М. Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора

Мазмұны

1. Кіріспе

І Тарау. М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора.

1.1. Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің қолданылу ерекшеліктері.

1.2. Анафора мен эпифораның лексикалық синоним сөздерде қолданылуы.

ІІ Тарау. М.Мақатаев өлеңдеріндегі фразеологиялық анафора мен эпифора.

2.1. Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен эпифораның
қолданылуы.

2.2. Фразеологиялық анафора мен эпифораның қайталама түрде жасалуы.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

М.Мақатаев өз шығармашылығының алғашқы кезеңінде-ақ тамаша өлеңдерімен, жырларымен қазақ халқына танымал болды.
Мұқағалидың шығармашылығының ең биік шыңы — оның лирикасында. Ақынның терең де мазмұнды, көркем суретті, фәлсафалық ойға толы, сиқырлы ұйқаспен жазылған лирикалық туындылары халықтың көпшілігіне қатты ұнайды және сүйеді.
З.Ахметов сөзімен айтқанда: "Поэзия — сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі. Поэзияда тек тіл мен сөз ғана көркем емес, ой да көркем, бейнелі. Өлең тіліне көркемдік сипат дарытатын, қуат беретін сол ой-сезім теренділігі, өткірлігі, әсерлілігі. Поэзия өмір шындығын асқан ойшылдықпен, ерекше сезімталдықпен ашып көрсетеді, бейнелеп суреттейді десек, тіл, сөз әлгі ақындық, көркем ой-сезімді жеткізудің құралы ғана." [1,5-9]
Ақын өз жүрегінің лүпілі, жырлары арқылы жалпыға тән ой-сезімді білдірген. Ал сол сезім-ой өлең құрылысындағы, бейнелеу, қайталау, теңеу, метафора, анафора және эпифора сияқты көріктеуіш құралдар арқылы беріледі. Мұнда сөз бейнелері мен ақындық толғаныс-тебіреністер арқылы жан сырлары, жүрек лүпілдері айтылады.
М.Мақатаевтың көркемдегіш құралдардың ішінде жиі қолданғаны — айшықтаудың бірі - қайталама. Бұл жайында академик Р.Сыздық: "Шығарма тілін көріктеуде қайталама құбылысы өте ұтымды, әсерлі тәсіл қатарынан табылады. Ол стильдік категорияға жатады. Қайталама дегеніміз - бір сөздің (не текстің, сөйлемнің) бір сәйлемде, не абзац, шумақ сияқты микромәтінде қайталанып келтіру тәсілі", - деген еді. [2,87]
Мұқағали поэзиясының тілі қандай? Оның көркемдік
сипаты, жүректі тебірентер әсерлілігі неде деген мәселені сөз
қолдануындағы көркем тәсілдерінің қайталамаларына байланыстырып айтқан болар едік.
Ендеше, осы қайталама көркем шығармада қолданылуына қарай бірнеше түрге бөлінеді: жай қайталама, еспе қайталама, әдепкі қайталама /анафора/, кезекті қайталама /эпифора/. Мұқағали лирикасында осы қайталамалардың барлық түрі де кездеседі. Оны ақын қолданарында талғампаздық көрсете отырып, орынды жерінде жақсы пайдаланғанын көреміз. Біз жұмыста М.Мақатаевтың поэзиясындағы анафора мен эпифора деген қайталаманың түрлеріне тоқталамыз. Ең алдымен ескертуге тоқталайық:
Әдепкі қайталама, яки анафора (грекше апарһога — биікке шығару) - өлеңнің әр жолы немесе әрбір ой ағымының бір сөзден басталуы. [19, 235]
Кезекті қайталама, яки эпифора (грекше ерірһога — соңынан алып жүру) - өлеңнің әр жолының соңындағы немесе әрбір ой ағымының аяқ жағындағы бір сөздің бірнеше мәрте қайталануы. [3,236]
Ғалым Қ.Жұмалиев анафора мен эпифора жайында: "Анафора - сөйлем басында бір сөздің немесе сөз тіркесінің қайталанып келуі. Өлеңді шығармаларда сөйлемнің әсерлілігін күшейту үшін белгілі бір сөз, сөз тіркесі, жол, тармақ аяғында қайталанады да, эпифора деген атау алады", - деп жазған.[4,135]
Анафоралық және эпифоралық " қайталамаларды сөз колданудың оңтайлы тәсілі ретінде қарастырған академик М.Серғалиев болды. Ол жазушы Ғ.Мүсіреповтің шағын прозасы -әңгімелеріндегі қолданылған қайталамаларды "өзіндік дәстүрі бар тәсіл" деп бағалайды. "Сөйлем басында бір сөздің немесе сөз тіркесінің қайталанып келуі кездейсоқ құбылыс емес. Олар неше рет қайталанып келсе де, тиісті стилистикалық қызмет атқарады. Осындай анафоралық қайталамадагы сөздердің әрқайсысының стилистикалық "жүгінің" салмағы біркелкі болып келе бермейді; әрқайсысының өзіндік қолданылу ерекшеліктері танылып отырады." [5,137] М.Серғалиев анафора мен эпифора поэтикалық шығармаларда ғана емес, прозалық көркем шығармаларда да кездесіп отырады деген пікір берген. Ол осы жайында: "Тегінде, қандай сөйлем болса да — мейлі, өленді сөйлем болсын, мейлі, қара сөзбен келген сөйлем болсын — анафора болуының басты шарты — сол сөйлемнің бірнешеуінің бірдей жеке сөздерден немесе сөз тіркестерінен басталуы болуы керек", - деп жазған.[5,138]
М.Серғалиевтің пікірінше, көркем шығармалардағы анафоралық құбылыстар сөйлем мүшелерінің барлық түрі ретінде келсе, эпифоралық құбылыстарда сөйлем соңындағы сөздердің басым көпшілігі баяндауыш болып келеді. Сондықтан эпифора деп сөйлемнің баяндауышының колданылуын ұғамыз. Өлеңді шығармаларда анафоралық және эпифоралық қайталамаларды сөйлем мүшелері де, сөйлем мүшесі болмайтын жеке сөздер мен сөз тіркестері де тұрғысынан қарастыру жеткілікті болып табылады. [5,141]
Қайталама мәселесі Б.Шалабайдың да еңбектерінде қамтылады. Ол "Көркем проза тілі" атты кітабында: "Шығармада белгілі мақсат көздеп, орынды қолданылған лексикалық қайталамалар көп. Солардың бірі анафоралық және эпифоралық қайталамалар шығарманың көркемдігіне нұқсан келтірмейді, керісінше, текстің көркемдігін арттырып, жазушының дара стилін айқындауға көмектеседі", - дейді. [6,52] Оның пікірінше, анафора мен эпифора жалпы мәтіннің ырғақтық-интонациялық, көркемдік, стильдік бітім-болмысын айқындап тұрады. Ғалым анафоралық және эпифоралық қайталаманың Ғ.Мүсіреповтің шығарма-ларындағы қолданысына талдау жасай келіп, олар шығарма құрылысының ырғақтылығына, әуенділігіне ықпал жасайтындығына назар аударады. "Ырғақтылық - сыртқы әдемілік емес, күшті көркемдегіш әрі мазмұнының оңай ұғынылуына жәрдемші құрал. Өлең құрылысы өзіндік ырғақты, сазды айтылу әуенімен де ерекшеленеді. Ғ.Мүсірепов стиліне тән айрықша ырғақтылық мынадай құралдар арқылы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ахметов 3. - Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, 1973.
212 6.
2. Сыздық Р. Сөз қүдіретті. Алматы: Санат, 1997.-224 б.
141
3. Қабдолов 3. Сөз өнері. - Алматы: Санат, 2002.- 360 б.
4. Жүмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1969. —221 б.
5. Серғалиев М. Сөз сарасы. АлматыгЖазушы, 1989. — 138.
6. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. Алматы:Білім, 1994.—130.
7. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. Қазақ тілінің
стилистикасы. Алматы, 1974. — 199 б.
8. Негимов С. Өлең өрімі. Алматы, 1980. — 136.
9. Мақатаев М. Шығармаларының толық жинағы: Төрт
томдық. Қүраст. Орақазын Асқар. — Алматы: Жалын
баспасы, 2001.- 448 б. Мысалдар ақьш шығармаларының
осы басылымы бойынпіа беріліп аталды.
10.Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, 1998.
- 544 б.
11. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. Алматы: мектеп. – 1995.
12. Белинский В.Г. Собр. Соч. В трех томах. Москва: ОТИЗ, 1948 ж. (Қазақшасын ауд.
Ә.Тәжібаев. Өмір және поэзия). Алматы, 1969.
13. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: Білім, 1994. 224 б.
14. Хасенов Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3-басылуы. Алматы: Санат, 2003. – 416 б.
15. Үркімбаева Н. Ақындық әлем. \\ «Лениншіл жас» газеті. 1987.-11 маусым.
16. Утанова А.Қ. Қазіргі қазақ көркем прозасындағы қайталамалар. Автореферат дисс.
Канд. Филолг. наук. – Алма-ата. 1992.-22 б.
17. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. Алматы: Ғылым, 1970.-336 б.
18. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.
Алматы: Санат, 1997.-256 б.
19. Жұмабеков С. Адамға және адамзатқа немесе (ақын М.Мақатаевтың «Соғады жүрек»
атты екі томдық шығармалар жинағы тыралы), \\ Қазақ әдебиеті, 1983. – 7 қазан.
20. Серғалиев М. Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы. Алматы: Қазақ университеті.
19917 – 80 б.
21. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі зат есімдік синонимдер. Алматы. 1957.
22. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат, 1973, 496.
23. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. А. Мектеп, 1988. – 170 б.
24. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. (Сын) \\ Жұлдыз, №7, 1972.- 204 б.
25. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. 1987.
26. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
27. Қожахметова Х.Қ, Жайсақова Р.Е.., Қожахметова Ш.О. Қазақша –орысша
фразеологиялық сөздік. Алматы: Мектеп, 1988. – 224 б.
        
        Мазмұны
1. Кіріспе
І Тарау. М.Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора.
1.1. Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің қолданылу ерекшеліктері.
1.2. Анафора мен эпифораның ... ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі фразеологиялық анафора мен эпифора.
2.1. Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен эпифораның
қолданылуы.
2.2. Фразеологиялық анафора мен эпифораның қайталама түрде жасалуы.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер ... өз ... ... ... ... өлеңдерімен,
жырларымен қазақ халқына танымал болды.
Мұқағалидың шығармашылығының ең биік шыңы — оның лирикасында. Ақынның
терең де ... ... ... ... ойға ... ... ... лирикалық туындылары халықтың көпшілігіне қатты ұнайды және
сүйеді.
З.Ахметов сөзімен ... ... — сөз ... көркемдік
шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі. Поэзияда тек тіл мен сөз ғана көркем
емес, ой да ... ... Өлең ... көркемдік сипат дарытатын, қуат
беретін сол ой-сезім теренділігі, өткірлігі, әсерлілігі. ... ... ... ойшылдықпен, ерекше сезімталдықпен ашып көрсетеді, бейнелеп
суреттейді десек, тіл, сөз әлгі ... ... ... ... ... [1,5-9]
Ақын өз жүрегінің лүпілі, жырлары арқылы жалпыға тән ... Ал сол ... өлең ... бейнелеу, қайталау, теңеу,
метафора, анафора және эпифора сияқты көріктеуіш құралдар арқылы беріледі.
Мұнда сөз ... мен ... ... ... жан ... ... ... көркемдегіш құралдардың ішінде жиі ... ... бірі - ... Бұл ... ... ... "Шығарма тілін
көріктеуде қайталама құбылысы өте ұтымды, әсерлі тәсіл қатарынан табылады.
Ол стильдік категорияға жатады. ... ... - бір ... ... сөйлемнің) бір сәйлемде, не абзац, шумақ сияқты микромәтінде
қайталанып келтіру тәсілі", - ... еді. ... ... тілі ... Оның ... жүректі тебірентер әсерлілігі неде деген мәселені сөз
қолдануындағы ... ... ... ... ... ... осы ... көркем шығармада қолданылуына қарай бірнеше түрге
бөлінеді: жай қайталама, еспе қайталама, әдепкі қайталама ... ... ... ... ... осы қайталамалардың
барлық түрі де кездеседі. Оны ақын ... ... ... орынды жерінде жақсы ... ... Біз ... ... ... мен ... ... қайталаманың
түрлеріне тоқталамыз. Ең алдымен ескертуге тоқталайық:
Әдепкі қайталама, яки анафора (грекше ...... ... ... әр жолы немесе әрбір ой ағымының бір сөзден басталуы. [19, 235]
Кезекті қайталама, яки ... ... ...... алып ... -
өлеңнің әр жолының соңындағы немесе әрбір ой ағымының аяқ ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев анафора мен эпифора жайында: "Анафора - сөйлем басында
бір сөздің немесе сөз тіркесінің қайталанып ... ... ... ... күшейту үшін белгілі бір сөз, сөз ... ... ... қайталанады да, эпифора деген атау ... - ... және ... " ... сөз колданудың оңтайлы
тәсілі ретінде қарастырған академик ... ... Ол ... ... ... -әңгімелеріндегі қолданылған қайталамаларды
"өзіндік дәстүрі бар тәсіл" деп бағалайды. "Сөйлем басында бір ... сөз ... ... келуі кездейсоқ құбылыс емес. Олар неше
рет қайталанып келсе де, ... ... ... ... ... ... сөздердің әрқайсысының стилистикалық "жүгінің"
салмағы ... ... келе ... әрқайсысының өзіндік қолданылу
ерекшеліктері танылып отырады." [5,137] М.Серғалиев анафора мен ... ... ғана ... ... көркем шығармаларда да кездесіп
отырады деген пікір берген. Ол осы жайында: "Тегінде, қандай сөйлем ...... ... сөйлем болсын, мейлі, қара сөзбен келген сөйлем болсын —
анафора болуының басты шарты — сол сөйлемнің ... ... ... ... сөз тіркестерінен басталуы болуы керек", - ... ... ... шығармалардағы анафоралық құбылыстар
сөйлем мүшелерінің барлық түрі ретінде келсе, ... ... ... сөздердің басым көпшілігі ... ... ... ... деп ... баяндауышының колданылуын ұғамыз. ... ... және ... ... ... ... ... мүшесі болмайтын жеке сөздер мен сөз тіркестері де ... ... ... табылады. [5,141]
Қайталама мәселесі Б.Шалабайдың да еңбектерінде қамтылады. Ол "Көркем
проза тілі" атты кітабында: "Шығармада ... ... ... орынды
қолданылған лексикалық қайталамалар көп. Солардың бірі ... ... ... шығарманың көркемдігіне нұқсан келтірмейді,
керісінше, текстің көркемдігін арттырып, ... дара ... ... - ... [6,52] Оның ... ... мен ... жалпы
мәтіннің ырғақтық-интонациялық, көркемдік, стильдік бітім-болмысын айқындап
тұрады. Ғалым анафоралық және эпифоралық қайталаманың ... ... ... ... келіп, олар шығарма құрылысының
ырғақтылығына, әуенділігіне ықпал ... ... ... - ... ... ... күшті көркемдегіш әрі мазмұнының оңай
ұғынылуына жәрдемші құрал. Өлең ... ... ... ... ... де ... ... стиліне тән айрықша ырғақтылық
мынадай құралдар арқылы жасалады: ... ... ... ... ... ... орын ... лексикалық және
синтаксистік қайталамалар. Көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ырғақтылық әуені бұрынғыдан да
күшейе түседі, айрықша екпінді, әуезді болып келеді. Мысалы: "Жылатқан ... ел, ... ел, ... ел, ... ыстық не бар десеңші".
Осындағы "жылатқан — ... ...... ... ... төрт ... ел ... есімі жеке-жеке тіркесіп, эпифоралық
қайталама жасап тұр." [6,66-67]
М.Балақаев пен Е. Жанпейісов ... ... ... ... ... және ... ... әсіресе, шешендік
өнердің, көркем ... өте ... ... ... бірі ... ... екі ... орайда
эмоционалдық-экспрессивтік қызмет атқарады деп санайды. "Анафора қазақ
тілінде өленді ... ... ... ... қатар айтылған бірнеше
сөйлем, кейде өлең шумағының бірнеше жолы бір ... ... ... ... ... ... ойды күшейтуге, әсерлі етуге болады. ... ... ... ... өлең жолдарының аяқталуы бірдей
болады."[7,178]
М.Балақаев пен Е.Жанпейісов ... ... ... ... бар ... ... бар деп ... "Мақсатсыз айтылған басы артық сөз
көзге шыққан сүйелдей жазу стилін ауырлатып тұрады. Ондайдан безу үшін ... ... ... мен ... ... мен ... топтастырып, ықшамдау
керек, сонда сөзге орын тар болсын, айтқан ойың кең ... ... ... ... ... мен эпифоралардың атқаратын қызмет ауқымы
өте кең. Олар бір өлең ... ... ... ... бір ... ... ойды ... дәл сол нәрсеге, белгілі затқа ... ... ... бір өлеңнің аясында бір сөздің бірнеше қайталануы
оқырманға заттың, оқиғаның негізгі ұйтқысы ... ... ... ... жеткізу
амалынан туындайды.
Қайталама — мәтін құрылымымен тығыз байланыста болатын құбылыс. ... ... оның ... жетілдіретін қайталамалардың қолданылып отыруы ... ... ... ... мен құрылым жағынан аяқталған ... ... ... ... десе, оның құрылымын мәтін композициясы
деп атайды. Олардың бөлшектенуі — мәтін архитектоникасы деп аталады.
Анафоралық және ... ... ... композициясы мен
архитектоникасына да қатысы бар. Олар поэтикалық шығарманың біртүтастығын
қамтамасыз етіп, ойды дамыту, белгілі бір ... ... ... бір ... аңдату сияқты қызметгер атқарады.
1980 жылдардан бастап анафоралық және ... ... ... ... ... тақырыбына бірнеше
диссертациялар жазылды. ... ... ... ... түрлерінің,
солардың ішіндегі анафора мен эпифоралардың ... ... ... ... ... қос ... ... морфологиялық қайталамалардың лексика-грамматикалық құрылымын
қарастырған Т.Б.Қалабаеваның, зат есім, сын ... ... ... ... қазақ ертегілеріндегі ... ... ... дыбыстық, лексикалық,
синтаксистік қайталамалардың көркем ... ... ... ... ... ... синтаксистік қайталамалар, ... және ... ... ... ... ... ... кіреді. Қайталама құбылысы туралы мәлімет І.Кеңесбаев пен
Т.Жанұзақовтың "Тіл ... ... ... де ... ... "сөздің қайталақтауы" деген терминмен белгіленіп, оған
"сөйлемдегі сөз мағынасын күшейту ... ... мән беру ... ... ... тілдерінде оны редупликация деп ... ... ... Э.Д.Сүлейменованың "Тіл білімі сөздігінде" анафора
мен эпифоралар былай анықталған: "Анафора — мәтінде әр жол немесе әр ... бір ... ... ... сөз, ... ... қайталау
арқылы жасалатын стилистикалық сөйлеу айшығы. Эпифора — мәтіннің әр жолының
соңындағы бір тілдік элементтің ... ... ... ... ... мен ... түрлері
елеулі орын алады. Кейбір сәттерде Мұқағали өлеңдерінде бүтіндей сөз,
сөз тіркестері, тармақ пен өлең ... ... ... қайталанып
отырады. Сөйтіп өлең мәнерлілігі, ой өрнегі ... ... ... ... ... көркемдігін, эмоциялық-
эстетикалық әсерлілігін арттыруға ықпал ету, ... ... ... күшейте түсу мақсатында жұмсалады.
Қайталамалардың түрлері Мұқағали поэзиясында ... ... ... ... үлкен көркемдегіш қызмет атқара
алатындығын ескере отырып, оларды тілдік және стилъдік деп ... ... ішкі ... ... ... мүмкіншіліктеріне орай
дыбыстық қайталамалар, лексикалық қайталамалар, фразеологиялық ... ... ... ... мен ... сияқты түрлері болады. Бұл
қайталамалардың әрқайсысы өз ... ... ... ... ... ... ... ассонанс, аллитерация, паронимиялық аттракция,
консонанс, ішкі ұйқас. Лексикалық қайталамалар редупликант (негізгі ... ... ... сөз) орналасу ерекшеліктеріне орай
контактілі және ... ... екі ... ... ... ... ... бар, плеоназм сөздерінің қайталануы кездеседі.
Ғалым С.Негимов "Өлең өрімдері" кітабында әуендік ... мен ... ... мен ... түрлерін белгілейді.[8,11О]
Фразеологиялық анафора мен эпифора түрлеріне фразеологизмдердің ... ... ... мен ... ... сөз ... кіреді.
Шығарма тілінің көркемдігі суреткердің әр сөздің орнын тауып ... ... ... қайталануында. Ақын сөзді қиыстырып, қайталап,
тиісті жерінде ұтымды қолданып, ойдың түсініктілігін, дәлдігін айқындайды.
Мысалы:
Бақыт ...... бала ... ... боп ... да, басқасын да білмеуің
Бақытсыз-ақ ойнағаның, күлгенің.
Бақыт жайлы менің мынау білгенім:
Бақыт деген - бірде шаттық, ... ... сол — ... етіп ... ... ... ... т.,31]
Өлеңде "бақыт" сөзі 21 рет қайталанады, осы сөздің екі шумақтың ... ... ... тұр. ... да, ... ...... тереңде жатқан сөздің қайталанып контекстік қызмет
атқара алуында.
Мұқағали өлендерінде ... мен ... ... ... ... ... ... сипат береді, ақынның айтар ойын
жинақтап, күшейтеді.
Ақын өзі өмір ... ... ... ... түрлі көріністерді
лирикалық шығармасы арқылы оқырманына жеткізеді. Яғни, адамның ... ... ... ... ... ... қараниеттілік, жауыздық, екіжүзділік сияқты толып жатқан түрлі
зымияндықты білдіретін ұғымдарды ақын өткір де ... ... ... ... қатар өмірдегі жақсылық пен жамандық, ізгілік пен
зұлымдық, адалдық пен арамдық, өмір мен өлім ... ... ... ... айшықтап, оларды бірнеше рет қайталап, суреттеп береді. Осы
ойларымыздың дәлелі жұмысымыздың негізгі ... ... ... ... ... поэзиясында қашан да биіктен көрінеді,
ол қазақ лирикасының кең төрінде өзінің "менін" танытты.
Ақын ... 14 ... 1976 жылы ... ... ... - ғылым.
Зерттеу керек. Менің қымбатты достарым! Егер ... ... ... зерттемек болсаңдар, онда мен не жазсам, соның ... ... ... ұмытпағайсыңдар. Мені өз өлендерімнен бөліп қарамауларыңызды
өтінемін. Естеріңізде болсын, менің өлеңім жеке ... түк те ... ... ол ... іспетті. Басы және аяғы бар. Сонымен, достар,
бүкіл менің жазғаным бар-жоғы бір ғана ... ... ... өмірі мен
өлімі, қасіреті мен қуанышы туралы поэма. Егер нанбасандар, барлық өлеңімді
жинап, бір жинаққа топтастырып көріңдерші. Естеріңде ... ... ... ... тұрсын. Яғни, жылына және бойына қарай, сонан соң көз ... ... ... ... қоюларыңа болады, ал композициясы ... зер ... Егер мені ... ... онда ... ... — деп ... болатын. Акын поэзияны зерттеу
керектігін баса айтып, өзіне де өзінің ... де аса ... ... ... ... сәуле түсіретінін және осылардың бәрі
адам өмірі туралы тұтас поэма ... ... ... ... ... жырына әділ баға бере отырып, ... күні ... ... ... болсаңдар, мынаған көңіл аударыңдар деп өзі айтып
кетті. Олай болса, оның өз ... ... ала ... ... ғана тән тіл ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу қажеттігі
туындайды.
Негізінен, М.Мақатаевтың ... ... ... ... ... мақалаларды көптеп кездестіруге болады. Мерзімді баспасөз беттерінде
1960-2004 жылдар аралығында әр түрлі ... 200-ге жуық ... ... 1991 жылы ... "Мұқағалидың ақындық мұрасы" деген
кандидаттық диссертация қорғайды. ... ... өмір ... шеберлігін ғана айтады. Ал Мұқағали шығармашылығына арналған
Күрленбай ... ... ... ... шеберлігі" (1993 ж,)
деген зерттеу жұмысында М.Мақатаевтың тілі, сөзді ... ... ... ... таңдауы, жаңа мағына ... ... ... ... өзінің "Мұқағали Мақатаев
лирикасының лексика-грамматикалық ерекшеліктері" атты ... ... ... ... ... топтарын, құрылымдық
ерекшеліктерін, лексика-грамматикалық сипатын, стильдік қызметін, айшықтау
және ... ... ... ... және ... сөздердің құпиясын ашады. Диссертациялық жұмыста ақын лирикасы
тіліндегі соны, тосын сөз тіркестері, жаңа мағынаның пайда болуы, сан ... ... ... тұрғыдан қарастырылған. ... ... де ... ... ... және эпифора
түрлеріне, яғни қайталама құбылысына көп көңіл ... ... ... және эпифоралық қайталама түрлері тілдегі көркемдегіш тәсіл
ретінде лингвистикада көптен бері ... ... да, осы ... ... сұрақтар аз емес. Академик Р.Сыздық осы мәселе
жайында былай деген еді: ... ... ... ... іздестірген
зерттеуші болса, қайталама ... ... ... ... ... қарастырса, бұл құбылыстың стильдік статусы айқындалары
сөзсіз." [2,89] ... да, ... және ... қайталамалардың
тілдік сипаты, стильдік қызметі, поэтикалық мәтіндегі алатын орны сияқты
мәселелер қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ие ... сүйікті ақыны Мұқағали Мақатаев
лирикасындағы анафора және эпифоралардың ... ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан ақынның ... ... ... ... ... ... ... кезек күттірмейтін өзекгі мәселелерінің бірі деп білеміз.
Жүмыстың нысаны. Ғылыми зерттеу жұмысының нысаны ретінде ... ... және ... қайталамалардың лингвостилистикалық
жүйесі алынды. Ақын жырларында ... ... ... ... мен ... ... лексика-грамматикалық сипатын, стилистикалық қызметін
ашып дәлелдеу.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ...... ... анафора мен эпифора ... ... ... қолданылу мақсаттарын айқындау, ... ... ... тәсіл ретінде қарастырып, олардың
ақын қолданысындағы стильдік қызметін ... ... ашу. Осы ... жүзеге асыру үшін мынадай міндеттердің шешімін табу
көзделді:
- ақын лирикасындағы омонимдерде, көп ... ... ... ... ашу үшін ... ... және ... дистантты, ... ... ... ... сипаттап, талдау жасау;
- тілімізде әсерлі де мәнерлі, стильдік бояуы айқын синоним
сөздерге анафоралық және ... ... ... ашып көрсету;
- поэтикалық мәтіндегі әртүрлі қарама-қарсы ... ... ... ... анафора мен
эпифоралардың лингвостилистикалық табиғатын тану;
- ақын қолданысындағы сөзді ... ... ... бояу ... ... ерекшеліктерін белгілеу;
Жұмыстың жаңалығы. Зерттеу жұмысының негізгі ғылыми жаңалығы Мұқағали
Мақатаевтың лирикалық өлеңдеріндегі кездесетін анафоралық және эпифоралық
қайталамалардың ... ... ... ... деп ... ... ... әсемдігі, әсерлілігі, мағыналылығы,
айқындылығы ақын қолданған қайталама тәсілдерінің ... ... ... және ... өлеңдерінде контекстік антонимдер, көп
мағыналы сөздер, бір-бірінен асырмалатып берілген ... ... ... оның жеке ... ... өзгерістерді, қоғамдағы алуан түрлі
оқиғаларды, ... ... ... ... ... ашып
береді. Сонымен бірге фразеологизмдердің авторлық жаңа құрылымдарын жасап,
оларды анафора немесе ... ... ... тұрақты сөз
тіркестерінің бейне жасаудағы және оны ашудағы қызметін айқындайды. ... ... ... ... ... мен эпифора сияқты түрлерін
зерттеудегі алғашқы ізденістердің бірі болып отыр.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... бейнелілігін ашатын анафоралық және эпифоралық қайталамалардың
маңыздылығын, қызметін көрсету үшін лингвистикалық талдау ... ... ... ... ... салыстырмалы, контекстік талдау
сияқты әдіс-тәсілдері қолданылды.
Жумыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... ... жеке ақын шығармашылығына қатысты тың
пікірлер мен тұжырымдар айта алғандығында ... ... ... ... ... оқу ... ... факультеттерінде
"Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы", "Стилистика" "Тіл ... ... ... ... мен ... ... солардың оқу
бағдарламасында пайдалануға болатындығында.
Диплом жұмысының материалы. Қазақ тіл білімінің З.Ахметов, ... ... ... ... ... Е.Жанпейісов,
Ә.Болғанбаев, М.Серғалиев сияқты ғалымдардьщ ғьшыми қүнды түжырымдары
басшылыққа алынды. Сондай-ақ ... ... ... етіп ... ... ... баспасынан шыққан төрт ... ... ... ... ... Диссертация кіріспеден, екі ... ... ... тізімінен тұрады.
I Тарау. М.Мақатаевтың өлеңдеріндегі лексикалык,
анафора мен эпифора
Лексикалық анафора мен эпифора М.Мақатаевтың өлеңдерінде ерекше орын
алады. ... ... мен ... - ... ... ... ... қызмет ауқымы орасан кең болып келетіні және әдеби тілдің стиль
түрлерінің барлығында дерлік қолданылатыны. Өлеңнің ... аша ... ... ... іс-әрекеттерді бір арнаға жинақтайтын, ең алдымен бір
жайтқа ерекше назар ... ... ... ... мен эпифора
поэтикалық мәтіндерде жиі қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда көбірек зерттелген түрі ... ... ... лексикалық анафора мен эпифора шартты түрде
үшке топтастырылады:
1. көркем мәтінде таза ... ... ... ... мен ... көркем мәтінде аралас ... ... және ... түзушілік)
атқаратын лексикалық анафора мен ... ... ... құрылымдық-композициялық (мәтін түзу және мәтін
дамыту) ... ... ... ... мен ... ... мен эпифоралардың қайталама ретінде сан алуан
түрлері бар. Мысалы: дистантты, ... ... ... коп ... ... саңылаулы (сквозноіі),
тұйықты (замкнутый), семантикалық ... ... ... ... ... ... "лексика — белгілі бір тілдегі ... ... ... ... ... ... сөздерінің жиынтығы".[ 10,200]
Сондықтан біздің басты мақсатымыз — омонимдер, синонимдер, ... ... ... ... мен ... тауып,
талдау жасау, оларды қайталама түрі ретінде анықтау, омонимдік, синонимдік,
фразеологиялық, ... ... мен ... ... айқындау.
1.1. Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің ,қолданылу ерекшелігі
Тіл — көркем шығарманың ең ... ... ... ... дұрыс
бағалап жүргендей, кез келген ... ... ... бір өмір деп
қабылданатын болса, өмірде тіл арқылы қарым-қатынастың болмағы — ... Бұл рас. Кез ... ... байлығы — оның тілінде. "Сөз —
ойдың сәулесі" — деп жазған В.Г.Белинский. [12,1] Сөз ... ... ... ... білдіреді. Қандай да бір көркем шығарманың көркі,
шұрайы сол шығарманың тілі арқылы көрінеді, тілі арқылы ... ... ... ... соны тіркестерде сөз де тіптен тың,
мағыналық жаңа ... ие ... ... ... сөздердің реңін кіргізіп,
ажарлап көркемдік жасап үйлесімге келтіретін тіл ... ... ... бар. ... көп ... сөз, ... ... экспрессивтік-эмоционалдық сөздер - М.Мақатаев шеберлігінің негізгі
арқауы, өлендерінің тілін танытудың ең бір өзекті тұсы болып саналады.
Көп мағыналы сөздер — ... ... ... ... көп ... сөз өте көп ... ... көркемдік үшін ойын айқын жеткізуде стильдік бояуы бар
көп мағыналы сөздерді қолданып, контекст ... бір ... ... ашып береді. Ақын өлеңдерінен сөздің негізгі
мағынасынан басқа туынды мағынасында жұмсалған коннотативтік
қызметін /қосымша ... ... ... көруімізге
болады. Сонымен әр түрлі мағынасы бар сөз көп мағыналы сөз
екені бізге мәлім. Полисемия — барлық тіддерде қолданылатын
құбылыс. Бір сөзге ... ... беру ... ... ... ... кең орын алады. Көп мағыналы сөз тек ... қана ... ... ... ... ... ... мен полисемияны бір-бірінен ажырата білу керек. Омонимдердің
полисемиямен бір ұқсастығы бар: омонимдер де, ... да ... ... ... ... полисемиядан басты ... ... ... дыбысталып, айтылып, бірдей жазылса да,
мағыналары әр ... ... да, ... ... ... ... ... яғни көп мағыналы сөз, бірдей дыбысталып, бірдей жазыла отырып,
мағыналары жағынан жақын, байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... басы деген сөз тіркестерінде келген бас сөзі ... сөз, ... ... ... ... байланыс бар. Ал, аяғыңды
бас, жұмыстың басы деген сөз тіркестерінде келген бас сөзі ... ... ... ... жоқ. Көп мағыналы сөзде мағыналық
бірлік болса, ал ... ... ... ғана ... ... келеді.
Ш.Бектұров пен М.Серғалиев "Қазақ тілі" еңбегінде ... мен ... ... ... ... ... көп ... мағыналары
жағынан бір-біріне жақын болса, сөздің көп ... ал ... ... ... ... ... онда оның омоним болғаны". [13,16]
Ә.Хасенов "Тіл білімі" атты еңбегінде: "Омонимдер мен полисемияның
ұқсастығы — ... ... ... ... — омонимдер
мағынасы жағынан басқа-басқа болады, полисемияға жататын сөздер мағыналары
жағынан жақын болып келеді," [14,160] - деп ... ... І. ... ... ғалымдардың еңбектері бойынша
омонимдерді мағыналары мен тұлғаларына ... ... ... ... ... ... омонимдер;
б) аралас (көп компонентті) ... деп үш ... ... бір ғана сөз ... ... болады да, барлық
жағдайда бірыңғай тұлғаға ие ... ... Ал ... әр сөз ... қатысты болады, осыған орай, олар бір тұлғасында
бір-бірімен сәйкес келіп, ... ... ... кетеді. Аралас
омонимдік қатар лексикалық омонимдерді де, ... де ... ... ... түбір және туынды омонимдер болып келеді.
Біздің жұмысымыздың осы тарауға қойылған мақсаты ... жай ... ... талдау жасау ғана емес, омонимдер мен
көп мағыналы сөздердің лексикалық анафора мен ... ... ашу, ... міндеттерін анықтау, сонымен қатар, ақын тіліндегі көп
мағыналы сөз бен омонимдердің қайталануы ... ... ... ... әсер ... айқындау.
Мұқағалидың өлеңдеріндегі өте жиі қолданылған, көп мағыналы ... - ақ ... Бұл ... ... әр ... ... ... бір өлеңнің
немесе шумақтың ішінде бірнеше рет ... жаңа ... жаңа ... өзінің "Қазіргі қазақ тілі" еңбегінде кейбір сөздердің
метафоралық мағыналарының ауыспалы ... ... ... ... ... омонимдік қатар құрайтынын айтқан болатын. Бұл ойды
төмендегі көрсетілген мысалдар арқылы дәлелдеуге болады.
"Ақ" ... ... пәк, ... ... ... ... сұлу, айқын,
асыл, ардақты" т.б. осы сияқты өзара сәйкес, мәндес ұғымдарды білдіруінен
де анық ... ... ... "ақ" сөзі ... тура және ... мағынада сөз
тіркестерінде кездеседі: ақ бастау, ақ жан, ақ ... ақ ... ақ ... ... ақ ... аққа ... ақ ... ақ туман, ақ тау, ақ сәуле, ақ таң, ... ақ ... ақ ... ақ тас, ақ ... ақ үміт, ақ қайын, ақ көңіл,
ақ жүз, ақ гүл, ақ түтек, ақ сай, ақ ... ақ ... ... ... ... ... "ақ" сөзі тура ... сындық
қызметте жүмсалған.
Ауылдың жаны - ақ бастау,
Ақ бастау бар да, жу бетің.
Ақ бастау түбі — ақ ... ... ... ... ... "ақ" сөзін бір шумақта бірнеше рет қайталайды, кейіпкер өз
бетін ақ ... ... ... өтіп ... ... ... еске алады. Бұл
жерде "ақ" сөзі ... ... ... керемет балалық шақтың ... ұшып ... ... ... ... кездерін сипаттауда
қолданылған. Нәресте кез өтсе де, бірақ кез келген ... ... ол ... ... "Ақ ... сөз тіркесі лексикалық анафора жасайды. Сондай-
ақ "бастау" деген сөз ... ... ... сөзінің бірнеше мағынасы бар.
Мысалы, "бір істің бастауы", "кірісу", "сөз бастауы", "жалыға бастау" ... мына ... ... сөзі ... қайнар" мағынасында берілген.
Ал "Арманың бар ма?" деген өлеңінде ақын "ақ ... ақ ... ... тірі жанмен салыстырып, олардан арманын сұрады.
Армандап Адам сұрады.
Ақ таулар — іштен тынады,
Азан сап тұрып ақ бұлттар,
Ағылда — тегіл жылады.
Ақ ... бар ма ... ... "ақ ... ... "ақ ... "ақ ... Мұнда "ақ" сөзінің тура мағынасы берілгенмен, ауыспалы мағынасын
айқындауға болады. "Ақ нөсер" сөз ... бір ... ... ұзаққа
созылған, ұдайы қайталанып тұратын құбылыс сипаты ретінде пайдаланылған.
"Ақ тау" сөз тіркесі "кең, ұшы-қиыры жоқ, ... ... ... Ал
"ақ бұлт" "аппақ, қардай ақ, таза" мәнін береді. ... ... «ақ" ... ... таза, асыл арманды суреттеу үшін шебер қолданды.
М.Мақатаевтың ... ... ... көп ... ... өте ... бейнелі компонент. Лексикалык бірліктердің
қайталануы мәтіндегі ... ... ... ... ... көтереді. Мысалы, "Жаздың таңы" өлеңінде "ақ" ... ... ... рөл ... ... осы түсті аяулы және нәзік
таңның түсімен байланыстырып отырады.
Ақ тауға асылғанда ақ таң келіп,
Ашылған ак, ... ... ... сәуле үяма кеп үйығанда,
Ақ таңға қанатымды қаққам келіп.
Бұл өлеңде автор "ақ" көп мағыналы сөзін 8 рет ... Осы ... сөзі ... ... жаздың таңының сұлулығын, қайталанбас көрінісін
сипаттайды. Келесі үш жолда: "Ақ ... ... мен ... ақ таңның
сүтіменен асыраған, Күн — менің асыл анам, асыл ... - деп, ... ... сөз ... "күн" ... асыл ана бейнесімен салыстырып отырады, "ақ
тау" оны ... ... "ақ ... ... ... ... ... өленде тұйықты қайталама кездесіп отырады.
Бұл жердегі "ақ таң" сөзі ... ... ... ... және аяқталуы ретінде беріледі. "Ақ таң" сөзінің мағынасы өлеңнің
негізгі тақырыбы, автор ақ таңның ... ... ... дауысты "А" дыбысынан басталуы да сондай мәнерлі. ... ... түрі ... тәсіл ретінде өлеңге ерекше
экспрессивтік-эмоционалдық әсер ... ... мен ... ... бір ... ... ... пайдалануға болады, ол арқылы автор
поэтикалық мәтіндегі авторлық ойды сергіте алады, ... ... ... ... ... түстің реңін,
қоршаған ортадағы кездесетін құбылыстардың қыр-сырларын бір
тұтастыққа біріктіреді және бір табиғат суретінің сипаттамасын
көрсетеді. Мысалы, автор "Қар жауып тұр" өлеңінде "ақ ... ... ... ... ... ... "ақ ... оранған
қала", "ақ қыс" деген сөз тіркестерінде "ақ" сөзін қайталап, мәтінде
автордың сөздеріне бейнелілік, әсерлілік енгізіп, қар басқынын
нақты, көлемді, толық ... ... ... ... ... оранған көшелер, ағаштар да.
Бар табиғат өзара жарасқан ба?
Ақ мамықтар ұшып жүр ақ ... ... ... ақ тұманға,
(Сірә, дала кіршіксіз, ақ бұдан да).
Мұнда ақ сөзі ... ... ... ... ... ... мағынада
қолданылып тұр.
Мұқағали поэтикасында түс — заттардың, нәрселердің шынайы өңдерін
суреттеумен қатар, ... сол ... ... ... яғни ... ... үшін құрал ретінде қолданылады, белгілі бір нәрсе жайындағы
жеке пікірді, субъективтік ... ... ... ... ... ... жырының "Сол менің ақ, жанымның ақ жалыны" деген ... ақ сөзі — ... ... әділетті, арамдығы жоқ ... ... және ... ... ... кейіпкердің көңілі
мен ой дүниесінің диалектикасын сипаттайтын поэтикалық әңгімелеуді ашу,
айқындау үшін мүмкіндік ... ... ... ... ... ... қайталанылатын анафоралық сөз тіркесі символға айналдырылған.
Автор "ақ кимешекті" көргенде, өзінің ... ... ... ... ... ... ... сөз есіне түседі. Мұнда "ақ" -қасиетті
аналарымыз бен аруларымыздың басына ... ... түсі ... ... сен бірге жүрсің менімен,
Өліге мен өзіңді телімегем.
Ақ кишешек киген бір кемпір көрсем,
Ак кимешек астынан сені көрем.
.... Ақ ... ... сені ... кимешек жоғалса,...
Нені көрем???
Сөйтіп ақын өлендерінде ақ сөзінің мағынасы әр алуан екендігін және өте
көп ұшырасатындығын айқын көреміз. Қайталанатын көп мағыналы сөз де ... ... ... ... ... ... түседі. Ақ сөзі -
адалдықты, тазалықты, әділеттілікті, ... ... ... сөз. Ақ сөзі ... құбылыс атауларының бәрімен
тіркесіп, ауыспалы ... ... тұр. Адам мен ... ... ... сөздерді ұтымды қолданудағы тапқырлық десек те
болады. Ақ ... ақ қар, ақ таң, ақ ... ақ тау, ақ ... ақ тас, ... ақ ... және т.б. тіркестер бірнеше рет қайталанады.
Түр-түс атауларының ішінде мағынасының ең кең ... ... ... сөзінің антонимі - қара сөзі. Оның себебі, біріншіден, табиғатының кең
түрде қабылдануына, көрнекілігіне және ... ... ... ... яғни ... ... ... бейімділігіне байланысты
болса, екіншіден, оның ... пен ... ... ... ... ... ... қаралы сәт, көңілсіздік т.б. осы
сияқты күңгірт жақтарына қатыстығына байланысты. Осылардың негізінде ... қара ... қара су, қара ... қара қобыз, қара шаңырақ, қара
жұлдыз, қара орман, қара жорға, қара күз, қара бас, ... қара ... ... қара ... қара шалғын т.б. осы сияқты 30-дан астам туынды
мағыналардың ... ... ... ... қара ... қара ... ... қара домбыра т.б. қазаққа қасиетті, берекелі ... ... сөз ... — тура және ... ... ... өлеңнің
эмоционалдық-экспрессивтік әсерін күшейтіп ... ... сөз ... сөзі ... ... ... ... зат есімді анықтайды.
Мысалы:
Қап-қара ғажап сиқырлы
Қашпаңдар қара бояудан!
Қандырып уыз-ұйқымды,
Қап-қара түннен оянғам.
Кап-қара түнді көрдім де,
Жап-жарық таңға кездестім.
Қарасыз, сірә, мен мүлде,
Аппақтың ... ... ... бір қыз бар,
Қашпаңдар қара бояудан !
Аспанда қара жұлдыздар
Кап-қара түнде оянған.
Мына өлеңде автор қара сөзін 11 рет қайталап, өлеңге айрықша нәр ... ... ... Өлеңнің бірыңғай дауыссыз қатаң "қ" ... яғни ... ... қолданылуы ерекше эмоциялық әсерге ие
етеді. ... ... ... ... күшейткіш шырайда түрған сөз
қара өлеңнің салмағын мығымдай түседі. Бүл ... ... ... ... ... сөзі лексикалық анафораға айналған.
Поэтикалық мәтіннің мазмұнына қара түстің реңктері әсер етіп, ... ... ... Қара түс ... ... ... дейін доминант түс ретінде
қолданылған. Өлең "қара" сөзімен ... ... ... ... ... - әр түрлі киындықтардың түсі, адам өміріндегі бүкіл қарама-қайшылықтың
белгісі. Ақын осындай қайшылықты ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге тырысқан. Адамның рухани сезімдерін
осы сөздерді қолдану арқылы сездірген.
Бұл жерде автор анафорамен ... ... ... ... ... қара бояудан" деген қайталанып отыратын ... ... ... ішінде ашыла түседі, дамытып ... ... ... ... ... жаңа ... реңктерді
қабылдап, ұран, насихат сияқты айтылады.
Көп мағыналы сөздер, омонимдердің қайталамаларын ақын қолданарында
талғампаздық ... ... ... ... ... ... ... сөзінің қайталануына тағы бір мысал келтірейік:
Жетелеп сонау жылдар қара шалды,
Қарасазда жүруші ең, қара шалғы,
Қара шалғын ішінде қарт пен ... ... ем ... ғой ... қара шалғы.
Бұл үзінді Мұқағалидың "Қара шалғы" дейтін өлеңінен, осы ... ... қара бояу ... ... ұғымы қалыптасқан. Ал
сол қара бояуға ерекше ... ... ... ... ... ... ... де Мұқағали. Мысалы, жоғарғы шумақтағы қара шал - қарапайым еңбек
адамы көргенінен түйгені көп, бір өзі ... әрі бір ... ... ... Қара ... - кәдімгі түгін ... май ... ... оты ... ... Сол ... ... қара шалдың қолында
"қаншама аласұрған", "қаншама рет қапырық күн өткеріп, түн ... ... ... қара ... жай ғана ... ... қалпында қалмай, "Сонау
жылдар қара шалды қара шалғын ішінде жетелеп" жүрген ... ... ... шаңырақ", "қара қазан" сияқты берекелі ұғымдары
қатарында "қара шал", "қара ... ... ... да ... ... ... ой ... жанды, қимыл, суреттерге айналған" [15,51] — деп
өте дұрыс құнды тұжырым ... ... да ... ... ... ... айтқан белгілі ақын О.Асқарды оқиық: ... ... ... сөз болса да құлпыра түседі".
Ақынның "Қара суық" өлеңінің ... қара сөзі ... ... ... ... ... ... мағынада беріледі. Әдетте сондай
мағынада "қара боран, қара жел, қара ... ... ... Мұқағали
"жол", "су" сөздеріне "қара" деген эпитетті қойып, ... ... ... өлеңге ерекше мағыналық реңк үстейді.
Анау үй мен мынау үй қатынаған,
Қара жолдың қақ төсі ... суға қақ ... ... ... ... ... боп ... Ақынның "Өміріме" өлеңінде мынадай жолдар бар: "Қара аспаннан жалт
еткен бір жасыным бар деуші едім. Қара көздің мөлт ... бір ... ... ... Қара ... ... неге мені ... Мұнда суреткер "қара
аспан, қара көз, қара ... ... сөз ... ... ... ... ... жайсыздықты көрсетеді. "Қара
қарға ғұмырымен неге мені өлшедің?" жолы арқылы ақын өз ... ... қара ... ... салыстырып отырады. Ақын адамның
басындағы күнделікті өмір ағынында өтіп ... ... қара ... ... өлеңінде "Қара түнек қайта тұр оралғалы, қапамен ... ... ... деген екі жолда да, "қара" — адам жанының жабырқаған
сәтін, көңілінің жадаулығын көрсетеді. Келесі өлең жолдарында: ... ... ... тұр, ... ... ... ... - деп, "қара" — басына
қайғы ... ... ... жұмсалып тұрған тіркес.
Ал төмендегі берілген өлеңде қара сөзін омограф ретінде көруге болады.
Ғалым ... ... ... ... деп атайды. "Омографтар —
біркелкі жазылып, екпіннің әр түрлі түсуіне байланысты түрліше ... ... ... ... ... ... [14,169]
Тура қара көзіме, тура қара,
Тура қара көзіме, тура қара,
Ашық айтқан сөзімді бұрмалама
... Тура қара көзіме, тура қара,
Арамдығың ... тұр ма, ... қара сөзі — ... ... ... ... етістік, оны автор
бірнеше рет қайталап, контактілі түрде қолданып, контактілі қайталамаға
айналдырып ... ... осы ... ... ... ... позициялық түрі. Мұнда редупликат пен
редупликатор ... ... ... ... ... қолданылатын жері — сөйлем, әрі ... ... ... ... - деп айтқан.[16,15]
Аулақ, аулақ,
Аулақ менің жанымнан!
Қара уайым қара шәлі жамылған.
"Қара" — бұл жерде мұң-зарды көрсету мағынасында жұмсалып тұр. ... жолы бар өмір ... адам ... ... ... өтіп ... жеке басында сондай сәттер басымдау ... ... ... ... айқын суреттеледі.
Ақын "қара" сөзін қайталау арқылы поэтикалық мәтіннің реңдік ... ... ... ... бағдарлауларын күшейтіп отырады.
Енжарлық, көңілсіздік езілемін,
Қалғандай қара жаяу сезінемін.
/Түс/
"Қара ...... ... ... ... ... ... сәтін көрсетеді.
Қазақтың ежелгі сөз ұйқасы, өлеңнің бастапқы қалпы, байырғы өлең -
қара ... ... ... ... ... бір ... көбі осы ... құрылған. Мұқағали осы ұйқас жайында былай
айтқан: "Қазақтың қара өлеңі - ... онда бір ... сыр ... ... бұл жерде "жай, қарапайым" мағынасында жұмсалған. Қара
өлең ауыз әдебиетіне жатады. Оның иесі, авторы — ... ... ана ... ... Бала халықтан "Қара өлеңді" тыңдай жүріп ержетеді. "Жат
жерді жастанғанда жазатайым, қанымен жазды, мүмкін, ағатайым... Қасиетіңнен
қара өлең, ... ... дәл ... қарапайым". Иә, қарапайым қара
өлеңнің қүдіретті мағынасын, терең сырын білем деп ақын көп ... ... ... қара ... одан әрі ... өмір ... ... келтірілген өлең үзінділерінде қара сөзі лексикалық анафора
мен эпифора және аллитерация тәсілінде ... Ойды ... ... одан ... асырмалатып суреттеу басым. Мәтін ішінде қара сөзін
құбылтып түрлендіре ... бір ойды әр ... ... ... ... ... ... тізбегін тізіп, қазақтың қара өлеңінің қүдіретін биіктете
түседі.
М.Мақатаевтың тілінде көп мағыналы сөздердің бірі — күн сөзі ... көз ... ... ... ... күн ... мағынасы көрсетілген. Мысалы, күн -мезгіл, уақыт ретінде немесе күн
- өмір сүру мағынасында ... ... ... күн — ... сөз. ... "Символ дегеніміз - балама бейне. Оған ... ... ... ... құбылысты, сол балама бейне, сурет арқылы
тұспалдап көрсету тән" [1,87] — дейді. ...... ... ... ... ... — поэтикалық образ. Мысалы, "Несіне асығады?!"
өлеңінде Мұқағали күн ... ... ... ... Күн "өмір сүру,
тіршілік ету" мағынасында қолданылады, зымырап өтіп ... ... ... ... ... категория секілді және өмір ағымының
эмоциялық түйсігін беріп отыратын бейне сияқты көрсету үшін автор күн ... яғни ... ... ... ... қолданды.
Соңғы шумақта "күнді" — тез өтетін уақыт бөлігі (жақсылық), ал ... ... ... керегі жоқ уақыт бөлігі (жамандық) ретінде бейнелейді.
Күн қайда асығады?!
Нендей күш күннің нұрын жасырады?!
Қызарып соңғы сәуле шашырады,
Күн түйе алмай ... ... ... ... күнде ойланып,
Жер қайда асығады күнді айналып?!
Тірлікте қара түннің керегі ... ме онан дағы ... ... ... ... мынадай жолдар бар: "Өмірім менің, Күнменен
бірге жылжыған! Өте бер жайлап, несіне ... ... ... ... ... тұнжырап, күнменен күліп, жыласа, бірге тұр жылап". ... "күн" — ... ... ... ... ... толы ... символын білдіреді, бұл оқиғалар өмір ... ... ... күн ... адамның өмірімен, уақыт барысымен, күндердің ағымымен
теңейді, ақынның өмірі "күнменен бірге жылжиды, күнменен ... ... ... ... Бұл ... ... "күн" сөзін 9 рет қайталау
арқылы, уақыт пен өмір ... ... ... ... ... ... отырады.
Ей, менің өмірімнің күншуағы!
Көлеңкесіз осылай тұршы кәні.
... Талма түсті тайдыра көрмегейсің,
Ей, жарық күншуағым,
Күншуағым!
/Күншуағым/
Күншуақ - өтіп кеткен жастық шақ, адам ... ... ... ... ... ... ... Автор "күншуақ" сөзін лексикалық эпифораға
айналдырып, ашық күндер туралы, ... ... шақ ... ... ... күн ... ... дүние құлпырғаны.
Күннің нұрын құшақтап, үлестіріп,
Бір ұрпаққа, бір ұрпақ ұмтылғаны.
"Күн" - қызу, жарық беретін планета үғымында. ... нұры — ... ... яғни ... ... қыздырып, жарқыратып тұрған планета.
Автор "күн астында", "күннің ... сөз ... ... стильдік қызмет
атқаратын лексикалық анафораға айналдырады.
Қалт-құлт етіп, мейлі мен күн кешейін,
Күн кешейін, еліммен бірге өсейін.
"Күн кешті" - өмір сүрді, ... етті ... ... екі жолда
да қайталанып өлеңнің әсерін күшейтіп тұр.
Күміс жалды күн дейтін көлікпенен,
Көріп келем ... ... ... ... ... күн сөзін соны эпитет тіркеспен жұмсап, айтар ойының ... ... ... ... күн — жаңа ... Жал сөзі ... байланысты айтылатынын ... ... күн ... ... ... ... ... келе алмай күйім бүгін,
Сансыратып кеткенін құйын-күнім.
/Қайдан білсін/
"Құйын-күн" — бұл ... ... ... ... ... дауыл соққандай өтіп жатқан адам өмірін суреттейді.
Қош енді, қош боп ... ... мұң ... ... ... күн" — адамның өмірінің бір кезеңіндегі жайсыздық, көңілсіздік
мағынасында ... ... ... ... ... қоштасуын
сеземіз.
Беу, менің есіл күндерім,
Білмедім есім кіргенін...
Қош енді, ескі күндерім!
Келе ғой, есті күндерім!!!
Осы ... ... "күн" ... ... ... ... ... аша
түседі. "Күн" — уақыт, мезгіл мағынасындағы лексикалық ... ... ... сөз. Есіл, ескі, есті сын есімдері арқылы күн сөзінің қызметі
айқын көрінген. Есіл күн — мәнсіз-мағынасыз өтіп ... ... ескі күн ... бір кезеңі, есті күн — келер күннен үміт, жақсылық күту мағынасында
жұмсалған сөз ... ... ... бір ... ... рет қолдану арқылы
өлеңнің эстетикалық-эмоциялық ... ... ... ... тағы бір ... ... туады кімдер" өлеңінде анафора мен
эпифораның қолданылуын айқын көруге болады. ... ... ... кімдер,
Батады күндер, шығады кундер.
Семеді гүлдер, өседі гүлдер,
Келеді күндер, көшеді күндер.
Өмірде қымбат асылдар — күндер,
Өмірде қрілы ғасырлар — ... ... ...... сәтті уақыттар — күндер.
Өмірдің мәңгі қосағы — ... ... ... ... ... ... ... "өмір" сөздерін қайталау арқылы
өлеңнің эмоционалдық қуатын күшейтеді, тындаушысын ... ... Өмір ... сәт. Осы сәт ... оралмайды. Әр жанға ... өмір бар, сол ... қай ... ... қай ... ... де ... Сондықтан ақын өмірдің әр ... әр ... ... ... Біз үшін негізгі мақсат - өмірдің мәні мен мағынасында!
Сөйтіп ... күн ... сан ... стильдік астары бар. Мұқағали
өлеңдеріндегі күрең күн, ... ... күн, ... күн, ескі күн, есіл ... күн, ... күн, ... ... күн, санаулы күн, ауыр күн, шуақты күн,
жарық күн, сұлу күн, ... күн, ... күн, және т.б. сөз ... ... өтіп ... толассыз, тоқтаусыз, қызық та қуанышты, кейде
мұңды, азапты, қайғылы күндерді суреттеген. Күн — планета ... ... ... ... ... қызуы, күннің сәулесі секілді ... ... ... де ... сөзінің белгілі бір ұғымды білдіретін астарлы, көп ... ... ... көбінде жаңа сөз жасалып қана қоймай түрленіп отырады.
Жасалу формасы әр ... күн сөзі ... ... ... Ақын
күнге құштар. "Күн" атты бүкіл әлемді жылытатын, дүниені ... ... ... ... ... ... ... берілген күн сөзінің мысалдарымен қатар көп мағыналы жан зат
есімінің бір ... ... ... ... ... ... ерке жан ... жандырсаңшы жан сенімін.
Қайдасың, тәтті қиял ой шумағы,
Бассаңшы қасіретін жан шерінің!
Мұнда "жан" сөзі 3 рет ... Жан ... ... ... адам, дос, жан серігі тәріздес мағынада алынған да, ... жан ... тура ... ... тұр. Одан ... яғни ең кейінгі жолдағы "жан
шері" — көңіл, ақыл-ой, сана деген мәнді аңғартады, жаным жара, ... ... ... ... ... ... айтылып тұр.
Жоғарыдағы бір шумақта үш рет қолданылған жан есімінің мағыналық сипаты
әр түрлі, яғни стильдік қолданылуы жағынан ... бір ... ... ... мен ... ... ... деген мәселе міне осы
тұрғыда ... ... ... ... мән-мағынасын, мазмұнын
айқындауда басты рөл атқарады. Мысалы, төмендегі ... ... ... ... ... ... жайлап ескен жан самалын" сөз формалары
автордың негізгі ойын анықтайды, осы сөз ... ... ... ... нақты сатысын, дәрежесін көрсетеді. Мұндай лексикалық
қайталаманы - сатылы (ступенчатый) қайталама деп атайды.
"Жан" — бұл ... тірі адам ... ... Бұл ... ... ... нәтижесінде оның стильдік қызметі, мағыналық аясы кейде
сәл ... ... ... ... қолданылу ерекшелігіне қарай көп
мағыналығы барынша ... ... ... сөзі ... ... аңсаймын.
Сен-дағы аңса, жаным,
Жақсыдан жайлап ескен жан салмалын.
Аңса, жаным,
Зарығып шарша, жаным,
Қалса да қанша ғүмыр, қанша ... ... ... дағы ... жаным,..
Жақсыдан жайлап ескен жан самалын,
Жабықпай аңса, жаным,
Аңса, жаным!
"Жанымда ... ... ... ... тіркес күйінде абсолют
позицияда қайталанып келеді. Бұл қолданысты дыбыстық анафора деп ... ... жан — ... ... өлең ... ... мән ... ұйқас
қызметін атқарып тұр. Дыбыстық анафораның озық ... ... ... ... ... ... ... де болады.
Жанымда менің
Жасырын жатқан вулкан бар,
Жалынын атпай,
Жасырын ғана бұрқанған.
Жайғасып алып,
... Жанымда менің
Атылмай ... ... ... сөзі ... ... ... ... аңғартады. Бұл өлеңнің тағы бір..
ерекшелігі. Мұнда "саңылаулы қайталама", яғни орыс ... ... ... ... ... ... ... және соңғы
жолдарды бір тұтастыққа тұтастыратын сөз және сөз тіркестерінің қайталануы
арқылы мәтіннің ... ... ... ... ... ... вулкан бар", "Жанымда ... ... ... бар" өлең ... ... ... ... өлеңнің басында
және соңында қайталанады. "Жанымда менің" сөз тіркесі авторлық ... ... ... аша ... "Жанымда менің"сөз тіркесі мен
"жасырын" сөзі анафораға ... біз "жан" көп ... сөзі ақын ... ... ... ... Ақын жан сөзін кейде тура, кейде ауыспалы мағынада
қолданып, адам, көңіл, сана, ... ... ... ... білдіреді.
М.Мақатаевтың жырларында тілдің лексикасын саны емес, мағынасы жағынан
ұлғайтатын, көбейтетін, кеңейтетін ... ... ... ... ... бір ... көгерген,
Жүз жылдан кейін кеп көрер ме ем!
Осы бір қызғалдақ жас гүлді
Жүз жылдан кейін кеп ... ме ... жылы ... ... ... бір ... ... жаным, неге мұң атады,
Жаным-ау, қайтсем сені жұбатамын?
Осы шумақтың ... "жүз" ... ... ... ... ... шумақтағы жүз - сан есім, кейінгі жүз -бет, ажар, түр, ... ... ... зат ... ... өлеңдерін оқу үстінде жаңа ... ... ... жүрміз. Ақын өзінің сол жайсаң да сезімтал, шымыр да шынайы
болмысын өлеңге өзгепше түр іздемей-ақ ... ... ... тілде ұғысу
қазіргі көркемөнердің өзгеше бір белесіне айналғандай. Ол көркем өнер жүгі
жеңілдеді деген сөз емес, ... ... ... ... ... сөз. Сондықтан да өлендерінен артық-кем өлшем, басы артық сөз, "бөтен
қылықты" іздесеңіз, таппайсыз. Мысалы, ... ... бақ ... ... ... ... жеп талай жүргенде,
Басыма менің Бақ қондың,
Байқаусыз шақта, бірдемде
Боларын бұлай білгем бе?!
Ақыры ... Бақ, ... ... нақ ... Бақ қонды дағы тап болдым.
Мұнда ақынның сезім-күйі бірінші орынға шыға ... ... ... басым болып тұр. Бірінші, екінші жолда ... ... ... ... автордың айрықша сезімі, құштарлығы оянады. Өлеңнің
әсерлілігі де, ақынның құштарлығымен өзектес. Сезім ... ... ... ... ... алу, өте-мөте Мұқағалиға тән қасиет.
"Бақ" сөзі — бақыт, қуаныш, шаттық мағынасында жұмсалған. "Бақ қонды"
тіркесі өлең жолында бірнеше рет ... ... ... ... ...... ... - бақ, аспанда бұлт, бақ жадау... Бақты кезіп тал-
қайың, жалаңаяқ жылап жүр" ... өлең ... "бақ" — ақ ... ... ... ... бақ ... қолданылады. Бұлар да
омоним сөздер.
Тағы бір "жас" туынды омоним ... ... ... ... ... көрмесем екен мен сенің,
Көзіңнің жасын көрсетпе маған, еңселім.
/Көрмесем екен/ немесе:
... Жаралы жас жүректің толқынынан,
Еседі бетті аймалап нәзік ... ... ... жиі ... ... ... жоқ ... өлеңнің алғашқы екі жолында жас сөзі — адам жылаған кездегі жас
мағынасында қолданылып тұрған анафоралық сөз. Екінші ... жас — ... ... ... ... жұмсалады.
Омонимдік қайталамалар өлеңнің әсемдігі, әсерлігімен қатар, өлеңнің
композициялық құрылысында да ерекше қызмет жасайды. Мысалы:
Жастық ... от ... ... ... ... оқ берді жауыңды ат деп.
Жастық мені жалтарпай шыңға айдады,
Жастық менің жаныма жыр байлады.
Жастық мені шындады, шынықтырды,
Жастық, шіркін өмірді шын ... ... ... "Жастық" атты өлеңінен алынған. Ақынның ... ... ... айтар ой, ақындық идея тек жастыққа қаратылып,
жастық сөзінің ... ... түсу ... әр ... басынан бастап әр
қырынан келген. Міне, сол үшін де бұл шумақта анафоралық қайталама ... ... ... ... айтар идеясына сәйкес бірте-бірте дамытып
әкеліп, шумақтың ... ... ... түйін жасайды. Сондықтан да мұны
әдепкі қайталаудың үлгісіне ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Жаңадан өскен жас қайың,
Қорексіз шөлдеп налып тұр.
Күтпесе егер жастайын,
Өсуден мәңгі қалып тұр.
Бұл жерде "жас қайың" сөз ... мен ... сөзі ... ... ... ... үйлесімдік жасайды.
Сөйтіп М.Мақатаевтъщ өлендеріңде тура және ауыспалы мағынада ... ... ... ... тұрған көп мағыналы, омоним
сөз тіркестері көп колданылған.
Көп мағыналы сөз, омоним тек тілдік құбылыс қана емес,көркем ... ... ... көрсеткіш екендігінбайқаймыз. Ақын тіліндегі көп
мағыналы сөздер, ... мен ... ... арасындағы кайталану,
лексикалық анафора мен эпифора, сатылы, контактілі, дистантты, ... ... ... ... ... ... қайталама, дыбыстық анафораның қолданылуы өлеңнің
көркемдігіне, мазмұнына, мәнеріне, ... ... ... ... мен ... ... синоним сөздерде
қолданылуы.
Әрбір тілдің кемеліне келіп жетілгендігінің ... оиың ... ... да ... ... тілі ... ... өте
бай. Бір ұғымды білдіру үшін кейде 20-30 синоним сөздер қолданылады. Ана
тілінің ... ... білу ... ғана көңілдегі көрікті ойды барлық
реңктерімен өз ... дәл және анық етіп ... ... мүмкіндік
аламыз. Ғалым Ә.Болғанбаевтың айтуынша: "Синонимдер дегеніміз - әр ... ... ... ... әрқайсысының өздеріне тән не мағыналық,
не стильдік, не ... сәл ... бар бір сөз ... болған
сөздер". [17,23]
"Синонимия - ұлттық тілдің айқындылығын, дәлдігін, ... ... ... ... құбылыс. Тілдегі ... ... ... ... жоқ. ... қайталау -
автор тілін әсерлендірудің тұрақты тәсілі. Сөздердін, мағынасы ... ... ... ... ... тәсілі болады. ... бір ... ... ... ұғым, бейнелілік машнасын бере
тіркессе (қайғы - мұң, қалжың - тәлкек), енді бір кездс дәл ... ... ... ... ... үшін қайталанады." [6,82]
Синонимдер — ойды қайталамаудың негізі ғана емес, суреткердің көркемдеу
құралы. Синонимдер көркем әдебиет тілінде өте көп ... ... ... де ... сөздер арқылы жеткізеді. Тұлғалары бөлек, мағыналары
жақын болып ... ...... ... ең бір ... құралы.
Ақын көкірегінде сайрап тұрған шындықты шынайы, көркем етіп ... ... ... талғап, таңдап, орынды қолдана білсе, ол оның шеберлігінің бір
қыры.[2,22]
Синонимдср ... ... ... ... 1. ... аз да ... тұлғалық өзгешелігі болуы қажет. 2. Сөздер бір
ғана сөз табына қатысты болуы қажет. 3. Сөздер бір ғана ... ... Бұл үш ...... ... деи ... басты шарттар. [18,104]
Синонимдерің мағынаналарын ажыратқанда мынадай ... ... ... ... жолымен
өзгеріп отырады.Мәселен, аяз сөзіне қарағанда оның синонимдік ... ... ... ... ... ... ... болады.
Синонимдердің біреуінің мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ұрыс деген сөзден кең т.б.
Синонимдердің стильдік мәні неше ... ... ... ... байланысты. Тіліміздегі синонимдердің мынадай реңктері
байқалады:
І.Қадір тұтып сыйлағандықты білдіретін реңктер. Мәселен, ... ... ... ... ауру ... қаза өлім ... ... бала сөзінен
жоғарылау.
2.Поэтикалық реңктер. Асқар деген сөздің биік деген сөзге ... ... Сол ... қол әскер сөзінен, мәртебе атақ сөзінен, қаһарман
кейіпкер ... ... ... мәніндегі реңктер. Біреудің істеген ісі, қылығы басқа
бір адамға ұнамағанда айтылады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... орнына тұштаңдау деп кекетіп айтады.
4.Салтанат құру мәніндегі реңктер. Жүлде сөзі бәйге сөзінен асқақ,
мерекелеу тойлау ... ... ... табиғатына келсек, қазак тілінде синоним
кездеспейтін бірде-бір сөз табы жоқ. ... сөз ... ... ... сан мөлшері жағынан келгенде әр сөз ... ... әр ... ... сөз табы ... өте бай ... зат ... есім), екінші бір сөз табының синонимі соншалықты кедей (сан есім).
Тілдегі синонимдер үш түрге бөлінеді:
1. Мағыналық ... ... ... Мағыналық-стилъдік синонимдер. ,
Бұлардың әрқайсысының өзіне тән реңкі бар. Жалпылама қолданыла беретін
синонимдер мағыналық синонимдер деп аталады. ... ... жеке ... ... ... ойды ... әрі ... нақтылы түрде жеткізу
үшін қолданылады. Мәселен, абырой — ... - ... ... ... ... ... қызмет бабында, я өмір сүрген ортасында ... ... ие ... білдіреді.
Стильдік синонимдер деп мағына жағынан ұқсас тең бола ... ... ... ... арқылы өзгешеленетін мәндес сөздердің тобын айтамыз.
Мысалы: үлкен — ... ... ... ... әрі ... әрі ... белгілері арқылы
ерекшеленетін түрлерін мағыналық-стильдік синонимдер деп ... ......... ... - ... т.б. ... лирикасындағы синонимдер сөз табының барлық ... ... ... етістік синонимдер қимыл-әрекетті суреттеуде
жұмсалған көріктеу құралы болып табылады. Адамның жеке ... әр ... ... зат есім синонимдер ұтымды берілген.
Біздің мақсатымыз — ақын ... ... ... ... ... ... қайталану мүмкіншілігін, мағыналығын, тіркесімділігін,
оралымдылығын, ... ... ... ... ... ... дәл ... жеткізіп бере алуымызда. Енді ақын өлеңдеріндегі ... ... ... ... өмірмен ұстасқаным,
Бір ғұмыр дүниенің құшпас бәрін.
Күнің шығып келеді, ей, Болашақ!
Бесінге ауып барады түскі аспаным.
Бұл шумақта ... - ... ... - күн" ... мағыналық
синонимдерге жатады. Бұл синонимдер өлеңнің ішіндегі басқа ... ... Бұл ... ... ... ... ерекше мағына үстеп қана
қоймай, ақын ... ... ... таныта түседі. Осы синонимдер
ойды дәл жеткізу үшін берілген.
Ақын ... ... ... қазығы - шындық, сезім, ой, сенім. Осылар
ақынның бүкіл шығармашылығының өзегі болуымен ... ақын ... ... терендігін, ақынның асқақ талантын, ұлағатты
парасаттылығын биік тұрғыдан ... ... ... ... ... орай ... ... дейтін өлеңінен үзінді келтірейік:
Аспан мен Жер,
Уақыт, заман жайлы,
Өзім жайлы,
Сен жайлы, анау жайлы,
Бүгінгі ұрпақ,
Бүгінгі Адам жайлы,
Азды-көпті ... ... ... ... ... қала ... ... "уақыт - заман", "ұрпақ - ... ... ... ... ... ... бүгінгі заманға, ұрпаққа баса назар
аударады. Шумақтың ... екі жолы ... ... құрылып, "жайлы"
лексикалық эпифораны қолданып, өлеңнің әуезділігін күшейте түскен.
Бұл маржан сөзді қатарлар ақынның жан сыры, алға қойған ұлы ... ... ... отырудың қажеті болмас. С.Жұмабеков
өз мақаласында бұл өлеңге пікір білдірген: ..."Әйтеуір ... ... ... тек ашық сырласуға ден қоятыны. Шым-шым тереңіне ... ... ... өлең ... ... ... аңсайтын сәбидей пәктігі
мен нәзіктігі, сыршылдығы оқырманын алаңсыз ... Бұл — ... ... әрі ... болған ең басты қасиеті. Сыйға ... ... да ... ... айрықша ілтипат танытқан, қолынан
түсірмеуге, тастамауға тырысқан. Өйткені оқырманның өзі де сезімін, сенімін
сол ақын жырларынан ұдайы ... ... ... ... [19,7] Біз де ... ... құптай шырып, бұл өлең ақынның суреткерлік кредосы дер
едік.
Келесі "Өмір дейтін" өлеңінде күшейткіштік ... ... ... ... ... ... ... дерексіз
нәрсені деректіге өзгерту және синонимдік қатар қолдану арқылы, адамның
ішкі сезім күйін көрсетіп ... ... ... бар, бірақ қолға
үстап, көзбен көре ... ... ... ... көшіріп, "қайғыны
-қаншыққа", "уайымды - ұрыға", "секемшілдікті - ... ... мен ... ... шаң ... деген қаншықты қан жаптырам.
Ұры-уайым тиер деп қай жағымнан.
Секем алған киіктей аңдап тұрам.
Адамның көңіліндегі жайсыздықты беру үшін мұң, зар, ... ... ... ... де өлеңдегі кызметі нақты беріліп, ақынның
жабырқаған, өмірден тарыққан ... ... және ... ... жұмсалған. Бұл синонимдердің стильдік қызметі де ... Мұң ... ... ... ... қарағанда салмағы басымдау, ал қайғы ауыр
айтылған ойлы сөз. ... ... сөз - ... Мұң, зар, ... - ... ұғым ... зат есімді синонимдер көп жағдайда
бірінің орнына екіншісі қолданыла береді. Егер ... ... ... тіркестіріп қолдансақ, онда уайым, қайғы тіпті ащы қайғы деген
мағынада жұмсалады. Бұл ... ... ... бірі ... ойды ғана емес, шығармадағы тіл көркемдігін көрсетеді.
Ойым бар ... бар ... ... ... ... сел ... жамандықтардың барлығын
Көрге алып кетем, керексе, -
...Жамандық іздеп бақпасын!
Жауыздық жатқан,
Арамдық жатқан көрімнің,
Қақпасын келіп қақпасын! -
деп тебіренген Мұқағалидың азаматтық ... ... ... ... егер де өзінен кейін жер бетінде жауыздық пен жамандықтар жойылатын
болса, оның сол ... ... ... еш ... ... ... екі өлең ... ақын "ойым бар менің" сөйлемін қайталап,
лексикалық анафора жасайды. Екінші ... ... ... ... деген абстракт мағыналы зат есімдерді қолданады. ... ... ... ... ... ... ... плеонастық
қабаттарды жасайды. "Плеоназм — синонимдік ұғымдар жиынымен берілген сөйлеу
айшығы". [20,276] Мұнда негізгі доминант (тірек) сөзі -жамандық.
Жоғарыдағы берілген өлең - ... ... ... Шумақ 6 жолдан
тұрады, тек жұп жолдары ұйқасып отырады. ... ... ... ... 13 ... өлең жолы ... көз тартады.
Бірақ өлеңді оқығанда бұл көрінбейді. Себебі бірінші жол "ң" дыбысына
аяқталғандықтан, "ң" мен "н" ... ... ... үйлесім табады.
Туған жер, Отан, ел, қазақ даласы тақырыбы әрбір ақын жырларына арқау
болған. "Отан" деген сөз ... ... өмір ... ... ... ... еткен ұясы деген ұғымнан шықса керек. Қазақ жұртында: "Ер
туған жерінде, ит тойған жерде" деген ... бар. Әр ... ... жері ... ... ... ол сол ... топырағында өсіп, суын ішіп, ауасымен
тьныстады, табиғатымен біте қайнасып, адам болып қалыптасты. Сондықтан да,
әрбір адам ... ... ... ... ... анафора мен эпифора кездесетін туған жер, Отан такырыбына
байланысты өлеңдері: "Туған жер тудырған ой", "Қарасаз", ... ... ... ауылы", "Қазақ жері", "Туған жерге", "Жетісу", "Туған
жер сағындырды, ... ... ... ... ... ... ... менің Отаным", "Дөңгелек жер".
Мұқағали — "елі үшін туыл, елі үшін өлген" ақын. Оның туған жеріне
деген ... ... ... ... қай өлеңінде болмасын, кең ... ... ... ... ... өлеңіндегі синонимдік анафораға көз
жүгіртейік:
Сүйемін мен жерімнің
Топырағын, тасын ... ... ... және жасын да
...Сүйемін, өскен Отаным,
Жылысып өткен жылынды. Қарыздармын сондықтан Берермін ... ... "ел", "жер" - ... синонимдер. Бұл өлеңде "сүйемін" деген
күшейткіштік қайталамана қолдану ... ... ... ... ... махаббатын білдіреді, автор ішкі сезімдерін күшейтіп
отырады, ... ... ... ... ... ... ... жалғауының "ім" және ілік септігінің "нің" жалғауларына аяқталу
арқылы, үйлесіп ... ... ... ... сөз ... ... жақындық бар. Бұл жерде әуендік ... ... Ал мына ... ... ... ... ... маң:
Аноу жерде құрбылармен алысқам,
Аноу жерде құрбыжанмен табысқам.
Алба-жұлба ақша бұлттар жарысқан,
Таулар әне ұйықтап кеткен данышпан,
Жолдар анау ... шаңы ... ... ... ... ... ... мүдіріссіз оқылатын жолдар жеңіл ұйқасқа ... ... ... тіл ... ауыз ... емес, жазба дәстүр, тіпті,
өзінше бейнеленген - сурет бар. Қарапайым болғанымен, құнарлы поэзия. Неге?
Мұқағалидың жанымен, ... ... ... ... ... ... тіл
үйлесімі табылған. Әлгі жолдардан ... ... ... ... ... ... Ұлттық өнер миссиясының мән-мағынасы осы. "Өлке, аймақ,
маң, жер" мағыналық синонимдерін ... ... ... ... ... ... ... мен "аноу жерде" сөз тіркесі лексикалық ... ... ... ... сұлу ... ... ... "Алба-жұлба
ақша бұлттар жарысқан, Таулар әне, ұйықтап кеткен .данышпан"деп ... қар ... алып та, ... шыңдары бар Алатауды ұйықтап кеткен
данышпанға, ойшыл қарияға ... ... ... ... өз ... ... әрі ақындық пафоста сол мекенді шынайы ... ... ... ... мағыналы жырға қосқан. Осындағы бірнеше
сөздерді қайта-қайта қолдану арқылы оның ... ... неше ... ... ... Ол ... өлеңге лайықты түр
берумен бірге мән-мағынасын
күшейтіп тұрғаны байқалады. ... ... ... ... ... ол сөзді көп қолданып, терең мазмұн беру Мұқағали лирикасына тән
қасиет. Осы өлеңде туған ... ... ... ... оған ... ынтық сезім де бар. Ақын осы сезімімен ой ... ... ... ... ... сүйгізеді. Бірақ бұл жерде сүйемін деген сөз
айтылмайды, ол тек нәзік сезім мен терең ... ... ... ... көп лирикалар Мұқағали туындыларында көптеп кездеседі. Бұл ... - ... ... ... ... ... ... шеберлік.
Ырғақ, интонациялық шумақ-буын өлшемі ... ... ... бұра ... Бұл жолы ол әсемдікті сезінуі жағынан тікелей
әлгі стилъді пайдаланады. ... әсем ... ... ... ... ақын ... сіңісті болған суреттеу тәсілінен бойын аулақ
ұстап отыр. Суретті сезім күйінде ... ... ... ... бұл ... ол ... ... ғана ойды білдіретін сөйлемдер эстетика мұратын
өтей алатыны сөзсіз. Сөз жоқ, мұның бәрі ... ... ... ба, ... ба,
Білмеймін, ынжықпын ба, жасықпын ба.
Білмей жүріп қырықтан бір-ақ шықтым,
Болуға бәріне аға асықтым ба?
Осындағы құмармын - ғашықпын, ынжықпын — ... ... ... көп ойды ... ... ... синонимдік қатарлардың
алғашқы сыңарынан екінші сыңарының мағынасы басым. Құмармыннан ғашықпынның,
ынжықпыннан жасықпынның қолданылу аясы кең әрі ... Бұл ... ... бір ... ... айтылады. Ойды үстемелету үшін
"ба" шылауының қызметі ... ... тұр. ... ... ... ... ... лексикалық анафоралар өлеңнің саздылығын,
әуезділігін арттырып, айрықша көркемдік сипат береді. Шумақтың "төртінші
жолы дыбыстық аллитерацияға ... ... ... аталған қызметтерін негізге алсақ,
олардың аса мол, ұтымды қолданғандығын байқау қиын ... Өлең ... ... ... ... өте ... Өлең тілі ... бай болса және олар ойды жеткізуде өз орнында ... ... ... өлең ... бейнелі болады. Проф. Б.Шалабай ... ... ... ... ... пен ... дәлдігі
синонимдер арқьшы жүзеге асады. Синонимдердің қайталанулары ... ... ... ... ... ... ... әуен
береді", - деп айтқан.[6,83]
Жоғарыда айтқанымыздай, кейде қаламгер бір сөзді бірнеше рет ... тілі ... ... ... үшін сол ... синонимін
пайдаланады. Мысалы, "Мен ... ... ... ... дос, ... құрбылас сияқты сөздердің бәрі де "ардагер"
сөзінің орнына қолданылған.
Қайран достарым менің!
Майдандастарым менің!
Жеңіспенен оралған бауырларым,
Сағынамын сендерді, ... ... ... жерлерде жүрсіндер, майдаңдастар?
Тағдырларың не болды, қайран достар?!
Бұл шумақта ... ... ... ... ... ... Синонимдердің бір сөз табынан болатынын ескерсек, бұлардың бәрі
түбір зат есім ... ... ... ... сөз — ... ... ... ақын өлеңнің эмоционалдық реңктерін
күшейтеді және ... ... ... өшпес жалынын жоғарлатады. Автор
өзінің майдандастарын, әскери ерліктерін еске ... ескі ... ... ... ... күшейту, стильдік бояуын айқындау үшін Мұқағали
синонимі өлең жолында екі-үш рет ... ... ... ... автор көгершін және кептер мағыналық синонимдерін екі өлең ... ... ... ... ... Біз — ақ ... кептерлер,
Бізді ұмытып кетпеңдері
... Біз — ақ қанат көгершін!
Біз — ақ ... ... ... ... ... ... ... тілде үнемі қолданыстағы негізгі сөз —
көгершін.
Синонимдік қатарды құрастырушы ... ... ... жағынан
жақын, өзара мәндес болумен бірге, барлығының бір сөз табына қатысты
сөздерден жасалуы ... ... бір ... қатардың жасалуы үшін, оның
құрамына енетін сөздердің барлығы да не ... зат есім ... ... сын есім ... немесе бірыңғай етістік сөздерден болуы керек.
Синонимдік қатарлар әр сөз табының құрамында да бар.
Ә.Болғанбаев: "Қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ... ... зат есім мен ... ... табылады", - деген еді. [21,66] К.Аханов
та: "Тіл-тілде, ... зат ... мен сын ... және ... ... синонимдер жиі кездеседі", - деп атап өткен.[22,126]
Әр сөз табынан ... ... жеті ... ... ... өзара
жіктеп, бөлгенімізде үш мыңдайы етістікке екі мыңнан артығы зат есімге, мың
жарымдайы сын ... ... ... ... ... басқа сөз
таптарына тән синонимдер болып шыққан еді. ... ... ... ... ... сын ... ... етістік тұлғалы
синонимдердің қайталамалары кездеседі.
Логикалық ұғымы жағынан ең ... сөз табы - зат ... ... ... ... ... синонимдер көп екен.
Шындық көзге шұқиды қашаннан да,
Шыбын жаның шындықтан қаша алған ба.
Ар ақиқат ... ... ... ... ... ... тұрар қулар да, зұлымдар да,
Ат жалынан мал тапқан жылымдар да.
Арамзаны, ... ... ... ... суынған ба?!
Алғашқы шумақта қолданылатын "шындық - ақиқат" зат есім синонимдері
стильдік синонимдер болады. "Шындық" сөзі ... ... жиі ... сөз ... ... ... белгілі дәрежеде шектелген шегі ... сөзі ... ... өз ... ... ... ... ғана
тіркесіп айтылады. Сөйтіп мұндай синоним ... ... ... сан ... ... ат ... шумақтағы "зұлымдар, қулар, мал тапқан жылымдар, ұры, ... ... әр ... ... ... жасап, бүлдіріп жүрген екіжүзді, түлкі
мінезді, сұрқия, "сырты бүтін, іші ... ... ... ... акын ... ... ... жасаған. Мұндай адамдар әр дәуірде де ... және өмір сүре ... ... шумақтың үш жолы дыбыстық ассонансқа
негізделіп, өлеңнің әуенін биіктете түседі. Арамза, ұры, қу ... ... ... әсері басым, стильдік бояуы да анық. Бұлар шектен
шыққан адамдар. Осындағы төрт ... ... ... топ ... Бұл
мағыналық-стилъдік синонимдер. Жылымдар сөзі мал тапқан сөз ... ... кім ... аша ... ... да біреудің еңбегімен күн
көріп жүргендер.
Көгере бер мәңгілік сен, өлеңім!... Жырсыз менің өмірге не керегім,
Жырдан ... ... не ... ... ... "өлең, жыр" - кілең түбір ... ... ... ... ... сөз ... ... түбір
күйінде келіп, бір-бірімен мағыналас сөздер жатады. Соңғы екі жолдың басы
"жыр" ... ... ... ... ... ... өте күшті
экспрессиялық өң беріп тұр.
Қазақ поэзиясында синонимдерді қабаттастыра ... ... ... әрі ... ... бірі деуге болады. Синонимдердің ең кемінде
екеуін, кейде үш-төртеуін бір өленде ... ... ... ... Ақын бір нәрсеге, әсіресе, сын, қимыл тұстарына екпін түсіргісі ... ... ... ... осы ... жақындасатын сөздерді
қатарластыра жұмсайды. Мысалы, ... ... ... ... ... қайталамас үшін, "таң", "күн", "тірлік", "дүние" сияқты синонимдік
қатарды қолданады. Ол арқылы автор ... ... ... ... ... ... ... өмірлік тәртіпті көрсеткісі келген
еді. "Таң атты", "күн шықты" деген жолдарда жарқын ... ... ... ... ... ... "Тірлік басталды", "күрделі дүние",
"тынымсыз күн" деген сөз тіркестер арқылы ауыр тұрмысты, адамның өміріндегі
қиын сәттерді сипатгаған.
Тағы да, ... таң ... да, ... күн ... да ... ... мына дүние,
Ойлантты небір бастарды...
... Тынымсыз мына тірліктің,
Тынымсыз күнін ... ... ... ... ... ... ... болатын
доминант сөз - күн сөзі. "Таң", "күн", "тірлік", "дүние" мағыналық синоним
сөздері бірін-бірі ... ... ... ... ... мағыналық өзгешелігі аз болады. Мысалы, "таң" сөзі ... ... "күн" сөзі "ату" ... ... "таң ... ... деп айтылмайды, олай айтсақ, сөз тіркесінің мағынасы тіпті түсініксіз
болар болар еді. ... ... ... қолданылу ерекшеліктері
болады.
"Тірлік", "тынымсыз", "тағы да, міне" секілді лексикалық ... ... ... ... ете ... ... ... уақыттың кезін қысқартады да, жағымсыз ... ... ... ... ... ... да, грамматикалық
тұлғалары жағынан да сөз таптарының ішіндегі ең күрделі де көлемдісі деп
есептеледі. ...... ... ... Ақын ... ... ойды өрнектеп, тіл ... ... ... "Қуанайын"
өлеңінде етістік синонимдердің қайталануын көруге болады.
Қуан дейсің,
Ал енді ... ... ту ... ... ... енді шаттанайын.
Шаттанайын,
Шарқ ұрып мақтанайын.
Мұнда "қуану-шаттану" секілді жағымды мағыналы, адамның қуанышты көңіл-
күйін білдіретін екі ... ... ... Бұл - мағыналық
синонимдер. Екінші синонимдік сыңарға қарағанда, алғашқы сыңардың салмағы
басымдау көрінеді. Сондай-ақ ақын ойын ... ... ... дейсің, ал
енді қуанайын", "Шаттан дейсің, ал енді ... ... ... ... азамат дегенге" өлеңінде контактілі қайталаманың түрін байқауға
болады. Автор өлеңінде "сенбейін бе, сенем бе", "көнбейін бе, ... ... ба, ... ба" ... мағыналық синонимдермен өзі айтқан сөзіне,
ойына дилемманы білдіреді.
Сені де адам дегенге,
Сенбейін бе, ... ... ... ... бе, ... ... ... адамға,
Нанбайын ба, нанам ба?!
Мұндағы доминант сөз — сену етістігі. -Контактілі ... ... ... ... отырады. Өлеңнің мазмұнын аша түсетін негізгі
өлең жолдары параллельдік түрде қойылған.
М.Мақатаев ... ... ... ерекшеленеді. Ақын оларды төгілте, синонимдік қатар
жасай қолданады. ... сөз, ... ... ... сен ... ... сөз, берген серт — синонимдер. Мағыналық синонимдер ... ... ... ... ... ... ... қайғырудың мағынасы да, әсері де күштірек. Қайғы - адам ... бір ... ... мұң ... ... ... Осы ... жолы синонимдік қатарға ... ... ... ... ... ... өлендерінің өн бойынан
табылып отырады. Ақын ... ... ойын ... ... ... ... ... етістікті
синонимдер өлеңнің стильдік әрін көрсетеді.
Сөйтіп ақынның өлеңдеріндегі зат есім, сын ... ... ... жиі ... ... ... ойға ерекше әуен беріп,
шығарманың тіл ... ... ... ... ... ... синонимдері, тек бейне үшін ғана ... ... ... ... ... түсу үшін ... Ақын
лексикалық синонимдерді еркін меңгеріп, орнымен жұмсап, оларды ... ... ойды ... ... қолданады. Поэтикалық мәтінде
синонимдердің екеуін, кейде төртеу-бесеуін ... ... ... ... ... ... аса жауапкершілікпен қарап, бір синоним сөзін
өлеңнің ішінде қайталап, ... ... ... ... ... арқылы өлеңнің әсерлігін күшейте түседі,
поэтикалық сөз өрнегінде сұлу да ... ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі фразеологиялық анафора мен
эпифора.
2.1.Поэтикалық мәтінде антонимдік анафора мен ... ... ... ... сын-сапасының артық-кем
қасиетін, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне ... ... ... ... қоғамда болып жатқан түрлі құбылыстарды, адамның
сан алуан қасиеттерін қарама-қарсы ұғымда бейнелейтін антоним ... ... ... антонимдердің берілуі сөздердің семантикалық-стильдік
колоритін айқындап, өлеңнің көркемдігін арттыра түседі. Оның ... ... ... ... ... ... ... Бұл антонимдер белгілі бір мақсатпен ... өте ... ... "Антонимдердің стилистикалық қызметі өте күшті. Қарама-
қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды бір-бірімен қатар қойып шендестіруде
және осы ... ... ... ойды тайға таңба басқандай етіп түсіндіруде
антонимдер айрықша қызмет ... ... ... қолданудың
нәтижесінде айтылатын ой мейлінше ашық-айқын, мейлінше мәнерлі ... - ... ... ... ...... ... беруде. Антонимдер
дүниедегі заттар мен құбылыстардың сапасын, қасиетін, ... ... ... ... ... М.Мақатаев өлеңдеріндегі антонимдер
ойды тереңдетіп, мәтіндегі бейнелерді ашу үшін қызмет етіп ... ... ... ... бір ... ... екі ... енді
бір өлеңдерінде тұтас мәтінде келіп, қайталанып, ақынның айтпақ ... түр ... Ақын ... адам ... ... ... сан алуан құбылыстарын суреттеуде зат ... ... ... ... ... жиі ұшыратамыз. Мысалы:
"дос пен дұшпан", "қуаныш пен қайғы", "жақсы мен ... ... мен ... мен ... ... ... ... сөздердің семантикасы бізді
қоршаған ортада, дүниеде болып жатқан ... дәл ... ... ... болмаса, өмірді сезіну де, ... де, ... ... қиын ... ... есім ... ... біраз мысал
келтірейік.
Тамшыңды да қалдырмай, төкпей сені,
Жиырма жыл достастым, жетпей мен енді?
Дұшпан ... ... ғой, ... ... ... етпей мені.
Бұл жердегі "дос-дұшпан" — лексикалық антонимдер. Ақын шумакта
антонимдерді ... ... ... ... ... ... ... достық жайлы терең де идеялы, өрелі ойларын, нәзік
сезімдерін жыр жолдарына түсіріп көркемдік бейнеде ... биік ... - ... Оны ... құрметтей білу қарыз.
М.Мақатаев лирикасында бейбітшілікті, достықты өте ... ... ... ... тақырыптарға жазған өлендерінде өзіндік ақындық
тұлғасына сай әділдікті, ешкімге жалтақтамай, айтар ойын ашық та ... ... ... ... өлендер жинағын алын оқысақ та, достыққа
байланысты жыр жолдары молынан ұшырайды. "Шын бақыт - достықта", - ... ... ... ... ... бір-біріне қол ұшын беруге әзір.
Қуаныштары мен реніштерін бірге ... ... ... - ... ... ақын ... ... болам десең,
Досымды сыйла, қымбаттым!
Досыңа сонда,
Досыммен ғана қымбатпын.
Дос болам десең.
Достыққа жүрмін,
Достыққа жүрмін құмартып! Өлгелі жүрмін,
Өзіме өзім мін артып...
Жауыздың барып жанына ... ... ... ... ... мың ... өлең жолдарындағы ақын "дос" сөзі мен "дос болам десең", "достыққа
жүрмін" сияқты анафоралық сөз ... бір ғана ... ... ... ... айтқанда, "дос" сөзіне
жағымды, ұнамды мағына берілсе, ал "жау" сөзі жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... береді, оларды өленде қайталайды.
Антонимдік қайталамалар поэтикалық мәтіндегі сөздердің эмоциялық
бейнелілігімен бірге, ... ... ... оқырманға ықпал
жасайтын ашықтықты ... ... ... ... қарсылық мәтіннің
мазмұнын тереңдетеді, өлеңдегі негізгі бөлшектерді нақтылайды, автордың
айтпақ ойының маңыздылығын күшейтеді.
Мысалы, "Күн ауысып ... ... "күн" сөзі "түн" ... қарама-
қарсы мәнінде берілген. Күн — ... нұр, ... ... ... ... болса, түн - қараңғылық, адамның жан ... ... ... ... ұғымында жұмсалған.
Күн ауысып барады түнге қарай,
Шығыста — кеш, Батысқа кірген арай.
Күн шыққан жерден әркез түн келеді,
Маған солай, ... ... ... мен үрейленем түнге қарай,
Маған солай, білмеймін, кімге қалай.
Күнде - өмір, түнде - дамыл, түсінбеймін, Мойнымды ... екен ... күн мен түн ... ... ... ... ... ауысып
баратын күннің бейнесінде уақыттың зымырап өтуін суреттеп, ... ... ... суретін бейнелеген. "Маған солай, білмеймін,
кімге қалай" өлең жолы ... ... ... ... ... ... ... мазасыздық байқалады.
Менің ойымша, дарынды әрбір шығарманың ритмі болады. Ритм деп - сөздің
сазын, ақынның тіл ... ... ... ... айқындайтын ырғақты
айтамыз.
"Көрдің бе" өлеңінде Мұқағали таң мен ... ... ... ... ... антонимдерді бірнеше рет қайталау ... ... ... ... бұл ... ... ... бе таң мен түннің соғысқанын,
Жарық пен қараңғының тоғысқанын?
Мен көрдім, көрдім дағы тек ... ... ... де ... деген шашын жайған албасты екен,
(Апыр-ай, таң кешігіп қалмас па екен?)
.... ... ... ... ... ... батысқа талауратып.
Қолына алып шашақты сан мың-найза,
Жауынгер күн келеді жалаулатып.
"Таң мен түн", ... пен ... "күн мен түн" - ... ... ондағы болып жатқан түрлі суреттерді бейнелейтін ... ... "таң мен ... ... ... айқынырақ. Бұл жерде
күн — жақсылықтың, ізгіліктің, биіктіктің бейнесі болса, түн — керісінше,
жамандықтың, зұлымдықтың ... ... ... ... Мәтін ішінде
автор күн мен ... ... ... ... күн ... ... жеңеді" деген ойды айтады.
М.Мақатаев поэзиясында антонимдердің үйлесу және қайталану ... ... ... ... сөзі бар кез келген өлеңнің негізі
контраст ұстанымында қойылған. Контрастар ... ... ... күшті береді, суреттеу өңін жасайды.
Ақын адам көңіліндегі ойды, ... ... ... мен ... адам ... тез сезіп, тез байқап, дәл көре алады.
Бұл — Мұқағали психологиясына тән болған ақындық ерекшелік. Адам ... ішкі жан ... ... ... оны ... қосады, лирикалық
кейіпкердің жүрегіне қуаныш пен қайғыны, сәтсіздік пен табысты, өкініш пен
бақытты контраст түрінде енгізеді. Мысалы:
Көңілде ... ... ... ... бірі ... ... ... сергіп қалады,
Дауыл мен оттан рақат, дамыл табады.
Қуаныш, бақыт, өкініш, қайғы — бәрі де ... ...... шары ғой.
Қуаныш - қайғы, бақыт - өкініш дерексіз ұғымдағы зат есімді ... ... ... ... сәттерді береді, шытырман оқиғалы
адам өмірінде бірінсіз-бірі болмайтынын дәлелдей түседі. "Қайғы", "өкініш"
деген сөздердің мағынасынан "қасірет", ... ... ... ... ... ... деп қолданылғаңда, "шаттық", "күлкі" тәрізді
мағыналар аңғарылады. Сондықтан олардың әр біреуі аз да болса ... ие ... ... ... қайғы адам өміріндегі болып жатқан ауыр
кезенді, көңілсіздікті, ... ... ... ... ерекше бір көңіл-күйді, бақытты сәтті анықтауда
жұмсалған.
Сонымен қатар автор қуаныш мен қайғы ... ... ... түрі
лирикалық кейіпкердің көңіл-күйін күшейтеді, шумақтағы айтқан ... ... мен ... мүлде бөлек. Бөлектігі — оның ... ... ... мән ... нәрсеге мән беріп, өңсіз нәрсені
әрлендіріп, жансыз нәрсеге жан ... Бұл ... ... жоқ ... жері ... ... ... ақынның я шаттықтың желқайығына
отырып, я ... ... ... ... келе қояр ма ... Ақын
жүрегі сыр жасыра алмайтындығы рас болса, онда ол ... де ... ... ... батысы мен шығысы әлпеттес шаттық пен мұң деп аталатын
осынау екі көк ... оның ... да, ... да тоғыспақ..." — деген
еді білікті де білімді, терең түсінікті арқалы ақын ... ... ... әр ... ... соған сәйкес көркемдік-
идеялық мазмұны да тереңде, ... ... ... да ... ... Бұл ірі талант Мұқағалидың талмай, жалықпай ізденетінін әрі ақындық
тылсым түйсігінің ... ... ... ... де ... ... ... жазылған адам
көңіл-күйінің кейбір қуанышты, мұңды сәттерінің жалт ... ... ... ... ... ... одан ... рухани азық алып,
эстетикалық терең әсерде боламыз. Мысалы:
Сайтанның да, күнәсіз періштенің,
Бал мен уын талғамай неге ішкемін?
Періштенің қайғысын ... ... да, ... Не істермін, тәңір-ау, не істермін?!
Мұқағалидың бұл шумағындағы "сайтан" мен "періште", "бал" мен ... жоқ ... ... бұл ... ... тән ... немесе
контекстік антонимдер. Осы антонимдердің бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... арттыра түседі.
А.Нысаналин: "Бұл - әрекетсіз шарасыздық емес, қозғалыс үстіндегі
жанның көңіл-күйі. Сәлден аспандап, сәлден ... ... ақын ... да тым ... тым ... тым ... ... Біз нәзік
жанының жазықсыз жараланғанын сезінген болатынбыз. Алайда жалғыз бұл
жағдайда ... ылғи да ... ... ... ... де, ... ... қимайтын Мұқағали жырлары өзіне біткен кесек мінезден танған
жоқ, ... ... ... көлденең жолбикелерсіз-ақ төте жол тартты",
- деп өзінің ақынға деген, онын, шығармашылығы туралы ақ адал жүрек ... ... өз ... адамдар арасынан ... ... ... "не ... ... не ... деп ... Мұқағалидың жалынды өткір, мұңшыл, сыршыл, тым әсерлі өлеңдері,
өзінің айырым әріптестерінің ... ... ... түйсігі мен көзқарасы
деңгейінен әлдеқайда жоғары тұр. А.Нысаналиннің "Мұқағали ылғи да ... ... ... де, ... де ... ... деуі өте
орынды. Себебі "үлкен әулие кешірімді" дегендей, Мұқағали қазақ халқының
болмысынан жасалып, қара ... ... ... ... ... ... сөздер ақынның айтайын деген ойын ықшамды, әсерлі етіп ... өз ... ... зат есім ... ... Мысалы, келесі өленде:
Жаратқасын адам ғып:
Жақсылыққа — жақсылық,
Жамандыққа — жамандық,
Адалдыққа — ...... - ... ... - ... мағынаны білдіретін зат
есім антонимдер. Бұл антонимдер ... ... ... ... ... ... бір ... қолданылып тұрған абстракты ... - ... ... ... ақын қайталау арқылы
өлеңнің әсерін күшейтіп, ойын дәлдікке құрған. Осындай мағыналы антонимдер
автор ... да ... ... ... антонимдер мәтінге өң
беріп тұр.
Мұқағали жырларында сын есім антонимдердің қайталамалары да қолданылып,
өлеңге айрықша мағыналық реңк беріп тұрады. Мысалы,
Аңғал ... ... ... не дейін.
Жақсы да сені демейін,
Жаман да сені демейін,
Қасымда жүрші, әрқашан сені көрейін.
Адамға деген жақсылығың да ... гөрі ... ... ... гөрі жоғары.
"Жаман — жақсы" анафоралық антонимдері адамның ... ... ... ... сын ... ... Бұл антоним сөздер
ойды ықшамды, тұжырымды қолдану ... ... ... сын есім
антонимдер адамның өмірі мен сол өмірдің ... ... ... салыстыра жұмсалған әсерлі де мәнерлі сөздер.
Ақынның келесі бір өлеңінде ... сын есім ... деп, ... деп айта ... ... ... бір ... кемесінде шайқалған,
Тентек болған тайыншадай ділгірдім.
Адалсың деп көңілімді көпсітпе,
Адалдықты ала келгем анамнан.
Арамсың деп өмірімді ... ... ... ... жаралғам...
немесе: Адалсың ба, ... бер, ... ... ... ба, ... ... ... "адалсың - арамсың", "адалдық - арамдық" деген бір-біріне карама-
қарсы ... ... ... Анафоралық қайталамалардың әсері өлеңнің
түріне ғана емес, мазмұнына да ... ... тіл ... ... ... ... үйретеді.
"Адал — арам" антонимі өмірді түсінуге, сезінуге, түйсінуге себепші
болады. Бұл ... ... адам ... ... білудің негізінде
жұмсалады. Осы антонимдік қайталамалар арқылы Мұқағали ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындайды.
Қазақ тіл білімінде әр түрлі сөз таптарынан ... ... ... ... Бұл ... сөз ... ... антонимия, орысша
айтқанда "межчастеречная антонимия" деп аталады. Бұл антонимияның негізінде
сөз таптары, сөздердің грамматикалық тобы мен ... ... ... ... ... ... түрлі сөз ... ... ... ... да кездеседі.
Мұқағалидың "Тағы да Майгүлге" өлеңіңде зат есімді сөз сын есімді сөзге
қарама-қарсы мағынада берілген.
Қайтсем сенің ... ... ... ... ... өлгенсің, жаным-ау, мен тірімін,
Мен тірімін.
Тірімін!
Көресің бе!!!
Мен деген — тірі жанмын, Сен елессің.
...Бірақ та сен — ... Сен — ... ... ... жан" — тірі, өмір сүретін адам мәнін білдірсе, "елес" -
өлген кісі, қара көлеңке ұғымында ... ... ... ... сөз ... ... пен тірі" антонимдерін қайталап, эпифора
түрін жасаған. Бұл ... ... ... ... ... ... қызы ... арнаған сезімдерін, жүрек
лүпілдерін толық ашады.
Антоним сөздер арқылы сөз мағынасы әр ... ... ... ... ... ... ... қолданыстары нақты ашылады.
"Тірі адамдар өлмесін" өлеңінде есімшеден жасалған ... сөзі ... ... ... ... ... ... өлім, өлім деп,
Неғыламыз күрсініп.
Өлген адам көмілмек,
Тірі адамға — тіршілік.
Өлім, өлім, өлімдеп,
Өкінеміз несіне.
Өлген адам ... ...... мен ... Өмір — ... ... ... сол тірлікте басынан
өткендерін суреттесе, өлім — адам ... ... ... тірліктің
аяқталуы. Қарама-қарсы мағыналы сөздер микромәтінде параллель құрылған.
Өлеңнің екі шумақтағы анафоралық (өлген ... тірі жан) және ... ... өлім деп) ... ... антоним сөздердің
бейнелілігін, ерекше бояуын айқындауға қызмет ... ... мен ... ... ... ... экспрессиясын күшейтеді.
Қысқа өлең сияқтанып қысқа болар,
Деп ойлап ем,
Ұзын болдың, өмірім.
Мұндағы ... мен ... сын ... ... ... арқылы
ақын оқырманына біраз ойды аңғартады және ойлануға мәжбүр ... ... ... - өмір қайшылығы, өмірдегі ... ... ... ... ... ... ... антонимдік
қайталамалар да кездесіп отырады. ... ... ... жиі қайталанып отырады. Осыған орай, салыстырма "лирикалық
кейіпкер - ... ... ... негізінде
қалыптастырады. Мысалы:
Сен шақырсаң, мен бармай,
Мен шақырсам, сен келмей,
Төбелескен жандардай,
Ерегескен ... сен ... ... мен сені.
Өлеңнің мазмұнындағы "мен — сен" антонимдері қарама-қайшылықтықты
нығайтады. Антонимдердің қайталануы ... ... ... лирикалық
монологтан аяулы, сүйікті, жақсы көретін адамға ... ... "Мен" ... ... мәні "сен" есімдігімен кеңейеді.
Анафоралық қайталамалар /"шақырсаң", "ренжіттім"/ ... ... ... ... айрықша мән береді.
Ақын өмірінің соңғы кездерінде қатты ауырып жатқанда, ... ... ... ... ... оның ... те жаралы жанын жұбата алмай,
шарасыз күй кешеді. Сол уақытта Мұқағали "Күрсінбеші" өлеңін жазған.
Мен түн ... сен таң ... жаңа ... ... сені ... ... ашу да, сен ... нәрі аққан,
Сен Адамсың, мен — аждаһа зәр атқан.
Мұнда "мен — сен" екі антитезалық ... ... ... антонимдер
мәтіндегі бөлінбейтін біртұтастықтың бөліктері болып келеді. Өлеңнің
шумағында "мен" сөзінің 1-ші ... 3-ші ... ... ... анафора
болады. Сонымен бірге қайталамалар шумақтың ортасында да кездеседі.
Ал Мұқағалидың "Мұңлық" өлеңінің құрылысы, компоненттері "мен — ... ... ... ... ... негізделгендігін анық
көреміз. Өлеңдегі сөздердің, сөз ... бәрі ... ... ... ... ... ... екі лирикалық кейіпкердің көңіл-
күйлерін сипаттаумен құрылған.
Сен мұңайып,
Мен қалай күн көремін.
Сенімен тағдырым бірге менің.
Сен оқыстан келгенде мына ... ... ... ... ... бояуына көңіл аударсақ, мұнда "сен", "сенімен"
сөздері анафоралар ... ... ... ... ... "Антонимдердің
көркем әдебиеттегі стильдік қызметі де айрықша. Өйткені тіліміздегі ... ... ... ... ... ... ... шығарма
тілінің көркемдігін шындай түседі", - деп жазған. [7,74]
Әсіресе, ақын' өлендеріндегі етістік тұлғалы ... әр ... ... ... ... ... етеді, поэтикалық бейнені
айқындай түседі.
Ақынның "Мейлі, мені шығарсын шірік қылып" деп ... ... ... зерделі ой тасқынымен зор ... ... ... ... ... ... өте ... жатқандығымен оқырманның туған жерге,
Отанға деген патриоттық ыстық сезімін оятады.
Отанымды ... ... ... ... ... ... мені қайғыртсын, қуантсын да,
Мейлі, менің басыма бақ бермесін.
Мейлі, мейлі, жылатсын, жұбатсын да,
Мені, әйтеуір, Отаным жат ... ... ... тұрып,
Отанымды сүйемін жылап тұрып.
Автор "қайғыртсын-қуантсын", "жылатсын — жұбатсын", "күліп — ... ... ... ... қайталап, туған жердің көрінісін
әсерлі сөзбен суреттейді, өзінің поэтикалық ... өлең ... ... ... ... ... ... "мейлі" сөзі мен
"Отанымды сүйемін ... ... ... ... ... ... ... қайталама жасап, өлеңнің қуатын жандандыра түседі.
Етістіктен болған антоним сөздер қимыл-әрекет динамикалығын әсерлі
жеткізеді, сөз ... ... ... ... ... ... күндер, шығады күндер.
Семеді гүлдер, өседі гүлдер,
Келеді күндер, көшеді күндер.
Мұндағы "өледі — туады", "батады — шығады", "семеді - өседі", "келеді —
көшеді" ... ... ... ойы ... және тез айтылады. Жеке-жеке
мысалы, "өледі, ... ... ... деп алғанда бұл етістіктерде
ешқандай да рең жоқ, ал ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Бір адам өлсе,
Бір жұлдыз қоса сөнеді, -
Бір кезде біреу, осылай маған деп еді.
Есімде әлі біреудің былай дегені:
Бір адам туса,
Бір ... ... ... бір шумақтағы "өлсе — туса", "қоса сөнеді — бірге келеді" секілді
антонимдерде ... ... ... ... ... ... ... оның орнына басқа адам келеді" деген сөйлеммен ақын "өмірдегі
бүкіл құбылыс өзгереді" деген ойды ... ... ... ... ақын.
Ол өзінің күнделікгерінде: "Қазіргі нағыз ақын алдымен ойшыл, яғни ... ... ... ... болу деген сөз - өзін қоршаған әлемді ұғыну,
әр заттың мәнін білу. Алайда салқын ... ... ... болу ... ... ... ... инженері" болып қалуы керек...", - деп жазған.
[9,4т.,397] Бұл айтылғандар ақын ... ... ... ... асқақ талантын, ұлағатты парасаттылығын биік тұрғыдан
аңғартатын ерекше белгілер болып табылады.
Антонимдер - өлеңдеріңдегі ең таратылған ... ... ... ... ... әр түрлі құбылыстарды ... ... ... ... ... болады. Контрастық доминант жасауда
қайталама жоғары, белсенді рөл ... ... екі ... ... түру үшін композициялық құрылымда елеулі қызмет етеді.
Ақын жырларындағы үстеулерден, ... ... ... де ... ... ... әуремін өз сырымды білумен,
Кеше бұзып, өкінемін бүгін мен...
...Ертең басқа бүгін ... ... ... ... ... — бүгін", "ертең - бүгін" — мерзімді, уақытты көрсету үшін
қолданылған мезгіл антонимдер. Ақын ... ... ... ... ... ... ... ашады.
Аспан астын, жер үстін шиырлаған,
Бақыт жүр біреуге бұйырмаған.
... Аспан асты, жер ... ... ... іздеп тепеңдеген.
/Бақыт іздеп/
Жер асты — көгілдір тау, құлама жар,
Жер үсті - көк тіреген мұнаралар.
...Астыңнан да, үстіңнен бұлақ аққан,
/Жездіде/
Осы ... ... ... - ... ... екі көмекші есім сөз
қайталанып отырады. Автор бұларды белгілі бір заттың, нәрсенің
орнын, ... ... үшін ... ... шумақта аспан мен
жердің, екінші шумақта жердің асты мен ... ... ... бұл өлең ... ... әсер ... тұрғандығы көрінеді.
Сөйтіп біз Мұқағали жырларында антонимдік қайталамалар да бар екендігін
анық көреміз. Олар адам ... ... ... шендестіре
отырып, оқырманға ой салады, қарама-қайшылықты ... ... ... ... ... ... ... көбінесе, зат
есім /қас — дос, қуаныш-қайғы, жақсылық-жамандық/, сын есім /жаман-жақсы,
адал-арам, тірі-өлі/, ... ... ... ... ... ... ... ертең-бүгін/ және көмекші есім ... ... ... отырады.
2.2. Фразеологиялық анафора мен эпифораның қайталама
түрде жасалуы
Фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... бояу беретін стильдік мәні айрықша құрал
болып саналады. Тұрақты сөз тіркестері аз ... көп ... ... ... ... ... ... барысында тұрақты тіркестерді тар және кең
мағынада түсіну ... ... ұғым ... ... тар
мағынада түсінуді жақтайтындар макал-мәтелдерді, ... ... ... ... З.Ураксин) қатарына енгізбейді.
Ал кең мағынада түсінуді негізге ... ... ... т.б.) ... ... ... қос сөздерді, нақыл сөздер
мен мақал-мәтелдерді фразеологизмдерге жатқызады.
Қазіргі қазақ тілі фразеологиясы мен лексикологиясында мақал-мәтелдерді
фразеологизм аясында қарастыру керек пе, жоқ па ... ... әлі де ... тапқан жоқ. Академик І.Кеңесбаев: "мақал-мәтелдерді фразеологизм
аясында қарастыруды қоштамайтынын" — ашық айта отырып, ... ... ... гөрі фразеологазмге ... ... де ... ... ... фразеологаялық
тұлғалардан елеулі айырмашылықтарын ескере отырып, фразеолргиялық түсінікке
қатысты етіп қарастыру жөн болар", - дейді.[26,69]
Қазіргі ... ... кең ... ... ... ... аясын кеңітуді ұсынды. Бұған дейін де фразеолог-
ғалымдар тіл ... ... жеке пән ... ... ... ... Орыс тіл ... фразеологая туралы ілімнің негізін салған
- академик В.В.Виноградов. Бұл ғалым фразеологизмді жан-жақты ... оның ... ... ... ... қолданылу мүмкіншілігін
қарастыру керектігін ... ... ... ... төрт ... астам сөздік мақала бар "Фразеологический словарь
русского языка", Н.Н.Амосованың "Основы английской ... ... да ... ... ... ... ... К.Аханов, Х.Қожахметова,
Г.Смағұлова және т.б. еңбектерінде фразеология ... ... ... ... ... Ұлттық ғылым академиясының академигі
І.Кеңесбаевтың "Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі" (1977) - ... ... ... ... бірі.
Тілдегі фразеологиялық құрам - қазақ тілінің ең бай, құнарлы көзі.
Фразеологизмдердің жаңа ... ... ... калыптасуы біздің ұлт
тіліміздің даму ... және ұлт ... ... ... ... болмасын (фраза, идиома, мақал-мәтел)
бәрі де халықтың ... тілі ... ... ... олар ... ... ... ішкі мазмұны жағынан өте бай келеді. Фразеологизмдер
алдымен адамның өмірді түсініп-тануын, көзқарасын, қарым-қатынасын, ... ... жан ... білдіреді. Сондықтан суреткер
тіліндегі фразеологизмдерді талдағанда, оны ... ... ... ... - тіл ... ... сөз ... жасайтын, өлең
тілін өрнектейтін асыл байлығымыз. Поэзияда қолданылатын фразеологизмдердің
лексика-семантикалық мәні, морфологиялық ... ... ... ... айқын көрінеді.
Фразеологизмдер өлеңнің дыбыс үйлесіміне, ырғаққа және ұйқасқа да
тікелей қатысты. Өлеңді ... ... ... мәні ... тұрады. Мұқағали ... ... ... және ... өңдеумен өзгертіліп те қолданғанын байқаймыз.
"Фразеологизм дүниесі — ... ... да, ... да танытатын
ерекше элементтер", - дейді академик Р.Сыздық. [2,15]
Бейнелілік — ... сөз ... тән ... ... ақын
бейнелі сөз орамдарының орнын тауып, нақтылы, дәл ... ... сөз ... бір ... ... рет қайталап, фразеологаялық
анафора мен эпифора үлгілерін ... ... ... ... ... өзгертіп қолдану, фразеологаялық
қайталама ... ... ... ... ... халық тілінің бар байлығын, сөз маржандарын өз жырларында
шығармашылық тұрғыда ... ... ... тән ... ... ... сөз
тіркестерінің стилъдік бояуы жеке ... ... ... экспрессивті мүмкіншіліктері анағұрлым мол. ... орай ... ... бір оқиғаны баяндауға, сөйлеген
сөзге ерекше өң береді.
Фразеологазмдердің мағынасы кеңейіп, ... ... ... ... ме ... көз ... ойың ... кезуде өлең.
...Өлең керек ұрпаққа, өзің, мейлі,
Көлеңкеде қалсаң қал көзге ілікпей!
/Өлең керек/
немесе:Қыс жетіпті,
Сол баяғы кезіндей,
Қуырып жүр дүниені көз ілмей.
/Қыс келген ... ... "көз ... ... бірлігі "ұйықтамау, ұйқыны
қандырмау, ұйқысыздық" деген мағынаны аңғартады. Фразеологиялық бірлік
мағына бірлігіне ... ... "көз" және ... ... ... ... ие бола алмайды. Мұндай мағынаға бұл ... ... яғни бір ... ... сөз ... ... ғана ие болады. Бұл
бұрын қарапайым болған тұрақты сөз тіркесі кеңею арқылы ... ... ... "көз ... фразеологазмінен жасалған эпифоралық
қайталама өлеңдердің ... ... ... тұрады.
Фразеологиялық тіркестердің құрылымына назар аударатын болсақ, олардың
өзіндік ерекшелігі байқалады және құрылысы жағынан түрліше болып ... ... ... ... жағынан есім мағыналы, етістік
мағыналы, үстеу мағыналы болып бөлінеді.
Мұқағали өлеңдеріндегі әр түрлі ... ... ... ... ... ... зат есім мағыналы
фразеологиялық қайталамалар кездесіп отырады. Мысалы, төмендегі ... ... зат есім ... ... ... ... Ырысжан ба?!
Бауыр ма, батыр ма сол, туысқан ба?!
....Еркекшора!
Жаны да, сыры да ашық.
Еркелетер еді оны жылы ... әкім ... - ... ... кеткен-ді құрық алып.
Еркекшора!
Ол маған жалт қарады.
/Еркекшора/
Ақын анафоралық қайталама қолданып, ... ... ... ... ... аударады да, Ырысжанның сипаттамасын жасауда оның
сыртқы келбетін, ішкі жан дүниесін, ... ... ... ашық
суреттейді.
Кейде фразеологизмдер жалпы мағынаны білдіріп, зат пен ... ... қана ... ... ... сөз тіркестері бейтарап қолданылатын
фразеологизмдер деп аталады. Мысалы:
Күн аяз.
Қантарда ма, ақпанда ма,
Із ... қан ... ... ... қырқадан қылаң етсе,
Құмай тазы соңынан құйыңдаған.
Қанды басың бері тарт, бұйыр маған!
...Қан сонардан қасқыр да емес, түлкі де ... ... ... ... сөз ... алатын болсақ, бұл тек заттың ... оның ... ... да, ... ... де жоқ. ... қолданылатын фразеологизмнің қайталануы арқылы автор ... ... ... "қан ... ... ... ... аңшылық деген ескі кәсібімен байланысты. Жерге алғаш жауған қарды
халқымыз "қан сонар" деп атаған. Аңшылар осы "қан ... аңға ... ... ... ... бері ... деген сиқыр, арбау мағынасында
айтылған ... сөз ... ... ... мәні де ... ... тамырында жатыр.
Кейде Мұқағалида екі есімнен жасалған зат есім мағыналы тұрақты сөз
тіркестері қайталанады.
"Мына ... ... "тас ... деген екі зат есімнен тіркесіп
құралған фразеологизм бар. Бұл ... ... ақын ... ... жансыз, рақымсыз кейіпкердің түрін ... ... ... өлеңге өзгешелік әкеледі.
Сезгіштігін білдіріп алам ба деп,
Тас жүрегін жасырар қына басқан.
Аламын деп қасқаның тас қамалын,
Тас жүрекпен қашанғы тас ... ... ... ... бер, ... жас ... "тас жүрек" сөз тіркесі фразеологиялық тұтастық немесе идиома
болып ... ... ...... жақтан бөлініп
ажырамайтын, біртұтас мағынасы құрамындағы сыңарларының негізгі мағынасынан
басқа мағына ... ... ... ... ... ... "су жүрек", "жүрек жұтқан" деген фразеологиялық тұтастықтар ... әр ... ... мағынасымен байланыспайды, әңгіме
жүрек туралы да, ... ... ... да емес. Бұл фразеологиялық
тұтастықтар ... ... "тас ... - "қатал", "су жүрек" - ... ... - өте ... ... ... ... ... етістік мағыналы фразеологизмдер өте көп қолданыста
жүреді. Олар адамның қимылын, іс-әрекетін астарлап, ... ... мен ... тіркесіп құралған етістік мағыналы фразеологизмдер
Мұқағали өлеңдерінде жиі ұшырасады. Олар семантикасы ... да ... ... ... Осы ... бірнеше мысал келтіре отырып,
дәлелдей ... ... қу ... ... құлқыңнан.
Садаға кет бұл жерден,
Садаға кет жұртымнан!
немесе:
Садаға кет!
Садаға! Шуақты ... кет" - ... ... ... етістік мағыналы
фразеологизм. "Садаға я садақа, қайыр" ... ... ... не дін ... ... ... құдайы деген ұғымды
білдіреді. Садақа беру мұсылмандық ... Ал ... ... ... ... ету, ... қыю, қатерлі іске бел буу" деген мағынада қолданылған.
Сондай-ақ бұл ... сөз ... ... ... ... ... тән сөз тіркесі жатқандықтан, ол ... ... ... қайталама өленді ерекше көмкеріп тұрады, айрықша рең,
экспрессивтік бояу ... ... ... күшейтеді.
Ақын келесі өлеңінде фразеологиялық эпифораны ұтымды пайдаланған.
Момын жұрттың арқа ... біз ... ... ... із ... жұрттың арқа сүйер,
Азаматы біз едік.
"Арқа сүйер" — ... ... ... келер шақта тұрған
фразеологиялық бірлік. "Арқа сүйеу (түту)" — "пана, ... ие ... ... ... ... ... ... орай, "Сүйеушісі бар
болса, сүйек жұтса да, қақалмайды" дейді ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Фразеологиялық бірлік өзімен омонимдес еркін сөз тіркесінен бір ... ... ... ... ... ажыратылады. Мұнда "арқа сүйеу"
сөз тіркесі бейнелі мағынада фразеологиялық бірлік ретінде ... ... ... сөз ... ... ... ... мысалдарда "барса келмес" деген екі етістіктен жасалған
етістік мағыналы фразеологизм қайталанады.
...Қапелімде ой ... қиял ... ... ... ... келмес сапарға араластым,
Еңді артыма бұрылып қарамаспын.
/Жырлар жазам/ Жасыра алмай, тіл қаттым.
Барса келмес сапарында, түсім қашып
түн қатгым.
/Мейірім бер, ... ...... ... ал ... — болжалды келер шақтың
үшінші жағында тұрған етістіктер. "Барса келмес" фразеологизмнің мәні ... ... ... ... Осы ... ... анафора өлең
мазмұнын дәлірек ашады, оқырманды қызықтыра түседі. Екінші ... ... ... "түн ... сияқты фразеологизмдерді шебер қолданған. "Тіл қату"
-"әңгімелесу, сөйлесу, тілдесу", "түн ...... бойы ... ... ... өлеңдеріндегі тұрақты сөз тіркестері ой ... ... ... ... ... ... сан алуан өмір құбылыстары қамтылған. Мұқағали
сөздің шұрайын келтіру үшін фразеологизмдерді орайын тауып, фразеологиялық
анафора мен ... ... ... дәл ... отырған. Ақынның
жырларында "бас ию", "бас айналу", "қолынан ... "бас ұру", қол ... ... ... ... ... мінез-құлқын, өмірге
көзқарасын, наным-сенімін суреттейтін фразеологизмдер жиі қайталанады.
"Асығу керек" деп ... ... ... ... көркемдік бейнесін
арттыру үшін, өзінің айтайын деген ойын дәл жеткізу үшін фразеологиялық
анафораны қолданған.
Қолымнан келсе,
Қыста егін ... ... ... ... ... ... өлшемді,
Жоқ қылып мүлде көрсем бір.
Қолымнан келсе,
Ойымның жылдамдығындай,
Жарықтың дағы тездігін тежеп,
Жеңсем бір.
Осы өлеңде ақын кейіпкердің болмысын, пейілін ... ... ... менменсінушілік, қырсықтық сияқты қасиеттерді
аша түсіп, дәріптейді.
"Қолынан ... ... ... ... алу, ... орындау, істі
істеуге шамасы жету" мағынасында қолданылған. Сұлу суретті сөздер ... ... ... табанды адам бейнесін көрсеткен. Ақын ... ... үлгі ... ... ... ... біреудің белгілі бір көңіл-күйін,
сезімдерін білдіру мақсатында да ... ... ... ... ... бара ғой, айналайын,
Айналайын қорғаушым, қарғадайым!
Кәсібіңе мен сенің басымды ием,
Басымды ием, несіне ... ... ... таң ... ... жан ... ... бас иіп Жетісуға,
Сәлем берем бас иіп Алатауға.
Сәлем берем, Сәлем берем,
Сәлем берем бас иіп Алатауға.
Шумақтың екеуінде де "бас ию" деген фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... қолданылған.
Фразеологизмдердің қайталануы арқылы автордың ойына ерекше өң, мәнерлілік
беріледі.
Бірінші шумақта Мұқағали ... ... ... ... білдірсе,
екінші шумақта оның Отанға, туған жерге деген құштарлығын, махаббатын
көркем ... ... ... ... ... Бұларды оқи отырып жаныңа
рухани азық, эстетикалық, тәрбиелік әсер алып, ... жыр ... ... әрі ... да.
Көркем туындыдағы сезімге әсер туғызатын айшықты сөздердің қай-қайсысы
да өлеңнің жалпы экспрессивтік үндестігін ... ... ... ... ... туғызады. Ұғымды дәлме-дәл, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ақын өз жырында кейіпкерлердің психологаялық күйініш-
сүйініштерін, ой әсерлерін, рухани жан ... ... да ... бейнелеуге
таңдап, талғап жұмсайды. Мысалы:
Уақытты тоқтатар шамаң бар ма,
Бәрі өтеді: дәуірлер, замандар да.
Менің жаным ашиды мына өмірді
Өтпейтіндей көретін адамдарға.
...Менің жаным ... ... ... ... ... ... ... өткендерге,
Жаңа ғана өмірге өткендерге...
/Не келіп, не кетпеген бұл ғаламнан/
Татамын деп сортанды,
Бас айналды, қол талды.
...Ойға келер түсті ... ... іш ... ... ... ... деп сортанды/
Жоғарыдағы мысалдарда автор фразеологизмдерді қолдана отырып,
кейіпкерлердің жан ... ... ... ... ... ... алған.
Алғашқы мысалда "жаны ашу" фразеологиялық анафорасы арқылы автордың өмірге,
зымырап өтіп бара жатқан ... адам ... жаны ... көрсетілген. Екінші "бас айналу" фразеологизмі арқылы
кейіпкердің досына ... ... ... ... ... психологаялық сәттегі
сезімдерін, эмоциясын күшейтеді, көркем ... ... де ... ... ... экспрессивтік күші бар фразеологиялық
қайталамалардың әрқайсысы бір-бір бейне. Экспрессиясы күшті өте ... ... ... ерекшелеп, талантының тағы бір қырын
танытады.
Мүң басқанда,
Не жетсін сырды ашқанға,
Келейінші бір ... ... ... не ... мұң ... ... ... бар ма?!
/Мұң басқанда/
Сен қайтесің жанымды мұң басқанда?
Өз-өзіңмен оңаша сырласқанда?
...Сен нетесің сондай бір сәттерерде?
Мұңның шаңы іліксе пәк көңілге?
/Сен қайтесің/
Ақында: ... ... мұң басу ... ... ... ... соны перифраз тіркестер бар. ... ... өте ... ... жасап, ақынның айтпақ ойын,
идеясын дәл көрсетіп тұр.
Фразеологизмдер құрылымы жағынан үстеу мағыналы да ... Олар ... ... ... ... ... белгілерін білдіреді. Бірақ
Мұқағали өлеңдеріндегі мұндай фразеологизмдер сирек кездеседі.
Қарға адым жерде тұр еді менің бақытым,
Ұстай ... ... ... ... созым жерде, қарға адым.
"Қарға адым жер" немесе "қол созым жер" ... ... жер, алыс ... ... ... "Фразеологиялық оралымның
бұл түрі ерікті мағынадағы сөз бен фразеологиялық байлаулы ... ... ... ... даяр қалпында, тіркескен күйінде
жұмсалады". [22,175] ... ... ... ... мағынадағы
сөз алуан түрлі сөздермен тіркесіп жұмсалуға икемді болса, фразеологиялық
байлаулы мағынадағы сөз бір не бірен-саран сөзбен ғана ... ... ... жер, ... адым жер" ... фразеологиялық тізбектің құрамындағы
"жер" деген сөз әр түрлі сөздермен тіркесіп жұмсалса (мысалы: алыс ... жер, ... жер, ... жер), фразеологиялық байлаулы мағынадағы "қол
созым жер, қарға адым жер" сөздері "жер" сөзімен ғана тіркеседі. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... әсерлі түрде бейнелейтіні айқын сезіледі.
Сөйтіп қазақтың әдеби тіліндегі әсірелеу, көркемдеу тәсілінің ішінде
фразеологизмдердің алатын орны да, ішкі ... да, ... ... ... ... сөз ... ... ойға айрықша әр, мәнерлілік
береді. Фразеологизмдер -өлең тілін жандандыратын, ... ... ... ең ... ... ... Бұлар — халық даналығына
суарылған бейнелі ойлау тіл үлгісі. М.Мақатаев осы ұстанымға сүйене отырып,
фразеологизмдерді барынша пайдалануға тырысқан.
Мұқағали өз ... ... ... ... ... ... /
мұңның шаңы, мұң басу/, бейтарап /қан ... және ... ... ашу, қолынан келу/ анафоралық және ... ... ... ... жырларында фразеологизмдердің түрлеріне қарай фразеологиялық
бірліктер, фразеологиялық ... ... ... ал ... сөз тіркестері құрылымы жағынан есім мағыналы
/еркекшора, қан ... тас ... ... мағыналы /арқа сүйеу, барса
келмес, жаны ашу, бас ию/, ... ... ... адым жер, қол ... ... кездеседі.
Қорыта айтқанда, автор поэтикалық туындыларында фразеологиялық анафора
мен эпифораларын ұтымды, орынды ... ... ... ... толық аша түседі және рухани жан дүниесін, психологиялық сезімдерін
дәлірек суреттейді, өлең тілінің экспрессивтік ... ... ... ... ... Мұқағали Мақатаев лирикасындағы анафоралық және
эпифоралық қайталама ... ... ... ... ерекшеліктері,
стилъдік қызметі, қайталану мақсаттары, мәтіндегі алатын орны сияқты
мәселелерді толық ... Ақын ... және ... ... ... әсемдігін, сұлулығын,
мағыналылығын, ... ... үшін өте ... және ... ... ... ... көп мағыналы сөздерден жасалған
анафоралық және эпифоралық қайталамалар өлеңге ерекше сипат, жаңа мағыналық
реңк ... ... ... мазмұнына үлкен әсер ... ... ... омоним, көп мағыналы сөздерді ауыспалы,
астарлы ... ... ... ... мәтін ішінде айқындай түседі.
Ақын тілінде ақ, қара, күн, жан сияқты қайталанатып көп мағыналы сөздер әр
түрлі ... ... ... ... ... ... түседі. Мысалы,
"күн" көп мағаналы есім сөзіне талдау жасау ... ... ... ... ... жұмсалғанын байқадық. "Күн" сөзі арқылы
жасалған жаңа, соны тіркесімдер де бар. ... ... ... күн, ... ... күн, есіл күн, ескі күн, есті күн және т.б. ақын басынан өтіп жатқан
толассыз, тоқтаусыз, қызық та ... ... ... ... ... ... қатар, ақ аспан, ақ қар, ақ таң, ақ бұлт, ақ тау, ақ
бастау, ақ нөсер, ақ ... ... ... бірнеше рет қайталанады. Жүз,
бақ, жас омонимдерінен жасалған ... мен ... ... дистантты, сатылы, саңылаулы, күшейткіштік, әуендік, тұйықты
қайталамалардың түрлерінен өлеңнің мәнерлілігі, ой өрнегі ажарлана ... ... ... ... ... ... ... ойына ерекше
әуез беріп, шығарманың тіл шұрайын келтіріп тұрғанын байқадық. Өлеңнің
мазмұнын дәл ашып, ойды тереңдетіп ... ... ... мен ... ... анафора мен эпифора өлеңнің әуезділігін, әсерлілігін
күшейте түседі. Ақын лирикасындағы синонимдер сөз табының ... ... ... ... ... ... ... суреттеуде жұмсалған. Адамның жеке басындағы әр түрлі қасиеттерді
көрсетуде зат есім ... ... ... ... Сонымен
бірге персондық зат есім синонимдер/дос-бауыр-құрбы/ қолданылады. Суреткер
мағыналық /жер-өлке, Отан-ел/, ... ... ... ... үшін ғана ... ... ... бояуын айқындата
түсу үшін. таңдап қолдана білді.
Поэтикалық мәтінде синонимдердің ... ... ... ... ... стильдік мәні бар. Мұқағали лексикалық синонимдерді еркін
меңгеріп, орнымен жұмсап, бір ... ... ... ... қайталап,
контактілі, күшейткіштік, параллельді анафора немесе эпифоралардың ... ... ... сөз ... сұлу да ... бейне жасайды,
окырманды ойландырады.
Ақын қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адам өміріндегі, лирикалық
кейіпкердің жеке ... ... ... ... қарама-қарсы
мағыналы сөздерге аса жауапкершілікпен қарап, оларды көп қолданылғанын ... ... ... мен ... әр түрлі құбылыстарды салыстыра,
шендестіре отырып, оқырманға белгілі бір ой салады, қарама-кайшылықтардың
табиғатын дәл ... ... ... ... ... ... антоним сөздер морфологиялық тұлғасы жағынан ... ... /қас - дос, ... ... сын есім ... ... етістік /қуану-қайғыру, жылату-жұбату, өлу-туу, бату-
шығу/, үстеу ... ... және ... есім ... /асты-
үсті/ қайталанып отырады. Автор антонимдік кайталамаларды ойды жинақтап,
әсерлі етіп айту ... ... ... ... ... үшін ... әдеби тіліндегі әсірелеу, көркемдеу тәсілінің ішінде
фразеологизмдердің алатын орны да, ішкі мазмұны да,
грамматикалық құрылысы да ерекше деп ... ... ... тіркестері авторлық ойға айрықша әр, мәнерлілік береді.
Фразеологизмдер - өлең тілін жандандырудың, астарлап
бейнелеудің, суреттеудің ... ең ... ... бірі ... ... осы ... ... отырып,
фразеологизмдерді ... ... ... ... ... жалпы халықтық /садаға кету/, экспрессивтік /мұңның шаңы, мұң
басу/, бейтарап /қан сонар/, ... ... ... ... ... ... және ... қайталама түрлерін жасап отырады.
Ақынның жырларында фразеологизмдердің түрлеріне қарай фразеологиялық
бірліктер, ... ... ... ... ал тұрақты сөз тіркестері құрылымы жағынан есім мағыналы
/еркекшора, қан сонар, тас ... ... ... ... сүйеу, барса
келмес, жаны ашу, бас ию/ үстеу мағаналы /қарға адым жер, қол ... ... ... ... мен ... мәтін ішінде қолдану арқылы
кейіпкердің бейнесін, мінезін, толық аша ... ... жан ... ... ... суреттейді, оқырманына түрлі ассоциациялар
туғызады, өлең тілінің экспрессивтік үндестігін күшейтеді, ... ... ... қолданған фразеологиялық
қайталамалар ... ... ... ... ... ... ... тізімі.
1. Ахметов 3. - Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, 1973.
212 6.
2. Сыздық Р. Сөз қүдіретті. ... ... ... ... ... 3. Сөз өнері. - Алматы: Санат, 2002.- 360 б.
4. Жүмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1969. —221 б.
5. Серғалиев М. Сөз ... ... 1989. — ... ... Б. ... ... тілі. Алматы:Білім, 1994.—130.
7. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М. Қазақ тілінің
стилистикасы. Алматы, 1974. — 199 б.
8. Негимов С. Өлең өрімі. ... 1980. — ... ... М. Шығармаларының толық жинағы: Төрт
томдық. Қүраст. Орақазын Асқар. — Алматы: Жалын
баспасы, 2001.- 448 б. Мысалдар ақьш шығармаларының
осы басылымы ... ... ... Э.Д. Тіл білімі сөздігі. Алматы: Ғылым, 1998.
- 544 б.
11. Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. Алматы: мектеп. – 1995.
12. ... В.Г. ... Соч. В трех ... ... ... 1948 ... ауд.
Ә.Тәжібаев. Өмір және поэзия). Алматы, 1969.
13. Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы: ... 1994. 224 ... ... Ә. Тіл білімі (Оқу құралы), 3-басылуы. ... ... – 416 ... ... Н. ... ... \\ ... жас» газеті. 1987.-11
маусым.
16. Утанова А.Қ. Қазіргі қазақ көркем ... ... ... ... наук. – Алма-ата. 1992.-22 б.
17. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. ... ... ... Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы.
Алматы: Санат, 1997.-256 б.
19. Жұмабеков С. ... және ... ... ... М.Мақатаевтың
«Соғады жүрек»
атты екі томдық шығармалар жинағы тыралы), \\ Қазақ әдебиеті, 1983. – 7
қазан.
20. ... М. ... сөз ... синонимиясы. Алматы:
Қазақ университеті.
19917 – 80 б.
21. ... Ә. ... ... зат есімдік синонимдер. Алматы. 1957.
22. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: ... 1973, ... ... Ә. ... тілінің лексикологиясы. А. Мектеп, 1988. – 170
б.
24. Мақатаев М. Қазақ жырының бір жылы. (Сын) \\ ... №7, ... ... ... І. ... тіл ... ... зерттеулер. 1987.
26. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы: Санат, 1996.
– 128 б.
27. Қожахметова Х.Қ, Жайсақова Р.Е.., ... Ш.О. ... ... ... ... ... 1988. – 224 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Мақатаев поэзиясындағы анафора мен эпифора34 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы, шығармашылық өмірбаяны, Абай өлеңдеріндегі ғылым тақырыбы. Абайдың эстетикалық тағлымы16 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь