Мысыр еліндегі мамлүктер билігі

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Мысыр еліндегі Мамлүктер билігі
1.1.Мысырда мамлүк мемлекетінің орнауы және оның өтпелі кезеңі ... .6
1.2.Сұлтан Аз . Заһир Байбарыс мысыр Мамлүк мемлекетінің негізін қалаушысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32

ІІ . тарау. Таяу Шығыс пен мысыр мамлүктерінің қарым . қатынасы.
2.1.Мамлүк мемлекеті Дешті . Қыпшақ арасындағы дипломатиялық қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
2.2.Алтын Ордамен жақындаушының саяси және әлеуметтік алғышаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..85
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі: Қыпшақ мамлүктерінің Мысыр жеріне Аббас әділеті билігінің соңғы кезеңінен бастап келе бастады. Діні мен діні бауырлас түркі халықтарының ішіндегі қыпшақ мәмлүктеріне құл базарында көп сұраныс болды. Олар әскери мансап сатысымен көтеріліп, кейін осы өңіріндегі мұсылман мемлекеттері мен әмірліктерінің, әсіресе мысыр елінің негізгі, әрі басты әскери күшіне айналып, оның саяси өміріне кезеңінен араласып, Мысыр елінде мұсылман мамлүктерінің патшалық құру дәрежесіне дейін жетті.
Жалпы алғанда, сұлтандық билікке Аз – Заһир Байбарыс келуіне дейінгі кезеңді Мамлүк мемлекетінің өтпелі кезеңі деп қарастырған жөн. Өйткені , бұл кезеңде Мамлүк мемлекетінің негізі әрі берік қаланбауы мен қоса, мұсылман әлемінде оны ресми тұрғыда мемлекеттік ретінде қабылдаған жоқ еді.
Мамлүктер билігі дәуіріндегі мысыр елінің тарихын зерттеп, оны аша түсудің сәті түсіп отыр. Мысыр еліндегі Мамлүк мемлекетін қабылай отырып, олардың жүргізілу саясаты мен кемшілік тұстарын ашу бүгінгі таңда өзекті болып отыр. Аталған мәселердің тарихи зерттелудің маңызы зор.
Диплом жұмысының тарихнамасы және зерттеу деңгейі: Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихын зертеу Патшалы ресей мен Кеңес үкіметі Кезеңінің зерттеушілері тарихынан үстірт қарастырылып, бүгінгі күнге дейін бұ салада арнайы толық зерттеу жоқ Араб тарих ғылымында, әсіресе Мысыр зерттеушілері тарапынан мамлүк мемлекетінің тарихын зерттеуде негізінен ХХ ғ. ІІ жартысында бұл салада өте көп зерттеулер жарық көрсе, Дешті – Қыпшақ тарихына қатысты зерттеулер жоқтың қасы.
XVIII ғ. жартысында Алтын Орда тарихын зерттеуде үлес қосқан Б.Я. Кердің (1692 -1740) есімін ерекше айту керек.
ХІХ ғ. Ресей зерттеушілерінен В.В. Григорьев, П.С. Совельев және В.Т.Тизеньгаузен,Н.И. Ильминскийдің еңбектеріне тең келетін маман болмады.
Мысыр зерттеушісі махмуд Риза Салимнің 1962 ж. Қаырда жарық көрген еңбек «Аср салатын әл – мамалик натай дж әл - илми да әл – адаби мамлүк сұлтандары кезіндегі ғылым мен әдебиет салаларындағы жетістіктер атап айтуға болады.
Қайыр университетінің профессоры, орта ғасырлар ислам тарихынның докторы Саид Абу ал – Фатах Ашур мамлүк тарихын терең зерттеген.
1995 ж. Қайырда жарық көрген Ануар залалнаманың «Әл - машалик» фи мисф» Мысырдағы мамлүктер атты 2 тараудан тұратын еңбегі мамлүктердің пайда болуынан, Н.Банапарттың XVIII ғ. Аяғында француз жаулаушылығы кезеңін қамтиды. ХХ ғ. ІІ жартысыннан бастап қазіргі уақытқа дейінгі кезеңді қамтитын зерттеулер.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы:
Дерек тақырыпта қатысты материалдар негізінде тарихи шындық пен объективті тұрғыдан таңдалып көрсетілді. Диплом жұмысында мынадай жаңалықтар бар:
Мамлүк мемлекетінің XІV ғ ІІ жартысы мен XV ғ басында жалайыр мемлекетінің саяси жағынан жақындасуы.
Сұлтан Аз – Заһир Байбарыстың Мысыр елінде.
Диплом жұмысының хронологиялық илгі.
ХІ ғасыр мен XV ғасырға дейінгі аралықты қамтиды.
Диплом жұмысының методологиялық негізі: Диплом жұмысының методологиялық объектілік, тарихилық,, жүйелік және даму сияқты ғылымға негізделген және даму сияқты ғылымға негізделген. Сондай - ақ Мамлүктер билігі дәуіріндегі Египет Еліне мүмкіндігінше объективті тұрғыда түсіндіруге бағытталған әрі жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан жазылған еңбектер басшылыққа алынды.

Диплом жұмсының практикалық маңызы:
Мамлүктер билігі дәуіріндегі Египет елінің ХІ ғасыр мен XV ғасыр аралығындағы тарихына байланысты зерттелген еңбектердің қтарын толықтыра түседі.
Диплом жұмысындағы материалдар жоғарғы оқу орындарында оқытылған курстармен семинар сабақтарында пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, сілтемелер тізімінен және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.......................................................3
І тарау. Мысыр еліндегі Мамлүктер билігі
1.1.Мысырда ... ... ... және оның ... Аз – ... ... ... ... мемлекетінің негізін
қалаушысы...................................................................
................................................32
ІІ - тарау. Таяу Шығыс пен ... ... ... - қатынасы.
2.1.Мамлүк мемлекеті ... - ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік
алғышаттары.................................................................
...............................................66
ІІІ
Қорытынды...................................................................
.......................................85
Кіріспе
Диплом ... ... ... ... ... ... әділеті билігінің соңғы ... ... ... Діні мен діні бауырлас түркі ... ... ... құл ... көп сұраныс болды. Олар
әскери ... ... ... кейін осы өңіріндегі мұсылман
мемлекеттері мен ... ... ... ... ... ... әскери күшіне айналып, оның саяси өміріне ... ... ... ... мамлүктерінің патшалық құру
дәрежесіне дейін ... ... ... ... Аз – Заһир Байбарыс келуіне
дейінгі кезеңді Мамлүк ... ... ... ... жөн. ... , бұл кезеңде Мамлүк мемлекетінің ... ... ... мен ... мұсылман әлемінде оны ... ... ... ... жоқ ... ... дәуіріндегі мысыр елінің тарихын зерттеп, оны
аша ... сәті ... ... ... ... Мамлүк
мемлекетін қабылай отырып, ... ... ... мен
кемшілік тұстарын ашу бүгінгі ... ... ... ... ... тарихи зерттелудің маңызы зор.
Диплом жұмысының тарихнамасы және ... ... ... ... ... ... Патшалы ресей мен ... ... ... ... ... ... ... дейін бұ салада ... ... ... жоқ Араб ... ... ... ... тарапынан ... ... ... ... ХХ ғ. ІІ ... ... өте көп ... ... ... ...... ... зерттеулер жоқтың қасы.
XVIII ғ. ... ... Орда ... зерттеуде үлес
қосқан Б.Я. Кердің (1692 -1740) ... ... айту ... ғ. Ресей зерттеушілерінен В.В. Григорьев, П.С. Совельев және
В.Т.Тизеньгаузен,Н.И. Ильминскийдің ... тең ... ... зерттеушісі махмуд Риза Салимнің 1962 ж. Қаырда жарық
көрген ... «Аср ... әл – ... натай дж әл - илми да әл
– адаби ... ... ... ғылым мен ... ... атап ... ... ... ... орта ғасырлар ... ... Саид Абу ал – ... Ашур ... тарихын
терең зерттеген.
1995 ж. Қайырда жарық көрген ... ... «Әл ... фи ... Мысырдағы мамлүктер атты 2 ... ... ... ... ... Н.Банапарттың XVIII ғ.
Аяғында француз ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... уақытқа дейінгі кезеңді ... ... ... ... ... қатысты материалдар негізінде тарихи шындық
пен ... ... ... ... ... жұмысында
мынадай жаңалықтар бар:
Мамлүк мемлекетінің XІV ғ ІІ ... мен XV ғ ... ... ... ... ... Аз – Заһир Байбарыстың Мысыр елінде.
Диплом жұмысының ... ... ... мен XV ... ... ... ... жұмысының методологиялық ... ... ... ... ... ... және даму ... негізделген және даму ... ... ... - ақ Мамлүктер билігі дәуіріндегі Египет Еліне мүмкіндігінше
объективті тұрғыда ... ... әрі жаңа ... ... ... ... басшылыққа алынды.
Диплом жұмсының практикалық маңызы:
Мамлүктер билігі дәуіріндегі ... ... ХІ ... мен ... ... ... ... зерттелген еңбектердің
қтарын толықтыра ... ... ... ... оқу ... ... семинар сабақтарында пайдалануға ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, сілтемелер
тізімінен және ... ... ... ... ... ... еліндегі Мамлүктер билігі
1.1.Мысырда мамлүк мемлекетінің ... және оның ... ... ... ... ... әулеті билігінің соңғы
кезеңінен бастап үзілмей келе ... ... ... ... ... көтеріліп, кейін осы өңірдегі ... ... ... ... ... мен Шам елінің негізгі, әрі ... ... ... оның ... өміріне кеңінен араласып, саяси бағытына ықпал
ету дәрежесіне жетіп, әскери және саяси салалардағы басты күшке ... араб сөзі ... ... ... «мамалик» бастапқы мағынасында -
«біреуге тиесілі мүлік», «егесі бар мүлік» деген ... ... ... ... тарихи жағдайларымен қолдануына байланысты, ол «ақ құл» деген
екінші мағынаға ие болады. Сол ... араб ... оған ... және
сатып алынатын, әке-шешесі жоқ ақ қүл» деген анықтама береді. Одан басқа,
Африкадан әкелінген қара ... ... ... ... түрінде «абид» деп
атаған.
Уақыт өте, мамлүктер бұл өңірдегі мұсылман мемлекеттерінің негізгі және
бірден-бір әскери ... ... Ал, кей ... дербес мамлүк
мемлекеттерін құруға дейін барады. Орта ... араб ... ... ... ... тарихының бастапқы кезеңінде Орталық Азияда
бұл кезде түркі мамлүктерін алудың негізгі көзі ретінде «Мауараннахр» ... ... ... Ферғана, Ашруста, Шаш (Ташкент) және Хорезм өлкелері
аталады. Араб ... ... ... ... ... жолдарын
атап көрсетеді, олар:
қүл базарларында сатып алу;
соғыстарда тұтқынға түсіру;
Ислам Халифаты құрамына кірген ... Азия ... ... ... ... ақ ... мамлүктерді жіберіп отыруы.
Мамлүктерге қатысты араб деректерін сараласа, Аббас әулетінің халифасы
Әл-Мутасим өзінің әскери тірегі ретінде түркі тегін ең ... ... ... ... Түркі тегінің ерекше жауынгерлік қасиетін байқаған
Әл-Мутасим ... ... ... үлкен күш салып, мамлүк жасақтарын
өзінің негізгі әскери күшіне айналдырады. Ол әмір ... ... де ... ... ... сатып алып, оларды әкелу мак-сатымен арнайы адамын
жіберіп, халифа Әл-Мамунның билігі кезінде-ақ жеке әскерінде ... ... ... ... ... ... әскери жасақтардың көбею себебі ретінде,
халифа Әл-Мамунның Маруа қаласынан Бағдадқа көшуімен байланысты ... мен ... ... ... ... одан ... ... жақтың мүдделері арасында ымыраға келместікті байқаған Әл-Мутасимнің,
бір жағынан парсыларға деген сенімінің азаюын ... ... ал ... араб тегінің көп жағдайларда тұрақсыздығы мен ... ... ... ... ... ... араб ... деген
сенімі жоғалғанды. Оның үстіне, ислам тарихының бастапқы кезеңінде негізгі
қозғаушы күш релін атқарған арабтар бұл ... ... ... және ... ... ... халифа Әл-Мутасим Халифаттағы арабтар мен парсылардың әскери
және саяси билігі мен ... ... ... ... өз ... ... сегіз мыңға жеткізеді. Ал, тарихшы Ибн ... ... ... ... он сегіз мыңға жеткізді...» деген
мағлұмат келтіреді. Халифа ... ... ... мансаптарға
тағайындап, оларға сыйлық ретінде «иқта», яғни әскери қызметі үшін ... ... ... ... ... енгізеді. Мамлүктер ... ... ... ... ... өміріне кеңінен араласуға
мүмкіндік алады.
Алғашқы түркі ... ... ... ... келуі
жайындағы араб деректері төмендегідей жайды баяндайды: Түркілер Бағдадқа
өздерімен бірге көшпелі өмірдің ... атап ... ... ... толы денелерімен ерекше, атқамінерлік пен ... ... ... сияқты тек өздеріне тән қасиеттерін ала ... ... ... ... ... ... тұрғындары жек көрінішті көзбен қарап, бір-
біріне тегі жағынан жат екі ... ... ... ... кей
жағдайларда қақтығыстар орын алып, ортада екі ... да қаза ... ... ... ... кала ... ... Әл-
Мутасимге арызданып, егер ол бұған шек қоймаған жағдайда оны, яғни халифаны
өздерінің намаздары кезінде қарғыс ... деп ... ... ... ... шұғыл шаралар ұйым-дастырып, нәтижесінде Бағдадтың ... ... ... деп ... кала ... ... ... мен күш-қуаты, беделі артып, мамлүктер ... ... ... ... бастайды. Нәтижесінде Аббас әулетінің мемлекетін
билеу толығымен солардың қолына кешеді. Олар ... ... ... ... ... оның ... басқасын отырғызып, тіпті бірнеше
халифа мамлүктер ұйымдастырған астыртын әрекеттері мен ... ... ... ... және ... ... елеулі жетістіктерге қол
жеткізген, есімдері тарихқа енген ... ... ... ... ... Уасиф, Сима әл-Димашқи және т.б. есімдері аталады. Олар Аббас
әулеті халифатында әскери қызмет ... оны ... ... ... ... ... ... орталыққа қарсы көтерілістер мен бүліктерді
басуда және оның Византия империясына қарсы жүргізген ... ... ... араб деректері Аббас әулеті халифатында түркі тегін жоғары
лауазымды әскери қызметтерде пайдалану халифа ... ... ... ... ... хабарлайды. Осы мемлекеттің бастапқы
кезеңінде, 775-785 жж. аралығында ... ... ... ... ... ... ... түркі мамлүгі Йахйа Ибн Дауд әл-Харасиге
тапсырған.
847-946 лок. аралығын қамтыған Аббас әулеті халифаты ... ... ... мұсылман әлемінде халифаттың қол астында түркі және парсы
тегі билік еткен тәуелсіз ... ... ... халифат
саяси әлсіздікке ұшырайды. Халифаттың негізін шайқалтқан тәуелсіздікке
деген қозғалыстарды, әсіресе оның шет ... ... ... ... ... қою үшін түркі мамлүктері халифтың қолындағы бірден-
бір ... ... ... ... ... ... ... (868-911 жж.) өз
тәуелсіздігін жариялайды. Оның негізін салған Амру ибн ... ... ... ... ... сатып алып, арнайы тәрбие мен әскери
жаттыктырудан өткізіп, олардан өзін ... ... ... ... ... ол ... әр бүрышындағы өзіне бағынышты
билеушілерінің іс-әрекеттері жайында хабардар болу үшін ... көзі ... ... ... ... ... оларға сыйға тартып отырған.
Парсы текті Ас-Саманилер әулетіыің мемлекеті ез әскерінде түркі тегін
кеңінен пайдаланғаны тарихта белгілі. Әсіресе, ... ... олар ... сатып алуды күрт көбейтіп, оларды әскери және мемлекеттік
басқару жүйелерінде пайдалануда өте үлкен ... ... ... ... әмір ... ерекше бөлініп шығып, 994-жылы «Ғазнауйлер
мемлекеті» деп аталатын ... ... ... ... Абд ... ибн Нух ... өз ... түркі мамлүгі
Алып-Тегінге Хорасан уалаятының билігін тапсырады. Алып-Тегін 2700 түркі
мамлүгінен тұратын әскерді бастап ... ... ... ... ... ... мемлекетінің негізін салған сұлтан Махмуд әл-
Ғазнауидін әкесі болады.
Мысырда 868-905 жж. аралығында ... ... ... ... түркі текті мамлүктерді әскер мен мемлекетті ... ... ... ... Бұл ... ... салған Ахмад ибн
Тулунның тегі жөнінде ара деректері, оның әкесі Тулун Аббас әулеті халифасы
Әл-Мамунғг Мауараннахр елінің ... ... ... жіберілге түркі
мамлүгі болды деген дерек келтіреді.
870-877 жж. аралығында билік еткен Аббас әулетінің ха ... ... ... ... ибн ... Мысыр уалаятына билеуші етіп тағайындағаннан
кейін, ол басқару, сот, әскер және ... ... ... ... өз колына алады. Мысыр билігінде тәуелсіздікті көздеп, оған ... ... ... ... ... ... тегі жағынан өзіне жақын
түркі мамлүктерінің ... ... ... ... 24 мың ... мамлүк
жауынгерге жеткізеді.
Осы кезден бастап Мысыр билеушілері мен олардың әскерлері ... ... ғана ... ... ибн ... ... сан ... мамлүк
жауынгерлерін құлдықтан азат ету арқылы олардан ... ... ... ... құруды көздеп, өз әскерінің қүрамына кірген мамлүктердің барлығын
құлдықтан азат деп жариялайды және де бұл дәстүр ... ... ... ... де қатаң сақталған заң болып қалыптасады.
Тулунилерден кейін Мысыр билігіне келіп 935-969 жж. аралығында ... ... ... ... ... түркі текті Мұхаммад ибн
Тоғудж әл-Ихшиди өз билігінде алдыңғы мемлекеттің ізін ... ... ... басқаруда толығымен түркі мамлүктеріне сүйенді. Ол ... ... ... ... 8 ... ... көбейтеді.
Солтүстік Африкада билік еткен Әл-Фатимилер әулеті 969-жылы Мысырды
жаулап алып, онда өз билігін орнатады. Бұл әулеттің 952-975 жж. ... ... ... ... кезінен бастап мемлекет түркі, ... және ... ... ... ... араб ... былай
дейді: ол - «құл» мағынасындағы француз сөзі. Ол замандарда Германдықтар
славян халықтарын ... ... яғни ... ... әйелдері мен
кішкентай балаларын Испания арабтарына құлдыққа сатуды ... ... орта ... ... ... бұл атаумен жалпы
славян халықтарын атаған) сияқты этникалық жағынан түрлі ... ... ... ... ... жж. ... ... еткен Әл-Фатими әулетінің өкілі - халифа
Абд әл-Азиз түркі тегін баскалардан ... ... ... ... ... мен ... ... пайдаланып, түркі текті мамлүгі
Манджу-Тегінді өз әскерінің басшысы етіп тағайындап, оған Шам ... ... Бұл ... ... ... ... ... шыққан
қызметшілері арасында наразылық пен қызғаныштық тудырады. Әсәресе, 996-1020
жж. аралығында билік еткен халифа Биәмрилләның ... бүл ... ... ... Ол ... текке жататын екі топтың беделі мен ықпалын шектеу
мақсатында судандық кара құлдарды көптеп сатып ... ... ... тегі өзінің ынта-жігерін кайта қалпына келтіруі 1020-1036 ... ... ... ... ... ... орын алады. Ол түркі
тегіне аса ... ... ... ... ... әскери мансаптарға қоя
бастайды. Олардың ішінде түркі текті мамлүгі ... өз ... және 1028 жылы ... ... билеушісі етіп тағайындайды.
1036-1094 жж. аралығында билік еткен халифа ... ... ... Әл-Фатимилер әскер жасақтауда түрлі тектерге сүйене
бастайды. Әл-Мустансир ... ... қара ... ... себепті қара құлдарды
сатып алуды көбейтіп, әскерін негізінен солардан ... ... ... ... ... қара кұлдар Әл-Фатимилер әулеті мемлекетінің
жойылуына ... ... ... ... ... ... қала береді.
Әл-Фатимилер әулетінің мемлекеті ислам тарихында ең алғаш болып
жасөспірім ... ... ... сәйкес тәрбиелеуге үлкен көңіл бөліп,
ец бірінші болып Мысырда ... ... ... ... бағдарламалық жүйесінің негізін салды.
Әл-Фатимилер әулетінің мемлекеті күйрегеннен кейін, 1171 жылы ... ... ... ... Таяу ... өңірі мен мамлүктердің
тарихындағы жаңа кезеңді ашты. Әл-Айубилер ... ... күрд ... ... оның ... түркі мемлекеті мен түркі ... ... ... ... ... ол өзінің бойына түркі салт-дәстүрлері
мен әдет-ғұрыптарын және әскери құрылымдағы жүйелерін толық сіңіріп алғанын
орта ғасыр араб жазба деректері ... ... ... ... ... ... ... оның
негізгі әскери күші ретінде түркі мамлүктеріне арқа сүйеуі себепті, олар,
яғни мамлүктер сұлтандар мен әмірлерге жақындатылғандар ... ... ... ... ... ... берілген. Жас түркі мамлүктері
Қыпшақ елінен әкелініп ... Орта ... ... ... ... ... немесе әл-Қибджақ, немесе әл-Қибшак елі Еділ өзені ... ... ... және Қара ... бен Каспий теңізінен солтүстікке
қарай жатқан үлкен ... Оның ... ... ... ... өмірімен және
атқамінерлік өнерімен әйгілі. Бұл ел түркі текті «ақ ... ... ... болып есептеледі» дейді. Қыпшақ елінен әкелінген жас
мамлүктерді Селжүк сұлтанының уәзірі Низам ... ... ... ... ... белгіленген «мамлүк-самани» жүйесінің негізінде
тәрбиелеп, содан кейін оларды ... ... мен ... ... кіргізген.
Низам әл-Мәлик ислам тарихында ең алғаш болып мамл ... ... үшін ... жер ... беру тәжірибесін енгізген. Мұндағы оның
көздеген басты мақсаты - жер меншігі бар мамлүк әмірі ... ... ... қорғауы нәтижесінде мемлекетті де қорғайды деген ... ... ... сүлтандар оның тәжірибесін кеңінен қолданып,
мамлүк әмірлеріне әскери кызмет көрсеткені үшін ... ... ... пен ... ... бере бастайды. Сонымен қоса, сұлтандар мамлүк
әмірлеріне өз балаларын тәрбиеге беріп, оларды ... деп атай ... ... ... ... ... араб деректері оның «ата» - әке
және «бек» - әмір ... ... сөзі ... - бекзаданың
тәрбиешісі» деген мағынаны береді, деп ... ... ... өздерінің балаларын әмір мамлүктерге сеніп беріп, олар ... қол ... өсіп ... ... ... сұлтан бекзаданы
басқа қалаға, немесе уалаятқа жіберсе, ... ... де ... ... ... ... ... айналған. Кейін, уақыты келгенде, атабек Селжүк
әмірін өзіне бағынышты ... ... ... өз ... ... ... ... ықпалы мен беделі күшейген атабектердің жұлдызы жанып, Селжүк
сұлтандарының әлсіздігі мен ... ... ... ... ... ... ... барып отырған. Соның нәтижесінде тарихта «Атабек»
деген атаумен ... ... ... ... болғаны тарихта мәлім.
Олардың ішінде аса беделділері ... ... ... ... ... ... ... Әзірбайжан және т.б.
XII ғасырдың басында Мосул, Халаб, ... және Мадр ... Имад ... ... есімді түркі атабегі орта ғасыр деректерінде
ерекше ... Оның ... ... ... ... өзінің өмірін Әл-
Хаджиб Селжүк сұлтаны Мәлик-Шаһтың қарамағындағы мамлүк болып бастайды.
Кейін, Имад ад-Дин ... ... ... ... етіп ... ... Нур ад-Дин Махмуд арқылы Зеңгілердің әулетімен байланыс ... ... ... тегі күрд ... ... ... осы ... тарихи сахнаға шыға
бастайды. Өздерінің ... ... мен ... ... ... байланыстырған Әл-Айубилер әулетінің барлык мүшелері азат болған,
яғни ешқайсысы ешқашан құл болмағандығын айта кету ... жылы ... ... Нур ... ибн ... Йерусалим христиан
патшалығының Мысырды жаулап алуына кедергі жасау үшін ... ... оны ... ... ... ... шыққан қолбасшы Асад ад-Дин
Ширкухқа тапсырады. Оған ... етіп оның ... ... ... ... ... Бұл ... құрамы жөнінде орта ғасыр араб деректеріне
жүгінсек, бүл әскердің ... ... ... яғни Нур ... және ... әл-асадийа», яғни Асад ад-Диннің ... ... ... ... аңғартады.
Салах ад-Дин өзінің ағасы Асад ад-Динмен бірге талай шайқастарды
өткізіп, одан ... ... ... алады. Йерусалим кресті патшалығы
Мысырды жаулап алу үшін үш ... 1164, 1167 және 1168 ... ... жеңіліске ұшырауының ... ... ... ... ... 1169 жылы ... қайтыс болуын өз
мүддесіне тиімді пайдаланып Салах ад-Дин Әл-Фатимилер ... ... ... билік еткен халифасы Әл-Адидті өзін «бас уәзір» лауазымына
тағайындауына мәжбүр етеді. Бұл істе ... ... ... ... ... «Әл-Асадийа» мамлүктері мен азат құрдтерді пайдаланады. Бұдан
кейін, ол қосымша өзіне тағы ... ... ... алып, олардан «Әл-
Мамалик ас-салихийа» және «Әл-Мамалик аннасырия» әскери жасақтарынан ... ... ... Осы ... айта кету ... ... ... атауы Салах ад-Диннің өз есіміне қатысты болса, ал «Аннасырийа»
атауы өзінің «бас уәзірі» лауазымын алу ... ... ... ... яғни ... ... атағына қатысты екенін айта кету қажет.
1171 жылдың қыркүйек айында халифа Әл-Адидтің қайтыс болуына байланысты
Әл-Фатимилер ... ... ... тарихи сахнадағы өз ... Осы ... ... христиан мемлекетінің патшасы Амури қайтыс
болып, таққа мұрагер таңдау мәселесі төңірегінде ... ... дау ... ... ... ... ... ағасы Нур ад-Диннің артынан қалған 11 жасар мұрагері Әл-
Мәлик ... ... ... етіп ... ... ад-Дин көп ұзамай
бүкіл билікті өз ... ... ... және сыртқы саяси қолайлы жағдайларды ... ... ... Таяу Шығыста орнығып алған кресшілермен ... ... үшін ... ... әлеміндегі бытыраңқы мемлекеттердің басын бір
тудың астына біріктіруге кіріседі. Сөйтіп, Шам елін ... ... ... әскери-соғыс, саяси және дипломатиялық тәсіл-жолдарды кезек
қолданып, 15 жылға созылған ынта-жігерлі әрекеттерінің ... ол ... Шам елін ... кресшілермен шайқастарда талай үлкен жеңістерге
қол жеткізіп, Иерусалим мен Жерорта ... ... ... ... ... ... мұсылман мемлекеттері мен әмірліктерін кресшілерге қарсы ... ... және ... ... ... азат ету ... шайқастарға негізінен Әл-Асадийа», Ас-Салихийа» және Салах ад-Диннің
туған ағасы Әл-Малик әл-Адилдің ... ... ... қатысады. Осы жылдары түркі мамлүк әмірлерінің беделі мен ықпалының
өскендігі соншалықты, мемлекеттік істерге қатысты ... ... ... және ... райы ... шегінуге де мәжбүр болып
отырды.
1193 жылы ... ... ... ... ... оның ... үлкен
аумақты алып жатқан Әл-Айубилер әулетінің мемлекеті оның ... және ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, олардың арасында билік үшін талас туып, өзара
бір-біріне қарсы соғыс қимылдарына жол ашады. Соның тікелей салдарының ... бұл ... ... ... саны күрт ... ... тірі кезінде өзінің қол астындағы аумақтарды төмендегідей
төртіппен мұрагерлеріне бөліп береді:
баласы Әл-Азиз Османға - Мысыр жері;
екінші баласы Әл-Афдал Нур ад-Динге - ... ... ... ... - ... ... ... әулетінің басқа әмір мұрагерлеріне жоғарыда аталған
балаларына тәуелді кішігірім жерлер мен қалаларға билік етуді тапсырады:
- Салах ... кіші ... ... Сайф ... - ... ... Әл-Балқа және Мысырдың біраз бөлігі тапсырылады;
- екінші інісі ... - ... ... өз ... ... ... Тақиа ад-Дин Омарға - Хама өлкесі;
Әл-Амджид ибн Туран-Шахқа - Баалбек;
Муджаһид ибн Наср ... ... - Хомс ... ... ... ... кейінгі Әл-Айубилер әулеті
тарихының едәуір бөлігін олардың өзара қайшылықтары мен бір-біріне
қарсы жүргізген соғыстары толтырады.
Жоғарыда аталған оқиғалардың ... ... ... ... ... мен бір орталыққа бағынудың болмауы, нәтижесінде әр әмір, ... ... ... мен ... ... ... немесе біреудің меншігін
иемдену мақсатын жүзеге асыру үшін әскери күшін көбейтуді ... ... ... ... ... жолы ... ... алу болады.
Сөйтіп, XII ғасырдың аяғы мен XIII ... басы ... ... ... мұсылман әлеміндегі мемлекеттер мен әмірліктерге, әсіресе Мысырға
ықпалы мен беделінің артуы өзінің ең жоғары дәрежесіне жетеді.
Салах ... ... ... ... ... оның балалары мен
ағайындары арасындағы ұзақ мерзімге созылған қақтығыстар мен ... ... ... ... ... мақсатымен Мауараннахр мен Қыпшақ
елінен түркі мамлүктерін үзбей әрі көп ... ... ... ... ... түркі мамлүктері санының күрт көбеюі заңды болды.
Мамлүктердің көмегімен билікке келген Ас-Салих Наджм ад-Дин Айуб өзінің
билігін нығайту мен ... ... үшін ... рөлінің маңыздылығын
түсініп, оларды сатып ... ... ... бұрын соңды болмаған
деңгейге жетеді. Әскерінің негізгі бөлігі тек ... ... ... ... ... ... бөліп, өзінің айналасындағы нөкерлері
мен күзетшілерін тек мамлүк әмірлерінен құрайды.
Ас-Салих Айуб ... ... ... ... ағасына қарсы
ұйымдастырылған төңкерісті ескеріп, егер сондай жағдай қайталанған ... ... ... қарсы шыққан мамлүктердің қол астында қалу қаупінен
күдіктеніп, Ніл өзенінің ортасында орналасқан ... ... ... ... етіп ... ... ... аралда сұлтан сарайын
салдырып, 1241 жылы ... мен ... ... ... көшеді. Келесі
жылы сол аралда арнайы салдырылған әскери бекініске өзінің мамлүктерін
қоныстандырады. Бұл ... ... жаңа ... ... ... әл-Бахарийа", яғни "Теңіз мамлүктері" деп аталып ... және ... ... ... ... мемлекетінің негізін құрайды.
Сұлтан Ас-Салих Айубтың мамлүктеріне және Мамлүк мемлекетіне берілген
бұл ... шығу ... ... араб ... ... жоқ. ... Ибн ... сияқты кейінгі мысыр тарихшылары мамлүктердің
тұрған мекен-жайын жан-жағынан Ніл өзенінің суы қоршап жатуы ... ... яғни ... деп атағандығын келтіреді. Араб
тіліндегі "бахр" сөзі - "теңіз" ... ... ... ... өзен" деген
мағынаны білдіреді. Бірақ, сұлтан Ас-Салих ... ... ... ... мен Абу Шама Ніл ... ... аталған мамлүк жасағы "бахарийа"
атауына қатыстығы ... ... ... ... бұл ... шығу ... жайында басқа пікірді алға
тартатын үшінші топтың айтуынша, түркі мамлүктерін Каспий теңізі мен ... ... ... отанынан Мысырға Александрия және Думият
порттары арқылы теңіз жолдарымен алып ... ... ... Алайда,
мәселенің ақиқатына келсек, "әл-бахарийа" атауы мұсылман мемлекеттерінің
тарихында Ас-Салих Наджм ад-Дин ... ... ... ... де
талай ұшырасады. Қарастырып отырған уақыттан әлдеқайда бүрын, Әл-Фатимилер
әулетінің билігі кезінде "Әл-Ғузз әл-бахарийа" деген атпен ... ... ... ... Сондай-ақ, Әл-Айубилер әулетінің сүлтаны Әл-Адил
Біріншінің "Әл-Бахарийа әл-адилийа" деген атпен ... ... ... ... ... Ас-Са-лих Айубтың замандасы Йемен сүлтаны Нур ... ... атты ... ... ... ... атауын
мамлүк жасақтарына қатысты пайдалануда ... ... ... ... ... Ас-Салих Айубтың "Әл-Мамалик әл-ба-харийа" жасағы
өздерінің әскери дарындылығы мен ... күші мен ... ... ... ... XIII ғасырдың ортасында француз
королі Луис-ІХ-ның ... ... ... ... ... ... ... кеңінен танытады.
Бұл жорықты ұйымдастырған және оны бастап келген Луис-IX өзінің басты
мақсаты етіп Мысырды ... ... ... және де бұл ... ... ... жорықтарының алғашкысы, әрі әскери қуаты жағынан ең
мықтысы болады.
Әлем тарихшылары Батыс ... Таяу ... ... 8 ... катысты, олардың алдына қойған мақсатына қарай төмендегідей етіп
бөледі, олар:
Біріншісі - Шам еліне қарсы;
Екіншісі - Шам ... ... - Шам ... ... - ... қарсы;
Бесіншісі - Мысырға қарсы;
Алтыншысы - Шам еліне қарсы;
Жетіншісі - Мысырға қарсы;
Сегізіншісі - Солтүстік Африка мұсылман елдеріне қарсы.
Үшінші кресті жорығының ... жж.) ... ... ... ... лақап алған король Ричард Мысырды мұсылман әлемінің ең әлсіз
буыны және Шам ... ... деп ... оны жаулап алуды өзінен
кейінгілерге міндеттеген. Сондай-ақ, 1215 жылы Рим ... ... ... ... ... қоғамы Мысырды жаулап алудың
қажеттілігін баса айтып, ... ... егер ... ... ... алса, онда мұсылмандар стратегиялық жағынан өте қолайлы, әрі өте бай
өңірлерінен айырылады. Ал бұл жағдайда, олар ... ... ... Акка мен ... ... ... ... қалып қояды және
сол себепті Жерорта теңізінің шығысындағы ... ... ... сақтай
алмайды, және де соның салдарынан бұл аймақта ешқашан өз иелігінде ... ... деп ... ... кресшілер Мысырдың Жерорта теңізіндегі
стратегиялық жағынан аса маңызды Думият портын жаулап ... ... ... негізгі мақсаты етіп белгілейді.
XIII ғасырдың басынан бастап мұсылман әлемінде, әсіресе Мысырда әскери
күш-қуаттың өсуіне байланысты ... ... ... ... ... Аққа ... билеушісі және Иерусалим патшалығының королі Хана Ди
Брайнның ... ... ... ... жорығы Мысырға қарсы
бағытталады. Ол Мысырды киелі Әл-Құдыстың кілті және оны ... алу ... пен Шам елін ... ... алуға жол ашады деп есептейді.
Мысырға карсы жасалған Бесінші кресті жорығының сәтсіздікке ұшырағанына
отыз жыл толар-толмаста Франция королі Луис-ІХ-ның қолбасшылығымен ... ... ... жаулап алу арқылы крестілердің байырғы арманы - Әл-
Қүдыс пен Шам елін жаулап, онда ... ... ... мақсатымен
жорыққа аттанады.
Луис-ІХ-ның ұйымдастырған бұл жорығы Мысырға қарсы ұйымдастырылған
алдындағы кресті жорықтарына қарағанда анағұрлым ... ... ... ... төменгідей:
Бұл жорық өзінің жақсы ұйымастырылуымен және ... ... ... саны және ... ... мен ... да ... кездегі Батыс Еуропаның аса куатты Франция мемлекетінің саяси беделі
жоғары ... бірі – ... ... бүл жорыққа өзі тікелей
қолбасшылық жасап, жорықты өзі бастап келуі мен ... ... ... ... ... тыс діни идеяларымен қуаттап отыруы
кресшілердің жеңіске жетеміз ... ... ... аса зор ... ... ... ... шабуыл жасауы өз уақыты жағынан Мысырдағы
ішкі саяси жағдайы өте ауыр кезеңімен ... ... Тура осы ... ... ... ... ... Наджм ад-Дин Айуб қатты ауруы себепті
өзінің мамлүктерін соғысқа ... ... халі ... ... ... ... ауыр жағдайына қарамастан, бұл кресті ... ... ... ... ... қалу мақсатында батыл шаралар ұйымдастырады.
Атап айтсақ, бұл жорықтың стратегиялық мәні ... ... ... алдын ала біліп, өзінің уәзірі Фахр ад-Дин Иусуфке кресті
әскерлерінің Мысыр жеріне келіп түсуіне барынша ... ... үшін ... ... тез ... ... ... бұйырады. Сонымен қоса, кала
ұзақ уақыт қоршауда қалуы қаупін ескеріп, оны азық-түлікпен көп ... ету ... да ... қорғау үшін жасалған шаралардың ... ... ... 1249 жылы ... ... арқылы келіп Мысыр жеріне түсіп, маусым
айында Думият қаласын басып алады. Фахр ад-Дин өзінің ... ... ... ... ... жау қолына түсуі туралы хабар бүкіл мұсылман ... ... ... ... Айуб ... тастап кеткен мамлүктеріне
қаһарын төгіп, ... ... ... ... қашқан жоғарғы мамлүк
әмірлерінің елуден астамын дарға асуға бұйрық береді. Осы жерде, ... ісі ... араб ... ... айта кету ... ... ... көп ұзамай, 1249 жылдың 23-ақпанында сұлтан Ас-Салих
Наджм ад-Дин қайтыс болады. Бірақ, сұлтанның айналасындағы ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың басына түскен соғыс
ауыртпалықтарын одан ... ... ... ... ... жіберуі
мүмкін деген кауіп туады. Оның үстіне, сұлтан Ас-Салих Айуб өлген кезде,
сұлтан тағында оның ... ... ... ... тізгінін қолына алатын
мұрагерінің болмауы да ауыр жағдайды одан бетер қиындатып жібереді. ... ... ... ... қыры мен сырын жете түсінген, әрі оған ... бере ... ... әйелі Шаджарат ад-Дурр тарихи сахнаға келеді. Жау
әскерлерінің Мысырды жаулап алуы аса ... ... ... уақытта
мұсылмандардың рухын сындырмау мақсатымен ... ... ... ... ... ... ұстау туралы Шаджарат ад-Дурдың пікірі барлық
әмірлер тарапынан қолдау табады. Сонымен бірге, бос қалған ... ... Кифа ... ... ... ... ұлы ... Туран-Шаһқа
адам жіберіп, әкесінің орнына сұлтан тағына отыру үшін тез ... ... келу ... хабарлайды.
Осындай қиын жағдайда Шаджарат ад-Дурр өзіне сенімді мамлүк әмірлерінің
көмегімен барлық мемлекеттік істерді басқаруды өз қолына ... ... ... ... ... ... да, оның ... туралы хабар
крестілерге жетеді. Крестілер мұсылмандарға шешуші соққы беру үшін ... ... ... ... ... ... жалғастыруға дайындық
жасай бастайды. Олар Думиятты қалдырып, Әл-Мансура ... ... ... ... қорғаушылармен қиян-кескі шайқастардан кейін оны басып алады.
Бұл шайқастарда мамлүк әмірі Фарис ад-Дин Актай ас-Са-лихи бастаған ... ... ... ... ... көтеріп, ерекше
көзге түседі. Осы кезде Мысырға келген Туран-Шаһ сұлтанның өлімі ... ... ... ... оған билікті тапсырады. Таққа отырған
жаңа сүлтан кресшілерді түбегейлі ... ... ... ... ... түбінде болған шайқастарда үлкен жеңіліске ұшырап, кейін
шегінуге мәжбүр болады. ... ... ... үзбей қуғынға салып,
көптеген әмірлерімен коса Франция королі Луис-ІХ-ны тұтқынға ... ... ... Мысыр жерінен куып шығады.
Орта ғасыр араб деректеріне жүгінсек, Мысырдың жаңа сұлтаны Тұран-Шаһ
ел басына түскен қиын ... ... ... ... ... ... Ол ... кысқа мерзімді билігі кезінде менмендік пен тәкәппарлық
көрсетіп, мемлекеттік істер мен ... ... ... ... ... ... ... бастап халықтың ашу-ызасын ... ... ... ... ... ... батырлық танытқан
мамлүктерінің ерліктеріне өз бағасын бермейді. Сондай-ақ, әкесіне жақын
болған ... ... ... ... ... қауіпсіздікті сақтау
жөніндегі ұсыныстары мен барлық шараларын қабыл алмай қояды.
Туран-Шаһ Әл-Джазира уалаятынан Қайырға өзімен бірге келген мамлүктерді
мемлекеттің ... ... ... ... ... көп ұзамай
олардың да арасында өзіне ... ... туа ... ... ... ... билікті сақтап өзіне табыс еткен
Шаджарат ад-Дуррды әкесінің байлықтарын тығып қойдың деп ... егер ... ... шектен тыс шара қолдануы туралы ескертеді. Бұл жағдай
Шаджарат ... ... ... ... деген күдік туғызып,
өзін қолдайтын «Әл-Бахарийа» мамлүктеріне келіп ... ... мен ... ... ... ... ... өшпенділік тудырады.
Туран-Шаһтың мұндай арам ойын сезіп қойған ... ... ... айла ... ... ... ... қастандық
істеместен бұрын өлтіруге бел байлайды. Сұлтанның қиянатшыл және ... ... ... ... да ... бұл жоспарына қолдау білдіреді.
Бұл астыртын жоспарды ұйымдастырушылар Фарис ад-Дин Ақтай, Байбарыс әл-
Бундуқдари, Қалауын ас-Салихи және Ай-бек ... ... ... бір топ ... әмірлері 1250 жылғы 2 каңтар күні таңертеңгісін
Фарскур ... ... ... ... Сөйтіп, Тұран-шаһтың
өлімімен Мысырдағы Әл-Айубилер әулетінің билігі аяқталады.
Мысырдағы мамлүк мемлекетінің орнауы және оның ... ... – Айуб ... ... ... 1250 ж. ... ... оның ... ... билігі орнайды.
Мамлүк ... ... ... ... ... ... пікірлер көп. Олардың бірі , мамлүк мемлекетінің ... ... ... ад – ... ... атаса, екіншілер ... ... ... ... ... әйел адам ... оның шариғатқа қайшы ... алға ... ... ид –
дурды лағашқы мамлүк мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ад – Дүрр ... билік тізгінін ... ... ... ... жөн. Оған бірнеше ... ... ... 1 – ... ид – ... тегі жне ... жағдайы туралы
орта ғасыр және сұлтан Ас – ... ... оны бұл ... ... хабарлайды. Яғни, Шаджарат ад ... ... мен ... ... ... қыпшақ мамлүктеріне
жақындағы еш күмән ... 2 – ден, ... ... ас – ... ... ... ... Тұран - шаһтң келуіне дейін және
оның ... ... ... ... ... ... бүкіл билігі Шаджарат ад – ... ... ... жәнеоған ресми сұлтан атағы берілуін ... ... ... ... ең 1 – ші ... ... деп тануға
негіз береді.
Жалпы алғанда, 1250 ... ... 1260ж. ... ... келуіне дейінгі кезеңді ... ... ... деп ... жөн. ... бұл ... кезеңде
Мамлүк мемлекетінде оны ресми ... ... ... ... ... жоқ еді.
Өйткені кезең ... мен ... ... ... ад – Дурр (1250 ж)
2.Әл – ... Иәз ад – дин ... ат – ... – Мансур Нур ад – Дин Али ибн Айбек (1257 ... Сайф ад – Дин Қу ТҰЗ (1259 ... ... ... ушығуына жол ... ... ... бос ... ... ... ... ад – Дурды
отырғызуды ұйғарып, соғыс бір ... ... ... ... ... ... ... тағына ... ... ... арасында
бәсекелестіктің ... Шаш ... Әл – ... ... ... ... ... ұмтылыстық жандануы;
3. Шаджарат ад – ... ... ... ... өзінің
циклдылығымен даралығын ... Оның ... ... ... ... ... мемлекеттік істерді шешуге
кеңінен араласуының арақасында ... ... ... ... ад – Дурр ... ... ... биіктіктің
барлықтұтқаларын қолына ... ... ... ... ... талантты. Ең ... ... ... ... мамлүк ... ... ... ... ... ... ад – Дурр ... күш - жігерін,
алдымен Тұран – шаһтың билігі ... ... ... ... ... ... мен ... ішінде ілімінде
жойылған ... ... ... Бұл ... ... және оның ... әлі өз ... ұстап отырған
еді. ... ... ... ... Луис – ІХ ... Әл – Машу ... ... ... ... ... ... теңіз базасы ... ... ... ... ... мен ... , ... егер
батыстан тағы кірісті ... ... ... ... ... ... сақталып отырады.
Мемлекеттің ішіндегі саяси жағдайда ... ... ... ад – Дурр шын әрі ауыр іс – ... ... ... Бұр ... сұлтан мен «Әол –
Бахрайша» ... ... ... ... әрі ... ... ... ад – Дин Мухаммад Али әл – ... ... ... ... талай жеңілістің
дәмін татқан, оның ... ... әрі ... Луис ІХ - ң
бірсіпыра ... ... ... ... ... ауыр ... ... кресилер мамлүктің ... ... ... ... Екі жақ ... жоғарыда
көрсетілген шарттар жөнінде ... ... ... ... –ң
патшасы маргарит Ди Бруфанес келісілген соманың ... Акка ... ... 1250 ж. 7 ... луис Іх
Думиятты мұсылмандарға қайтарып беруді ... Ди ... ... ... ... ... кіреді.
Келісілген құнның ... ... ... ... ... ... Луис ІХ мен оның ... ... ... барондары, әмірлері және ... ... ж. 8 ... Луис ІХ өз ... мен Акка қамалына
келумен 7 – ші ... ... ... ... жеңілісін
ұйымдастырған және оны жүзеге ... ... ... хабар
Мысырмен қоса ... ... ... түкпір – түкпіріне тарап,
бұл жеңісте ... ... пен ... орын ... ... ... тұрғындар мысыр ... ... ... ... ... Оның ... себебі ретінде
жалпы мұсылман ... әйел ... ... болу ...... ... айтуға болады. ... ад – ... ... ... артында діни ... ... аутц ... ад – Дин ... ... бері ... мен Шам
еліндегі бүкіл билікті өз қолдарында ұстаған Әл – ... ... ... ... ... мемлекеттер жаңа пайда
болған билікке ... яғни ... ... беру ... ... қалу үшін ... отырған Аббас әулетінің ... ... ... хат жолдайды. Шаджарат ад – ... ... ... ... ... ... айыптап, оларға ... ... ... ... ... ... таылмаса, оны
бізге айтыңдар, біз ... ... ... /155/ ... ... ... ... келумен Шаджарат ад – Дурр
өінің өте қиын ... ... ішкі және ... ... барған сайын күшейіп жатқанын көреді. Сөйтіп, сұлтан
Шаджарат ад – Дурр үш ай ... ... 1250 ... ... Әмір Изз ад – Дин ... және Сайф ад -Дин ... ... құруда орасан рол ... «Әл – ... ең ... ... ... ... ... әскери жағынан әмір «Ас - ... ... ... ад- Дим ... беріп қоюының негізгі себептерін ... ... ... ... әмірлері бірінен - бірі күдіктену
себепті ... ... ... ... қолында болған өздері
үшін дұрыс ... ... ... ад – Дурр ... ... ... де ... билігін сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... ең ... әрі
келіскенін ... ... ... деп ... ад – Дин ... ... тағына отыруына ... ... ... ... ... қоса «Әл – ... деген
лақап алады. Орта ... араб ... ... ... ... ... жүгінсек, ол «Ас – ... ... ... ... мен ... жағынан аса ... ... ... ... ... және ... ... атақты еді /157/ деуге
болады. ... Ас – ... Айуб ... қызметте болған
уақытында мамлүк ... ... ... ... ... ... ... «Әл Джалиншілер» мансабына ие болды. Бұл ... ... орта ... ... ... Әл – ...... маштабына тағайындалған әмір сұлтанның ... ... кен ... «У» қосылуы ... ... ... ... ... ... көруі қажет дейді. /158/.
Мысырда Ніл ... ... ... мен «Аш ... ... араб ... мекендеген. Арабтар мамлүктер ... ... ... ... – Бахариия» мамүлктерінің көмегімен араб
көтерілісін ... ... бұл ... ... ... ... ... басшылары әмір Ақжайдың дәрежесі ... ... ... тым ... бара ... ... ... сұлтан А.Омардан ... ... ... Осы ... ... ол ... соғысуға басқа
біреуді ... тап осы ... ... еді. ... оның ... өзі ... нәтиже шықпайды.
Арабтардың көтерілісі жеңгені үшін әмір ... ... ... - ... ал «Әл – ... ... өздеріне
«иқта» жерлерін бөліп беруді, ... – ақ ... ... ... ... ... айырылып, қалудан қауіптеніп
қарсы шыға ... ... ... ... алып ... Айбек
өзінің беделі мен ... ... ... ... ... төрт ... жүзеге асырып ... ... ... А. ... ... жасағын құрып оның атын өз
лақабына сәйкес «Әл – ... деп ... ... деген сенімді мамлүгін сұлтанның ... ... «Әл - ... мамлүктерін «Ар – Рауда» аралындағы тұрақты
орналасқан ... ... ... тағындағы өзінің кішкентай серігі Әл – ... ... ... ... ... ... өзі ... бейнесінде көріне бастайды.
Әмір Ақтай ... А. ... ... мен ... ... ... ... оған тек «Айбек» деп бетіне ... ... «Әл – ... ... ... ... қамтамасыз етілген Ақтайды «ат үстіндегі» деген
лақап ... ... - ... ... қыз ... біріне үйлену
арқылы ... ... ... жағынан заңдастыруды ... Шам ... ... ... ... Әл – ... ад – Дин ... қазына құда түседі. Әйел ... ... ... ... «Әл - ... ... отыратын ресми мекені болатын Сұлтан ... ... қалу үшін ... ... ... ... Ақшайдан
құжылудың жалғыз жолы - оны ... ... ... ... келеді.
Сөйтіп, 1254 ж. 27 ... ... , бір ... ... ... ... ... Ақшайға адам жіберіп, қамалға
келуін ... Ол ... ... ... оны өлтіру жайында
өзінің «Әл - Муиззишта» ... ... ... ... ... өзінің бірнеше ... ... «Әл ... ... ... ... бөлмеге бет алған артынан қақпа
жабылып, ... ... ... Осы ... әмір ... ... – Муиззиста» мамлүктері оған бас салып, ... ... ... ... ... хабар жете сала «әл- ... ... әл – ... ... әл – Әлфи және Санжар
әл – ... ... ... ... ... ... ... Олар
қамалдың тұсына ... ... ... ... ... Осы ... Айбек қамалдың үстінен ... ... ... ... ... ... ... төніп тұрғанын
сезген мамүлетер Шам ... ... бел ... Шам ... Әл- ... ... пен ... ... Ан ... және Әл – Керк ... ... Әл - Муғис Омарға
әскери ... ... ... ... 130- мамлүк ... ... ... Рүм- ... ... ... паналайды.
/166/.
Әл – Айубилер әулетінің ... мен ... ... ... таршын алу үшін Ан – ... ... ... ... ... Мұны ... Айбек
қатері бибіт жолмен ... ... ... Әл – ... - ... азайту үшін өзінің ... ... ... ... Айуб ... ... он бес жасар Әл – ... ... ... билігіне серіктес етіп таққа отырғызып, оған ... ... ... ... – ақ әл – ... ... артында алдамшы ... ... /173/ ... ... ... ... береді.
Бұл айласынан ештеңе шықпағаннан көрген Айбек тез ... ... ... қол ... ... жінеөзін
халифа әл – Мустасинің Мысыр билігіндегі орынбасары деп ...... ... ... үшін ... ... мамлүк
жерлерін бастап Қайырдан ... /174, 125 ж./. ... ... ...... және Ас – ... қалаларының ортасында ... ... ... ... ... ... ... ең ... ...... ... ... ... /175/ мамлүктердің
үндеуімен мамлүк әсерлеріне қосылып кетеді.
Сөйтіп, мамүлік ... ... ... ... көптеген
тұтқындар алып ... ... ... кресшілер өз мүддесіне
пайдаланып қалу мақсатымен Ауис – ІХ ... ... ... ... ... ... кресшілер мәселесітез арада
шешімін таппағын жағдайда өзінің Ан – ... ... ... шарт ... өз ... Ауис – ІХ- мен ... ... оған елшілері мен ... ... ... Луис ІХ ғ. ... қалып отырған қалған креші
тұтқындарын төлемақысыз ... ... ... – ІХ мен Ай – Насыр ... ... ... ... ... ... 1352 ж. коесшілермен екі жақты
келіссөздерді тез ... ... ... ... ... қабыл
алады, олар.
1. ... ... ... кресші тұтқындарын бастауға келісім
береді.
2. Айбек тұтқындарды ... үшін ... ... Луис ІХ – ға ... ... Әл – Құдыс жерлерінің Шығысындағы ... ... ... ... Луис ІХ – ға беруге ... ... ... Ан – ... Иусуфты, Әл – Абасса
түрінде жеңіді оның Шам ... ... ... ... ... ... ... барлық шарттарын қабылдаудың нәтижесінде Луис ... ... ... шығады.
Алайда, сұлтан Айбек пен Король Яуис - ІХ ... ... - ... ... ... ... ... ж. басында ... ... ... ... жаңа үлкен қауіп төнеді. ... ... ... күрт өзгереді. Аббас ... ... Әл – ... ... ... беру үшін ... ... біріктіруге әрекет жасайды.
Айбек ... ... Ан – ... ... әскерін жеңуін
және ... ... Шам ... ... ... ... Әл- Айуби әулиетінің мүшесі Әл – ... ... ... өз ... ұжымды ... оны ... ... ... ... ... өзінің әйелі ... ад – Дурр ... ... ... ... қаламайды. Екеуінің арасында
шеиеленістік ... ... ... ... ад – Дурр «Әл – ... ... ... Айбекке жылы сөзді хат жазып, екеуі кездесу үшін ... ... ... ... ... Айбек бұл алдауға 1257 ж. 24 –
сәуірінде ... ... ... өлтіріледі /180/ келесі күні
айбектің өлімі жайында ... ... «Әл – ... ... ... ... ад – ... өлтірмекші болады, бір – ақ «Әл –
Бахарияты» жасағының біраз ... ... ... ... ... ... ... 1 – ші әйелі оған ... ... оған ... ... ... ... /182/.
Сөйтіп, Шаджарат ад – ... «Әл – ... ... ... ... ... ... оны ұстап ... Оны ағаш ... ... ... жан ... ұрып ... бұйрық береді. Сосы,
оның ... ... ... ... ... ... содан денесі үш күн ... соң ғана ... ... беріледі. /183/.
Елдің ішкі өмірінде мықты мамлүк әмірлері ... жан ... өріс ... таққа талас күшейіп тәртіпсіздік орнаған
уақытта ... оң қолы әрі ... ... өмір Сайф ... Дин Құтұз саяси ... ... ... ... ... Аз – ... ... Мысыр Мамлүк мемлекетінің негізін
қалаушы.
Сұлтан Құтұздың ... ... әмір ... әл ... ... тағына келуі заңды еді. Бір ... ... ... ... ... ... жағынан
«Әл – Бахарийа» ... ең ... ... ... өмірі
есептельді.
Оның үстіне , мамлүктер заманында «өлтіргенөлгеннің орнын басатын»
басқа ... ... ... ... ... мен
беделі асқан мамлүк өмірі ... ... ... кеңінен
қалытастқан болатын (218) құтұзды өлтіруге ... ... ... ... ... ... ... Олар
сұлтан тұрағына келгенде, оларды ... өмір ... әл ... ... ... ... оған ... істі хабарлаған
кезде, ол ... ... кім ...... сұрағына
Байбарыс «Мен өлтірдім!» деп жауап ... ... ... ... ... орнына отырыңыз!» дейді. Байбарыс барын сұлтан
тағына ... Оған сол ... ... ... ... ешкім қарсы шықпай түгел акт ... Бұл ...... ... ... /219/.
Ибн Мас бұл оқиға жайында, Құтұз ... ... ... ... ... ... қалыптарын қолдарына алып Ас
– Салихиядағы ... ... ... ... басында тұрған
әмір сұлтандық орына отырып, ... ... өз ... ... ... іс ... ... да, Б. Билікті қолына ... ... ... ... ... ... ... Оның
беделің алдында ешкім қарсы шыға алмай, әмірлердің ... ... ... оған ант беруге мәжбүр ... ... ант бере сала оның ... ... ... Ас – ... ... өткізеді. Содан кейін
сұлтан Б. Қайырға қарай ... оған 1260 ... ... айында
келіп жетеді. ... ... кіре ... әмір Изз ад – ... ... алды. Б сұлтан сарайына кіріп таққа ... ... ... ... ... ... ... отырған сұлтанға
мақтап беретін болған.
Соған сәйкес, сұлтан Б. «Әл – ... әл – ... яғни ... ... ... ... /122/.
Қайыр қаласында сұлтанның ... ... ... арасында болған уәзір Зайн ад – Дин Иакуб ибн аз ... ... Б. – қа ... ... ... ... кеңес
айтып, бұрын болған билеушілер арасында «Әл – ... ... ... билігінде сәтсіздікке ұшырағанын хабарлайды. Байбарыс
оның ... ... ... алып, өзінің лақабын «Әл - ... Аз ... , яғни ... ... деп ... ... сәйкес Қайыр
көшелерінде әл – Малик Аз – Заһирдің атын ... ... ... ... ... ... соғыс майданда өзін ... ... ... ... Байбарыс сұлтандық билікке келе сала өзін алысты көре білетін
данышпан саясатшы ... ... ... ... араб ... жүргінсек өзінің ақылдылығы, қайраттылығы, ержүректілігіне
ерекшелігіне Байбарыстың ... ... атқа ... ... ... кеңінен әйгілі болады. Ол ... ... ... өзінің билігін күшейту мен негізі енді ғана ... ... ... және оның ... ... ... ... маңызды шаруаларды жүрзеге асырды.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... мамлүк
әмірлерінің барлығын өз ... ... ... ... қатар
қалық Бұқараны өзінің төңірегіне ынталанады. Бұл істі ... ең ... ... ... ... мансаптарына
өзіне сенімді әмірлерді тағайындайды. Мәселен, әмір ... ... Дин ... әл – ... бүкіл мамлүк әскерінің «атабегі» ... ... бас ... /223/, әмір ... ар ... дауада әмір Баһа ад – Дин ... аш – ... ... /224/, ... әмір ... әл- Афрамды әмір ... және т.б. ... ... ... беру арқылы
өзіне сенімді деген ... ... ... ... ... қолдауын табу үшін сұлтан Байбарыс ... ... ... ... ... ... ... еткен Құтыс сұлтанның монғолдарға қарсы соғысқа ... ... ... ... салым – салықтарды мүлдем
жояды.
3. Мысыр түрмелерінде ... ... ... ... кешірім
жасап түрмеден босатады. Олардың арасында ... ... ... ... ұлы Әли ... әл Мансұр Нұр ат - Дин
Әли оның ... ... ... ... оларды өзінен
алшақтату мақсатында Византия еліне ... ... ... ... ... төрт шарасы ретінде барлық
мұсырман әмірлерімен билеушілеріне хат ... онда Айн ... ... қол жеткізген мамлүк мемлекетінің әскери күш -
қуаты Мысыр ... ... ... ... ... және Айн
Джалут жеңілісінен кейінгі уақытта саяси ... ... ... ... ... мен ... ... хат жазады.
/227/.
Сұлтан Байбарыстың ... мен Шам ... ... ... ... үндеуімен соны ... ... ... қарамастан Мысыр мен Шам ... ... ... одан ... бет ... ал ... оның билігінде тікелей
қарсы шығады.
Дамаскі ... ... Алам - ад - Дин ... ... ауысуына қарсы қарулы күреске аттанды. Оның бұл жолға
түсуіндегі ... Әмір ... ... ... ... етіп ... ... өлімі;
- Әмір Байбарыстың басқа мамлүк әмірлерімен ақылдаспай және олардың
келісімінсіз ... ... ... ... ... ... 1260 жылдың қараша айында Әмір
Санжар сұлтан Байбарыстың ... ... өзі ... ... етіп жариялап өзіне «Әл – Малик әл ... ... ... ... ... ... Сондай – ақ Дамаскінің барлық
мінделеріне оның ... ... ... ... ақша ... Санжар өзінің билгін нығайту мақсатымен Халат қаласының
билеушісі әмір ... ад – Дин ... әл – ... ... Хамат
қаласынының әмір – ... әл – ... және Хомс ... әмір әл – ... әл – ... ... өз ... жіберіп
өзінің билігін мойындап қол астына өтуін талап ... ... ... бұл ... ... ... Оның себебін көпшілік тарихшылар
олардың ... ... ... қорқуынан деп түсіндіреді. /229/.
Шам еліндегі бұл әрекеттердің ... ... үшін ... ... ... ... әмір Санжарға өз елшісін ... оған ... Онда ... жағдайдыдұрыс түсініп бөлінушілік ... ... ... билігін мойындауға шақырады. Бірақ әмір Санжар
оның талабын қабыл ... ... ... дайындалу мақсатымен
Домаскі қаалсының бекіністерін күшейтуге кіріседі. /230/.
Мұны көрген Байбарыс бұл ... ... ... ... ... ... ... Әмір ала ад – Дин әл – ... ... ... Бұл ... әмір ... ... өзін ... 1261 жылы қаңтарайында Қайыр ... «Әл - ... ... ... ... Байбрыс оның өзіне
қарсы шығу әрекетінің бәрін ... ... ... ... ... етіп сұлтан өзінің ұстазын тағайындап оған ... Әл – ... және Ан – ... ... біраз әмірлерін
тұтқынға алуға тапсырады. /231/. ... бірі әмір Шамс ад – ... әл – ... ... ... ... оны басып ... ... ... ол Аз – ... Байбарыс билігін тартып алу үшін ... Бұл ... ... естіген Байбарыс оған ... ... оны ... ... Әмір әл – ... ... қаласының
сыртынақашады. Алайда көп ... ... ... ... Байбарыс саяси өмірінің алғашқы кезеңінде Қайырдың ішінде
исламның «Шииа» ... ... әл – ... ... атпен белгілі
адамның басшылығымен пайда болған ішкі қарсылық ... ... ... ... Бұл адам ... құдайшылығын және аса діншілдігіменәйгілі
болып ... ... ... ... ... және
суддандықтарды жинап ... ... ... және ... ... ... әуде ... Мамүлктердің билігіне қарсы Хусн ад ... ибн ... әл – ... ... арабтардың қарулы көерілісін ... ... ... ... бас көтереді. Олар ... ... ... ... өнерінде тәжірибесінің болмауында
мамлүк жасақтарында ... ... ... ... ... кейін арада көп уақыт өтпей қайта күш жинап
алып ... ...... шығу елдегі тыныштықты бұзып ... ... ... ... ад – Дин сұлтан ... ... ... ... ... ... ... Бір ол жолы мамлүктердің қолына түсіп
Александрия қаласында ... ... ... сұлтан Байбарыс билігіне ... ... ... ... «Әл – Бахарийа» мамлүктерінің
мемлекетінің нығайту ... ... ... нығайтып алады.
Бағдад құлағаннан кейінгі бүкіл ... ... үшін ... білік пен
басшылықтың мекені болған ... ... ... ... мұсылмандардың рухына қатты әсер ету себепті сұлтан Аз – ... ... ... исалм әлемі үшін ... ... ... оны ... ... күшжігерін салады.
Сұлтан Байбарыс аббас әулетінің ... ... ... ... ... ... арқылы оны бүкіл мұсылма әлемінің
орталығына айналдыру жайында саяси ... аса ... ... Бұл ... ... асырудың артықшылықтары:
Біріншіден: Мамлүк мемлекеті монғолдарғақарсы соғыстардағы
жеңістеріне ... ... ... ... ... ... тірек еткісі келеді.
Екіншіден: Мысырдағы сұлтан тағын Шам ... ... ... әмірлердің билікке аастыртын
қастаңдықтар ұйымдастыру ... ... жол ... үшін ... ... ... пайдалануға үлгерді.
Үшінішіден Ислам әлемінің алдында халифаттың ... ... ... ... орынғаие болып барлық мұсылман ... ... ... келеді.
Төртыншіден: Қайырда суниттік бағыттағы ... ... ... ... Әл- ... Мысырда ... ... ... көп ... ... мықты тосқауыл
болады деп сенеді. /237/.
Бесіншіден: Абасс ... ... ... ... мамүлк
сұлтанының мәртебесін ислам әлеміндегі ... ... ... ... ... ... ... Оның
үстінеислам әлеміндегі халифат ... ... шығу ... себепті «Сұлтан» атағын беру тек ... ... ... билеушілердің барлығы ресми тұрғыдансұлтан деген аттаққа ие бола
алмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... қолдауымен тірегінесүйенген Байбарыс өзінің
сұлтандық билігін діни ... ... қоса ... ... ... ... ықпалын күшейту арқылы билігінің аясын
кеңеййтуді жоспарлайды атап айтсақ.
Сөйтіп, сұлтан ... 1261 ... ... ... ... ... ... Құтыс халифа тағына отырғызмын деп ант
берген ... ... ... үрім бұтағы әмір Абу әл – ... ... ... Бірақ ол шақыруды қабыл алмайды. Осы
кездесұлтан Байбарысқа оның ... етіп ... ... ад – Дин әл- ... ... хат ... онда аббас әулетінің
басқа әмірі Абу әл –Қасим Ахмадтың ... ... ... ... ... ... өзінің жоспарын жүзеге асыру үшін
туған ең ... сәт деп ... ол ... ... қажетті
қызметін бәрін көрсетіп мәртебесін жоғары құрметтеп оны ... ... ... ... ... ... салуға бұйрық
береді. Қайыр қаласы ... ... ... ... ... ... дайын дайындалады. Оның келуі жайында ... ... ... ... әмірлері сарай ішіндегі беделділері және ислам
сотының жоғарғы ... ... оның ... ... ... халифасын қоршаған ... ... ... ... ... ... ... қайта жандандырудың ... ... ... ... бір ... ... ... аударады. Яғни һиджра
жылының Раджап айының 13 – де ... Аз – ... ... «Әл ... яғни тау ... ... қамалдың үлкен сарайында
ғалымдар әдебиетшілер, ... ... ... ... бәрі және ... ... ... өкілдері
қатысқан үлкен жыйын ұйымдастырады. Сондай – ақбұл жиынға ислам ... ад – Дин ибн Абд ас – ... және ... ... беру үшін ... бірге еріп келген екі араб ... ... ... куәліктерін исалм заңдарының
білгірлері және ... ... ... ... бас қади Тадж ид - Дин ибн Бина әл – Айзз ... ... ... бекітіп,бүкіл ислам әлемін ... ... оған ант ... Оның ... сұлтан Аз – Заһир
оған, Алланың кітабы және оның ... ... ... ... көрсеткен тура жолымен Аллаға ... ... ... Алла жолында қасиетті «Джихад» соғысын ... ... ... ... тек хақысы барын ғана алып, жаратуға
Алланың атымен ант ... Одан ... ... ... ... лауазымды және халықың түрлі ... ... ... бәрі ... атымен ант беріп жаңадан болған халифаға
«Әл – Халифа әл- ... ... , яғни ... ... халифа» деген лақап береді. /240/.
Сұлтан Байбарыс Мысырдан басқа мемлекеттерді ң ... хат ... жаңа ... ... оған ант ... ...
ақ мешіттермен мінбелерде айтылатын ... және ... /241/. Өз ... ... Аз – Заһир Байбарыс бүкіл
исалам елінде оған ... ... және Алла ... ... ... ... ... халықтарын жерлерін бәрінің
билеуісі етіп ... ... ... ... ... ... мәртебесін көтеріп өзінің билгін нығайту үшін
сұлтан Байбарыс ... ... ... ... монғолдармен
болған соңғы шайқаста тірі қалған әмір Абу әл – ... ... ... 1261 жылы қараша айында оған ант беру ... ... Жаңа ... «Әл – ... Бламриллә» яғни «Алланың
әмірінен болған билеушіде деген лақап ... ... өз ... ... мансабына тағайындап оған «Хасим Амир әл – ... ... ... әмірі» деген лақап береді. /247/.
Сөйтіп,сұлтан Аз – ... ... ... ... ... ... рет жандандырады. /248/.
Сұлтан Байбарыс сырттан келген жаудан қорғану және оған ... ... ... ... ... шетаймақтарымен теңіз
форттарын нығайту үлкен көңіл ... ... ... ... бекіністермен қамалдарды қайта қалпына келтіріп ... ... ... және ... қарау - жарақ пен азық – ... ... ... ... ... ... бастап Әл – Асы
өзеніне дейінгі аралықта ... ... /249/. ... ... ... ... және олардың тарапынан облуы
ықтимал ... ... ... ... ... ... мұрарларын сондай –ақ жауларының ... ол ... ... ... үшін ... ... ... астана мен
байланыстыратын мәйек мұнараларын ... ... ... ... ... Егер бақылаушылар қрылыс немесе
теңізшекараларының жанынан ... ... ... ... ... от ... ал, ... уақытта түтін шығарып келесімәйек
мұнараға хабар ... ал ол ... ... ... ... жеткенше
мәйек тізбегі үзілмейді. /250/.
Батыс мемлекеттері ... ... ... ұйымдастырғанжағдайда
кресті әскерлерінің мысыр жеріне ... ... ... ... үшін думият портындағы Ніл өзенінің құйымасын тастармен
толтырып ... ... ... ... мұнараларын тұрғызып
Александрия қаласын ... ... ... ... ... ... /252/.
ІІ – тарау. Таяу Шығыс Мысыр мамлүктерінің қарым ... ... ...... арасындағы дипломатиялық
қарым – қатынас.
Ұлан байтақ ... XIII ... ... ... ... ... мен ... арақатынасы мен оның тарихи атауларына
байланысты қазіргі заман ғылыми ... ... ... пікірлер бар. Орта
ғасыр араб саяхатшы-географтарының шығармаларында ... ... ... түрлі атауларға ие болған. Негізінен, ол мұсылман
әлемінің шығыс және ... ... ... ... ... ... ... әскери жағынан күш қуаты мықты, саяси беделі мен
билігі артып тұрған ... ... ... ... бұл атау сол өңірді
мекен еткен көшпелі халықтардың бәріне ортақ деп ... X ... ... араб ... «Муфазат әл-ғузз», яғни «Оғыздар даласы» деп атаса,
ал XI ғасырда қимақ-қыпшақ одағы ... ... ... қарай
ығыстырылып, бүл жерлер парсы жазба дерек көздерінде «Дешт-и ... ... ... ... әл-Қибчақ» (Қыпшақ даласы), деп атала бастайды.
Орта ғасыр араб жазба ... ... ... ... ... ... ... кезде, Қыпшақ даласы деген ұғым IX және X ғасырдың басында
қимақ және қыпшақ ... және ... ... ... ... және ... Шығыс Қазақстанның аумақтарын қамтыды. Арада
бір ғасырға жуық уақыт өткен соң, ... ... ... ... ... авторлары Насири Хусрау және ... (XI ... жаңа ... ие бола ... ... ... жаңа толқындары туралы алғашқы
деректер XI ғ. ... ... Бұл ... ... ... ... ... жылнамаларын (1054 ж.) жатқызуға болады.
Қыпшақтар Еділден асып, Дунай мен Днепрге ... ... ... ... ... орыс ... Ұлы дала «Половецкое
поле» деген атаумен енсе, ал араб және ... ... ... ... ... ... қолданылған «Сахра әл-Кибшақ» атауларымен кеңінен
танымал болады. XIII ғасырдың басында Қыпшақ ... ... ... онда ... Орда ... ... тарихта белгілі. Осы уақыттан
бастап, Дешті-Қыпшақ атауының ... ... ... ... ... ... араб ... деректерінде бұл атау
Алтын Орда мемлекетінің синонимі ... ... ... ... ол ... ... немесе «Мамлакат әл-Қибшақ», яғни «Қыпшақ елі», немесе
«Қыпшақ мемлекеті» деп, ал оның хандары «Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... атаулары қатар қолданыста жүрді.
Сондықтан, араб жазба деректеріне негізделген зерттеуімізде Алтын Орда
және Дешті-Қыпшақ атаулары тең ұғымға ие ... ... ... ... ... ... қарағанда анағұрлым сыйымды, әрі
ауқымды болуы себепті, Дешті-Қыпшақ түрінде пайдаландық.
Сұлтан Байбарыстың 1260 жылы ... ... ... ... ... ... ... елдермен қарым-қатынасында жаңа
бағыттар орын алды. Олардың ішін-де, 1261 жылы ... ... жэне ... ... екі ... үшін де тарихи
жэне саяси орны мен рөлі ерекше үлкен мәнге ие ... ... мен ... арасында әскери-саяси, дипломатиялық
байланыстарды орнатуда ... ... пен ... жеке ... ерекше зор болғандығы күмэн келтірмейді. Ол ... ... ... хабарлап. оны бір ауыздан мақұлдайды. Бұл тақырып эсіресе араб
зерттеушілері тарапынан ... ... ... зерттеген араб
тарихшыларының Дешті-Қыпшақ хандарының ішінде ... ... ... ... мен ... ... ... тұрарлық. Ол
түсінікті де. Өйткені, аталғаи екі ханның ... ... екі ... ... өзінің шырқау биігіне жетіп, өзара саяси кұдаласумен
бекітіл-гені мэлім. Бұл тақырыпқа қатысты араб жазба дерек көздері мол ... оның ... ... мысыр тарихшылары тарапынан зерттелгенін негізге
алу керек.
Екі мемлекет арасындағы байланыстардың орнап дамуына ... ... ... ... ... ... ол - ... маңызы бар
тарихи оқиғаларға толы XIII ғ., яғни ... ... ... ... ретінде Шыңғыс-хан империясының құрылуы мен күшеюі,
кейінгі уақытта Жошы Ұлысы, яғни Алтын Орда мен Құлағу Ұлысының ... ... ... ... шығуы және соңғысының Таяу Шығыстағы араб-
мұсылман әлеміне жасаған жорығы - Мысыр Мамлүк ... ... ... ... бірі болғаны анық. Екіншісі - Мысыр мен Шам
еліне ... ... ... ... ... ... ... пен қарама-қайшылықтардың шиеленісуінің нәтижесінде бүл
өңірдегі эскердің саны түркі мамл үктерінің есебі-нен күрт көбейтіліп, ... ... ... Таяу ... ... Еуропа тарапынан кресшілердің
жорықтары мен Шығыстан моңғол жаулаушылығына қарсы тойтарыс бере ... ... ... ... ... ... ... билікпен
қоса, саяси билікті өз қолдарына алуына негізгі алғышарттары жасалды.
Ең алдымен Мысыр мен Дешті-Қыпшак арасында достық ... ... ... рет XIII ... 60-шы ... ... ... тарапынан
білдіріліп, ол XIV ғасырдың аяғына дейін Мысырдың сыртқы саясатындағы Елхан
мемлекетінің мамлүк ... ... ... ... қою үшін ... туып, Берке-ханның (1256-1266)
ислам дінін қабылдауы Мысырдың алдына қойған ... ... ... ... ше-шуші рөл атқарған фактор болуы да ықтимал.
Араб және мысыр зерттеушілерінің басым көбі қолдайтын, діни фактор ... ... ... бірі болғанын мойын-дау керек. Бұл ... ... ... асырылатын кез келген саясат пен іс-әрекеттерді
идеологиялық жағынан негіздеу және ... үшін ... рөлі өте ... ... ... жөн. Бастапқы кезде, өздеріне қауіп төндіріп
тұрған Ирандағы моңғолдарға қарсы Алтын ... ... ... ... ... ... ... қасиетті соғысқа шығу» үшін
«Джихадқа» шақыру сияқты ... ... қару ... ... ... ... ... соң, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында Ирандағы
Елхандар да ... ... ... ол ... қару ... Бұл ... пайдаланып кейбір зерттеушілер екі мемлекеттің, яғни
Мысырдың Дешті-Қыпшақпен жақындасуындағы діни фактордың рөлін ... ... ... кейін-гі саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты
Иранға қарсы ... ... діни ... бірінші қатардан кетуіне
қарамастан, бастапқы кезеңде ең басты болмаса да, негізгі себептердің бірі
болғанын ескеру ... ханы ... ... ұлы ... өзін ... ... ... заңы бойынша Құлағудан өзіне бағынышты болуы ... ... ... ... заңы бойынша, еншілікке берілген жерлер толығымен оның
иесінің құзырында болуына ... ... ... Ұлы ... ... тиіс еді. ... ... солай болады. Алайда, Шыңғыс-ханның
империясы бірнеше дербес мемлекеттерге ыдырауы себепті мұндай жағдай ... Орда ... ... ... ... ... ... арасында ағайындық пен достық қарым-қатынас сақталып тұрған, жэне
де Ұлы Моңғол империясының ішкі саясатында 1251 жылы ... ... хан ... отырғызарда бәрі ауыз-бірлікте болғандығын ... ... Иран ... ... ... жаңа ... ... келуімен
байланысты олардың арасындағы достық жауласуға айналады.
Бұл соғыстың басталуына түрткі болган тағы бірнеше негізгі ... ... Жошы ... Аран жэне ... ... иемденуге
ұмтылуы; Берке-ханның Құлағумен қарым-қатынасында әулеттегі өзінің ағалық
жағдайын пайдаланып, онымен ... пен ... ... ... жіберген бірнеше бекзадалары мен қолбасшыларының кенеттен қайтыс
болуына себепші -оларды у ... ... ... ... ... ... ... ислам үмметінің қорғаушысы деп жариялауы сияқты
себептерді жатқызуға болады.
Шыңғыс-ханның тірі кезінің ... яғни ... ... моңғол
әскерлерінің Сүбітай бастаған алдыңғы жасақтары Иран жеріне кірген. ... ... ... ... іске ... тек ... ... ғана мүмкін
болды. Меңгу-хан Иран-ды жаулап алуды жалпы моңғолдың ... ісі ... бұл ... ... ... оған ... ұлыстар әскерлерінің
қатысуына бұйрық етеді.
Бұл ... ... ... ... ... ... оны ... Оның себебі туралы бірнеше пікірлер бар. Оның бірі бойынша -
саяси тұрғыдан, егер Иранды жаулап алу ... ... онда ... Орданың
оңтүстігінде оған бэсекелес ірі, әрі күшті мемлекеттің пайда болуы ... ... және ... сай ... ... ... Әл-Омаридің хабарлауынша, Беркенің бұл әрекеті,
айтылмыш оқиғадан бұрын мұсылмандықты қабылдауына байланысты болған. Берке
ол кезде Бағдадта отырған ... ... және ... ... себепті мұсылман елдеріне қарсы жорықты қолдамады. Кезінде Меңгу-
ханның ... ... ... ... ... ... ... жіберген
Бату-хан қайтыс болған соң, Алтын Орда тағына отырған Берке-хан екі ... ... ... ... барынша кедергі жасаумен болады. Иранға
жорық тек Бату-хан қайтыс болғаннан кейін ғана ... ... 1 ... ... өз эскерлерімен Амудариядан өтеді. Ол
өзінің әскери-соғыс ... Иран ... ... ... ... ... стам бекіністері мен қамалдарын басып алады.
Исмаилиттерді ағындырған Құлағу өз ... Араб ... ... қарай бағыттайды. Бұл кезде билік басында отырған алиф Мустасимнің
(1242-1258) тұсында Бағдад халифаты саяи беделі ... және ... ... ... халді басынан кешіріп жатқан еді. Оның ... ... ң ... ғасырлар бойы жиналған едәуір байлықтарды
халиф Мустасим әскерінің санын көбейту ... ... ... ... ... талай соғыстарда әбден шыныққан іамлүк қолбасшыларын
шақырудан тартынуға сараңдығы себеп олуы ықтимал.
1258 жылдың 10 ... ... ... ... олынан қүлап,
ондағы бар байлық жеңушілердің олжасына үседі. ... ... ... ... өзінің жеке мемлекетін құрады. Меңгу-хан қайтыс болған ... ... ... ... 1261 жылы, Құлағуды Ирандағы моңғолдардың
саулап алған ... ... ... ... жариялап, оған елхан» деген
атау береді.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, Иран жерінде жаңа мемлекетің құрылуымен
бірге Жошы мен ... ... ... ... ... өршіткен бәсекелестік
пайда болады.
Сол заманның әйгілі мемлекет қайраткерлерінің бірі, мамлүк сұлтаны Рукн
ад-Дин аз-Заьир ... жеке ... ... ... Ибн Абд ... ... Берке-ханмен алғашқы дипломатиялық қатынастары ... ... Өз ... аса маңызды тарихи оқиғаларын баяндаған
еңбегінде Ибн Абд ... ... ... зор ... пайдаланумен
қоса, көптеген саяси оқиғалар мен мәселелерге тікелей араласуы ... ... сол ... ... өте ... ... көзі болып табылатынын
жоғарыда айттық. Бұл автор екі ... ... діни ... ... ... ... дипломат Ибн Абд аз-Заьир сұлтанның
тапсырмасы бойынша ... хат ... онда ... емес ... ... «қасиетті джихад» жариялап, соғысқа шығу оның ... ... бірі ... баса ... оны ... ... шығуына
үгіттеп, «Мұсылман болу тек сөздерден ғана құралмайды, кәпірлерге қарсы
қасиетті «джихад» соғысына шығу оның ... ... ... деп ... ... хат, Мысыр мен Дешті-Қыпшақ арасындағы болған талай дипломатиялық
келіссөздерде, соңғысын Құлағуға ... ... ... ... ... идеологиялық кұралының бастамасы болып, одан кейінгі кездерде де
өзінің маңыздылығын жоймады.
Орта гасыр ... Ибн ... ... ... ... Заңға сәйкес өзіне тиесілі бөлігін беруді талап етеді. Олжаны
бөлісуге ... ... ... шиеленісуіне Құлағудың жорығына
қатысқан Жошы ұлысының ... ... және ... ... да
септігін тигізді. Бұл жерлердің Дешті-Қыпшақка жақын әрі ... ... ... өз ... ... ... ... түрткі болган сияқты.
Осы жағдайды Құлағудың алдын ала ескере алмауы Берке ... ... мен ... ... ... ... ... мәселенің шиеленісуіне
тағы бір жол ашып береді.
Береке мен ... ... ... ... тағы бір ... ... Ұлы таққа отыру үшін Құбылай мен Арықбұға арасындағы
болған қақтығыстарда Құлағудың Құбылай жағын ұстап, ал ... ... ... ... ... Жеңілген Арықбұға тұтқынға беріл-геннен кейін,
оған қарсы ұйымдастырылған сотқа ағайындары ... ... және ... ... ... ... өз ... шұғыл мемлекеттік
істерін себеп айтып, сотқа келмеді. Арықбұғаның үстіне сот ... - ... ... үшін оған ... ... ... келе ... ханнан шығарылған соттың үкімі туралы өздерінің пікірлерін айтуды
сұрайды. Жоғарыда келтірілген ... ... ... бір жэйт бар, ол ... мен ... арасында әскери-соғыс қақтығыстардың өршіп тұрғанына
қарамастан, жалпы империялық ... ... ... ... арасында
ауызбірліктің бар болуы.
Бәсекенің шығу себептерінің тағы бірі ... ... ... жорығына
Жошы ұлысынан жіберілген эскери қолбасшылардың - Тұтар, Балақан ... ... ... ... ... ... өзіне көмекке жіберілген
басқа үлыстың эскери қолбасшыларына сенімсіздік білдіруі әбден ... ... ... балашағалары Дербент арқылы Алтын Ордаға ... ... бола ... ... Иран ... ... ... кейін
шақыртып, оларға, Ал-тын Ордаға қайтуға мүмкіндік болмаған жағдайда жаңа
одақтасы - ... ... ... пен Иран ... ... ... ... Берке
Құлағуға дипломатиялық жолмен әсер етпекші болғанын бірталай ... ... ... мақсатпен жіберілген бір елшілікпен бірге Берке Құлағуға
өзінің бақсыларын жібереді. ... ... ... ... ... ... ... мен Құлағу әскерлері арасындағы алғашқы шайқас, сол оқиғаның
замандасы Ибн ... ... 1263 ж. орын ... /94/. ... ... болып шығады. Жағдайдың қаншалықты күрделі бағыт алып
бара жатқанын ... ... өз ... ... ... ... дайындықты жүзеге асырады. Сонымен қоса, ол Мысыр сүлтанына ... ... ... ... ... туралы ұсыныс айтады. Алайда, сұлтан
өз эскерін бұл соғысқа араластырмағандығы бел-гілі.
Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... өз мемлекетінің түпкіріне қарай 15 күндік қашықтыққа шегінеді. Шыңғыс-
ханның екі ұрпағы арасындағы болған шешуші шайқас туралы ... ... ... ... авторлары тарапынан хабарланады. Бұл қанды шайқас
Құлағу үшін өте қайғылы ... ... ... ... үстіне
қатқан мұздың үстімен өту кезінде әскерінің көп ... ... ... мәжбүр болды. Шайқас екі жақты да орасан үлкен адам шығынына
ұшыратады.
1264 ж. ... ... ... ... оның ұлы ... отырады. Бастапқы
кезде Берке-хан мен Абақа-ханның арасында бей-біт келісім орын ... ... ... ... өз ... ... салуга жэне тоқыма шеберханасын
ашуға рұқсат береді. ... көп ... ... ... ... орын алады. 1265 ж. болған шайқаста Ноғай бастаған Дешті-Қыпшақ
әскерлерінен Абақа жеңіліске үшырайды.
Шыңғыс-хан үрпақтары арасындағы соғыс екі жақ үшін де ... ... ... ... Дешті-Қыпшақ эскерлері Иранның шекаралы
аудандарына жиі шабуыл жасап тұрады. ... ... ... ... ... ... қоса арнайы бекіністердің көмегімен эскери
тойтарыс беруге дайындықтарын үзбей жүргізеді. Жошы ұлысы мен ... ... ... кең ... ... ұласып тұрған тұрған
бүкіл кезең бойында үзілістер іспетті, кей уақыттарда ... ... да орын алып ... Екі арада жиі қатынаған елшіліктердің
келуімен дипломатиялық және ... ... ... ... ... ... ... түсіп қалудан қауіптеніп,
кейін шегініп кетеді.
Абу Саид-ханның өлімінен кейін Елхан мемлекетінің ыдырауы басталады.
Оның орнын басқан ... ... ... ... ... ... ... барлық ру басшыларының жиналуынсыз
және мақұлдауынсыз таққа отырады. Алайда, ол ... ... ... алмайды. Үлкен әрі күшті болып тұрған мемлекет 1336-1353 ... ... ... ... бірнеше ұсақ мемлекеттерге ыдырап
кетеді.
1342 жылы ... Орда ... ... ... (1342-1357) қалыптасқан
жағдайды өз мүддесіне пайдаланып, ... ... ... ... бет
алады. Ол Тебризді басып алып, ондағы билік еткен Малик Ашрафты өлтіріп,
оның орнына өзінің үлы ... ... ... ... ... қаза болады.
Әкесінің өлімі туралы хабарды естіген Бердібек-хан ... ... ... ... ... ... ... жаңадан басып алған жерлерді тастап, Алтын Ордаға
асыға аттанады. Соның салдарынан үлкен күш ... ... ... ... айырылып қалады.
Елхан мемлекетінің солтүстік астанасы - Тебриз қаласын Дешті-Қыпшақ
ханы Тоқтамыс 1385 жылы ... ... ... Темірланның жорығы мен оған
қарсы үнемі жүргізген соғысының салдарынан Тоқтамыс-хан ... ... ... тұра ... ... күйрете соққылардан кейін Дешті-Қыпшақ мемлекетінің
негізі шайқалып, өзінің сыртқы саясатын-да жаулаушылық пен басып алушылық
әрекеттерін ... ... ... ... ... қорыта келсек, бір жағынан - ... пен ... ... ... ... ... ... басты себебі болса, екінші жағынан - Елхандардың Шам жерлерін
жаулап алуга ұмтылуы - ... ... ... қарым-қатынасты
берік ұстануына негізгі түрткі болғаны анық. Аталған үш ... ... ... гөрі ең ... ... ... Оның үстіне, Мысыр сол кезде
экономикалық жағынан аса мықты дамыған мемлекет болғаны да белгілі. ... Шам ... ... және 1291 жылы ... жерлерін өзіне толық
қаратып алғаннан кейін, Мысыр Шығыс пен Батыс ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық
шеберліктерінің арқасында өз мақсаттарына үлкен шығынсыз қол ... ... ... ірі екі ... ... шиеленісті өз
мүддесіне пайдалана білген Мысыр, олардың арасындағы бәсекені өшірмеуге
тырысып ... ... ... ... ... ... жерлерін Елхандардың
жаулауынан өздерінің иелігінде сақтап қалады. ... ... де ... ... ез ... ... пен Шағатай ұлысының жаулап алушылық
шабуылдарынан қорғауға мәжбүр болады. Қалыптасқан сыртқы ... ... бір ... ... ... ... қимылдарын
жүргізуіне мүмкіндік бермей, оны әбден әлсіретеді. Дешті-Қыпшақ ез ... ұзақ ... ... ... ... ... жерлеріне енді қолы
жеткен кезде, саяси жағдайдың күрт ... ... ... ... алмады.
Жоғарыда Мысыр Мамлүк мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ арасындағы саяси және
әскери жақындасуға түрткі болған бірқатар себептерді ... ... ... ... пен ... ... әскери-саяси жақындасуға
сол кездегі Батыс Еуропа мен мұсылман мемлекеттері арасындағы саяси қарама-
қарсылықтарды туғызып отырған діни ... ... ... ықпалының
орны ерекше болғанын байқадық. Себебі, ол замандарда ... ... ... ... діннің рөлі ерекше болған. Оны ... ... ... ... ... ... ... Ал, орта
ғасырларда діннің мемлекет пен қоғамдағы рөлі бүгінгіден әлдеқайда ... еш ... ... Әрине, бір дінді ұстанған мемлекеттер мен
халықтар арасында да талай соғыстардың тарихта орын алғаны ... ... және ... ... ... ... ... ішінде мысалдар жетіп
асады. Алайда, Мамлүк ... мен ... ... байланыстарды
зерттеу бұл екі мемлекет арасын жақындастырған ... ... ... жағымен қоса діннің де рөлі аса зор болды деп түюге негіз баршылық.
Қайыр мен ... ... ... ... Мамлук мемлекеті мен Дешті-Қыпшақ арасындағы байланыстар
тақырыбының ... ... ... ... ... назар
аударуды қажет етеді. Бұл тақырыпта арнайы зерттеу жүргізген, жоғарыда
аталған Әмин әл-Холидің «Силат ... ... уа ... атты еңбегінде
біршама зерттелген тақырыптардың бірі. Автор өз зерттеуінде екі мемлекет
арасындағы ... ... ... ... ... ... Ан-Нуайри сынды орта ғасыр араб авторларының деректеріне
кеңінен сүйенген. ... ол бұл ... ... ... ... қатынау жылдары, оны бастап барған елшілердің
есімдері, негізгі тапсырмалары мен апарған ... ... ... Ол ... ... ... ... деректер мен дерек
көздеріне галдау жасамаған.
Қарастырып ... ... ... ... ... бірі
ретінде, кітаптың тарихнама тарауында ... ... ... ... Орды с ... ... вв.» атты еңбегін
атадық және оның ерекшеліктері мен кемшіліктерін де атап ... ... осы ... ... ... ... арналған тұңғыш және
бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... тағы айта ... ... ... мен Дешті-Қыпшақ арасындағы дипломатиялық қарым-
қатынастар тақырыбына жазылған арнайы зерттеуде автор бұл тақырыпты барынша
ашуға ... жэне екі ... ... орын ... дипломатиялық
елшіліктерді толығымен қамтиды. Алайда, ... ... мен ... ... ... ... мен ... негізгі
кезеңдерін анықтамауға талпынбайды және оның себептерін ашып көрсетпеуі
себепті бұл мәселе ... ... ... ... ... Берке-ханға 1262 жылы елшілікке Дешті-Қыпшақ
елі мен оның тілін жақсы білетін мамлүк өмірі Күшбекті және ... ... ... ... пен ... ... ... Маджид ад-Дин мен
Нафранды аттандырады. Сұлтан Байбарыс ... бұл жолы да ... ... ... ... шақырып хат жолдап, онда Мысырдағы ислам
әскерлерінің күш-қуатын, оның этникалық құрамын сипаттап, Ислам элеміндегі
Мысыр сүлтанына бой ... ... атап ... ... ... жерлерінде мұсылмандарға қысымшылык пен зұлымдық ... оның ісі ... ... ... және оған қарсы соғыспауға
болмайтынын айта келе, Берке-хан әскерлерінің Мысырға келгенін, ... ... ... ... ... ... ... қайтарында
сұлтан Аббас әулеті халифасының туыстарын елшілікке қосып сапарға
аттандырады. ... ... ... жазу ... ... ... ... оган Аббас ... ... ... ... ... ... аттанар алдында олармен бас қостырады. Бұл
дерек екі ... ... ... ... діни ... да аса
күшті болғанын айқын көрсетеді.
Сол жылы ... ... ... ... әмір ... ... мен
Шейх Нур ад-дин Али бастаған елшілік жібереді.
Берке-хан сұлтан Байбарысқа жіберген елшілерімен бірге жолдаған хатында
шүкіршілік пен мақтау, ... ... ... ... ... ... әскери көмек сұрайды. Құлағу-ханның мұсылмандарға ... ... ... қылған «Ұлы Йаса» заңын бұзғандығы, деп жария етіп, ... мен ... ... ... ... төрт ағайынымен бірге Ислам
орнату жолында барлык ... оған ... ... ... ... ... ... Құлағудың жолын кесу үшін Ефрат өзеніне
қарай әскерін ... ... өзі бір ... ал ... ... екінші
жағынан қыспаққа алып, Құлағуды бүкіл мұсылман елінен қуып ... ... ... ... ... ... керектігін хабарлайды.
Халифа жұма намазында сұлтан Байбарыс пен Берке-ханға дұға қылып,
елшілермен Ислам дінінің негізгі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... сыйға тартып, сұлтан Байбарыс,
Исламның киелі жерлері - ... ... және ... ... ... ... ... Берке-ханның есімі аталып дұға айтылсын, деген
өмір ... ... ... ... сұлтан Байбарыс пен
Берке-хан арасындағы байланыстардың әскери-саяси жағымен қоса екеуінің де
діни бірліктерін жоғары ... ... ... ... ... ... қоса, мұсылман әлемі үшін киелі жерлеріндегі барлық ... ... ... ... ... ... - ... саяси
мэселелерде басты орынға ие екенін айқындайды. Берке-хан сұлтан ... жылы ... ... оны ... ... ... әмірлер -
Арбұға, Артемір және Аунамаспен бірге ... ... ... ... ... Ғази ... ... Байбарысқа Берке-ханның хаты мен ауызша жолдауында
Құлағу-ханның жеңілісіне ислам ... ... ... ... мен ... Ислам дінін қабылдағанына қуанып, Ибн Шихаб ад-Дин
сүлтанға Берке-ханның Құлағуға ... ... ... ... ... қаласында Аббас әулетінің халифатын қайта жандандыруга ... ... үшін ... Байбарысқа Берке-хан өзінің ризашылығы мен шүкіршілігін
білдіреді. Сарай елшілері сұлтан Байбарыстың ұлы Саид Беркеханды ... тойы мен ... ... ... ... салтанатты
шеруінің куәсі болады. Сұлтан Байбарыс Берке-ханның елшілерін ... ... ... ... ... ... ... елшілерге Берке-ханга
арнаган ауызша жолдауында Шариғат пен Алла жолындағы қасиетті «Джиьад»
соғысы, Ислам ... ... ... және т.б. ... ... тапсырады.
Сол жылы сұлтан Байбарыстан Берке-ханға аттанған ел-шілікті бастап
барғандар ... ... - ... ... Ақуш ... ... және ... Имад ад-Дин Абд ар-Рахим әл-Хашими - ... ... ... ... Сарайға аттанады. Берке-ханға жолдаған хатында сұлтан
тағы да қасиетті «Джиьад» ... мен ... ... ... ... ... оған иман келтіріп, илану керектігі туралы және т.с.с. үгіт-
насихатын айтады. Оған ... ... ... ... ... ... деп аталатын, қызыл атласпен капталып, ою-өрнектермен
безендірілген нұсқасы; былғарымен астарланған қобдишаға салынған жэне ... ... мен қара ... ... ... әшекейленген орындығы;
кілемдер мен жайнамаздар; май ... бір ... ... ... ... қымбат бағалы сыйлықтар; Александриялық киім-кешектер; кылыштар
мен найзалар; садақтың жібек шектері; түлпарлар, үзеңгілер мен ... ... ... экелінген кара нәсілді құл қызметшілер;
аспазшы құл әйелдер; жіберілген хайуандардың қараушылары және т.б. ... ... бар ... пен ... ... ... ... Оларга
арнайы үлкен кеме даярлап, оған саналуан түрлі қымбат сыйлықтар жинап,
оларға көптеген теңіз әскери ... ... бір жыл ... ... ... ... бұл ... ік Константинопольде ұзақ ... ... Сол ... Қайыр мен Константинополь арасында саяси
шиеленіс орын алады.
Сұлтан Байбарыстан Берке-ханға 1264 жылы елшілік жіберіліп, оны ... ибн ... ... ... барады. Онымен жолдаған хатында,
Константинополь әміршісі Әл-Сакрисидің (араб деректерінде бұл есім ... деп ... ... ... ... ... елінің патшасы алдында
араға түсуіне өтініш білдіруі себепті Берке-ханның Константинопольге қарсы
шабуылдарын тоқтатуын сұрайды. ... ... ... арнап «омра»
(Кіші қажылық, автор) жасаған Құран аяттары мен Хадистер жазылған үш ... ... киім ... ... суы ... екі құмған, бальзам
майы және т.б. діни мағынасы бар ... ... ... 1267 жылы ... ... баласының баласы -
Мүңкетемір-ханға елшілерін жіберіп, Берке-ханның қазасына ... ... ... ... ... өз ... мен арнайы сыйлықтарын
жібереді. Бүл елшілік Берке-хан қайтыс болған кезде, ... ... ... ... ... ... ... сапарға аттанады.
Мұңкетемір-ханнан сұлтан Байбарысқа 1271 жылы ... ... ... ... Мүңкетемір сұлтан жауларын өзінің жауы ... ... өте ... хабарлап, Құлағуға қарсы соғысуға әскери
көмек ... ... ... ... ... ... ... болуы
қажет, деп жазады.
Сұлтан Байбарыстан Мұңкетемір-ханға 1272 жылы жіберілген елшілікті әмір
Сайф ... ... ... және Бадр ад-Дин ибн Азиз әл-Хаджиб
бастап барады. Елшілік Қайырдан қайтқан Сарай ... ... ... ... бірге жолданған саяси хатында Құлағудың ұлы ... мен оның ... ... ... ... кымбат сыйлықтар, оның өзі сұратқан ... ... ... ... ... ... 1280 жылы ... елшілікті
мамлүк әмірлер - Шамс ад-Дин Сұңқар мен Сайф ад-Дин Балбан бастап ... ... ... ... Сарайға Мүңкетемір қайтыс ... ... ... ... ... жетеді.
Таданмүңке-хан сұлтан Қалауынға 1283 жылы жіберілген елшілікті ... ... ... ... ... ... Ата мен Нур ад-Дин Ата
бастап барады. Олармен бірге сұлтанға жолдаған хатында өзінің ислам ... мен ... ... ... ... ... қажылық жасап
қайтуын өтінеді. Ауызша жолдауында Таданмүңке хан ... мен ... ... арқылы екеуінің ортақ жауларына қарсы ... ... ... ... ... екі елші қажылық жасап қайтады.
Сұлтан Қалауыннан Таданмүңке-ханға 1284 жылы женелтілген елшілікті Сайф
ад-Дин Балбан әл-Халаби, Музаффар ад-Дин Муса ибн Темреш Алас , ... ... және Шамс ... ... ибн Абу аш-Шауариб бастап барады.
Алдындағы ... ... ... қайтарып, Беркеханның әулетіне қымбат
сыйлықтар, әдеттегіден әлдеқайда көп ... ... мен ... ... ... бұл ... бірге, сұлтан Қалауын Қырымда салдырып
жатқан үлкен мешітіне мамлүк сұлтандарының ойындарын ... ою үшін ... ... ... сұлтан Қалауынға 1286 жылы жіберілген ... ... үш жыл ... ... ... ... сол
келуінде сұлтан қаржысына Мысыр кереуенімен қажылыққа барған, ислам діні
мен заңдарының ... ... ... ... ... ... Қалауын
қалағанның барлығын жауапсыз қалдырмайтындығын хабарлайды.
Сұлтан Қалауынның ұлы сұлтан ... ... ... ... ... ... ... елшісі әмір Алам ад-Дин ад-Дауадариді
1293 жылы аттандырып, онымен бірге көптеген сыйлықтар мен ... жылы ... ... ... ұлы ... Ан-Насир Мухаммад
ибн Қалауынға елшілік жіберіліп, оны әмір Қарақшы бастап барады. Елшілікпен
бірге көптеген сыйлықтар мен ... ... ... мен ... қосып жібереді. Тоқтай-ханның бітіспес жауы ... ... ... ... ... қаласын қоршауға алып, оның ... ... ... ... жылы ... сұлтан Ан-Насир ибн Қалауынға аттанған тағы бір
елшілігінің елшісі Намус бастап барып, ... ... ... ... қарай бет алып, өзінің эскерлерімен бірігіп Харбанды елі туралы
сұрауын ... ... ибн ... ... ... Бадр ... Икміш
жэне Фахр ад-Дин аш-Шамсиді жібереді. Бұл елшілік Қыпшақ ... ... ... 1306 жылы ... ... ... ... оған
өзінің жауабында Харбанды елімен бейбітшілік келісім орнатқандығын және оны
бұзудың лайық емес екендігін хабарлайды.
Тоқтай-ханнан сұлтан ... 1310 жылы ... ... Ала ... Али ... ... Сұлтан Ан-Насирдің сұлтан тағын қайтарып алуымен
және Тоқтайдың ... ... ... жылы ... ... ... ... елшілері Ала ад-
Дин Айдоғды мен Ала ад-Дин Тонбұға бастап барады. Елшілік Тоқтай-ханның
елшілерімен бірге ... оның ... ... алып ... ... 1311
жылы бұл елшілік қайта оралу жолында европалықтардың қолына тұтқынға түсіп,
оларды Триполи және т.б. қалалардың құл ... ... ... ... ... ... ... шығарған саудагерлерді ұстап, тұтқындауды
бұйырады.
Өзбек-ханнан сұлтан Ан-Насирге 1314 жылы жіберілген елшілікті Берке-
ханның балалары мен ... ... 174 ... ... ... бастап барады. Бұл елшілік оның алдында Сарайға келген сұлтан Ан-
Насирдің елшілігімен бірге аттандырылады. Сұлтанға жолдаған ... ... ... ... ұйғарым жасалып, өзінің алдында болған Тоқтай-
ханның қызына үйленуін ұсынады.
Сұлтан Ан-Насир Өзбек-ханға 1316 жылы ... ... оны ... Ала
ад-Дин Айдоғды, Хусейн ибн Сары жэне Мы-сыр копты христиандарының патриархы
бастап барады. Елшілік ... ... ... ... ... ... өздерімен бірге көптеген сыйлықтар мен тартулар, оның ішінде
маталар, соғыс құрал-саймандарын, алтын үзеңгілер мен ... ... ... ... безендендірілген мысыр қылыштарын апарады. Бүл
елшілік 1314 ... ... алып ... ... ... ... үлкен
маңызға ие болып, оларға керемет қымбат сыйлықтар берілгеніне қарамастан,
Сарай жағы қалыңмал мен ... күту ... ... анық ... Сол ... сұлтан Ан-Насир құдалық туралы мәселені бұл
елшілікке тапсырмайды. Бірақ, оған ... екі ... ... ... пен хат ... езгеріске ұшырамайды.
Өзбек-ханнан сұлтан Ан-Насирге келесі жіберілген елшілері Шайрбек,
Бұғұртай, Қортық және Омар Әл-Қырыми Сарайдан ... ... бара ... ... ... ... 1317 жылы ... аттанады. Олар
өздерімен бірге көптеген ... оның ... үш аңшы ... алты
мамлүк, болат сауыт пен дулыға және қылыш алып барады.
Сұлтан Ан-Насирден Өзбек-ханға аттандырылған елшілері Атраш ас-Силахдар
мен ... ... ... ... ... бара жатқан Өзбек-ханның
елшілерімен бірге 1318 жылы сапарға ... ... ... ең ... ... ... ... сыйлықтар жіберіледі. Кейбір ортағасырлық
сенімді деректерде, оның құны ондаған мың алтын динарға тең ... ... бар. Бүл жолы ... ... ... әңгіме қозғайды, Мысыр
елшісі оған берген жауабында: «Сұлтан мені бұл ... ... жоқ. ... ... ол ... ... ... онда оған қажеттінің бәрін даярла»,
деп жауап ... /95/. ... өз ... ... ... ... және қажетті қаражатпен қамтамасыз етуді тапсырады. Сөйтіп,
саудагерлер аталған ... ... ... 27 мың ... динар ақшамен
қаржыландырады.
Өзбек-ханнан 1319 жылы сұлтан ан-Насирге жіберілген елшілерінің ішінде
көптеген қариялар, жоғары ... ... ... имамы Бурхан ад-
Дин, Сарай қаласының қадиі, қыз-ханзадалар жэне 150 ер ... ... ... 60 күл ... мен үш мың ... сыйға жіберіледі.
Осы жылы Мысыр жеріне келін және ... ... ... сый, ... ... ... мен елшілердің Қайырға ... ... ... алу ... мен ... дастархандарыныңбайлығы
мен молдыгы сол заманғы орта ғасыр деректерінде ерекше сипатталған. Ол
жайындагы деректердің хабарлауынша: «ол ... ... мен ... ... ең ... той-думандармен бәсекеге түсе алады».
Сұлтан Ан-Насирден Өзбек-ханға 1320 жылы ... ... ... аз-
Захири жэне Құтлұбұға Қайырға келінді алып келген Өзбек-ханның ... ... ... ... ... және ... ... сыйлықтарын жеткізеді. Өзбек-ханның елшілікпен келген имамы қажылық
жасау үшін қалады. Константинополь ... де ... ... жасау үшін қайтуларын кідіртеді.
Сол жылы Өзбек-ханнан сұлтан Ан-Насирге келген елшілері Керей, Бұларғы
және Бағрас арқылы сұлтаннан ... ... ... әскери жәрдем
сұрайды. Сұлтан Ан-Насир сұлтан Абу ... ... ... жасасып
қойғандықтан, оның бұл талабын жауапсыз қалдырып, өз тарапынан Абу Саидке
мұкият болуын ... Абу Саид оның бұл ... ... айтылғанын
біліп, оған өзінің шүкіршілігін білдіріп, ... ... ... оған ... мен ... мамлүктер, әйел құлдар және ақшалай
бірнеше миллион күміс дирхам жібереді. Сөйтіп, Өзбек-хан мен ... ... Саид ... ... ... қарсы тұрып, екі тарап та сұлтан Ан-
Насирден әскери көмек күтеді.
Өзбек-ханның сұлтан Ан-Насирге 1321 жылы ... ... ... Мангуш, Арус жэне Ордажық сұлтан Ан-Насирдің Сарайдан ... ... ... ... ... ол ... ... соңғы
ұстанымына сын айтқан Өзбек-ханның хатын сұлтанға жеткізеді. Сарайдан
қайтқан ... ... ... Ан-Насирдың соңғы ұстанымы ... ... ... ... суық ... ... ... мамлүктерді сатып алуына
тыйым салғанын арызданып айтады. Сұлтан Ан-Насир да Сарай ... ... суық ... ... «ақ құлдарды» сатып алуына тыйым салады.
1322 жылы сұлтан Ан-Насир Өзбек-ханға жіберген ... Баха ... ... ... барып, Өзбек-ханның сын хатына жауабым жеткізеді.
Бұл жауабында Абу Саидтың исламды қабылдауы ... ... үшін ... ... жэне оның ... ... ... «ақ құлдарды» сатып
алуларына тыйым салуының себебін өз жерлерінің, яғни ... ... бай ... ғана деп ... екі ел ... ... жалғастыруға дайын екендігін білдіреді. Сонымен ... ... ... Бадр ... ... ... ... 1323 (кей
деректерде 1325 жылы) Қайырдан Сарайға сапарға ... ... ... ... туралы дерек бар.
Өзбек-ханның 1327 жылы аттандырылған елшілігі сұлтан ... ... ... ... ... ... бір жыл үш ай жеті күнге
созылған сапарларынан 1329 жылы Рүм елі ... ... ... ... ... кейін арабтар бұл елді Рүм елі деп ... ... ... ... ... ... 1330 ... елшілікпен бірге қымбат
сыйлықтар жіберіледі. Сарай елшілері Мысыр елшілерімен бірге оралады.
1334 жылы ... ... ... аттандырған елшілерімен бірге
оған хат жолдап, онда ... ... ... ... ... жайлы
сұлтанға айып тақты. Хаттың мазмұны - Ан-Насирге қалындыққа жіберілген хан
әулетінің ... ... ... ... ... лайық болмаған
жағдайда сұлтан оны, яғни ханзаданы ... ... ... ... ... хат және оған жауап жайындағы ресми деректер көмескі және ол ... ... ... Сол ... ... тарихшыларының
хабарлауынша, екі мемлекеттің билеушілері арасында 1328 - 1336 ... хат ... ... ... ... ал ... ... бұл
ханзада әйел жайында және оның «талақ» болуы, яғни күйеуден шығуы жайлы
қосымша мағлұматтар ... Оның ... - ... жолдаған сын мен
айып мазмұнды хатқа қайтарған жауабында сұлтан Ан-На-сир ... ... Орда ... ... болғанын хабарлап, ол жайында ресми құжатты
дәлелге келтірді десе, басқа дерек оның ... ... ... ... екі рет ... ... ... кейінгісінің қолында қайтыс
болғаны туралы хабарлайды.
Сұлтан Ан-Насир Сарайға 1336 жылы жіберген елшілігі Сыр Тоқтақай ... ... ... Өзбек-ханға арнайы қымбат сыйлықтар жэне сол
елден мамлүктер мен құл әйелдер сатып әкелу үшін 20 мың ... ... ... ... ... ... 1338 жылы ... елшілікті Музаффар ад-
Дин ат-Таджир бастап барып, елшілік өзімен бірге ... ... мен ... алып келеді. Олардың біразы Орданың беделді екі әмір бекзадасынан,
ал біразы өзінің ... ... ... ат-Таджирден сұлтанға тарту
етіледі.
Өзбек-ханнан сұлтан Ан-Насирге 1338 жылы ... ... ... ... елші болып келген Сыр Тоқтақаймен бірге 153 адамнан ... ... ... ... ... ... ... бірін Өзбек-
ханға қалыңдыққа беруін сұрайды. Бірақ, Өзбек-ханның бұл сұрауына қайтарған
жауабында сұлтан қыздарының әлі кішкентай, ең үлкенінің жасы ... ... ... бұл ... ... ... және жасы кәмелетке жеткен
соң жіберетіндігін хабарлайды.
1340 жылы Өзбек-хан сұлтан Ан-Насирге ... үш ... ... ... бұл ... ... барғандар мен оның ... ... ... ... мағлұматтар жоқ.
Сұлтан Ан-Насир Өзбек-ханға 1340 жылы елшілері ... ... ... және ... әл-Хамданиді еліне оралып бара ... ... ... ... аттандырады.
Осы жылы сұлтан Ан-Насир Мұхаммад Ибн Қалауын қайтыс болады.
Жэнібек-хан сұлтан Ан-Насирдің таққа отырған баласы ... ибн ... 1342 жылы әмір ... ... ... ... ... сыйлықтар мен тартулар, оның ішінде, алты сұңқар, аңшы құстар,
мамлүктер, түркі әйел құлдар және ... ... ... ... ... 1356 жылы жіберген елшілікпен ... ... ... ... және ... терілерін жібереді.
Сұлтан Хасан оған қайтарган жауабында: «Менің әкем мен ... әкең ... бір ... ... мақсатымыз достығымызды жаңғырту» , - деп жазады.
1360 жылы Бердібектің қазасымен жэне ... ... ... ... сапы бұзылып, істері кері кете бастайды. Соған
байланысты екі мемлекет ... ... ұзақ ... ... орын ... Өзбек-ханның ұлы Тоқтамыс-хан таққа
келіп, өз билігін нығайтып алғаннан кейін ғана байланыстар ... ... ... ... ... ... ... елшілігін 1384 жылы
жіберіп, оны әкесі Қырым билеушісінің ... ... ... ... ... ар-Ра-ийс бастап келеді. Ол әзімен бірге қымбат ... ... жеті ... және жеті бума мата ... ... ... өздерін Сарайдың емес, Қырымның елшілеріміз дегеннен кейін
Мысырдың оларға деген қарым-қатынасында өзгеріс орын алады.
Сұлтан ... ... 1386 жылы ... ... ... бастап, оның алдына екі мемлекет арасындағы достық ... ... ... 1393 жылы сұлтан Баркұққа жіберілген елшілік сұлтанға
ханның хатын жеткізіп, онда Темірланның жаулаушылық қаупіне ... ... ... ... одақ құру ... туралы сөз қозғалады.
Қайырдың Сарайға 1393 жылы жіберген елшілері әмір Тулу мен ... ... ... ... ... ... ... қарсы
соғысатыны туралы хабар жеткізеді.
Тоқгамыс-хан Темірланға бөгетжасап, оның әскерін Шам елінде жеңіліске
ұшыратып, Шамнан шегініп кетуіне ... ... ... елшісі - әмір Тулу Мысырға 1394 жылы ... ... ... ... ... ... Тоқтамыс әскерінің Темірлан
әскерінен жеңіліске ұшырауының куәсі ... ... ... Бұдан
кейін екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастар ұзақ уақытқа үзіледі. ... ... ... ... ... ... үлкен
күйзеліске ұшырауымен деуге негіз бар.
Бұл ұзақ мерзімді үзілістен кейін екі мемлекеттің билеушілері арасында
дипломатиялық ... ... тагы ... болғаны туралы
хабарлар бар. Сүлтан Әл-Аш-раф Барысбай Тоқтамыс-ханның ағасының ... 1431 жылы ... ... хат ... Қырым билеушісі
Мысыр билеушісіне 1436 жылы өз елшілігін жібереді. Дешті мен ... ... ... ... 1438 жылы ... елшілік - екі
мемлекет арасындағы соңғысы болады. Сөйтіп, Мысыр Мамлүк ... ... ... ... ... толығымен тоқтайды.
Сонымен, ХШ-ХУ ғасырларға жататын аутентивті араб жазба деректері
Мамлүк мемлекеті мен ... ... ... ... ... мағлұматтардың негізінде екі мемлекет ... ... ең ... кезендерін анықтадық. Олардың
ішінде сұлтан ... ... ... ... ... ... 1261-1277 жж.
аралығын ерекше атауға болады. Өйткені, бұл кезең екі мемлекет ... ... мен ... ... ... қоса, саяси жақындасудың ең жоғары деңгейіне, яғни ... ... ... ... ... саяси құдаласуды жүзеге
асырды. Сөйтіп, Мамлүк мемлекеті мен ... ... ... ... ... алғашқысы, әрі ең мықтысы Мысырда сұлтан Байбарыстың,
ал Дешті-Қыпшақта Берке-хан және одан ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қоса, бұл кезендегі екі
мемлекет арасындағы жақындасуда белгілі жағдайда діни фактордың ... ... ... айту ... байланыстар 1279-1290 жж. аралығында билік еткен ... ... де ... ... ... Қалауын ішкі саясатта да, сыртқы
саясатта да сұлтан Байбарыстың салып кеткен жолын берік ұстанды және ... ... одан әрі ... атсалысты. Алайда, оның кезінде
бұл қатынастарда елеулі ерекшеліктер байқалмады.
Мамлүк ... мен ... ... ... жаңа карқынмен күшею кезеңі Мысырда билікке сүлтан Ан-Насир
Мухаммад ибн Қалауынның келуімен ... ... ... жж. ... ... үш мәрте келіп, барлығы 41 жыл билікте болған сұлтан Ан-Насир
Мухаммадтың Дешті-Қыпшақпен байланыстары ерекше орынға ие. Ол ... ... ... ... ... ерекше тығыз қарым-қатынастар
жасасты. Бір жағынан, аталған екі билеуші кезінде екі ... ... ең бір ... кезі ... ... бұл ... ... мәселелерге қатысты бір-біріне сын мен айып таққан
фактілер болғаны да белгілі. Атап ... 1321 жылы ... ... Ан-
Насирге Өзбек-хан оның Елхан мемлекетіне қатысты әскери позициясы туралы
ащы сын айтса, ал 1334 жылы сұлтанға ... ... хан ... ... тағы айып ... ... бұл жағдайлар екі мемлекет пен
олардың басшылары ... ... ... кері ... ... Себебі, екеуінің арасындағы дипломатиялық байланыстар
үзілмейді және ... ... ... ... ... ... екі ... арасында жоғарыда атап өткен мәселелердің орын алуына
қарамастан, сұлтан Ан-Насир мен Өзбек-ханның биліктері тұсында екі ... ... ... өте ... ... жэне ... елшіліктер
жиі қатынауымен қоса, олардың алдына қойылған мәселелер де аса ... ... ... саяси және әлеуметтік
алғашарттары.
Екі мемлекеттің жақындасуына түрткі болған басты ... ... ... олар ... ... Таяу Шығыстағы мұсылман елдерінде IX ғасырдан бастап әскери
жасақтарды түркі текті мамлүктерінен құру бұл ... ... ... ... қоса ... ... мәдениетінің енуі де ... ... ... Бұл ... әсіресе ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы кресті
жорықтары мен Таяу ... ... ... ... ... салдарынан аса күшейе түсті. Соньщ нәтижесінде ... ... ... ... ... араласуға мүмкіндік
алған мамлүк әмірлерінін беделі мен ықпалы да ... ... ... ... ... және саяси жағынан күшеюі олардың билікке
келуінің ... ... деп ... ... ... Таяу ... Мысыр елінде мамлүктердің талай мәрте билікке келіп, тәуелсіз
мемлекеттер қүрғаны ... ... ... ... Мысыр еліндегі түркі
мамлүктерінің мемлекеттік билікке келуін кез-дейсоктық ретінде ... ... қате ... ... ... ... ... империяның күшеюі және одан кейінгі
уакытта Жошы ұлысы (Алтын ... мен ... ... ... Елхан
мемлекеті) тарихи сахнаға шығуының және олардың бір-бірімен жауласуға толы
қарым-қатынастары ХІІІ-ХІУ ғасырлар тарихының басты бағытын белгілеп ... ... Таяу ... ... ... ... ... Алтын Ордамен жақындасуы-на негізгі себебі болды деуге болады.
Мысырда мамлүктердің ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің орнауының нә-тижесінде ХІП-ХІУ ғасырлардың басты
саяси оқиғалары осы үш ... ... ... нәтижесінде дамыды.
Оған Алтын Орда ханы Берке мен Елхан мемлекетінің ... ... ... ... саласындағы келіспеушіліктің ушығуы, бұл екеуінің
арасында соғыс өртінің шығуына әкеліп соққаны белгілі.
Ендігі ретте, аталған үш мемлекет ... ... мен ... ... басты себептерді және осы тақырыпты ашуға ... қоса ... ... мен ... Орда ... достық қарым-
қатынасқа деген ниет, алғаш рет XIII ғасырдың 60-жылдарының басында Мысыр
тарапынан білдіріліп, ол XIV ... ... ... ... мемлекетінің
сыртқы саясатындағы Елхан мемлекетінің тарапынан шабуылдарға тосқауыл ... ... ... ... отырды.
Алтын Орда ханы Беркеханның (1256-1266) Ислам дінін қабылдауы Мысырдың
алдына қойған мақсатына жетуін едәуір ... ... ... рөл
ойнаған фактор болуы ықтимал деуге негіз бар.
Шыңғыс-ханның үрпақтары - Жошы және ... ... ... ... ... қиян-кескі соғыстар, Қазан теңкерісіне дейінгі және
кейінгі зерттеулерде бірсыпыра ашылған. Мәселен, ... «Хан ... ... Орды Ногай и его время» атты ецбегінде Алтын Орданың
Мамлүк мемлекетімен байланыстар ... ... ғана ... деректер жинағынан келтірген үзінділерді деректанулық
талдаудан еткізбей, өзінің назарын не-гізінен Ноғайдың жеке ... ... ... және ... ... Орда и ее ... ... жоғарыда аталған тақырып-тың бірнеше мәселесін ғана ... ... мен ... ... қарым-қатынастарын нақты зерттеуді
мақсат етіп қоймаса да, Берке мен Құлағудың арасында басталып, ал ... ... ... үзақ ... әрі ... соғысы -
Алтын Орда мен ... ... ... өте тығыз дипломатиялық
байланыстардың ... ... ... ... ... ... деген саяз
түжырымға келеді.
Осы мәселені А.А.Али-Заде өзінің «Борьба Золотой Орды и государства
ильханов за ... атты ... ... екі ... үшін де
Әзірбайжанның маңыздылығына басты назар аударып, ... ... ... ... Жошы мен ... ... ... Әзірбайжан жерінде болған соғыс қимылдарын қарастыра отырып, екі
мемлекет арасындағы соғысқа апарған бұл ... ... ... ... негізгі себеп болды деп есептейді.
Араб жазба дерек көздерінде келтірілген дәлелді ... ... араб және ... зерттеушілерінің басым көпшілігі
тарапынан мойындалған діни фактордың жоғарыда аталған үш ... ... ... мен даму ... ... ... ... тыс қалдыруға болмайды. Орта ғасырда кез келген саясат
пен іс-шараны идеологиялық жағынан негіздеу мен мықтылау үшін ... ... ... ... ... шығармаған жөн. Бастапқы кезде, ... ... ... ... ... Алтын Орданы айдап салуда ... ... яғни ... ... қасиетті соғыс» сияқты үн-
деу олардың қолындағы мықты діни идеологиялық қару ретін-де ... ... ... 40 жыл ... соң, XIII ... аяғы мен XIV
ғасырдың басында Ирандағы Елхандар да ... ... ... ... қару болудан қалды деуге болады. Осы ... ... ... ... екі ... яғни ... Орда мен Мы-сырдың
жақындасуындағы дін факторының ... ... ... ... ... ... байланысты Иранға қарсы соғыстарда діни фактор бірінші
қатардан кетуіне қарамастан, бастапқы кезеңдегі оның ең басты ... ... ... бірі ... ... қажет.
Мысырдың Алтын Ордамен одақтас болуға мүдделі болға-ны туралы Б.Шпулер,
1260 жылдың 3-қыркүйегінде ... ... ... ... ... әскерлеріне күйрете соққы бергеннен кейін Мысыр ... ... ... ... ... ... ... ымыраға келмес
қасжауына қарсы түру үшін одан да күшті одақтас табуға зәру мұқтаж ... ... бұл ... ... Орданы таба-ды және де одан ... ... ... де емес еді /280/ деп ... ... ... кірген екі әулет те ездерінің тегін Шыңғыс-
ханнан алады. Жошы оның үлкен үлы болса, ал ... ... ... ... ... ... ... Алтын Орда мен Елхан мемлекеті
арасындағы ... пен ... ... ... ... ... ... әулет ішіндегі өзара бәсекелестікте жатыр деген
тұжырымдар айтады. Алтын Орда ханы Берке хан Жошы ... ұлы ... ... ... ... ... заңы ... Құлағудан өзіне
бағынышты болуы мен қүрмет көрсетуін ... ... көзі ... ... ... үлкен империясын үш үлының
арасында - Жошы, ... және ... ... ... Ал ... ... ... бойынша әкесінің ата-мекені - Монғолияның солтүстік
бөлігі тиеді.
Шыңғыс-хан қайтыс болғаннан кейін оның ... ... ... ... себептерінің бірі ретінде В.Бартольд оның (Шыңғыс-ханның)
көзі тірісінде ұлдарының арасында бөліп ... ... ... анық
ажыратып, белгілеп бермеуінде жатыр /281/ ... ... ... заңы ... ... ... жерлер толығымен оның иесінің
қүзырында болуына қарамастан, ... ... ... Ұлы ... ... тиіс еді.
Бастапқы кезде солай болды. Алайда, Шыңғыс-ханның ... ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылмады /282/.
Алтын Орда мемлекетінің негізін салған Бату-ханның кезінде Төле-хан
екеуінің арасында ағайындық және достық қарым-қатынас сақталып ... ... ұлы ... ... ішкі ... 1251 жылы ... ... хан тағына отырғызарда бәрінің ауыз бірлікте болғанын көруге болады.
Алайда, Иран ... ... ... жаңа ... ... келуімен
олардың арасындағы достық жауласуға айналғаны белгілі.
Берке мен Құлағудың әскерлерінің арасындағы алғашқы соғыс ... ... ... ... деректерде бір-ауыздылық жоқ. Бартольд Рашид
ад-Диннің деректеріне сүйене отырып, оны 1266 жылы ... ... ... ... ... ... ... бойынша, 1262 жылы Берке-ханға Мысырдан
сұлтан Байбарыстың бірінші елшілігі келіп жеткен ... ... ... ... /283/, ... ... бар.
Сондай-ақ, Бартольд бұл соғыстың басталуына түрткі болған тағы бірнеше
негізгі себептердің қатарына Жошы әулетінің Арран және Әзірбайжан жерлеріне
иемденуге ... ... ... ... әулеттегі
өзінің ағалығын пайдаланып, ... ... ... ... ... Берке-ханның Иранға жіберген бірнеше бекзадалары мен
колбасшыларының кенеттен қаза болуында «оларды у ... ... ... ... өзін Құлағудың жауыздығынан ислам үмметінің қорғаушысы
деп жариялауын жатқызады ... ... ... ... ... ... бұл соғыстың
өршуіне Шағатайдың немересі Байдардың ұлы ... да ... ... ... ... Ол Құлағуды Беркеге айдап салып, қарсы ... ... ... ... ... жек ... себептері көп болған
/285/.
Шыңғыс-ханның тірі кезінің ... ... ... ... ... бастаған алдыңғы жасақтары Иран жеріне кірген. Алайда,
оны толық жаулап алуды іске асыру тек.
Меңгу-ханның тұсында ғана ... ... ... Иранды жаулап алуды
ортақ моңғол ісі деп кдрастырып, бұл жорықты Құлағуға баскаруды тапсырады.
Оған барлық ұлыс ... ... ... ... ... ... білген Берке Бату-хан арқылы оны ... Оның ... ... ... ... бар. Оның біреуі
бойынша - саяси тұрғыдан, егер Иранды ... алу ... ... онда ... ... ... бәсекелес ірі әрі күшті мемлекеттің пайда болуы
оның мүддесіне сай келмеді дегенге саяды.
Орта ... ... ... ... ... мұсылмандықты
қабылдауына байланысты Құлағу екеуінің арасында ауызбірлік болмады, ... ... ол ... ... халифамен достык және одақтастық қарым-
қатынаста болуы себепті, мұсылман елдеріне қарсы жорықты қолдамады ... ... ... ... Құлағудың жорығына көмек ретінде
әскерлер ... ... ... ... соң, Алтын Орда тағына отырған
Берке-хан екі ... жуық ... ... ... ... ... ... жылдың 1-қаңтарында Құлағу өз ... ... ... ... ... қимылдарын Иран жеріндегі ... ... ... ... астам бекіністері мен қамалдарын басып
алады. Исмаилиттерді бағындырған Құлағу өз әскерлерін Араб ... - ... ... ... Ол ... ... ... халифа Әл-
Мустасим (1242-1258) отырған еді. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... халде болатын. Оның әлсіздігі, Закировтың пікірінше,
ең алдымен, ғасырлар бойы жиналған едәуір байлықтарды халифа ... ... ... ... ... және ... ... талай
соғыстарда әбден шыныққан мамлүк қолбасшыларын шақыруға ақшасы мен мүлігін
аяп қалған сияқты /287/ дейді.
1258 жылдың ... ... ... ... ... ... ондағы бар байлық жеңушілердің олжасына түседі. Жаулап алынған ... ... ... жеке ... ... ... ... болған соң
оның орнына отырған Құбылай-хан 1261 жылы Құлағуды Ирандағы жаулап алған
барлық ... ... ... мойындап, оған «Ел-хан» деген атақ
береді.
Жоғарыда айтқанымыздай, Иран ... жаңа ... ... ... және ... ... арасында соғыс өртін өршіткен бәсекелестік
пайда болады. Жүз жылға созылған бұл ... ... ... себептері кеп
жағдайларда көптеген қосалқы себептердің ... ... ... оны әр ... ... ... өзінің жеке субъективті пікірі
мен идеологиялық көзқарасына сәйкес көптеген ... ... ... ... ... ... талпынуы байқалады. Алайда, олардың
ішіндегі қайсысы ең ... ал ... ... ... тек ... ... ғана анықтауға болады.
Сол заманның әйгілі мемлекет қайраткерлерінің бірі, мамлүк сұлтаны Рукн
ад-Дин аз-Заһир Байбарыстың жеке хатшысы ... ... Ибн Абд ... ... ... ... ... қатынастардың басталған
кезі сәйкес келеді. Ол өз заманының тек аса үлкен тарихи оқиғалары туралы
жазған шығармасында оның ... ... ... ... ... ... көптеген саяси оқиғалар мен мәселелерге тікелей араласуы
себепті бұл шығарманы сол кезеңді зерттеуде аса қүнды дерек көзі деп ... ... ... мен ... ... жақындасудағы басты түрткілердің
бірі ретінде Ибн Абд ... діни ... ... қатарға қояды.
Тәжірибелі дипломат Ибн Абд ... ... ... тапсырмасы бойынша
Беркеханға хат жазып, онда мұсылман емес Иран Елхандарына қарсы «қасиетті
джиһад соғысына» шығу оның (яғни Беркенің) ... ... ... екенін баса айтып, оны Құлағуға қарсы соғысқа шығуына үгіттеп, «Ислам
тек сездерден ғана тұрмайды, кәпірлерге қарсы ... ... ... оның ... тіректерінің бірі болып табылады» /288/, деп жазғанына
басты назар аударған жөн. ... осы ... ... ... ... мен ... арасындағы кейінгі болған дипломатияльщ келіссөздерде кеңінен
пайдаланылған және ... Иран ... ... ... ... ... басты идеологиялық құралының бастамасы болғанын ескеру кажет.
Бірқатар авторлар ... екі ... ... ... ... таза экономикалық себептермен түсіндіруге тырысады. Олардың
пайымдауынша, Шыңғыс ... «Ұлы ... заңы ... ... ... ... екі бөлігі Ұлы ханға, екі бөлігі - әскерге, ал қалған бір бөлігі -
Батудың үйіне (яғни Алтын Орда ... ... ... /289/ ... ... ... ... өздерінің дәлелі ретінде сол заманның бірқатар
авторларының шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... сын мен ... өткізілмеуі себепті
олардың шынайылық деңгейі анықталмаған. ... ... ... жөн ... ... ... ... «Құлағу Бағдадты
алғаннан кейін, Беркеге тиесілі бөлігі және ... ... ... ... жіберуі - екеуінің арасындағы жаушылықтың себебі ... ... ... ... Ибн ... хабарлауы бойынша, Берке-хан
Құлағудан заңға сәйкес өзіне тиесілі бөлігін беруді талап етеді. ... ... ... одан әрі ... ... ... Жошы ... әскерлерін Табриз және Мерагаға орналастыруы да өз
септігін тигізген тәрізді. Бұл ... ... ... ... әрі ... ... ... өз иелігіне косып алуға ұмтылуына түрткі болған
сияқты. Қалыптасқан жағдайды Құлағудың алдын ала ... ... ... ... Әзірбайжан мен Грузия жерлері ... ... ... ... тағы бір жол ашып берді десе, Әл-Айни және ... ... да ... ... мен ... ... ... әсер
еткен, басты болмаса да қосалқы себептердің бірі ретінде құлағуды Алтын
Орда тағына ... ... ... ... ... қатысы бар
болғанын хабарлайды /291/.
Ан-Нуайридің дерегі бойынша, Құлағу Борақшынның айт-қанын ... ... ... 653 жылы (1255/56 жж.) ... мен Құлағудың арасында соғыс
болғанын айтады /292/. Бұл автордың келтіргіш соғыстың 653 ... ... жж.) ... ... дерегі басқа авторлардың деректерімен ... ... ... ... мен Құлағу арасындағы алғашқы шайқастар
660-661 һиджра жылдары (1261-1263 жж.) орын ... ... ... ... Ан-Нуайридің келтірген дерегі қате екені анық. Себебі Құлағу Иранға
жорық жасау үшін өз әскерлерімен 1256 ... ... ... ... мен ... ... бәсекелестіктің шиеленісуінің тағы бір
себебі ретінде Монғолиядағы Ұлы таққа отыру үшін Құбылай мен ... ... ... ... ... ... ал ... ашық қолдауын айтуға болады. Алайда, екеуінің ... ... ... ... басталғанын ескерсек, мұны басты емес,
қосалқы себептердің қатарына жатқызуымызға негіз береді.
Жеңілген Арықбұға тұтқынға ... ... оған ... ... ... ... және Алғұй шақырылады. Алайда, олардың
әрқайсысы өз ... ... ... ... ... ... сотқа
келмейді. Арықбұғаның үстіне сот жүргізіліп, ағасы Құбылайдың құрметі үшін
оған кешірім ... ... келе ... үш ... ... ... ... өздерінің пікірлерін айтуды сұрайды. Құлағу бұл шешімді мақұлдады
және құрылтайға асыға келетіні туралы хабар берді. Берке де ... ... /293/. Бұл ... ... бір ... жәйт - Берке мен Құлағу
арасында әскери қақтығыстардың өршіп ... ... ... ... ... ... ... ауыз-бірліктің болуы.
Туысқан екі мемлекеттің арасында ... шығу ... ... ... ... ... ... беделінің жоғары
болуын Құлағудың көре алмауынан ... ... ... ... ... ... бұл пікірінің дәлелі ретінде Құлағудың әскері ... ... ... ... (Алешю) қаласында Аббас әулетінің тұқымы Әл-Хакимді
халифа етіп қоюын алға ... Ал, бұл - ... ... - ... ... ... иелігіне берілген Сирия және Мысыр жерлерінің
істеріне Берке-хан тарапынан қол сүғушылық ретінде қарастырылып, Иран ... ... ... ... ... ... басты рөл атқаруы ықтимал
дейді. Бұл ... ... та ... ... ... келтірген дерегі бойынша Құлағу «Беркені өз дегенін
істеушілігі үшін жақтырмаса», Алтын Орда ханы да өз ... ... мен ... арқасында «ағайындарымен ақылдаспай халифті
өлтіргені үшін» оған қатты наразы болғанын айтады. ... ... ... ... ... сөздері мен талаптарын жіберіп отырған. Рашид ад-
Диннің ... ... ... ... ... орынға ие болғандықтан
Құлағу бастапқы кезде оған көніп жүрді /295/. ... ... ... ... ... шыдамы таусылған сияқты. Сол автордың хабарлауынша,
Құлағу: «Ол ... ... ... пен ... ... ... ... және зорлықпен сөйлеп қатынас жасаса, ол - әулеттің ішінде
үлкені болса да, ендігі уақытта мен Оған ... ... ... ... шығу ... тағы бірі ... зерттеушілердің
келтіретін дәйегі - Иранды жаулау жорығына Жошы ұлысынан жіберілген әскери
қолбасшылардың - Тұтар, Балақан және ... ... ... ... ... Құлағу Балақанды өзіне қарсы астыртын әрекеттерге қатысы бар ... ... ... ... өзі ... деп ... ... Берке-
хан Балақанның кінәсіне көзі жеткен соң «Ол ... ... ... онымен не істеуді өзің шеш», деп, оны ... ... ... ... өлім ... ... Бұл оқиғадан кейін кеп ... ... ... ... кенеттен Тұтар мен Қүли өледі.
Ол ... у ... ... ... ... ... ... Осының
салдарынан екі ханның арасында шиеленістік пайда болды, дейді Рашид ад-Дин
/297/.
Құлағу өзіне көмекке ... ... ... ... ... білдіруі әбден мүмкін еді. Өлген қолбасшылардың бала-шағалары
Дербент арқылы ... ... ... ... туа сала ... ... жүрген әскерлерін кейін шақыртып, оларға Алтын Ордаға кайтуға
мүмкіндік болмаған ... жаңа ... - ... ... ... ... ... авторы Әл-Мақризидің хабарлауынша, Берке
мен Құлағудың арасындағы бәсекенің шиеленісуінде екеуінің арасында болған
шайқаста ... ... ... мен ... ... ... болды
дейді. Алайда, оқиғалардың тізбегіне жүгінсек, шайқаста Құлағудың ұлы ... ... ... болған басты емес, оны одан әрі ... ... ... ... соғыс өрті одан бұрын өршігені белгілі.
Берке мен Құлағу әулеті арасындағы бәсекенің бір түйіні - екі ... де ... ... өңір - ... мен ... жерлеріне иелік
ету бәсекелесі болды деушілер негізінен оның ... ... ... ол ... Жошы ... ... бір ... деп санағанын келтіреді.
Бұл пікірді жақтаушылардың басты уәжі ретінде Алтын Орда мемлекетінің нақты
шекаралары ешқандай жазба құжатта ... алға ... ... ... ... бізге жеткен деректері бойынша да Алтын Орданың шекарасын ... ... ... ... айтуынша Баку және оның жанындағы Темір қақпа
(Демиркапук), яғни ... ... ... Орда иелігіне тиесілі болған. Орта
ғасыр мысыр тарихшысы Әл-Омаридің дерегі бойынша Шыңғыс-хан Жошыға «Дешті
Қыпшақ және оған ... ... ... ... Арран, Тебриз, Хамадан
және Мераганы қосып берді», /299/ дейді.
Парсы тарихшысы Уассафтың хабарлауынша, Алтын Орда Дербенттің ... ... ... ... ... ол Арран және Әзірбайжан
аудандарын ез мемлекетінің құрамына ... ... ... Осы ... ... ... Жошы мен ... ұлыстары арасында бірінен кейін
бірі ... ... ... ... ... осы ... деп көрсетеді
/300/. Шындығында да, кейінгі ... ... ... ... ... Орда ... ... мен қажетіліктеріне пайдалануы
үшін берілген Тебриз және Мерага өңірлеріне өз талаптарын қойып, ... Орда ... өз ... құрамына қосып алуға ұмтылады.
Аталған өңірлердің, әсіресе Әзірбайжан мен Грузияның саяси-стратегиялық
географиялық жағдайы, табиғи байлығы мен жұмсақ ауа райы Жошы мен ... оны ... ... ... болғаны белгілі. Алайда, бұл екі
әулет арасындағы қиян-кескі соғысқа алып келген басты себеп болмаса да, бұл
жерлер үшін ... ... ... ... өзінің үлкен үлесін қосуы
әбден ықтимал. Оның ... ... ... ... Орда мен ... ... яғни шекараларының түйіскен жерінде орналасуына
байланысты стратегиялык жағынан маңыздылығы оны ... ... ... негіз бар.
Алтын Орда мен Иран арасындағы шиеленісті бастапқы кезде Берке Құлағуға
диломатиялық ... әсер ... ... ... ... жазба деректер
хабарлайды. Сондай міндет жүктелген елшілікпен бірге Берке Құлағуға өзінің
бақсы-ларын жібереді. ... ... ... ... бар ... ... оларды өліммен жазалайды. Ол туралы ха-бар алған ... ... ... ... ... ... өзінің елшілерін
жіберіп, оны Құлағуға қарсы ... ... ... ... ... ... Орда мен Иран арасындағы алғашқы ашык ... ... ... ... жіберген соңғы елшілерінің
келген уақытын 662 һиджра жылы (1263/64 жж.) болды ... ... ... жылы ... ... ... ... деген хабар Әл-Мәлик аз-
Заһирге жетеді /302/.
Берке мен Құлағудың әскерлері ... ... ... сол ... Ибн ... хабарлауынша, 662 һиджра жылы (1263 ж.) орын алған
/303/. Оның айтуынша, Құлағу Алтын Ордаға карсы ... ... ... шықты десе, ал Рашид ад-Диннің дерегі бойынша керісінше, ... ... қаза ... ... қолбасшысы Түтардың үлы Ноғайдың
қолбасшылығымен 30 ... ... ... ... ... ... Яғни, сол оқиғалардың замандасы болған екі тарихшының пікірлері
бір-біріне қайшы келеді.
Арадағы жағдайдың күрделі бағыт алып бара жатқанын білген ... ... ... ... бәрінде жаппай дайындықты жүзеге асырады.
Сонымен қоса, ол Мысыр сұлтаны Аз-Заһирге ... ... ... ... ... ... ұсыныс жасайды. Алайда, сүлтан ... ... ... белгілі.
Алғашқы кезде стратегиялық оймен Берке-хан әскерлерімен ... ... 15 ... ... ... Шыңғыс-ханның
екі ұрпағы арасындағы болған ... ... ... ... ... ... ... хабарланады /304/. Бұл қанды шайқастың нәтижесі
Құлағу үшін өте қайғылы аяқталады. Жеңіліске ұшырап, өзеннен өту барысында
қатқан мұздың ... ... ... көп ... ... ... ... болады. Шайқас екі жақты да орасан үлкен адам шығынына
ұшыратады. ... үшін ... ... аяқталғаннан кейін соғыс
майданына келген оның ... Ибн ... ... етіп келтіреді:
«Моңғолдарды моңғолдардың қылышымен ... ... ... ... ... ... біз ауызбірлікпен әрекет жасаған болсақ, онда бүкіл
жерді ... алар ... /305/ - ... оқиғаға байланысты Берке-ханның айтқан сөздерін сәл басқаша етіп
Ибн ... ... ... бірін-бірі өлтіріп жатқаны мен үшін
қайғылы, бірақ Шыңғыс-ханның ... ... ... қарсы мен не
істейін?!» /306/. Сөйтіп, Берке-ханның айтқан сөздерінен оның ... ... екі ... ... ... үшін ол «кәпірге»
қарсы соғысушы болса, ал екінші жағынан, ... ... ... ... Йаса заңын бұзғаны басты себеп болды деп түсінуге
болады.
1264 ж. Құлағудың өлімінен кейін таққа оның ұлы ... ... ... ... мен Абақа-ханның арасында бейбіт келісім орын алып, ... ... ... өз атымен мешіт салуға және тоқыма шеберханасын
ашуға рүқсат береді. Алайда, көп ... ... ... әскери
кақтығыстар орын алып, 1265 жылы болған шайқаста Ноғай бастаған Алтын Орда
әскерлерінен Абақа ... ... Бұл ... ... ... ... ... Рашид ад-Дин, Хамдаллах әл-Қазуини сынды сол заманның
көптеген белгілі авторларының шығармаларында хабарланады.
Әскери ... ... ... ... Кура ... ... мен бекіністер салуға кіріседі.
Берке-хан 1266 жылы 300 мыңдық әскерімен Кура ... ... ... ... қайтып келе жатқан жолында қайтыс болады.
Алайда бұл жағдай және Ұлы тақка Меңгу-ханның отыруы да ... ... Оның ... ... ... себептер әлі де
тыйылмады. ... ... ... соғыс екі жақ үшін де
кезекпен ауыспалы нәтижелі болады. Алтын Орда ... ... ... жиі ... ... ... Олардың шабуылдарына қарсы Елхан
мемлекеті табиғи кедергілермен ... ... ... ... ... ... ... дайындықтарын үзбей жүргізіп жатты.
Жошы ұлысы мен Елхандар арасында әскери қақтығыстар бәсеңдеген сәттерде
бейбіт ... да орын алып ... Екі ... жиі ... ... ... және ... байланыстары дамыды.
Мүндай жағдай көбіне, арадағы ... ... ... ... бір ... ... ішінде, екі мемлекеттің әрқайсысы ... ... ... да ішкі ... ... туып ... Мәселен, бір жағынан
Елхандар өзінің солтүстік аймақтарын Алтын Орданың шабуылдарынан қорғай
отырып, ... ... Шам ... басып алуға үміттеніп оған шабуылдарын
үзбей ... ... ... жағынан Орталық Азиядағы Шағатай
мемлекетімен де ... ... Орда ... ... ... ... ... Тұла-Бүға-ханның
билігі кезінде, 1288 ж. орын алып, оған Тама-Тоқты мен ... ... ... ... ханы ... (1284-1291 жылдары билік етті)
әскерінен тойтарыс алған Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... бүдан кейін. 1295 жылы Иран тағына
Ғазан-ханның отырғанына дейін, ал Алтын Орда ... ... ... ... екі ... ... ... қақтығыстар болмаған. Мүның
басты се-бебі ретінде Алтын Орданың ішінде болып жатқан таққа талас жүрудің
салдарынан орын алған ... ... мен ішкі ... оның сыртқы
саясатында жаулаушылық әрекеттерін жүргізуге мүмкіндік бермегені сөзсіз.
Орда ішіндегі бұл ... ... жылы ... ... ... ... созылады.
Парсы тарихшыларының деректері бойынша, Елхан ... ... ... ... және Жошы ... болып жатқан осалдықты өз
мүддесіне пайдалануға ұмтылмаған. Ол туралы Рашид ад-Дин Тоқтаханның ... ... ... ... Орда ... «Сендердің өзара
қырқыстарыңа мен қол ... ... ... ... өз ... деп ... және өзінің туыстары мен ... ... ... ... ... ... үшін, аяғы қақтығыспен ұласатын
шиеленісті қайткен жағдайда да біз бастамауымыз керек» /307/, - ... ... ... ... Алтын Ордада өзінің билігін күшейтіп алған
Тоқта-хан Әзірбайжан және Грузия жерлерін иеленуге өзінің талаптарын ... ... «702 ... жылы (1303 ж.) 325 пошта аттарына мінген
Тоқта-ханның елшілігі ... ... ... жерлерін беруі туралы
талабын жеткізеді» /308/. ... Орда ... ... ... алған жерлерді Шыңғыс-ханның бөлуі бойынша Арран және ... Жошы ... ... ... және ... ... ... дейінгі
уақытта Алтын Орданың билігі астында болғанын хабарлайды. Тоқта-хан өз
тарапынан 1301 жылы ... Шам ... ... ... ... кейін, ол келісімшілдікке барады деп үміттенген болса керек.
Сонымен бірге, Хорасан мен ... ... ... ... мемлекетінің
орталық аудандарына қауіп төндірген Шағатай ұлысындағы Борақ-ханның үлы ... ... ... ... ... ... ... жағдайын Тоқта-хан білмеуі мүмкін емес еді.
Алайда, Ғазан-хан ... ... ... ... және ... «Құлағу
әулеті бүл жерлерді қылыштың күшімен алғаны сияқты, ... ... ... де тек ... ... ғана ... - деп жауап қайырады /309/.
Жоғарыда баяндалған жағдайлардың бәрі Ғазан-ханның өз ... ... анық ... ... және де ол Шам ... мамлүктерге қарсы
әскери-соғыс қимылдарын үзбей жүргізуге дайындалуды тоқтатпады. Сөйтіп, ол
1303 жылдың 21-қаңтарында Шамға қарсы келесі жорығына ... ... ... бүл жолы да ... ... Сол ... 20-сәуірінде Дамаскінің
жанында болған шешуші шайқаста Ғазан-ханның әскерлері мамлүктерден күйрей
жеңіліске ұшырап, ендігі уақытта Шам елін ... алу ... ... /310/.
Дипломатиялық жолмен мақсатына жете алмаған Тоқта-хан, Мысырдан ... ... ... ... арада бейбіт келімшартын жасасып қоюын
себеп қылып, сұлтан оның ... ... ... ... оның орнын басқан Ұлжайту-хан (1304-1316
жылдары билік еткен) мен Тоқта-хан екеуініц ... ... ... ... ... ... келесі ханы - Өзбек-хан өзінің ... ... ... нығайтып алғаннан кейін бір ... ... ... ... ... ... ... Елхан-дарға
деген жаушылықтарын қайта өршітеді.
Өзбек-ханның әскерлері Иран жеріне 1316 жылдың қысында шабуыл ... ... ... ... ... ... соң оның ұлы Абу Саид-ханға әлі ант бермей
тұрған кезінде, Елхан мемлекетінің ірі ... ... ... ... ... ... ... ұсыныс жібереді. Алайда, Алтын Орданың
беделді мемлекеттік қайраткерлерінің бірі Құтлұқ-Темірдің ... ... бұл ... ... алмайды. Өзбек-ханның әскерлері Кура өзеніне дейін
жетеді. ... ... ... ... ... ... ... кейін шегініп кетеді.
Кейінгі бірнеше жылдарда жауласушы екі мемлекет арасын-дағы ... ... ... сипатта болған сияқты. Алайда, Өзбек-хан екі
мемлекетті - Жошы және Құлағу ұлыста-рын ... ... ... ... астыртын әрекеттерін ұйымдастыруды тоқтатпады деген ықтимал пікір бар.
Ол туралы «Шейх ... ... ... ... ... ... хат жазысып, оны Елхан тағына шақырғаны үшін 736 һиджра жылы (1335
ж.) өлім жазасына кесілді» /311/, - ... ... оның ... ... ... бір ... ... хабарлауынша, 1335 жылы Абу Саид-хан
қайтыс болды деген хабарды естіген Өзбек-хан Иранды жаулап алу ... ... ... жинап Дербенттен өтіп Кура өзеніне келіп жетеді. Алайда,
бүл жолы оның ... ... ... табиғи тосқауыл үлкен ке-дергі
келтіреді. Оның үстіне, ... ... ... хабардың келіп жетуі
жорықты әрі қарай жалғастыруға мүмкіндік бермейді.
Абу Саид-ханның өлімінен кейін Елхан мемлекетінің ыдырауы ... ... ... ... сол ... Өзбек-ханның шабуылы салдарынан
жағдайдың аса күрделіленуіне байланысты барлық ру басшыларының ... ... ... ... Алайда, ол мемлекеттің бірлігін сақтап
кала алмайды. Үлкен әрі күшті болып түрған Елхан ... ... ... өз ... ... ... арасында етек жайған өзара жауласуға
көшеді. Соның нәтижесінде ол ыдырауға үшырап ... ... ... жылы ... Орда ... ... ... (1342-1357 жж. билік
еткен) қалыптасқан жағдайды өз мүддесіне ... ... ... ... бет ... Ол ... басып алып ондағы билік еткен Мәлик
Ашрафты өлтіріп, оның орнына өзінің ұлы ... ... ... ... қаза ... өлімі туралы хабарды естіген Бердібек-хан тағын езінен басқа
біреу алып ... ... ... жаңа ... алған жерлерді тастап, Алтын
Ордаға асыға аттанады. Оқиғалардың ағысынан ... ... ... ... Ордаға толығымен қосып алуға бағытталған нәтижелі
жорықтың жемісін Бердібек те көре ... ... ... ... ... сахнаға Темірланның шығуымен Алтын Орданың
күні бата бастайды. Оның күйрете соққы-лардан кейін Алтын Орда мемлекетінің
негізі шайқалып, өзінің сыртқы саясатында ... және ... ... ... ... ... еш шамасы қалмайды.
Қорыта айтсақ, бір жағынан Алтын Орда мен Елхан мемлекетінің арасындағы
болған шиеленістер ... ... ... одақтасуының басты себебі болса,
екінші жағынан Елхандардың Шам жерлерін жаулап алуға ұмтылуы Мысырдың ... ... ... ... ... түрткі болғаны анық.
Аталған үш мемлекеттің ішінде Мысыр бәрінен гөрі ең ұтымды жағдайда болғаны
еш күмән ... ... сол ... ... ... аса ... ... болуымен қоса, ол 1261 жылы Шам еліндегі Сирияны және ... ... ... ... ... ... ... Шығыс пен Батыс
арасындағы сауданың маңызды транзиттік орталығына айналады.
Мамлүк сұлтандары дипломатиялық ... ... ... ... ... ... қол жеткізіп отырды. Моңғол
империясының ірі екі мемлекетінің арасындағы шиеленісті ... ... ... ... ... ... ... бәсекені өшірмеуге,
керісінше керек уақытында ушықтырып тұруға тырысып баға-ды. ... ... ... Шам жерлерін Ел-хандардың жаулауынан қорғап, оны
өздерінің иелігінде сақтап калады. Елхан мемлекеті де ... ... ... ... ... Орда мен ... үлысының жаулап алушылық шабуылдарынан
қорғауға мәжбүр болады. Қалыптасқан ... ... ... ... бір
уақытта бірнеше майдандарда соғыс қимылдарын жүргізуіне мүмкіндік бермей,
оны әскери және ... ... ... ... ... Орда ... ұзақ уақыт бойына иеленуге ұмтылған Әзірбайжан жерлеріне енді
қолы жеткен кезде, алғашқысында Жәнібек-хан-ның ... ... ал ... ... Темірланның шабуылдарының салдарынан саяси жағдайдың күрт
өзгеруіне байланысты өзінің жеңістерінің жемісін көре алмады.
Сонымен, жоғарыда ... ... ... мен ... Орда ... және ... жақындасуға түрткі болған бірқатар себептерді қарастырып,
олардың ішіндегі бастыларын анықтауға тырыстық. Әрине, олардың әрқайсысының
қаншалықты маңызды, әрі ... ... сол ... ... ... нақты
оқиғаның пайда болуы мен ербу жағдайларын терең әрі ... ... ғана ... ... ... Таяу Шығыс ... ... ... ... және ... тұрғыдан ең қуаттысы болуымен
қоса, экономикалық, діни, мәдени және ғылыми жағынан аса ... ... ... ... нысаны - Мысыр Мамлүк мемлекетіуің тарихы мен
оның Дешті-Қыпшақпен жан-жақты ... ... төл ... бар ... ... ... ... бұл саланы неғұрлым
игеруіміз төл тарихымызды, әсіресе оның аса маңызды кезеңдерінің бірі болып
табылатын Дешті-Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... еш дау тудырмайды.
Зерттеуде Мысыр жеріндегі мамлүктердің қыпшак салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... Мамлүктердің арасында
кеңінен тараған түркі - қыпшақ ... ... ... ... қыпшақ есімдерінің, олардың жалпы ... ... және ... ... ... түсірді және сол кездегі
кыпшақ есімдерінің қазіргі қазақ арасында кеңінен тараған төл ... ... баса ... ... ... ғылыми айналымға енген мамлүк кезеңіне жататын көптеген
араб жазба деректерінің ғылыми құндылығы ... ... ... ... Дешті-Қыпшақпен қарым-қатынастары және байланыстары саласында
екі мемлекет арасындағы өзара ықпалы мен әсері ... ... ... ... ... және араб зерттеушілерінің арасында кеңінен
калыптасқан ұғымның аясында тек арабтардың басқа ... ... ... ... ықпалын ғана ашуға бағытталған.
Осы тұрғыда зерттеу барысында мамлүктердің билігі ... ... ... мәдениетінің ықпалы зор болғандығына көптеген дәлелдер
келтірілді. Олардың ішінде, қазақ халқының ... келе ... ... өрнегінің мамлүктер кезеңінде жалпы мұсылман діни архитектурасында
кеңінен қолданыс табуы - соның айғағы бола алады.
Мысыр Мамлүк ... мен ... ... өз ... ірі әрі ... ... ... билеушілері арасындағы өзара жақындасуды
Ұлы дала мен Таяу және Орта ... ... ХШ-ХV ғғ. ... ... ... ... ... қарастыру керек. Себебі, Дешті-
Қыпшақ өз заманындағы саяси және әскери ... ... ең ... бірі ... ... ... ... саясаты сол кездегі аса
маңызды тарихи оқиғалардың қандай бағытта дамуына ... ... ... дипломатиялык қарым-қатынас орнатқан.
Екі мемлекеттің байланыстары мен қарым-қатынастарының орнауына әсер
еткен ... ... ... ... ... пен ... ... ортақ
мүдделерімен қоса, олардың этникалық бірлігі және діни ортақтықтары да өз
септігін тигізгені сөзсіз. Олардың ... екі ... жуық ... ... ... тарихта теңдесі жоқ құбылыстар қатарына
жатады.
Әлемдік тарихнамада Мамлүк мемлекетінің және мамлүктердің ... ... ... зерттеуде қазіргі уақытқа дейін
қалыптасқан жүйелілік жоқ. ... әр ... ... әр ... ... ... ... тақырып аясынан аспайтын бір жақты
зерттеулер жүргізуде. Мамлүк мемлекетінің тарихын ... ... бұл ... ... ... пен ... ... мүмкіндік бермейді. Сондықтан, ... ... ... әрі ... ... ісі араб жазба деректерін мейлінше
толық қамтып, оларды бірлікте қарастыруды ... ... ... ... ... ... асыруда міндетті түрде араб жазба
дерек көздері басты назарға алынып, ... ... ... ғана ... әрі ... ... нәтижелі бола алады.
Мысыр Мамлүк мемлекетінін Ирақ ... ... ... қатысты орта ғасыр араб және парсы жазба ескерткіштерінің мол
және бай болуына қарамастан, төл ... ... ... ... тақырыптардың бірі болып калып отыр. Ирақ Жалайыр мемлекетінің ... ... ... ... азды-көпті қарастырылды. Алайда, бұл
тақырып та өзінің арнайы ... ... ... ... әрі ... ... ... еш дау тудырмайды.
Тәуелсіздігін қайта жаңғыртқан мемлекетіміздің шет ... ... ... ... ... ... мәдени
және рухани саладағы жақындасуымыздың ... төл ... ... ... ісінде тың тақырыптарды зерттеуге өзінің
бағасы ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың тарихына қатысы бар әлем кітапханаларында
сақтаулы жазба жәңе басқа да ескерткіштерді ... ... ... ... Қазақстан әлем таныған мемлекет болып танылды.
Еліміздегі ішкі саяси ... пен ... ... әлемдік
сахнадағы бейбітсүйгіштік және байсалды сыртқы саясатымыздың нәтижесінде
әлемнің көптеген ... ... ... және сан ... ... қол жеткіздік.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев 2005 жылдың 18 ақпанында ... ... ... ... ... баса көрсеткендей, Азия мен Таяу Шығыстың
негізгі елдерімен өзара іс-қимыл және ынтымақтастық байланыстарға зор ... ... ... ... араб-мұсылман елдерімен қазіргі карым-
қатынасымыздың орны айрықша екенін айткан жөн. ... ... ... қана қоймай, сан алуан салада өзара ... пен ... ... ... ... ... ... елдері бізге
тарихи-мәдени жағынан етене жақын болса, екіншіден олардың да ... ... ... түсу тағдыры да біздікіне өте ұқсас.
Жалпы алғанда, қазіргі уақытта Қазақстан араб және мұсылман ... ... және ... байланыстар орнатып, өзара
ынтымақтастықты дамытуда. Бүгінде әлемде 20-дан аса араб және ... ... ... ... бар. ... ... ... орнатылған және
жақсы дәрежеде дссек артық болмас. Осы ... ... ... ... кірген араб елдерімен, атап айтсак Мысыр, Шам елі ... ... ... ... және Сауд ... ... ... соның ішінде әсіресе мәдени-рухани саладағы
ынтымақтастык туралы қысқаша ... ... Араб ... араб ... ... ... ... әрі мәдени-
экономикалық жағынан дамыған елдердің бірі. Сонымен бірге, аты әлемге
әйгілі, ... ... ... Байбарыс бабамыз билік құрған ел ретінде біз
оны өте жылы қабылдаймыз.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Мысырға 1993 жылғы ... ... ... Қайыр
қаласындағы сұлтан Байбарыстың мешітіне зиярат жасап, екі елге де ортақ
жәдігерімізді қамқорлықка алу ... ниет ... одан әрі ... ... ... ... ... Төрағасы, Сыртқы істер, Мәдениет, ақпарат және қоғамдық
келісім, Ауыл ... ... ... және ... ... ... ... мен Жамбыл облыстарының әкімдері, Қазақстанның Бас
муфтиі барып қайтты. Ал, Қазақстанға Мысыр Уақф істері ... ... ... Жоспарлау және халықаралық ынтымақтастық министрі, Сыртқы істер
министрінің орынбасары сапармен келді.
2001 жылы Мысырда ... ... ... ... Екі ... ... аса ... саласының бірі - Қазақ халқының ұлы
перзенті, XIII ғасырдың екінші жартысында Мысыр мен Шам елінің ... ... ... ... ... мемлекетінің негізін қалаған сұлтан Аз-Заһир
Байбарыстың тарихи мұралары ... ... ... Мешітті қалпына
келтіру жұмыстарының үшінші, яғни соңғы кезеңін жүзеге асыру үшін 2005 ... ... 150 ... ... ... ... бөлу көзделді.
Әлемде қолжазба қоры жағынан ең бай есептелетін Түркия, Мысыр мен Сирия
Мысырда өзіміз білетін ... ... және ол ... ... ... екі ... ғасырдан астам уақыт бойына бүкіл араб-мұсылман әлемін
сыртқы жаудан қорғаумен қатар бұл елді араб ... ... ... ғылыми
және діни орталығына айналдырғаны тарихқа мәлім. ... ... ... ... ... төл отанымен, яғни Қыпшақ Даласымен (Алтын
Ордамен) әскери-саяси, дипломатиялық, мәдени-рухани, ... және ... ... ... ... ... Таяу ... және Мысыр
жерінде біздің мәдениетіміздің әсері мен ізін ... ... ... ... ... ескі ... ... салдырған қамал-
бекіністер, мешіт, медресе, күмбездердің саны жүздеп есептеледі.
Ұлы бабамыз Байбарыстың өзін біз тани ... көп ... ... жоқ. Ал ... ... ... айналысу тәуелсіздік жылдары ғана бастау
алды. Сұлтан Байбарыстан кейін болған елуге жуық ... ... ... ... және ... жауынгерлерінің арасында небір ... ... ... арасында тек әскери салада емес, сәулет өнері,
ғылым, әдебиет, мәдениет, дін және басқа да ... ... ... ... сол ... тұнып тұр. Мамлүктердің арасында Ақтай, ... ... ... ... ... ... ... Қайтбай,
Тұманбай сынды кыпшақ есімдерінің өзі бұл ... ... ... ... ... ... алдына қойылған міндеттер ойдағыдай
орындалып жатыр, оның ... ... ... ... көптеген
құндылықтарымыз жаңғырды. Әрине, бір бағдарламаның және бірнеше іссапардың
шеңберінде орасан бай мұраларымызды толығымен түгендеу ... ... де ... түсінеміз. Бұл бағдарлама осындай үлкен істің алғашқы
бастамасы десек те болады. Жалпы бұл ... ... ... әрі
қарай жалғасын табады. Қазіргі уакытта біз «Мәдени ... ... ... ... ... ... қарастырылуда. Оған мемлекет тарапынан
әрдайым ... ... ... орта ... ... байланыстарымызды бүгінгі таңда тәуелсіз
Қазақстан жалғастырып келеді. Араб-мұсылман әлемімен Қазақстан осындай ... ... бен ... төл ... орнын толықтырып, мәдениетімізді байытумен қоса, ел-
жұртымыздың жүрегіне жылу ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Таяу Шығыс пен Мысыр мәмлүктерінің қарым - қатынасы65 бет
Алдыңғы азиядағы мамлюктер21 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Акбар билігі10 бет
Бабырдың үндістанда билігін орнатуы12 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Ежелгі Мысыр өміріне шолу5 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет
Иліктің бөліну теориясындағы сот билігі түсінігі, мазмұны, функциясы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь