметіне
тиімді жетекшілік етуді қамтамасыз етеді. Банктің құрылтайшылары басқару
органына тікелей қатысады.
Акционерлік коммерциялық банктің ең жоғарғы ...... ... ... табылады. Акционерлердің жалпы жиналысы жылына бір рет
шақырылып отырады. Бұл жиналыста мынадай міндеттер шешіледі:
• банктің жарғысына өзгерістер еңгізу;
• банктің ... ... ... ... Кеңесін сайлау;
• банктің жылдық есеп-қисабын бекіту;
• банктің табысын бөлу;
• банктің құрылымдық ... ... ... құру және тарату.
Екінші басқару органы – банктің қадағалау кеңесі болып ... ... ... – банк ... ... ... органы ретінде,
келесідей міндеттерді ... ... ... бекітеді; Басқарма
немес Басқарма төрағасының шешімі бойынша жасалған мәмілерді бекітеді.
Келесі басқару органы – бұл ... ... ... ...
атқарушы немесе өкілетті орган, яғни ол ... ... ... құралады және олардың ... ... ... мыналар жатады:
• банктің стратегиялық мақсатын анықтау;
• банктің саясаттарын жасау;
... ... ... ... комитеттерді құру;
• ссудалық және инвестициялық операцияларға бақылау жасау.
4-
кесте
Басқарма төрағасы – бұл банктің бірінші ... ... ... ... банк ... ... ... асырады. Банк төрағасына келесідей
міндеттер жүктеледі:
• банктің ... ... ... ... ... ... және нұсқаулар беру;
• барлық мемлекеттік және басқа да органдарда, басқа банктерде, оның
ішінде шетелдік банктерде банк қызметіне қатысты барлық ... ... ... ... банктің мүлкіне және қаражаттарына ей болу;
• банктің штаттық жұмысшыларының саны мен құрылымын бекіту;
• еңбек келісім ... ... ... ... ... ... комиссия – банк қызметіне бақылау жасаушы органы болып
табылады.
Несиелік комитет – бұл ... ... ... жасаушы органы.
Банктің функционалдық құрылымына барлық департаменттер мен бөлімдер
жатады.
Қызмет ... кадр ... заң ... ... ... ... ... және т.с.с. кіреді.
Акционерлік банктің басқау құрылымы 4-кестеде берілген.
5-кесте. Коммерциялық банктің ұйымдық
құрылымының типтік ... ... ... ... ... ... ресурстарын қалыптастыру
операциялары
Коммерциялық банктер бір жағынан, шаруашылық суббъектілердің уақытша
бос ақшалай қаражаттарын тартатын болса, ... ... бұл ... ... мен ұйымдардың әр түрлі қажеттірін қанағаттандыратын
арнайы ... ... ... ... операциялық негізінде оның
қызметінің жүзеге ... үшін ... банк ... ... ... ... ... ресурсына» қарағанда кең ұғымды
білдіреді. Банк ресурстары тек ... ғана ... сол ... ... да
активтік немесе комиссиондық операцияларды қаржыландыру үшін пайдаланады.
Жоспарлы экономиканы әкімшіл және әміршіл басқару ... ... ... ... ... ... көрінісі байқалды.
Юарлық кәсіпорындар, ұйымдар және мекемелер заңды түрде мемлкеттік банк
мекемелерінде өздерінің ресурстарын ... ... ... тиіс ... ... мен мекемелердің ресурстары іс жүзінде ақысыз тартылды.
Тек кооперативтік кәсіпорындарда ғана жартылай мөлшерде төленді. Осындай
жағдайларда ... ... ... қоры ... ... түсінік
қалыптасты. Жалпы мемлекеттік қарыз қор халық ... ... ... ... ... мемлекеттің ықпалымен жинақталған қаражаттар жиынтығын
білдіреді. Демек, олар банк ... ... ... Несиелік қорды
орталықтан бөлу сипаты банк ресурстарының құрылымдарына ... әсер ... ... де банк ресурстары меншікті және ... ... ... меншікті қаражаттарға: жарғылық, резервтік, негізгі
құралдар, амортизациялық және банк ісін ... ... ал ... ... бюджет қаражаты, кәсіпорындардың, ұйымдардың есеп
айырысу және ағымдық шоттардағы қаражаттары және халықтың ақшалай жинақтары
жатты. Осындай жағдайларда банк ... ... ... мемлекеттің
қарыз қоры осы нарықтың бір бөлігін құрады.
Бүгінгі таңдағы банк ресурстары нарығының ... ... бар ... ... ... банктердің қызметінің
тұрақтылығы үшін, ең бастысы, олардың баланстары ... ... ... ал
оның қамтамасыз етілуі, банктік баланстары өтімді болу ... ал ... ... ... ресурстар мен несиелік жұмсалымдар арасындағы
көлемі және мерзімі ... ... ... ... ... ... ... пайда болуымен қатар бағалы қағаздар нарығы
қалыптасады. Сөйтіп банктер жаңа қызмет түрлері ретінде бағалы ... ... және ... ... ... ... жасай бастады.
Бұл, яғни банктің ресурстық құрамына тек қана ... ... ... сол
сияқты тауарлы-материалдық құндылықтар және бағалы қағаздар кіреді дегенді
білдіреді. Ұлттық (орталық) банкіміз ... ... ... ... банктердің ресурстарының бір ... ... ... ресурстардан да құралады.
Демек, коммерциялық банктер ерекше бір кәсіпорын ретінде делдалдық
қызметке байланысты, ... ... ... ақшалай ресурстарды сатып
ала отырып, оны ... ... ... ... және халыққа сатып
отырады.
Банк ресурстары – бұл ... ... ... ... және барлық активтік операциялар бойынша банк өтімділігін
қамтамасыз ету және пайда табу ... ... ... ... және ... қаражаттарының жиынтығы.
Нарықтық қатынастарға өту барысында банктік ресурстарының құрылымында
біршама өзгерістер болуда. Меншікті ... ... ... ... ... ... резервтік қоры, сол сияқты
қосымша қорлары кіреді. Тартылған қаражаттардың жаңа түріне: Ұлтық банктен
және ... да ... ... ... ... басқа да банктердің,
корроспондентік шоттағы, депозиттік шоттардағы қаражаттары, облигацияларды
сатудан түскен қаражаттар, ... ... ... ... үшін
алынған тауарлы-материалды құндылықтар жатады.
Коммерциялық банктердің ресурстарының құрылымы олардың мамандануына,
әмбебаптығы мен қызметінің ... ... ... ... ... ... ... Банктің меншікті капиталы.
2) Банктің заемдық және тартылған қаражаттары.
Банк ... ... ... ... ... тартылған
қаражаттарға қарағанда өте төмен болғандықтан барлық қаражаттарға деген
қажеттіліктің 10%-ға жуық ... ... ал ... ... ... үлесіне тиеді.
Коммрециялық банктердің меншікті капиталының рөлі мен шамасы, басқа
қызметпен айналысатын кәсіпорындар және ... ... ... ... ... капиталы банктің тұрақтылығын қамтамасыз етуде
маңызды. Банктің бастапқа ... ... ... ... көмегімен банк
қызметіне байланысты алғашқы шығындар: жер, ғимарат, құрал-жаббдықтар,
жалақыға жұмсалатын және т.б. ... ... ... меншікті
капиталсыз банктің қызметін бастау мүмкін ... Осы ... ... банкте қажетті резервтер құрылды. Сонымен қатар, банктің меншікті
капиталы ұзақ ... ... ... басты көзі.
Меншікті және тартылған коммерциялық банк ресурстары Ұлттық банкте
ашылатын корреспонденттік шотта көрсетіледі. Бұл ... шот, ... ... ... ... ал ... бойынша несиелік жұмсалымдар беріледі.
Демек, дебеттік қалдықтың шамасы банктің бос ... ... ... блс ... ... ... ... жұмсалмаған оның
ресурстарының шамасын білдіреді. Осы бос резервтер сомасы қаншалықты жоғары
болса, банктің ... ... ... ... пайдасы төмен болады.
Керісінше, егер бос жатқан қаражаттарының шамасы аз ... онда ... ... ... ... ... да, ... коммерциялық банк өзінің
корреспонденттік шоттағы қалдығын үнемі ықшамдауға ұмтылады.
Банктің меншікті ...... ... тұрақтылығын, коммерциялық
және шаруашылық қызметін қамтамасыз ету үшін құрылған банктің әр ... мен сол ... ... қызметінің нәтижесіне байланысты және өткен
жылдардағы бөлінбеген ... ... ... құрылымы бірдей емес, себебі, оларға әсер
ететін әр түрлі факторларға, атап ... ... ... ... ... ... бағасын нығайту мақсатына және банк
саясатына байланысты жыл ... ... ... ... ... ... ... капиталы мынадай
баптар құрайды:
Ø Жарғылық капитал;
Ø Резервтік капитал;
Ø Қосымша капиталдар;
Ø Банк операциялары бойынша ... ... ... ... ... банк пайдасы.
Банктің жарғылық капиталы банктің заңды тұлға ретінде ... ... және өмір ... ... ... ... ... төменгі мөлшері Қазақстан Ұлттық банктің пруденциялдық
нормативтерімен ... ... ... ... ... ... ... жарналары немесе пайлары сомасынан тұрады.
Қазақстанда екінші деңгейлі банктер мынадай екі ұйымдық формаларда
құрыла алады:
Ø ... банк ... Пай қосу ... яғни ... шектеулі серіктестік
формасында.
Пай қосу арқылы ... ... ... ... ... ... анықталған пайшыларының жарнасынан құралып, олар қосқан
жарналары көлемінде жауапты ... ... ... ... ... ұлғайту, тек қана пай қосушылардың санының өсуі есебінен жүзеге
асырылады. Алайда, акционерлік банктер өздерінің жарғылық капиталын ... ... ... ... сол ... бұрынғы шығарылған
акцияларының бағасын өсіреді.
Меншікті капиталдың құрамдас ...... ... ... ... шығару есебінен құрылған банктің жарғылық капиталын ... ... деп ... ... капитал көлемі акцияны
ұстаушылар – ... ... ... ... ... ... – банктің жарғылық капиталына үлес қосқандығын куәландыратын,
дивидент ... және ... ... ... ... құқық беретін бағалы
қағаз.
Акционерлік ... ... әр ... әр ... ... ... мынадай түрлерге бөлінеді:
а) меншікті акционерлік капитал, яғни бұл жай және артықшылығы ... ... ... қаражаттардан, үнемделген капитал және
бөлінбеген пайдадан тұрады;
ә) ... ... яғни ... ... әр ... ... ... төлеуге, қайтарылмаған қарыздың орнын жабуға арналады;
б) бантің ұзақ ... ... ... мерзімді вексельдері,
облигциялары).
Ашық типтегі банктің акциясы ... ... да ... ... Жабық типтегі банктің акциясы қатаң түрде белгіленген
тізім бойынша немесе құрылтайшылардың арасында бөлінеді.
Банктің жай ... ... ... таза табысынан дивиденд алып
отыруға, оның жойылуы барысында тиісті мүлкіне ие ... ... ... ... ... беруге құқылы.
Банктің артықшылығы бар акцияларын иеленушілер тұрақты ... ... алып ... ... кезекте банктің жаңа акцияларын сатып алуға
және оның жойылуы барысында бірінші болып ... ... ... алуға құқылы.
Сонымен қатар, банктер қаражат тарту мақсатында облигацияларды
шығарады.
Жалпы, банктің ... ... ... ... ... ... қағаздардың проспект эмиссиясын дайындау ... ... ... ... эмиссиялауды тіркеу,
3) банк-эмитенттің бағалы қағаздарын тіркеу,
4) ... және ... ... ... ... ... акциялары мынадай жағдайларда шығарылады:
- банкті акционерлік формада ... ... ... ... ұлғайту үшін қосымша акциялар шығару.
Бакнктің меншікті қаражаттарының ... ... қор ... ... – банк ... ... болуы мүмкін зияндардың орнын жабу мақсатында
құрылған қаражат ... ... қор ... ... ... етуін қамтамасыз етеді.
Резервтік қордың шамасы заңды түрде жарғылық капиталға ... бір ... ... 25% мөлшерінде құралатын болса, оның мөлшері жарғылық
қормен теңескен жағдайда жарғылық капиталға аударылады. Резервтік ... ... ... банк ... ... Кейде банкте пайда болмаған
жағдайда резервтік қор есебінен бантің ... бар ... ... ... капиталдар – негізгі құралдардың тозуына байланысты аударымдар
есебінен және ... ... ... ... бөлу ... ... ... – негізгі қорларды қайта бағалау ... ... ... ... қоры, яғни ұлттық валюта мен шетел ... ... ... ... ... ... қайта бағалау
қоры шетел валютасында жарғылық капиталды қалыптастыру барысында маңызды.
Келесі қорға жекелеген ... ... ... ... ... ... арнайы резервтер жатады. Мұндай резервтерге: ... ... және ... қағаздардың құнсыздануына байланысты құрылған
резервтер жатады.
Бөлінбеген ...... ... дивидентті төлегеннен кейін және
резервтік қорға аударғаннан ... ... ... ... меншікті капиатлын ұлғайту жолдарына мыналар жатады:
- банк пайдасы;
- акциялар шығару;
- құрылтайшылар және пай ... ... ... олигациялар шығару жатады.
Банктік капитал банктің ... ... ете ... ... ... кепіл болады және банктің басынан кешетін әр алуан
тәуекелдердің зардаптарын ретке келтіретін ... көзі ... ... ... ... меншікті капиталы мынадай қызметтер атқарады:
- қорғаныс қызметі;
- ... ... ... ... ... ... ... қызметі.
Банктің меншікті капиталының қорғаныс ... оның ... ... ... ... және ... ... сипаттайды. Банктің меншікті капиталы қаншалықты жоғары
болса, соғұрлым банк өтімді болып ... Банк ... ... ... оның ... ... ... зиян шекпейді.
Банк капиталының қорғаныс қызметі – банктің салым иелеріне жәрдем ақы
төлеу мүмкіндігін ғана ... сол ... ... ... ... жағдайда
зияндарды жабуға қызмет етуін сипаттайды. Сондықтан да, оның ... ... ... жол ... ... қызметі – меншікті капиталдың ең
басты қызметін білдіреді.
Банк капиталының шұғыл қызметі қорғаныс қызметіне ... ... ... ие болып табылады. Оперативтік ... жер, ... ... ... ... қаражаттарды жұмылдыруды, сондай-ақ
көзге көрінбейтін зияндар жағдайына байланысты резервтер ... ... ... ... көздері, әсіресе, банктік қызметтің басталуы ... ... бұл ... бір ... ұзақ ... ... әр ... резервтерді құрауға жұмсалады.
Қаржы және салым ... ... ... ... ... меншікті капиталы реттегіш қызметті атқарады. Бұл қызмет
қоғамның мүдделерімен, сол ... банк ... ... ... ... ... және ережелерге тікелей байланысты. Банк
капиталының ... ... ... ... ... баға ... оны ... жүзеге асырады.
Банктің меншікті капиталына қатысты ережелер, оның ең төменгі мөлшеріне
қойылатын ... ... ... ... және ... ... ... алу шартын қамтиды. Қазақстан ... ... ... нормативтерде банктің меншікті капитал ... ... ... ... ... ... және инвестициялық
операцияларға байланысты шектеу мақсатында ... ... ... Кез ... банк ... ... қарсы, не
болмаса зияндардың орнын жабу үшін ... ... ... ... ... көрсету болып табылады. Мұндай қызметтер тәуекелмен
байланысты болатындықтан, банк ... ... ... тәуекел
дәрежесін есепке алатын активтік айналымды авансылаумен ... да, бұл ... ... ... ... қызметі деп атайды.
Бұл қызметті атқара отырып, өзінің ... ... ... ... ... және ... ... бағалы қағаздар сатып
алуға, басқа да ... ... және ... да ... ... ... банктер өз несие берушілерін зияндардан қорғайды.
Резервтік қызметі. Тәуекелдер тек активтік операцияларға ғана емес,
сондай-ақ ... ... да ... болып келеді. Пассивтік
операциялардан туындайтын тәуекелдерді ... үшін ... ... есебінен міндетті резервтер ретінде Орталық банкте резервтерін
құрайды.
Банктердің ресурстарының тапшылығына ... ... ... ... сияқты, активтік операциялардан болатын тәуекелдердің орнын
толтыру үшін арнайы ... ... ... ... ... ... ... айналым қызметіне жатпайтындықтан, оларды басқа қысқа қызметі ... ... ... ғана ... ... ... резервтік қызметі тәуекел қызметі тәуекел
активтерлің байланыссыз, банк капиталының ... ... ... ... ... ... жеткіліктілігі. Банктің меншікті
капиталының жеткіліктілігі ұзақ ... бойы ... ... және
банктер мен оны реттеуші ұйымдар арасындағы пікірталасқа айналып келеді.
Банктер өздерінің активтерін арттыру үшін капиталдың төменгі ... ... ... Банктердің банкроттығы ондағы басқарудың нашарлығынан
болуы мүмкін, себебі банкті жақсы басқарса, ол төменгі ... ... ... ... ... пікірлер бар.
«Капиталдың жеткіліктілігі» термині банктің жалпы тұрақтылығын және
оның тәуекелге бару ... ... ... ...... ... ... тәуекел дәрежелері ескерілген банк активтеріне
сәйкес болуға тиісті. Сондай-ақ, коммерциялық банктер өз ... ... ... тыс ... ... ... Өйткені, ол банктің
қызметіне кері әсер етуі мүмкін. ... көбі ... ... ... тартуға ынтасыз болып келеді. Сондықтан банк ... ... ... және ... ұйымдары, екінші жағынан, банк капиталы мен
коммерциялық ... ... да ... ... ... ... табуға тырысады.
Банктің ресурсындағы меншікті капиталдың өте төменгі үлесінде болуы да
дұрыс емес, себебі ол банктің салым иелері алдындағы ... беру ... ... ... меншікті капиталын ұлғайтуға негіз болатын мынадай факторларды
ескеру қажет:
- ... ... ... ... ... ... ... өзгеруіне, қарыз алушының несиелік
қабілетінің нашарлауына байланысты, олардың нарықтық құндары өзгеріп
отырады;
- банк көбіне тұрақсыз қысқа мерзімді қарыз көздеріне ... ... ... көбі ... ... ... қайтарылып алынуы мүмкін.
Сондықтан, кез келген саяси немесе экономикалық ... ... ... ... ағылуына себеп болуға тиіс. Бастапқыда банк
капиталының активтерге ... ... ... 20% ... ... ал
қазіргі ның шамасы 12%-ды (пруденциялдық нормативтердегі к2-нің мәні)
құрайды. Бұл ... банк ... ... қабілетінсіздік тәуекелдің
уақыт өте келе арта түсетіндігін көрсетеді. Себебі, банк ... ... ... әлі де ... өз ... еместігін
ескерсек, онда болашақта оның орнын жабатын меншікті капитал ... ... банк ... ... ... ... банк жүйесін
қолдайтын басты шарттардың біріне жатады.
Банктердегі немесе жалпы банктік ... ... ... тура ... ... ... қарастырылған қызметтердің орындалуы үшін, салым
иелері мен ... ... ... үшін капитал жеткілікті мөлшерде
болуы қажет. Қажетті капиталдың сомасы банктің тәуекел ... ... ... ... егер ... ... несиелерінің тәуекел дәрежесі өте
жоғары болса, онда банкке көп мөлшерде қорлар құруға тура келеді. ... ... ... анықтай отырып, банк алдында мынадай міндеттер
тұрады: тәуекелдің артуына байланысты өз ... ... ... ... ... тәуекел деңгейі төмен болып келетін активтерге өз ... ... ме? ... ... банк ... оның ... ... сапасына, қызметіндегі саясатқа және ... ... ... ... ме, жоқ па? ... ... ... туындайды.
Банк меншікті капиталын бағалау әдістемесі туралы сұрақ 80-ші жылдардың
екінші ... ... ... ... да ... пікірталас
туғызған болатын. Сөйтіп, 1988 ж. Базель ... ... ... біртұтас капитал есебі және капитал стандарты туралы келісім
шарт» негізінде «Кук коэффиценті» деп ... ... ... іс ... ... 1993 жылдан бастап күшіне ... ... ... ... ... ... біздің Қазақстан Ұлттық
банкінде пруденциялдық норматив қатарында пайдаланылуда.
Кук коэффициенті банк капиталы мен оның ... тыс ... ең ... ... ... ... Мұндағы меншікті капитал
екі элементті қамтиды: ... және ... ... Олардың
жеткіліктілігіне баға беру үшін, ... мен ... ... ... таңдап алынған. Мұндай тәсіл баланстан тыс
операциялардың іске қосылуын ... ... ... төменгі тәуекелді
активтерге қаражаттар жұмсауды ынталандыра түседі.
Базель ... ... ... капиталы екі деңгейге бөлінеді: I
деңгейлі капитал ждәне II ... ... ... капиталға: қарапайым акциялар, бөлінбеген пайда, сол сияқты
еншілес ... ... ... шегерілген материалдық емес
негізгі капитал ... ... ... ... капиталға: несиелер бойынша зияндарды жабуға
арналған резервтер, мерзімсіз артықшылығы бар ... ... ... ... ... ... бекіткен нормативтік коэффицентіне сәйкес, екінші
деңгейдегі ... ... ... ... пруденциялдық
нормативтер қатарында банк капиталының жеткілікті коэффициентің белгілейді.
КЕСТЕ
Банктің тартылған қаражаттары. Банк ресурстарының құрылымында ... ... ... қаражаттармен салыстырған өте жоғары, олардың
есебінен банктің активтік операцияларының басым бөлігі жүзеге асырылады.
Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты, ... ескі ... ... ... бос ақшалай қаражаттарды тартудың дәстүрлі емес тәсілдерінің
болуы, тартылған қаражаттар құрылымын толығымен өзгертті десе де ... ... ... ... ... жинақтау тәсілдеріне
байланысты үлкен екі топқа бөледі:
Ø депозиттік қаражаттар;
Ø депозиттік емес тартылған ... ... ... ең көп ... ... ... банк үшін ... арзан ресурс көзі болып табылады.
Депозит – бұл ... ... және ... ... ... бір шотқа салған және өздері пайдалана алатын қаражаттары.
Депозиттік емес ... ... – бұл ... ... ... немесе өздерінің меншікті бағалы қағаздарын сату жолымен тарататын
қаражаттары.
Депозиттік емес банктік ... ... мен ... ... Біріншіден, олар персоналдық емес, яғни банктің ... ... ... ... ... ... тарту
инициативасы банктің өзінен туындайды.
Депозиттік емес тартылған ресурстармен көбіне ірі ... ... ... ... емес ... ірі сомада сатып
алынатындықтан да, оларды көтерме сауда ... ... ... операциялар активті және пассивті болып бөлінеді. ... ...... ... бос ақша ... басқа
корреспондент-банктердегі шоттара орналастырумен байланысты операциялар.
Олар банктің өтімді активтері ретінде, яғни ... ... өте ... ... ... ... – бұл клиенттердің уақытша бос ақша
қаражаттарын белгілі уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартумен ... Бұл ... ... ... ... пассив жағының
көп бөлігін алады және банктік ресурстар қалыптастырудың негізгі көзі.
Қазіргі банктік ... ... ... және депозиттік
емес ресурстардың шоттарының әр түрлері кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы
бәсекелестік нарықта банк қызметтерін едеген ... ... ... және ... ... мен уақытша бос қаражаттарын
банктік шоттарға тартуға ұмтылуына жағдай жасайды.
Экономикалық мазмұнына қарай депозиттерді мынадай топтарға бөледі:
Ø ... ... ... ... ... ... ... салымдары;
Ø бағалы қағаздар;
Сондай-ақ, оларды мынадай белгілеріне байланысты жіктеуге болады:
• мерзіміне қарай;
• салым иелерінің категорияларына қарай;
... салу және ... алу ... ... пайыз төлеу тәсіліне қарай;
• банктің активтік операциялары бойынша жеңілдіктер алуына қарай;
• тағы басқалар.
Салым иелерінің категорияларына байланысты депозиттік ... ... ... жеке ... ... ... және акционерлік қоғамдардың шоттарына;
Ø жергілікті билік ұйымдарының шоттарына;
Ø қаржылық мекемелердің шоттарына;
Ø шетелдік азаматтардың шоттарына.
Талап етуіне дейінгі депозиттер – бұл салым ... ... ... байланысты әр түрлі төлем құжаттар арқылы қолма-қол ақшаларын алатын
әр түрлі шоттардағы қаражаттар.
Отандық банктік ... ... ... ... ... мыналар
жатады:
§ мемлекеттік, акционерік кәсіпорындардың, сондай-ақ әр түрлі шағын
коммерциялық құрылымдардың ағыдық ... ... әр ... мақсатқа тағайындалған қорлардың қаражаттары;
§ есеп айырысудағы қаражаттар;
§ ... ... ... және ... ... ... ... корреспонденттік шоттарындағы қаражат қалдықтары.
Талап етуге дейінгі депозиттік шоттардың артықшылығы олардың иелері
үшін ... ... ... сипатталады. Талап етуге дейінгі
депозиттік шоттарға қаражаттар, шаруашылық және ... да ... ... ... және ... ... – бұл шот бойынша пайыз мүлде төленбейді немесе ... ... ... ... осыдан келіп талап етуге дейінгі шоттардың
мынадай өзіндік ерекшеліктері ... ақша салу және оны алу кез ... ... ... да ... ... шот иесі ... осы шотты пайдаланғаны үшін пайыз түрінде немесе
коммиссиондық ақы алып отырады;
Ø банктер талап етуге ... ... ... ... үшін өте ... ... ... төлейді, кейде төлемеуі
де мүмкін;
Ø талап етуге дейінгі депозиттер бойынша, коммерциялық банк Орталық
банкте сақталатын міндетті резервтерге жоғарғы ... ... ... – бұл ... ... бір ... және пайыз төлеу
шартында орналастырылған клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттары.
Бұл ... түрі ... ала ... ... немесе мерзім бойынша
алынуы мүмкін. ... ... ... ... ... бірақ
қолма-қол ақша түрінде еркін аударылады немесе ағымдағы шотқа ... ... ... бұл ... ... болса, онда шот иесі айып-пұл
төлеуге міндетті.
Бұл салымның ерекшелігі – талап еткенге дейінгі ... ... ... ... ... ... белгіленеді.
Депозиттің бұл түрін алдын ала хабарлау негіщінде немесе уақыты жеткен
кезде салым иесі ала ... ... ... ... ... ... Мерзімді депозиттерді басқа шоттарға аударуға болады.
Мерзімді депозиттер мынадай топтарға бөлінеді:
Ø меншікті-мерзімді депозиттер;
Ø алдын ала алуы ескертілетін мерзімді депозиттер.
Меншікті-мерзімді депозиттер ... ... ... жіктеледі:
§ 30 күнге дейінгі;
§ 30 – 90 күнге дейінгі;
§ 90 – 180 ... ... 180 ... ... ... 360 ... жоғары.
Мерзімді депозиттер бойынша, салым иесінен алдыны ала хабарлау депозиті
бойынша міндетті түрде өтініш талап етеді. Өтініш беру уақыты ... ... және ... ... ... ... пайыз белгіленеді. әдетте,
алдын ала алуын хабарлау ... жеті ... ... ... келеді.
Мерзімді депозиттердің мынадай ерекшеліктері болады:
Ø есеп айырысу үшін ... әрі ... ... ... ... айырысу құжаттары толтырылмайды;
Ø шоттағы қаражат баяу айналады;
Ø тұрақты пайыз ... ... ... ең ... ... ... ... тарапынан реттеліп
отырады;
Ø ақшаны алу туралы салым иесінің ... ала ... етуі ... бұл ... қаражаттар бойынша ең төменгі мөлшерде резервтер
белгіленеді.
Жинақ салымдары – ... ... ... бір ... ... ... жоқ, ... алуда ескертуін талап етпейді, салымның
жоғары шегі шектелген, ақшаны салу және алу ... ... ... ... үшін ... ... қосымша жұмыстарды талап етеді: операцияны
ресімдеу қиынырақ, кітапшаны жоғалту және ұрлатып алу жағдайына сай ... ... ... ... және т.б. ... көмегімен жасалған жеке
бет шоты туралы көшірмесі негізінде жинақ салымдармен ... ... ... ... ... және ... ... депозиттік ресурстардың
біршама тұрақты бөлігін білдіреді.
Жинақ салымдардың тұрақты мерзімі болмайды. Бұл ... ... ... ... қарағанда төменгімөлшерде пайыз ... ... ... ... ... ... салымдардың мынадай ерекшеліктері болады:
Ø
-----------------------
Несие жүйесі
1 Банктік жүйе
Прабанктік жүйе
Эмиссиялық банктер
Эмиссиялық емес банктер
Мамандандырылған қаржы-несие институтары
Пошталық - ... ... ... банк
Аймақтық эмиссиялық банктер
Мамандандырылған банктер: инвестициялық, инновациялық, ипотекалық, тұтыну
несиелік.
Лизингтік фирмалар, Факторингтік фирмалар, ломбардтар, несиелік одақтар,
сақтандыру компаниялары, қарыз жинақ бірлестіктері, зейнетақы ... ... ... ... ... áîéûíøà æ¸íå êîìèññèÿëûº àºû ò¼ëåóìåí
æ¾ðãiçiëåòií îïåðàöèÿëàð (òàçà
áàíêòiê ºûçìåò)
Àêòèâ-ïàññèâ îïåðàöèÿëàðû (êîìèññèÿëûº-äåëäàëäûº)
1 Êëèåíòòi» òàïñûðóû áîéûíøà
æ¸íå ñîíû» åñåáiíåí áàíê
æ¾ðãiçåòií ... ¼ç ... æ¸íå ¼ç ... ... îïåðàöèÿëàðû
Àêòèâ îïåðà-öèÿëàðû (ºàðàæàò îðíàëàñòûðó)
2 Áàñºà ê¼çäåðäåí ºàðàæàò ... ... ... ... ... ... ... ºûçìåò ê¼ðñåòó
àðºûëû ºàðàæàòûí òàðòó
°êiìøiëiê øàðóàøûëûº á¼ëiìi
Êàññàëûº îïåðà-öèÿëàð ... ... ... ... ... ... ... á¼ëiìi
3 Èíêàññàöèÿ
Инкассация
4 Îïåðàöèÿ á¼ëiìi
Операция бөлімі
Заң бөлімі
5 Çà» ... Òðàñ ... ... Êàäðëàð á¼ëiìi
Кадрлар бөлімі
Áà¹àëû ºà¹àçäàð á¼ëiìi
Есеп айырысу операциясы
²ûçìåò ê¼ðñåòó
á¼ëiìi
Åñåïòåó-îïåðàöèÿ-ëûº áàñºàðìà
Äåëäàëäûº îïåðà-öèÿëàð áàñºàðìàñû
Äåïîçèòòåð æ¸íå åñåï àéûðûñó øîòòàðû-íû» á¼ëiìi
²îð á¼ëi-ìi
²ûñºà ìåð-çiìäi ... ... ... íåñèå á¼ëiìi
Âàëþòà á¼ëiìi
Øåòåë êîððåñ-ïîíäåíòòiê øîòòàð á¼ëiìi
8 Äåïîçèòòiê
îïåðàöèÿëàð
9 áàñºàðìàñû ïîçèòòiê
îïåðàöèÿëàð
áàñºàðìàñû
Депозиттік операциялар басқармасы
3 ... ... ... Áàíêòi» Áàñºàðìàñû
Íåñèå êîìèòåòi
Òåêñåðó êîìèòåòi
Àêöèîíåðëåð æèíàëûñû
Áàñºàðó
²ûçìåòòåð
Äåïàðòàìåíòòåð,
á¼ëiìäåð
Ò¼ðà¹à
îðûíáàñàðëàðû
Áàñºàðìà
ò¼ðà¹àñû
Áàñºàðìà
Áàºûëàó êå»åñi
Íåñèåëiê
êîìèòåò
Ðåâèçèÿëûº
êîìèòåò
Àêöèîíåðëåðäi»
æàëïû
æèíàëûñû
Облыстық (аумақтық) басқармалар
Ø Ұлттық банкінің тәуелсіз ... ... ... ... ... фабрикасы.
Ø Бағалы қағаздар фабрикасы.
Ø Приборлық бақылаудың мемлекеттік инспекциясы.
Ø Қазақстандық банкаралық есеп айырысу Орталығы.
Ø ... және ... ... Орталығы.
Ø Банктік сервистік бюро, т.б.
Департаменттер, дербес басқармалар және бөлімдер
Ұлттық банкінің орталық аппараты
Басқарма Директорлар кеңесі
Төраға
Төрағаның ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917-1920 ж.ж Кеңес мемлекетіндегі мәдени құрылыс48 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы63 бет
Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы186 бет
Адамның даралық психологиялық сипаттары19 бет
Азаматтық қоғамның қалыптасуының теориялық кезеңдері33 бет
Азаматтық қоғамының экономикалық жүйесі43 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь