Қазақ отбасыларының психологиялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ОТБАСЫ ЖАЙЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 Отбасы тісінігінің анықталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Отбасының этникалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2 ОТБАСЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ ... ... .
2.1 Отбасы ерекшеліктерін зерттеу әдістемелері және процедуралары ... ...
2.2 Эксперименттік зерттеу нәтижелерін статистикалық өңдеу ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОСЫМША А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОСЫМША Ә ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
КІРІСПЕ

Өзектілігі:адамның маңызды құндылықтарының бірі отбасы болып табылады.Сондықтан қазіргі таңда отбасы мәселесін әртүрлі аймақтағы мамандар қарастыруда.Отбасы осы шақта тәртіптілікті зерттеу аймағы болып табылады.Отбасына деген қызығушылық тұлғаның қалыптасуы мен дамуына және жалпы қоғамның осы шақтағы,болашақтағы дамуымен байланысты болып келеді.Жанұя тіпті әлеметтік-экономикалық және саяси үрдістерге де әсер етеді.Өйткені қоғамда болып жатқан дүниелер отбасыішілік қатынастар жүйесінде өзгеру арқылы болады.Мәселелі отбасылар санының өсуі осы жағдайға тәуелді болып келеді.
Отбасы-ол өзара әрекеттесу стериотиптері болатын шағын табиғи топ.Отбасы әлеуметтік институт,қоғамның бір бөлігі,бірге өмір суретін адамдардың шағын тобы ретінде анықталады.Отбасын қолдау және оның тәрбиелік потенциалын күшейту жағдайы отбасымен жұмыс жасайтын мамандардан терең жүйелік білімдерді,кәсіби талпыныстардың түпнегізін анықтай алуды және онымен өзара әрекеттесу жолдарын табуды талап етеді.
Қазіргі таңда әлемнің барлық аймақтарында бар,ал оның тарихы көптеген мың жылдан бері өмір сүрін келуде.Отбасы мағынасын индивид пен қоғам өмірінде бағалау мүмкін емес.Бұл жайлы ғылым адамдардың отбасы және неке жайлы түрлі ойларын құрып дамытады.Әлемнің әрбір тұрғыны өзін неке – отбасылық қатынас аймағында компетентті аймағында санайда санайды.Адамдар махаббат,неке,бала,бір-бірінің туыстары жайлы әңгімелер айтады.Педагог немесе психолог те отбасының осындай жеке тұлғалық концепциясына ие болады.
Жалпы алғанда отбасы мәселелерімен М.Н. Посысоева, В.М. Целуйко, В. Сатир, Э.Г. Эйдемиллер, И.Ю. Шилов сынды ғалымдар айналысқан.
Зерттеу мақсаты: Қазақ отбасыларының психологиялық ерекшкліктерін анықтау.
Зерттеу пәні: қазақ отбасыларының психологияоық ерекшеліктері
Зерттеу нысаны: қазақ отбасылары
Зерттеу болжамы: қазақ отбасы өз ұлтына тән қасиеттерімен басқа ұлт отбасыларынан отбасылық қатынастарда ерекшеленеді.
Зерттеу болжамына байланысты келесі міндеттер қойылады:
1. психология ғылымындағы отбасы мәселесіне қатысты теориялық негіздерді талдау;
2. отбасына қатысты ғылымдарды ашу;
3. отбасы ерекшеліктерін анықтайтын психологиялық әдістемелерді сипаттау;
4. божам бойынша зерттеу жүргізу;
5. алынған нәтижелерді статистикалық өңдеп,салыстырмалы талдау.
Зерттеу әдістері:
1 әдістемелерге теориялық талдау:
2 некеге қанағаттану сұрақнама-тесті (В.В.Столин)
3 PARI әдістемесі
Математикалық әдістер(диагностика нәтижелерін статистикалық өңдеу тәсілі):
1. орташа арифметикалық шама;
2. пайыздық үлесін табу;
3. сызықтық корреляция
4. стъюдент критерийі
Сараптама базасы: С.Аманжолов атындағы ШҚМҰ-дың оқытушы отбасылары.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Основы психологии семьи и семейного консультирования: Учебник./ Под ред. Н.Н. Посысоева. – М.: ВЛАДОС-ПРЕСС, 2004. – 328 с.
2. Целуйко В.М. Психология современной семьи / В.М. Целуйко. – М., ВЛАДОС, 2004-288с.
3. Шилов И.Ю. Фамилистика. Психология и педагогика семьи: Практикум / И.Ю.Шилов . – Спб., Петрополис, 2000-416с.
4. Эйдемиллер Э.Г. Психология и психотерапия семьи / Э.Г. Эйдемиллер, В.Юстицкис. – Спб., Питер, 1999-656с.
5. Бэндлер Р. Семейная терапия / Р.Бэндлер, Д.Гриндер, В.Сатир. – ВОРОНЕЖ: НПО «МОДЭК», 1993-28с.
6. Семейная психотерапия /Сост. З.Г.Эйдемиллер, В.Юстицкис. – Спб., Питер, 2000-512с.
7. Николс М. Теоретический контекст семейной психотерапии / М.Никлос. – Спб., 2000-410с.
8. Антонов А., Медков В. Социология семьи / А антонов, В.Медков. – М., Прогресс, 2001-365с.
9. Ковалев С.В. Психология современной семьи / С.В.Ковалев. – М., 1988-322с.
10. Сатир В. Психотерапия семьи / В.Сатир. – Сбп., Речь, 2001-355с.
11. Развожусь... но жизнь продолжается: Руководство для женщин, испытывающих трудности в семейной жизни. – Ростов н/Д: Феникс, 1995-576с
12. Целуйко В.М. Психология неблагополучной семьи / В.М.Целуйко. – М: ВЛАДОС, 2003-322с.
13. Цельмер З. Искусство быть в месте: Психология семейных отношений / З.Цельмер. – М: Кооператив «Шанс», 1994-220с.
14. Навайтис Г. Семья в психологической консультации / Г.Навайтис, – М: ВОРОНЕЖ; МОДЭК, 1999-224с.
15. Добрович А.Б. Кто в семье психотерапевт? / А.Б. Добрович. – М: Знание, 1985-95с.
16. Игровая семейная психотерапия / Под ред. Ч.Шефера, Л.Кэри. – Спб: Питер, 2001-384с.
17. Кабахова М.П. Психологические факторы стабилизации супружеских отношений в процессе совместной жизнидеятельности / М.П.Кабахова. – Алматы, 2004-26с.
18. Кратохвил С. Психотерапия семейно-сексуальных дисгармоний / С.Кратохвил. – М: Медицина, 1991-336с.
19. Навайтис Г. Муж, жена и ... психолог. – М: Воронеж, 1995-128с.
20. Бернс Р.С. Кинетический рисунок семьи / Р.С.Бернс, С.Х.Кауфман. –М: Смысл, 2003-146с.
21. Карнеги Д.Н. Как быть счастливым в семье / Д.Н.Карнеги. – Минск: Поппури, 2004-250с.
22. Маслоу А. Мотивация и личность / А.Маслоу. – Срб., 1999-308с.
23. Панкова Л.М. У порога семейной жизни / Л.М.Панкова. – М., 1991-140с.
24. Гербенников И.В. Основы семейной жизни / И.В.Гербенников. – М., 1991-297с.
25. Агеев В.С. Межгрупповые взаимодействие: социально-психологические проблемы / В.С.Агеев. – М., 1990-285с.
26. Бодалеева А.А., Ковалева Г.А. Общение и развитие психики / А.А. Бодалеева, Г.А.Ковалева. – М., 1986-425с.
27. Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений / Л.Я.Гозман. – М: МГУ, 1987-365с.
28. Основы социально-психологической теории / Под общей ред. А.А.Бодалеева и А.Н.Сухова. – М., 1995-302с.
29. Пезешкиан Н. Позитивная семейная психотерапия / Н.Пезешкиан. – М., 1993-405с.
30. Шилин Н. Семья как общественное явление / Н.Шилин. – М: Прогресс, 1999-225с.
31. Семья глазами психолога: Сборник методик. – М: Воронеж: НПЛ «МОДЭК», 1995-64с.
32. Рылеева Е. Практическая энциклопедия семейного воспитания: в 2-х томах / Е.Рылеева. – М.: АКАЛИС, 1996-32с.
33. Солодников В.В. Семья: социологическая и социально-психиологическая парадигмы / В.В. Солодников. – М.: 1994-№6-88с.
34. Лебедева Н.М. Введение в этническую и кросскультурную психологию / Н.М Лебедева. – М.: Ключ-С, 1999-223с.
35. Кукушкин В. С. Этнопедагогика и этнопсихология / В.С. Кукушкин, Л.Д. Столяренко. – Ростов н/Д.: Феникс, 2000-448с.
36. Хорчев В. Основы социологии / В. Хорчев. – М.: Логос,1999-208с.
37. Мацковский М. С. Социология семьи: проблемы теории, методологии и методики / М. С. Моцковский. – М, 1989-322с.
38. Этнопедагогика және этнопсихология. – Алматы. Республикалық баспа кобинеті. 1995-137б.
39. Менухин С. Техники семейной терапии / С. Менухин, Ч. Фишман. – М, 1998-226с.
40. Сысенко В. А. Супружеские конфликты / В. А. Сысенко. – М,1989-326с.
41. Крайг Г. Психология развития / Г. Крайг. – СПб.: 2001-365с.
42. Вестник. Серия. «Социологические и политические науки». – Алматы: АУ им.Абая. – 2003-№3(3)-96с
43. Смелзер Н. Социология / Н. Смелзер. – М.:1994-465с.
44. Стефаненко Т.Г. Этнопсихология: учеб. для вузов / Т.Г. Степаненко М.:Институт психологии РАН,1999-320с.
45. МалаеваА. Над этническая идентичность или казахи и русские в Казахстане / А. Малаева. – Алматы:2000-286с.
46. Жарикбаев К Б. Типовая программа курса «Этническая психология»: для студ. вузов РК / К.Б. Жарикбаев, О. Аймаганбетова. Алматы: қазақ университеті , 2001-15с.
47. Психологические исследования этнической толерантности /Л.М.Лебедева, В.Ю.Хотинец, А.А.Выскочил, Ю.А.Гаюрова. – Екатеренбург: Издательство Урал. ун-та, 2003-305с.
48. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері /Қ.Жарықбаев. – Алматы, 2002-415с.
49. Жумагалиева Б.К. Этнокультурные особенности когнетивного стиля и картины мира личности с различной полушарной ассиметрией / Б.К.Жумагалиева. – М: Б.и., 2002-24с.
50. Карелина А.А. психологические тесты / А.А.Карелина. – М: ВЛАДОС, 2-том, 2003-312с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Психология кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ҚАЗАҚ ОТБАСЫЛАРЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
1. ОТБАСЫ ЖАЙЛЫ ... ... ... ... ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ.........
1. Отбасы ерекшеліктерін зерттеу әдістемелері және
процедуралары........
2. Эксперименттік ... ... ... ... ... бірі ... ... қазіргі таңда отбасы мәселесін әртүрлі аймақтағы
мамандар қарастыруда.Отбасы осы шақта ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуына және
жалпы қоғамның осы шақтағы,болашақтағы дамуымен ... ... ... ... және ... ... де ... қоғамда болып жатқан дүниелер отбасыішілік қатынастар
жүйесінде ... ... ... ... санының өсуі осы
жағдайға тәуелді болып келеді.
Отбасы-ол өзара әрекеттесу ... ... ... табиғи топ.Отбасы
әлеуметтік институт,қоғамның бір бөлігі,бірге өмір суретін адамдардың шағын
тобы ретінде анықталады.Отбасын ... және оның ... ... ... ... ... ... мамандардан терең жүйелік
білімдерді,кәсіби талпыныстардың түпнегізін анықтай алуды және ... ... ... ... ... етеді.
Қазіргі таңда әлемнің барлық аймақтарында бар,ал оның ... ... ... бері өмір ... ... мағынасын индивид пен қоғам
өмірінде бағалау мүмкін емес.Бұл жайлы ғылым адамдардың ... және ... ... ... ... дамытады.Әлемнің әрбір тұрғыны өзін неке ... ... ... ... ... санайда санайды.Адамдар
махаббат,неке,бала,бір-бірінің туыстары жайлы ... ... ... те ... ... жеке ... концепциясына ие болады.
Жалпы алғанда отбасы мәселелерімен М.Н. Посысоева, В.М. Целуйко, ... Э.Г. ... И.Ю. ... ... ғалымдар айналысқан.
Зерттеу мақсаты: Қазақ отбасыларының психологиялық ерекшкліктерін
анықтау.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... ... ... ... болжамы: қазақ отбасы өз ұлтына тән қасиеттерімен басқа ұлт
отбасыларынан отбасылық қатынастарда ... ... ... келесі міндеттер қойылады:
1. психология ғылымындағы отбасы мәселесіне қатысты теориялық ... ... ... ғылымдарды ашу;
3. отбасы ерекшеліктерін анықтайтын психологиялық әдістемелерді сипаттау;
4. божам бойынша зерттеу жүргізу;
5. ... ... ... ... ... әдістері:
1 әдістемелерге теориялық талдау:
2 некеге қанағаттану сұрақнама-тесті (В.В.Столин)
3 PARI әдістемесі
Математикалық әдістер(диагностика нәтижелерін статистикалық ... ... ... шама;
2. пайыздық үлесін табу;
3. сызықтық корреляция
4. стъюдент критерийі
Сараптама базасы: С.Аманжолов атындағы ШҚМҰ-дың оқытушы ... ... ... ... ... ... ... анықталуы
Отбасы түсінігінің анықтамасы ғылыми әдебиеттерде айтарлықтай көп.
Отбасы ... ... ... бір ... ... өмір ... ... тобы ретінде анықталады. Бірақ ... ... ... ... өзіндік спецификаға ие. Бұл бағыт аймағында
«отбасы» түсінігі туыстық қатынаспен байланысты ... ... ... ... өмір ... ... қарастырылады. Бұл кеңістік әр түрлі ... ... ... мүшелердің қатынас жүйелерінен тұратын күрделі құрылымды көрсетеді.
Осылайша құрылым тірі ағзаның заңдылықтарына сәйкес құрылады. Сондықтан ол
өзінің дамуында ... ... мен ... өте ... ... ие ... отбасы психологы Г.Навайтистің көзқарасы бойынша, отбасының
психологиялық анықтамасы оның зерттеу мақсаттарына және ... ... ... ... ... келуі керек. Оның ойынша,
мамандар жағынан кәсіби психологиялық көмек ... ... ... топ» ... керек.
Отбасы – бұл өзінің мүшелерінің қажеттіліктерін қанағаттандыратын
топ. Қажеттіліктер ... ... ... ... ... сәтті
қанағаттандырылады. Отбасының өзара әрекеттесуінің басты ерекшелігі – ... ... ... біріктіру. Осыған байланысты
қанағаттанудың отбасына тигізетін маңыздылығы төмендегідей:
• Отбасына ... ... ... үшін ... ... ... болады.
• Отбасылық құрылым және отбасы функциялары заңды түрде дамиды.
• Отбасын психологиялық ... ... ... ... және оны ... отбасылық
құрылымды белсендендіруге және отбасының дамуына ықпалын тигізеді.
• Отбасын консультациялау қажеттілігі оның бір ... ... ... ... ... дамуының жіктелуі отбасы мен оның маңыздылығына байланысты
қатынастардың жиынтығы негізінде анықталуы мүмкін.
• Отбасы ... ... ... ... ... бар. ... ... жаңа кезеңге көшу мүмкін емес.
Белгілі Ресейлік психолог В.Дружинин әр бейнелі координат жүйесін
ұсынады. Оның ... ... ... ... 2 шартты шкалаларға бөлуге
болады:
• «қалыпты – аномальды отбасы»;
• «идеалды – ... ... ... ... ... ... «қалыпты отбасы»
түсінігін анықтайды. Отбасының бұл түрі әлеуметтік қорғануды және ... алға ... ... ... ... ... және ... жетілуін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... әкесі жауапты
отбасы жатады. Ал бұл ереже орындалмайтын, қалған барлық отбасы түрлерін,
Дружинин аномальды деп ... ... ... ... отбасы» түсінігі отбасының нормативті
моделі ретінде анықталады. Отбасының бұл түрі ... ... ... ... мәдениетте, ең бастысы діни бейнеде көрініс береді.
Бұл құрылымға ... ... ... ... ананың және баланың бір-
бірімен эмоционалды жақындығы мен жауапкершілігі кіреді. Ал ... ... ... ... ... ...... және зерттеу объектісі ретінде ... ... ... ... ... ауытқуы кезінде ғана зерттейді.
Енді отбасын әлеуметтік институт және кіші топ ретінде қарастырайық.
Ғылымда отбасын әлеуметтік ... және кіші топ ... де ... ... ... адам өмірінің маңызды аймақтарында олардың
іс-әрекеттерін бақылайтын және реттейтін, формальды және ... ... ... ... бағдарлардың комплекстік
тұрақтылығын көрсететін қоғам болып табылады. Мінез-құлық ... және ... ... ... ұйымдасады.
Әлеуметтік институттардың әрекеттері өмірлік маңызды әлеуметтік
қажеттіліктерді ... ... ... ... негізінен
5 басты әлеуметтік институттарды бөліп көрсетеді: отбасы, экономика, саясат
және ... ... ... қоғам мүшелерінің дұрыс құрылуына
бағытталған. ... ... ... ... ... құрайды.
Отбасы қоғам құрылымының басты элементі бола тұра, олардың мүшелерін
жаңғырту мен бастапқы әлеуметтенуді құру ... ... ... ... ... ... тек көбейіп қана қоймай, сонымен бірге адам ұрпағын
жалғастыру рөлін де орындайды. Отбасы индивидтің дамуында бастапқы қоршаған
ортаны ... Бұл ... ... ... ... ... құрайды.
Отбасы маңызды мөлшерде баланы негізгі ортақ адами ... ... ... және ... ... үйретеді. Баланың құндылықтар
жүйесі оның жеті жасқа ... ... ... ... ... ... балалар әлеуметтік-мақұлдау ... ... ... ... ... ... ... мен
сезімдерді шығаруға үйренеді. Сонымен қатар отбасы баланың жеке тұлғалық
қатынастарының мүмкіндіетері мен шектеулерін анықтайды.
Махаббат және нәзіктік, ... және ... ... және
қолдаушылық сияқты психологиялық атмосферада ... ... ... ... ... және ата-аналардың физикалық,
эмоционалдық және әлеуметтік-психологиялық контактілерінің жиілігі мен
ерекшелігі өте ... ... ... ... жеке ... ... ... жасау тек осы отбасында шынайы болып келеді. Үлкендердің
балаға деген көңілі, ықыласы оның ... ... ... ... ... ... ... индивидуалды
қажеттіліктерін қанағаттандырады және социумның талаптарына ... ... ... ... ... ...... және
қоғамның өзара байланысуындағы маңызды тасымалдаушы. Теке отбасы институты
ғана индивиуализмге қарсы тұра алады. Сондықтан қоғам да, жеке ... ... ... ... болуына ат салысуы керек.
Сонымен қатар, отбасы өзінің ... бар ... ... ... ұмтылады. Ол үшін отбасы сыртқы ортаға қарсы ... ие болу ... ... ... ... отбасын қорғау немесе
күшейту. Бірақ сыртқы ... өте жиі ... ... мен отбасы
арасындағы балансты ... Бұл ... ... ... ... әлеуметтік
институттарға қарағанда бағыну жағдайында ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Некелік-отбасылық қатынастар аймағындағы, яғни ажырасу санының өсуі,
толық емес отбасы мен қайталанатын ... ... ... ... ... азаюы және отбасының тәрбиелеу потенциалының төмендігі және ... ... ... ... ... ... институционалды кризисін
талқылауға итермелейді. Бұнда отбасы әлеуметтік институт ретінде өзін ата-
ана, ерлі-зайыпты, туыстық ... ... ... отбасынан бөлініп,
құлай бастайды. Мысалы, ата-анасының ерлі-зайыпты ... ... ... еместігі және т.с.с. Бірақ бірнеше ғасырлар бойы отбасы
институты өзінің тұрақтылығы мен ригидтілігін жойған жоқ. Сондықтан ... ... ... кіші топ деп те қарастыруға болады. ... жаңа ... ... ... ... ... пайда болады.
Отбасы түсінігін практик-психологтар көбінде «кіші топ» ретінде
қарастырған. ... олар ... ... ... ... ие ... Кіші топ – бұл ... ... ... ... мен ... ... кіші ... топ. Кіші
топтың негізгі белгілері төмендегідей:
• Барлық топ мүшелері үшін ортақ мақсат пен іс-әрекет
• Топ мүшелері арасындағы жеке тұлғалық ... Топ ... ... ... ... ... топтық нормалар мен құндылықтар
• Топ мүшелерінің физикалық және моральдық нұсқаулары
• Топ мүшелері арасындағы рөлдік иерархия
• Осы топтың басқа топтардан тәуелсіздігі ... ... ... ... Топ ... Топ мүшелерінің мінез-құлқына әлеуметтік-психологиялық контроль
жүргізу
• Топ мүшелері жағынан топтық іс-әрекетті басқарудың басты ... ... ... кіші ... бірінші ретті белгілері. Ал екінші реттік
белгілерге келесілер кіреді: топ ... ... (топ ... беру ... ... ... гомогенділік (құрамына қарай
біркелкілігі), топтың тұрақтылығы, индивидтерді топқа біріктіруді қолдау.
Кіші топ ұғымын диада деп атау ... ашық ... ... қалады.
Бұл мәселені шешу отбасы психологиясы үшін маңызды болып келеді. Белгілі
американдық әлеуметтік психолог Д.Майерс осыған байланысты ... ... – бұл ... ... әрекеттесуші, бір-біріне әсер етуші және
өздерін «біз» деп қабылдайтын екі ... одан да көп ... ... отбасын кіші топ ретінде олардың қасиеттерінің ... ... ... ... ... Бұл ... ... кейін болған «ана-бала» деп, оны отбасының құлдыраған формасы
ретінде қабылдануы керек.
Отбасы бірінші ретті топқа ... ... ... ... ... интимді қатынас тән. Бұндай топ бірінші ретті әлеуметтік ... ... және ... ... ... енуіне жағдай жасайды.
Бірінші ретті топ формальды емес ... ... ... Оның ... ... ... ... антипатия мен симпатиялары, олардың
қызығушылықтарының, өмірге деген ... ... ... маңызды болып келеді. Формальды емес топтарда ... ... ... Әрбір формальды емес топ өзінің ерекше, ... ... Тек ... орта ... ғана ... арнайы
мағыналар, белгілер, қатынастар мен жестер бар.Тек осылай ғана өзіндік
«отбасы тілі» қалыптасады және ... ... ... ... ... ретті топ интимділіктің жоғарғы деңгейіне бейім ... ... ... ... ... ... ... сайын интимділік те ... Егер ... ... жағынан жауап
реакциясы ретінде критика немесе қолдамаушылық болса, онда ... ... ... ... ... ... және интимді стилі топ мүшелерінің
өзіндік міндеттерін нақты және жауапты орындап реттей алуына ... ... және ... ... ... ... ... әрбір
адам үшін былай түсіндіреді:
• Бұл жерде индивид өзін толығымен интимді сенімділік қатынас ... ... ең ... ... мен ... ... Бірінші реттік топта қарым-қатынас пен өмірлік іс-әрекет стресті,
ширығуды, қорқынышты, ... ... ... ... Бұл топ ... ... жақын адамдармен қарым-қатынас жасаудан қанағат
алуға мүмкіндік береді.
• Бірінші реттік топтың пікірі индивидтің өзін бағалауы үшін және ... ... ... ... үшін ... ... келеді.
Отбасы индивид үшін референтті топ ретінде де ... ... ... 2 ... ... Индивидті өзімен қабылдауға итермелейтін топты ... ... ... индивид ортақ топпен қабылданған көзқарастарының өзінің
көзқарасымен сәйкес келуін ... ... топ ... ... ... басқалармен салыстыру және
бағалау үшін өзіндік бейнелі эталонымен, нұсқауымен қызмет етеді.
Отбасы референтті топ ... да ... ... ... ... ... адамды жоғары бағалап, оның пікірін қолдайды. Ол
оның ата-анасы емес, кумирлары – яғни музыканттар, ... ... т.б. ... ... Беделді адамның ықпалынан жеткіншек ... ... ... Оған ... ... ... ... шыққан балалардың жасаған
қылмыстары дәлел бола алады.
Енді отбасы мүшелерінің әрқайсысының атқаратын функцияларын талдауға
кірісейік.
Отбасының өмірлік ... ... ... ... ... ... Осы ... тарихи дамуын белгілі бір
кезеңдерден өткізіп, функциялар қатарында оны кіші топ және ... ... ... ... беру керек. Осы функцияларды орындау
отбасының ... ... ... ... ... ... ... әкелктін отбасының жүйелік белсенділігі көп аспектілі
және әр ... ... ... ... Некені тек секс деп қана ... Ол ... ... ... ... еңбек, өмірлік қуаныштар,
қайғылар. Партнерлердің бір-біріне сәйкес келуі немесе келмеуі тек белгілі
бір ұйымдастырылған паттерн ... ... ... ... ретінде
бағалануы мүмкін. Сонымен қатар сексуалды-эротикалық ... ... ... ... үйретумен, сонымен бірге әр
түрлі партнерлердің жеке дамуымен және толығымен ерлі-зайыптылардың бірге
дамуымен байланысты ... ... да ... ... етеді.
Отбасы ғылымында отбасы функцияларының анализіне көп ... ... ... ... келесі функцияларды сипаттайды:
• Балалардың дүниеге келуі және оларды тәрбиелеу
• Қоғамның құндылықтары мен ... ... ... мен ... ... ... және ... ұрпақтарға беру.
• Адамдардың комфорт және эмоционалды ... ... ... және өзінің Мен мағынасын, эмоционалды жылулық пен махаббат
сияқты психологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру.
• Отбасының барлық мүшелерінің дамуына жағдай жасау.
• Сексуалды-эротикалық ... ... Бос ... ... ... ... қанағаттандыру.
• Отбасында еңбекті бірге бөлісуін, ... ... ... ... ... ... ... басқа адамдармен қарым-қатынас жасауын, олармен мықты
коммуникация орнату қажеттелігін қанағаттандыру
• әкелік және ... ... ... ... ... контактілерін, оларды тәрбиелеу қажеттіліктерін қанағаттандыру
• отбасының әрбір жеке мүшелерінің мінез-құлықтарына әлеуметтік контроль
жасау
• отбасын ... ... ... ету ... ... ... функция – отбасы мүшелерінің денсаулығын, оларға демалыс
ұйымдастыруын, стрестік жағдайды түсіруін қадағалау.
Отбасылық психотерапевт Д.Фримен өзінің көзқарасын ұсынады. ... ... ... ... ... ... ... негізгі
функцияларына келесілер жатады:
• өмір сүруін қамтамасыз ету
• отбасын сыртқы қауіпті факторлардан қорғау
• отбасы мүшелерінің бір-біріне қамқор болуы
• балаларды ... ... ... индивидуалды дамуына физикалық, эмоционалдық,
әлеуметтік және экономикалық ... ... ... ... ... эмоционалды байланыстарын қолдау
• бір-бірінің мінез-құлықтарына әлеуметтік контроль жасау
Осы сұрақ бойынша мамандардың позициялары отбасының өмірлік ... ... ... ... ... ... Мысалы,
сексуалды эротикалық функция репродуктивтіліктен адамның сексуалды
құндылығы жағынан ... Бұл ... ... ... қатар мінез-құлықтық сексуалды және прокреативті автономизациясына
әкеледі. Сезім коммуникациялары, моральды және ... ... және ... мүшелерінің бір-бірін қабылдауы сияқты жағымды
психологиялық ... ... ... ... отбасының
психотерапевтік функциясы деп те атайды. Бос ... ... ... ... негізгі бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ... ... қабылданып,
отбасылық қарым-қатынас комформдылығына орай психотерапевтік ... ... да ... ... ... жасау функциясы, бір жағынан, отбасы өмірінің
коммуникативті аспектілеріне нақты ... ... ал ... ... ... ... ... жасау ситуацияларын жаңғырту қажеттілігін
көрсетеді. Литовтық отбасылық психолог Г. Навайтис былай ... ... өзін ... ... да, ... ... жоғарлығымен де
ерекшеленбейтін көптеген қалыпты отбасылар бар».
Әдебиеттерде қауіпсіздік, ... және ... жиі ... ... ... ... функциясы отбасы
мушелерінің биологиялық және ... ... ... ... ... әлемнен келетін физикалық және психологиялық қауіптен ... өмір ... бір ... ... мен ... ... ... ата-аналар арасындағы ұрсыстаорды, физикалық ... ... және ... өлім ... ... ... Бұл ... ортасын тұрақсыз сенімсіз етеді.
Фелицитологиялық функция отбасы бағытын бастан кешіргісі келетін ... ... мен ... ... ... бағыты» түсінігіне адамдар әр түрлі мағыналар еңгізеді:
біреулеріне ол ортақ көзқарас пен ... ... ал ... ... жеткіліктік, ал үшіншілер үшін – балаларының өнерлері мен
мектептегі ... ... ... ... жеке ... әр
жерлерге саяхат, баласының туған күні және қуанышты кездесулер де жатқызуға
болады. Осындай әр түрлі көзқарастардан ... ... ... ... жоғары,
толық қанағаттандырылған күй ретінде ... ... ... ... ... ... ... бен армандарымыз орындалады,
сонымен қатар біздің қабілетіміз бен ... ... ... Отбасы мүшелері сәттіліктер мен қуаныштарды бірге ... ... ... ... өзі ... ... адмдарына жақсылық
жасаған кезде сезінеді.
Отбасы бақыты – бұл ұжымдық шағармашылықтың жетістігі. ... ... ... ғана ... ... ... болу ... емес, яғни бір
адамның уайымы екінші адамды да қозғайды. Сондықтан эмпатия мен ... ... ... былай бағаланады: біріккен ұмтылыстардан істің қалаушылық
нәтижесі шығады.
Сонымен қатар, отбасы гедонистикалық ... да ... ... аты айтып тұрғандай, физикалық және психалық комфортқа деген
қажеттіліктерді қағанаттандыру мен байланысты. Өзінің ... ... ... ... ... ... ... өзін бақытты сезінеді. Отбасылық
қарым-қатынас көптеген жағымды түйсінуілерді, ... ... ... ... ... балаларымен өткізуден қанағат
алады. Яғни ойындар, атракциондар, серуендеу, спорттық жарыстар, цирктік
және ... ... және т. ... ... ... ... ... көтеруге, демалуға қиындықтар
болады. Өмірдің қуаныштары жайлы ойдың өзі олар үшін тым ... ... Өзін ... ... ... қатысу, көңілділік, қалжынпаздық –
бұның бәрі сау адамның ... кез ... ... ... пен ... әр ... ... Осы маңызды ерекшелікте есепке ала отырып, отбасы функциясы ... ... ... жете ... дәлел ретінде М. С. Мацковскийдің
ұсынған классификациясын мысалға алуғу ... ... ... ... ... ... |Қоғамдық функциялар. |Индивидуалды функциялар. ... | | ... ... ... |Балалардың |
| ... ... |
| | ... ... |Жас ... ... ... балалармен |
| ... ... ... оларды |
| ... ... ... ... |
| ... |өзін реализациялау ... | ... |
| | ... ... ... ... мүшелерінің |Отбасы мүшелерінің |
| ... ... ... ... |
| ... ... мен ... ... ... ... ... қарт| |
| ... ... | ... ... ... ... ... |
| ... мен ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... қолдау. |алуы (қызметке немесе |
| | ... ... және |
| | ... ... ... |
|Бірінші әлеуметтік |Отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... әр түрлі |арасындағы дұрыс емес |
| ... ... ... пен ... |
| ... ... қатар|нормаларды бұзғаны үшін |
| ... ... және ... |
| ... ата-ана мен |санкцияларды қалыптастыру|
| ... ... ... оны құптау. |
| |мен ... ... | |
| ... | |
| ... мен | |
| ... ... | |
| ... ... | ... ... ... ... ... мүшелері |
|сферасы. ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
|Әлеуметтік-статустық. ... бір ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ұсыну. |қанағаттандыру. |
| ... ... | |
| ... ... | ... уақытты өткізу. |Рационалды бос уақытты |Бос уақытты бірге өткізу |
| ... ... Бос ... |
| ... сферасындағы |қанағаттандыру, бос |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| ... мен ... ... ... |
| ... |қорғанысы, эмоционалды |
| | ... Жеке ... | ... пен ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... ... ... | ... |
Отбасы психологиясында «функция» түсінігі негізінен ... ... бұл ... ... ... және кіші топ ... ... пен
қоғамға қатысты орындайтын рөлі.
• Бұл отбасы құрамының қоғаммен өзара байланысу жүйесі ретіндегі сыртқы
көрінісі.
... ... ... ... ... ... ... отбасы функциясы олардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға
бағытталған іс-әрекеті ретінде қабылданады.
Г.Навайтистің айтуынша, отбасы ... ... ... қарым-
қатынас жасаудан құрылады. Қажеттіліктерді қанағаттандыру – ... жеке ... ... ... Отбасы басқа кіші топтарға
қарағанда ... ... ... ... қанағаттандыруға
қабілетті. Осының негізінде ғана адамдар отбасылық одаққа бірігеді. ... ... ... ... ... ... және
қоғамдық қызығушылықтарды біріктіреді. Мысалы, еркек пен әйел арасындағы
терең ... ... жаңа ... ... ... ... ... келуі
ұрпақтың жалғасуын көрсетеді. Сонымен қатар баланың өмірге келуі ... де ... ... ... ... ... орай баланың
әлеуметтік және психологиялық жетілуі дамиды.
Кез-келген отбасында әрбір индивид өзінің ... ... ... ... ... бірнеше жағдайларда пайда болады:
1. отбасының бір ... ... ... ... қажеттіліктері
қанағаттандырылмаған кезде.
2. отбасының әрбір мүшелерінің маңызды ... ... ... ... ... түрі отбасы мүшелерінің біреуіне
ұнамаған кезде.
4. отбасы мүшелерінің біреуінің қажеттілігі басқаларға жаман ... ... ... ... ... ... белгілі бір
мағыналарына ие. Бірақ отбасының қандай да бір функциялары бірінші жоспарға
кіреді және ол ... бола ... Бұл ... ... ... Және ... ... некелесу кезінде
реттейді. Ортақ мотивациядан некелік одақтың 4 түрін бөліп көрсетуге
болады: күнделікті-шаруашылық, ... ... ... ... көп ... ... басқа мотивтер де
некелесу жайлы шешім қабылдауда әсер ... пен әйел ... ... ... ... қабылдауы мүмкін. Олардың ойынша отбасына ең бастысы – күнделікті
шаруаның ... ... үйге ... ... және ... ... жағымды-психологиялық жағынан да өмір сүруі мүмкін:
партнерден негізінен дос, ... жар, оның ... ... бір ... ... Отбасы мүшелері арасында бір-бірін түсіну, сыйлау ... ... кіші деп ... ... ... ... ... – ата-аналық некедегі басты функция – баланы өмірге
әкелу мен оны тәрбиелеу. Бұндай ... ... ... ... балаларды материалдық және рухани жағынан қамтамасыз етуі жоғары
болады. Баланың ... ... ... оның ... баса ... ... некелерін интимді-жеке тұлғалық ретінде
бағалауы мүмкін. Бұнда адам өзі ... және ... ... ... ... ... ... назар махаббатқа, симпатияға, адалдыққа
аударылады. Осы аталған некелік одақтардан басқа бос уақытты бірге өткізуді
ұйымдастыруға ... ... да ... Яғни ... ... ортақ қызығушылықтарға, хоббиге, уақытты ... ... ... Бұл ... ... тазалығы немесе тамақты уақытында
ішуі маңызды емес, бұнда демалысты барынша қызықты, жақсы өткізу ... ... ... ... одақ ... де ... мүмкін. Бұндай
отбасында негізгі мәселелер – эмоционалды қолдау, жылулық, жан ашу ... ... ... ... ... ... Көбінесе ХХ-шы
ғасырда өзгеру өріс алды. Мысалы, өткен шақта отбасының негізгі функциясы
біріккен шаруашылық пен ... ... ... ал ... таңда бірінші
орында әлеуметтік-психологиялық функция басты орын алады. Бір кездері
шаруашылық-экономикалық ... ... ... ... ... өмір ... ... болып келген. Ал ... ... ... ... ... ... байланысты бұл функция біртіндеп
жойылып келеді.
Отбасы функцияларының ... ... мен ... ... ... компетенциясына ие. Қазіргі таңда күнделікті
денсаулықты сақтауға ... ... жаңа ... ... ... үй жұмыстарын жеңілдететін құралдар мен заттар пайда болуда.
Қоғамдық тамақтану мекемелері ашылуда, көңіл көтеру ... ... ... өткізуге көптеген ойын-сауық нұсқауларын ұсынуда. Ал балаларды
тәрбиелеу функциясы көбінде жоғары педагогикалық кадрларды ... ... ... ... ... пен ... аймағында өзін реализациялау мотиві
адамды ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде
тұлғааралық коммуникация жүйесі төмендейді. Бұндай ... ... ... әр ... кіші ... өмір ... ... алады.
Қазіргі кездегі адамдар үшін көптеген ойын-сауық мекемелерінің есігі ашық :
қызығуға байланысты клубтар, дәстүрлі қоғам, көңіл ... ... ... Жаңа ... ... ... ... қылуда. Сонымен қатар
субъект өзінің достар шеңберін құруға инициатива көрсетеді. Достық қатынас
эмоционалды ... ... ... ... тола ... ... ... мен достық қатынас индивид үшін тең ... ... ... даму ... келесідей құрылуы мүмкін:
отбасының кейбір ескі әлеуметтік-экономикалық функциялары бағынушылық
мағынасына ие ... ... ... ... мүшелері арасындағы,
әсіресе ерлі-зайыптылар арасындағы интимділікке үлкен мағына ... ... ... ... ... мен ... ... функциясы бұрынғысынша өзінің ерекше мағынасын сақтап
келеді. Бала үшін ... ... ... ... да бір ... ... болып жатқан нәрсені бала бағалай ... ... ... ... қарым-қатынас жасау арқылы бастайды.
Ары қарай бала басқа адамдармен өзара әрекет жасауға ... ... ... әлеуметтенуі, әсіресе интимділік және
бала мен ата-ана арасындағы қатынастардың шынайылығы аймағында басқа ... емес ... ... ... ... ... байланысты отбасының ... ... Яғни ... ... ... ... ортақ
мәдениет, денсаулық, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Баланы ақпараттық қоғамдағы өмір мен еңбекке
дайындау ата-ананың күшіне ... ... ... ... ... ... ... күшеюде. Сонымен қатар персоналитарлы функцияның
күші өзгеруде. Бұндай ... ... мен ... үшін ... ... барлық жағдай жасалады және бұл жерде басты құндылық ... ... мен ... ... ... кез-келген адам функционалды құндылыққа ие
болады. ... ... ... де ... ... Әрбір отбасы мүшесі
белгілі бір «экологиялық» орынды алады, яғни отбасы балансын ... ... ... ... ... ... потенциалды қақтығысы осы
параметрдің бұзылуымен байланысты болуы ... ... ... пайда болады:
▪ отбасы мүшелерінің функционалды құндылығының әр ... ... ... емес орындалмауы немесе мүлдем орындалмауы.
▪ Отбасы мүшелерінің мінез-құлықтарының сәйкес келмеуінен.
▪ Функция отбасы мүшелерінің ... ... ... ... тез ... ... ... отбасылық жағдайларын ойлау мен қабылдауда барынша
белсенді болып келеді. Олардың интерпретацияларыбір-бірінен ерекшеленеді.
Бір-бірін ... тек ... ... ... мен сенімді қатынаста ғана
құрылады.
Өкінішке орай өзінің міндеттерін ... ... да ... ... ... бір-бірін жек көрушілік, ... ... ... ... жаман қасиеттер тән. «Отбасы дефункционализациясы»
ұғымы қолданылады. Дефункционализация рөлдің төмендеуін көрсетеді. Бұнда ... ... ... ... қабылданады. Үй өзінің атқаратын функциясын
жоғалтады. Яғни ... ... үйге тек ... ... ... ғана ... ... нәтижесінде бірігіп өмір сүру жағдайы өзінің
мағынасын жоғалтады.
Отбасы туралы сөз қозғағанда оның түрлеріне тоқталып кетпеу ... және неке – ... даму ... ... өзгеретін мәдени-тарихи
құбылыс. Бұл өзгерістер некелік-отбасылық қатынастардың әр түрлі типінде
көрінеді. Берілген отбасы типологияларын екі топқа бөлуге ... ...... ... айырмашылықтарын анықтайтын типологиялар
жатады. Отбасы және неке түрлерін бөліп көрсетуге оған ... ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік ортаға бейімделуіне қарай:
• Эндогамия
• Экзогамия
2. Некелік серіктестердің санына қарай:
• Моногамия
• Полигамия
3. Некелік қатынастарды заңды ... ... ... ... ... ... ... неке («азаматтық» неке)
4. Отбасы билігінің құрылымына қарай:
• Дәстүрлі патриархалды
• Дәстүрлі матриархалды
... ... ... ... ... ... ... Бір ұрпақты
• Нуклеарлы
• Көп ұрпақты (ұзартылған, үлкен, күрделі)
6. Ата-ананың қатысуына қарай:
• Толық
• Толық емес ... және ... ... ... емес (квази толық еместік)
• Ерекше (күрделі ұйымдасқан, араласқан), сонымен қатар бинуклеарлы.
7. Отбасындағы бала санына ... Аз ... ... ... Көп ... екінші топқа – отбасы құрылымының ерекшеліктерін анықтайтын, яғни
отбасы ... ... ... ... ... ... жағдайда
типологиялардың негізіне келесі қасиеттер жатады.
1. Отбасылық функцияларды орындау сапасына қарай:
• Функцияларды қалыпты орындайтын
• Дисфункционалды
2. Психологиялық комфорттылық күйіне байланысты:
... ... ... мәселелерді нәтижелі шешу қабілетіне байланысты:
• Жетілген
• Проблемалы
4. Ерлі-зайыптылардың некемен қанағаттандырылуларына байланысты:
• Екеуі де ... ... ... ғана ... ... ... де ... қанағаттанбаған
Енді осы аталған отбасы түрлеріне сипаттама берейік.
Эндогамия – бұл әлеуметтік топқа жататын әйел мен ер адам ... бұл түрі ... және ... ... тән. Мысалы, дворяндық
отбасынан шыққандар тек өзінің сословиясына тән ... ғана ... ... ... ... және ... топтардың бар болуын
қаламайды және ... ... бір ... ... ... ара-қашықтық өздерінің «біз» бейнесін сақтау үшін ... ... мен ... ... төмен толеранттылық танытуы мүмкін.
Сонымен қатар кез-келген топтар ... ... ... Ең ... және ең ... ... ... қатал эндогамиямен өмір
сүреді. Жоғарғы қоғам мүшелері, яғни министрлер кабинетінің мүшелері, банк,
фирмалар мен ... ... ... ортасынан келісім бойынша
некелеседі. Әлеуметтік статус пен ... ... ... ... ... ал неке бұл ... бірігу символына айналады. Егер неке шарттар
негізінде бекітілсе, онда оның негізіне мүлік пен әлеуметтік ... ... ... қызығушылықтарды қорғау мақсатында ата-аналар өздерінің
балаларының некеге тек өз ортасына түсуге талап етуі мүмкін.
Эндогамиялық некелер ... ... ... сәйкес
келеді. Күнделікті санада және ғылыми ... ... ... пен ... ... статусының жақындығы, ұқсастығы)
некенің сәттілігі мен тұрақтылық ... ... ... ... ... ... ... мен ритуалды ... ... ... ... ... оңай ... Ерлі-зайыптылардың жас
ерекшеліктері 10 жас болса, онда көбінде бұндай отбасылары құлдырайды. Яғни
күнделікті ... ... ... ... мен ... ... құлайды. Жасы жағынан үлкен жұбайы «әке» немесе
«ана» рөлін орындайды. Ерте немесе кеш бұндай рөл ... ... ... ... ... да кең ... ... Бұндай некеде
адам өз жұбын ортақтыққа ... ... Жеке ... ... жағымды жағы – өмірлік серіктестікті өз ... ... ... ... неке ... мүшелерінің бірігуіне жағдай
жасайды және әр түрлі әлеуметтік топтар ... ... ... ... ... ... ... бұндай жағдайда өмірдің басқа аймағын қабылдауда
қиындықтар пайда болуы ... ... ... ... адам жаңа ... ... ... мінез-құлық ритуалдарын қамту жағдайларына
қатыса алмайды. «Контакт гипотезасына» сәйкес, әр түрлі топтар арасындағы
тікелей байланыстар ... және ... ... ... ... ... мен сенім климатын жоғарылатады. Қарым-қатынастағы
ширығушылық, ... ... ... ... ... ... пен өшпенділікті күшейтеді. Экзогамды неке мәдениаралық
шыдамдылық негізінде құрылуы тиіс. ... кері әсер де ... ... ... ... ... дамуымен шыдамды болып келеді.
Барлық айтылғандар ұлтаралық некелесулерге ерекше ... Егер ... ... ... ... ... ... өсуі бақыланса, қазір
көптеген этностар қатары ... ... ... ... ... ... некелердің құрылуымен қоса
этникалық процесстер 2 тенденцияның әсер етуінен ... ... ... ... мен ... ... және ұлттық-мемлекеттік
әлсіздік. Ұлтаралық некелер адамдарды рухани, моральды және ... ... әр ... ... ... қамтуға үйретеді.
Әлеуметтік-демографиялық статистикаға сәйкес, ұлтаралық некелер
барлық әлеуметтік категорияларға тән. ... ... ... ... ... ... ... өздерінің бақыттарына ұмтылады. Араласқан
жұптар арасында негізгі бөлікті ұқсас, жақын ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Ұлтаралық некелер жайлы адамдардың пікірі иррационалды мінезге ... ... ... ... жеке іс деп ... Бұндай бірлік
адамның мәдени тәжірибесін байытады.
Некелесу мен отбасы типологиясының критерийі ... ... саны ... ... ... жағдайда, моногамия дегеніміз – бір
еркек пен бір әйел ... ... ... ал ... – бұл бірнеше
жұптармен шартталған неке. Полигамия 2 нұсқаға бөлінеді: ...... екі ... одан да көп ... ... және ...
көптеген еркектердің тек бір ғана әйелмен некелесуі.
Полигамияның пайда болуын социология позициясы жағы ... олар ... ... некені жоғары приматтардың мінез-
құлықтарымен сәйкес келуін қарастырады. Әйел мен еркектің сексуалды мінез-
құлық стратегияларының туа пайда болу ... ... ... негізінен еркектерге тән деген тенденцияны ұстанады. Полигамия
әйелдер арасында да, ерлер арасында да ... пен ... ... оның ... ... ... потенциалына
байланысты болады.
Моногамия көптеген белгілі қоғамдарда некенің ... ... ... ... және ... ... ... Бұл некенің дамуы сексуалды бостандықты ... ... ... ... ... ... ... қатынасқа түсетін адамдар санының
аздығынан да ... ... ... ... ... ... ... Қоғам әйел мен еркекті әр түрлі бағалайды және бұл
бағалау экономикалық статус ... ... ... ... өмірлік бір неке. Некеге бүкіл өмір бойы
жеке жұп бір-ақ рет ... ... ... ... ... некелік
бірліктің мықтылық сезімі пайда болады. Дәстүрлі моногамияға басты талап –
некеліктің, ... пен ... ... ... ... болуындағы неке шарты моногамияны күшейтеді.
Психологиялық мағынада моногамия қабылдауды таңдау мен ... ... ... Біз барлық адамдарды бірдей ұната бермейміз.
Тіпті сүйікті адамымызды болашақ ... ... ... ... ... әрбір адам ерекше қасиеттердің сәйкес келуіне
бейімделе ... ... жеке ... ... ... жұбының сыртқы көрінісі, мінез-құлқы, қызығушылықтары, көз-
қарасы, ... ... ... ... және ... ... некелік таңдау адекватті (салыстырылған, құрылған) болса, онда
серіктестің орының басу мүмкін емес сезімі пайда болады және ... ... ... ... ... фактор ретінде некенің тұрақтылығын
қамтамасыз етеді және некеге дейінгі кезеңде жұптар бір-бірін жақсы білуге
мүмкіндік алады. Бірлескен өмір ... ... ... ... ... әсер ... динамикалық стереотипі қалыптасады. Бір-бірінің жақсы
мен жаман жақтары белгілі бола бастайды. Жұптара ... ... ... мен ... ... ... ... анықтылығы
отбасыішілік татулықты сақтауға мүмкіндік береді, бірақ өзгеруге кедергі
келдіреді. Бір ... ... ... ... ... ... мен кедергілерді қорғауға арналған.
Берілген типология толығымен бүгінгі күннің дәстүріне сәйкес келеді.
Бұл құбылыс көп ... ... ... ... ... ... Бұл ... сериялық моногамия тұралы немесе жалғасу
полигамия туралы айтылады. Бұнда қандай да бір уақыт ... ер ... ... бір ... ... бірақ өмір ағымында осындай некелік
одақтар ол үшін ... көп ... ... ... ... ... ... де
көрсетілген. Адамдардың аз бөлігі ауылшаруашылық және ... ... ... ... Яғни өндірістік шартта бірлесе жұмыс істеу бақытсыз
некеге итермелейді. Ерлі-зайыптылар бір-бірімен экономикалық ... өмір ... ... неғұрлым төмен болса, соғұрлым олар
ажырасу жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... әр адамда әр түрлі. ... ... ... жұптардың тілектері мен қызығушылықтары әрдайым келе ... ... ... ... ... ... алмайды. Ал
кейбіреулері өздерінің қатынастарының дамуын жаңа кезеңмен, мысалы, «алтын
тоймен» бастайды. Қазіргі ... ... ... неке ... Берілген бағдардың рөлі некелік серіктестің қажеттіліктерін
қанағаттандыру. Проблемалы ... ... ... ... ... ... ... күшейеді. ... ... шешу – ... ... қасиеттеріне
байланысты қабылданады. Егер индивид жұбайының қанағаттандырмайтынын сезсе,
онда ол өз ... ... ... Егер ... қажеттіліктер кешірілсе, онда ... ... ... сақтап қалуға ұмтылады. Отбасын қабылдау – ... ... ... ... заманғы адамның индивидуалды
өмірлік тәжірибесіне сәйкес келеді. Көбінесе бағдардың өзі ... ... ... ... белсендендірудің маңызды рөлін некенің
жалғаспаушылық мифі атқарады. Бұндай құбылыс қоғамда немесе жеке ... ... ... ... ... ретінде өзіндік қорғаныс
реакциясы қызмет етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ажырасуды екі жағдайда бағалайды. Бір жағынан, ажырасу
отбасыны ... ... яғни ... ең жаман құбылыс, апаттар
рискінің факторы, өзін-өзі өлтіру және ... ... ... өте ... ... туғызатын әдеттерден бас ... өмір мен ... ... ... ... ... ... айырылу қаупі және т.б. Ажырасқан ерлер
мен әйелдердің көп ... ұзақ ... бойы ... ... ... болмайды. Балалардың болуы желдің мүмкіндіктерін, жоспарларын
іске асырмайды. Ажырасу салдарынан толық емес ... саны ... ... бар ... мен ... саны ... ... көптеген адамдар үшін күрделі әлеуметтік-психологиялық
мәселе бола бастайды. ... – бұл ... үшін де, ... ... ... ... ... болып табылады. Екінші жағынан, ... ... ... ... ... ретінде қабылдау керек. Оның жақсы
жағы – екі адамның қатынасын бұзатын ... ... ... ... жиі ... ... ... баланың дамуына
теріс әсерін тигізетінін көрсетеді.
Сериялық моногамияның табиғатын жұбайылық диадағы тұлғааралық өзара
әрекеттеcу динамика ... ... ... ... өмір барысында әйелі
мен күйеуінің бір-біріне деген пікірі ... ... ... ... қыз
бен жігіт бір-бірінің қасиетттерін нақты бағалай алмайды. Некеге дейінгі
кезде әрбір адам ... ... ... ... алу үшін тек ... ... ұмтылады. Отбасы өмірінде көптеген әр ... әр ... ... білу ... Егер партнер өзінің қалауына
сәйкес болмаса, онда күйеуінде (әйелінде) оның алдында ... ... ... ... ... ... ... эмоционалды қатынастардың даму заңдылықтарына,
әсіресе махаббат пен симпатия қатынастарына бағынады. өзара бір-біріне
деген қатынас тек ... ... ... ... ... ... ғана қалыпты болады. Қатынастарды сақтау субъект үшін оған маңызды
мақсаттарға жету шартының бірі ретінде ... ... ... қатынас» стереотипіне бейімделеді. Сонымен бірге басқа стереотиптер
де актуалды ... ... ... ... ... келе жатқан қатынастарда субъект серіктестің жеке істеген
істерін ... ... ... ... ... әрекеттесу
контекстінің тұтастығы ретінде қабылдайды. Әлеуметтік психологияның белгілі
білімгері, «қоғамдық жануар» кітабының ... ... ... ... салу заңдылықтарын» көрсетті. Психологиялық жақындықтан серіктестерде
бір-бірін жоғары бағалау әдеті қалыптасады. Нәтижесінде жағымды ... ал ... ... ... ... ... гөрі ... адамға өзінің әрекеттеріне жағымды жауап беру қиынырақ
болады, бірақ онда серіктеске деген ... ... ... көп. ... ... көбінде конфликтілі отбасыларда
кездеседі.
Күнделікті өмірлік және ғылымилық ... ... ... жұп мүшелерінің тұлғалық мінездерінің сәйкес
келуімен қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... даму ... ... табылады. Кез-келген тұлғааралық қатынастар
өзінің тарихына ие және ол ұзақ ... ... ... мүмкін. Сериялық
моногамияның шыңдары қайталану некесіне ... ... ... ... 40-60 ... ... көбі ... түсуге ұмтылған. Ал қазіргі кезде осы категорияға азаматтардың
әлеуметтік-мәдени қысымдылығы төмендеді.
Ал заңдастырылған некеде қатынас заң ... ... ... ... күйдегі актілерді тіркеу некесі – заңды, формальды немесе
тіркелген неке деп ... Бұл ... заң ... ... ... үшін жауап беру, отбасы міндеттерін орындау және барлық отбасы
мүшелерінің құқықтарының ... ... мен ... заң алдында
жауапкершілік алады. Ал мемлекет отбасын, яғни әкенің, ... және ... ... ант береді. Некеге түскен азаматтарды әлеуметтік және
психологиялық жағынан қорғауға заң кепілдік береді. Неке тіркеуі әйел ... ... жеке ... ... ... ... ... және олардың
отбасын құру ниеттеріне жауапкершілікпен қарауға ... ... ... түрде бірлескен өмірлік жоспарларын құрады.
Некеге түсуге шешім қабылдау, әрине, ең маңызды ... ... ... Бірақ өкінішке орай, ол әрдайым дұрыс шешім бола бермейді.
Оның мотивтері негізінен ... ал ... ... аз ... алынады. Бұл шешім көбінде әр түрлі ... ... ... ... оның ... ... әрдайым жұбайылық бақыт және т.с.с.
Сонымен қатар мәжбүрленген некелер де белгілі, мысалы, әйелдің екі ... қалу ... Бұл ... ... ... ... тездетеді.
Некелікті тіркеу жолмен серіктестер өзінің таңдауына үлкен сенім артып,
қабылдаған ... ... ... қарауға ұмтылады. Бірақ
ғашықтарда бір-бірін жоғалтып алу, ... қалу ... ... ... Ал процедураның күрделілігі фактор ретінде заңды ажырасуға әкеледі.
Некелесе отырып, жұптар қоғамға өздерінің қатынастарын жариялайды
және соған ... ... ... әйел мен ... ... ... қанағаттандыруда өздеріне заңды жол ... ... ... ... ... ... ... Отбасын қоғам алдында
таныстыру, оның атынан шығу кез-келген отбасы мүшесі үшін көбінде ... ... ... ... ... ... болашақ балаларын жан-жақты
қарауға, оны барлық жағынан қамтамасыз етуге тырысады.
Ал заңды некелесудің қарсыластары бұл некені тек ... ... ... ... деп ... Олардың көзқарастары бойынша, бұндай
некеде жұбайлардың өзара тәуелділігі жеке тұлғаның өзіндік еркін дамуына
мүмкіндік бермейді, яғни ол ... ... ... ... ... гармониясына, әрине, кепілдік бере алмайды. Бірақ әйел мен еркектің
бір-біріне деген, отбасына деген жауапкершілікпен қарауға ... ... ... ... ... ... ... алуға қорқады.
Консультациялау практикасы психологиялық мәселенің болуын дәлелдейді.
Құжаттағы ... ... ... ... махаббатты, сенімділікті,
қамқорлықты, жақсы күйді ... ... ... деп есептейді. Ал
өздері бұл сезімдерді сақтап қалуға ешқандай күш жіберуге ... ... оны ... ... құлауынан қорғамайды. Эротикалық
және эмоционалды қанағаттанушылық әкелетін физикалық және психологиялық
жақындық күйі заңды және ... ... ... да ... ... ... Егер жұптар тек қоздырмалы сезімдерге ғана даяр болса, онда ... ... ... ... ... неке жастар санасында қатал идеал болуды қойды. Ең ... ... ... және ... ал ... Европаның
Орталық және Батыс елдерінде бірге тұру формасы өріс ... ... ... ... өзінде шамамен 30% ... ... ... ... тұрған. Сонымен бірге фактілі некелер АҚШ-та, ... де өсіп ... ... ... экономикалық еріктілікті алғанға дейін
сексуалды және әлеуметтік-мәдени жетілуге дейін барады. Жас адамдар өздерін
әлеуметтік сексуалды ортада тәуелсіз ... және ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде ұрпақтар арасында
сексуалды бағдар, құндылықтар және мінез-құлық сияқты ... алға ... ... ... ... өмірлік тәжірибелі болып келеді.
Адамдардың көбі некеге өздерінің қатынастарының бастапқы кезінде
түспеуді немесе некеге мүлдем түспеуді қалайды. ... ... ... мәжбүр етеді: «азаматтық» некеде бірлескен өмірлік тәжірибе
жинауға ... ... ... деңгейін анықтауға, бір-бірімен
тіл табысуға үйренуге ... ... ең ... ... ... ... байланысты көреді. Ал қатынастардың бұзылуы немесе аяқталуы
заңдық некеге қарағанда жұмсақ формада болады.
Ал қайталану ... ... ... ... ... тұжырымы бойынша АҚШ-та қайталану некесінде тұратын жұптардың
төрттен бір бөлігі «азаматтық» ... өмір ... ... ... ... ... ... асықпайтыны айтылады. Алдыңғы
отбасының құлауы немесе жұбайының біреуінің ... ... ... аса сене бермейді. Бұл алдыңғы некедегі болған баланың ... да ... ... ... ... сәтсіздіктерден қашу
мотивтерімен реттеледі.
Өзін әлеуметтік, психологиялық және сексуалдық жағынан риза ... ... ... ... ... көп болады. Отбасылық
өмірдің альтернативті формаларын реттеу үшін жұптарға күш және ... ... ... «азаматтық» неке заңды некенің орнын толығымен ... ... ... ... келісу кейде оңай. Заңды некеге тұрмаған
отбасылар жұбының міндеттері эмоционалды байланыспен негізделеді. Отбасылық
өмірдің дәстүрлі және жаңа ... ... ... ... табылмайды:
заңды некенің негізінде құрылған отбасының ... ... ... ... ... ... модельдерге деген конкуренция
некелік-отбасылық қатынасты талап етуге ықпал етеді.
Отбасындағы билік құрылымы, әйел мен ... ... ... ... ішіндегі лидерлік спецификасы жайлы ақпараттар отбасы
типологиясында ... орын ... ... ... ... отбасының
келесі түрлері бөлінеді: дәстүрлі патриархалді, дәстүрлі ... ... және ... ... ... ер адам ... ... келеді және
әйелі оған тәуелді болады. Бұл жерде ер адамға «қожайын», «асыраушы» рөлі
бекітілген. Еркек беделі ешқандай ... ... және ... билік
шексіз болып табылады. Ал отбасының басқа ... ... ... жасы
мен жынысына байланысты: ересек жастағы ер адамдардың ... ... көп. ... ... авторитарлы-патриархалды деп атайды. Ер
адамдар отбасын материалдық жағынан қамтамасыз ... оның ... ... өзі ... ... ... мен қарым-
қатынас жасау ортасын анықтайды, маңызды мәселелерге жауапкершілік шешім
қабылдайды. Сонымен ... ... ... ... өзі ... сексуалдылық та белсенді рөл атқарады. Бұл бағдар «потенция» ұғымы
ретінде беріледі. Жұбайы үй шаруашылығындағы міндеттерден босатылады. Әйелі
тек үй ... ғана ... ... өте аз ... ... Сондықтан
әйелден үйге дұрыс қарау, балаларды тәрбиелеу талап етіледі.
Өзінің классикалық нұсқасында патриархалды ... ... ... ...... қожайыны және қорғаушысы, ал әйелі –
жұбайының табиғи міндеті. ... ... ... ... ол ... ... ... позицияларын мықтылауға
мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... және патрисызықтық. Патрилокальділік отбасында әйелі
күйеуінің ... ... ... Үйленген және үйленбеген ұлдары да ата-
анасының үйінде тұрады. Ал қыздары ... ... бұл ... ... ұрпақтың жалғасуы ер адамның сызықтық жолымен беріледі.
Әкесі ұлдарына мұра ... және ... өзі ... ... бірге патриархалді отбасының өзара ... ... ... да кездеседі. Белгілі психоаналитик Вильгельм
Райх өзінің «Психология масс и фашизм» атты ... ... ... ... ... ... өздерін көпшіліктік индивидуалды
құрлымында авторитарлы отбасының көмегі арқылы ... ... ... ... ... ... ... басшысына ие және сондақтан
отбасы оның биліктегі маңызды құралына айналады».
Басқа ... ... ... ... ... жағынан
араласудан тұлғаның құқықтарын қорғайды. Онда ... ... ... ... стихиялық қауымдастық қатынасы болған. Адамдар қатынасына
байланысты белгілі теорияларға өз үлесін ... ... ... ... ... болады. Патернализм идеясы бойынша өндірістегі,
фирмадағы өзара ... ... ... ... ... керек.
ХХ ғасырдың ортасына дейін дәстүрлік құндылықтар Еуропада да, Азияда
да сақталып ... ... ... отбасының құрылу процесі келе-келе
өзінің күшін азайта берді. Соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... қабаттарда әлсіздене бастады.
Қазіргі заманның адамдарының патриархалді ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық тәуелділігімен
анықталады. ... ... Р. ... ... деп жазады: әйелінің жұбайына
деген қатынасы қызметтік мінезге ие: ... ... ... және ... қажеттіліктерінің қанағаттандыру әйелі мен
балаларының ... ... ... де ... әлі ... ... ... Бірақ кез-келген жағдацда
отбасы мүшелерінің патриархалді базалық қатынастары өзінің әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Дәстүрлі матриархалді отбасында персоналды билікті әйел жүргізеді.
Матриархат, патриархат сияқты отбасы түрі барлық халықтарда бола бермеген.
Бірақ көптеген ... ... ... ... ... ... де туыстық
байланысты сақтауда ана маңызды рөл атқарады. Тұлғааралық қатынасты реттеу
мен ... ... әсер ... қосалқы әдістерді қолдану арқылы әйел
адамның қабілеті билік ету ... ... ... ... мен ... ... беделді маман
И.С.Конның айтуынша, орташа кеңес ерлері өздерін ... ... да, ... өмір ... да ... ... қасиеттерін
көрсете алмады. Еркектің стереотипті бейнесі өзіне энергиялық, инициатива,
батылдық, тәуелсіздік, өзін басқару ... ... ... ... ... ... доминантты әйелдік бейнелерде тереңдей берді:
аналар, мұғалімдер және т.б. Осындай ... ... ... беру ... ... жағынан құпталды. Бірақ еркектік
мінездің деформациясынан әйел жеңіске жете алмайды. ... ... ... ... келгенде, әйелі төмендетушілік пен қаталдыққа ... ... ... мен ... ... үшін ... ... билікті бөлісу қазіргі заманғы ... ... ... ... дейін апаратын қақтығыстарды ... ... ... ... ... де ... үшін және ... оның
функцияларын орындау үшін қажет. Отбасылық дәстүрлі модель билік құрылымына
байланысты жұбайлар позициялары сыйымды ... ... ғана ... ... өзіне лидерлікті де, менеджерлікті де қосады.
Неопатриархалды отбасында стратегиялық және іскерлік лидер ... ал ... және ... ... ретінде әйелі шығады. Күйеуі
отбасы дамуының бағыттарын анықтайды, оның пайда болуына ... ... ... ... ... мен ... ... отбасы мүшелеріне
арналған сәйкес келуші бұйрықтарды реттейді. Өзінің отбасын қоғамда көрсете
білетін де ер адам. Оның ... ... ... ... ... ... келеді. Ер адам профессионалдылық, қоғамдық, саяси және т.б.
осы сияқты аймақтарда жұмыс істеумен ... ... ... ер адам
өзінің жақындарын материалдық және әлеуметтік статус жағынан қамтамасыз
етеді. Ол отбасының ... ... ... Өсіп келе жатқан ұрпақ өзінің
әкесінен еріктік сапалар мен ұйымдастыру қабілеттерінің үлгісін ... ... ... ... ... көреді, ал оның еңбектік
жетістіктері барлық отбасы үшін ... бола ... Ал ... ... ... ... ... және моральды қолдау
атмосферасын туғызады, өзінің лидерлік стилін көрсетеді. ... ... ... үшін ... және өндірістік сұрақтар жағынан, ал
шешесі интимді-жеке тұлғалық қатынастар жағынан эксперт ретінде шығады.
Ал неоматриархалды отбасында барлығы керісінше. Қарастырылған ... ... қыры – әсер ... аймақты бөлісудегі әйелі ... ... ... ... ... ... – әсер ету
аймағының нақты болмауынан немесе жұптардың ... ... ... ... болады.
Эгалитарлы отбасында күйеуі мен әйелі отбасылық өмірдің барлық
сұрақтарында толық және жалған тең ... ... ... ... әйел ... тең ... ... айтылады. Күйеуі мен әйелі үй шаруашылығына
бірге араласады, барлық маңызды мәселелерді бірге шешеді және ... мен ... ... ... айналысады. Отбасылық психологиялық
климаттың қалыптасуындағы әрбір жұбайдың рөлі мен мағынасы ... ... ... ... ашық неке концепциясында
берілген. Мұнда әрбір жұбай өзі қандай, сондай болып қалуға ... ... ... ... индивидуалдылығын сақтауға мүмкіндік береді.
Неке бір-біріне сенімділік негізінде құрылады. Жұбайлар бір-бірінің мінез-
құлқын манипуляциялауға ... ... ... ... қалаудан шыға отырып, осы шақпен өмір сүру керек.
• Серіктестің жеке өмірін сыйлау керек.
• Қатынас ашық болу ... ... ... ... ... керек.
• Серіктестік ашық болуы тиіс: әрқайсысының қызығушылықтарын және
айналысатын істерін сыйлау керек.
• Тең құқықтық жауапкершілікті әділетті бөлісу ретінде ... ... өзін ... ... және ... ... ... беру керек.
• Бір-біріне сену керек және отбасыішілік қызығушылықтарды сыйлау
керек.
Өндірістік жағынан дамыған елдердегі қазіргі заманның отбасында ... ... ... ... ие. Бұл ... ... маңызды нәрсе –
күйеуі мен әйелінің профессионалды қызығушылықтары және таңдалған ... ... құру ... ... ... ... ... деңгейі мен құндылықтар ориентациясының бірлігіне ие. Жұбайлар
өздерінің ... үй ... ... тең ... ... ... ... жоспарларына сыйламды қарайды, бір-біріне шыдамдылық
көрсетіп, көмектесу мен қолдауға әрдайым даярлықтарын көрсетеді. Бикарьерді
отбасы ... ... ... ... ... шынайы бола
бастайды. ХХ ғасырдың 50-жылдары, 60 ж. аяғы мен 70 ж. ... ... ... әйелдер өндірістік еңбектерімен белсенді түрде
айналыса бастады. 1938 жылы ... ... ... ... ... немесе өндірісте тұрмыс құрған әйелдің жұмыс істеуін қолдаған.
1993 жылы осындай әйелдер типін 86 % ... ... ... ... еңбектік күшін талап ... ... ... ... жоғары
квалификацияны талап ететін ... ... өсе ... ... ... ... аймағында, білім мен мәдениет аймағында, сонымен
қатар мемлекеттік және коммуналды басқарулар аймағында да ... ... көбі үй ... айналысу мен ана болу рөлдерімен ... ... ... ... олар ... ... ... табуға ұмтылды. Қыздар мен жас әйелдер кәсіби іс-әрекетті жеке өмірді
құратын құндылық ретінде қарай бастады.
Гендерлік рөлдердің маңызды ... ... ... ... бар болуын жалғастырып келеді. Бұл рөлдер арасындағы
қақтығыстар, яғни әйелдің ... ... мен ... ... ... ... ... болып келеді. Отбасына қарау үшін
көп күш қажет. Сондықтан әйелдерге ер адамдармен жарысып, ... ... ... ... де ... ... болып қала береді. Ерлер
кәсіби еңбек аймағында шексіз өзін реализациялауға ... ... ... ... үй ... және ... оның әлеуметтік және саяси
белсенділігін арттыруға кедергі келтіреді. Сондықтан әйелдің жеке тұлға
ретінде жан-жақты даму еркі ... ... ... түсінігі өзінің мазмұнына қарай күрделі және кәсіби
мен ... ... ... ерекшеленеді. Бұл өзін реализациялау
қақтығысының моделі, яғни автономия мен жақындарына қызмет ету ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Бұл мәселені тек гендерлік өзара әсер ету
контекстінде қарастыру ... Яғни ... де, ... де өмірлік
позицияларын есепке алған жөн. Бикарьерді отбасының жағдайын мықтылатуға
келесі факторларды бөліп көрсету ... ... ... және ... өмірге
қатысуға практикалық мүмкіндік пен құқық беру; балаларды тәрбиелеуде
еркектерді белсендендіру; үй шаруашылығында ... ... ... үй
еңбегінің әлеуметтік маңыздылығын көтеру; дәстүрлі ... ... ... ... ... және отбасы рөлдерінде
қалыптастыру. Бикарьерді отбасында әйелі мен ... үшін ... ... ... ... ... келеді. Олардың үйдегі жұмыстары
арнайы жалданған адамдарға бағытталуы мүмкін.
Отбасы мен неке түрлерінің көп түрлілік фактісі ... үшін ... ... келеді. Бұнда отбасының қандай түрлері көбірек жойылғандағы
мәселе емес, олар қақтығыстардың дамуы мен ... ... ... ие және ... ... ... жеңу үшін қандай ресурстар
қолданылатыны ... ... ... – бұл ... ... ... өзара әрекеттесу стереотиптері пайда
болатын табиғи топ. Бұл ... ... ... ... анықтау
үшін, олардың мінез-құлық диапазондарын көрсету үшін және ... ... ... ... үшін ... ... болуын көздейді. Отбасы құрылымы мүшелерінің сандық және ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы әр
түрлі өзара қатынастар (жұбайылық ... ... ... мен олардың ата-анасы арасындағы қатынастар, балалар арасындағы
қатынастар, апа мен ... ... ... қатынастар) жиынтығы да
кіреді.
Отбасы құрылымын анықтау мәселесі ... ... ... ... мен ... күрделі және қиын болып келеді. Осыған
байланысты белгілі американдық отбасылық психотерапевт С. Минухин былай
дейді: ... ... ... ... ... өзі ... ... келеді. Отбасы мүшелерінің өзара әрекеттесуі
олардың трансакцияларымен басқарылатын белгілі бір ... ... бұл ... негізінен анық құрылмайды және тіпті қабылданбайды,
бірақ отбасы құрылымын ... ... ... ...... ... шынайылығымен салыстырғанда басқа тәртіптің
шынайылығы болып табылады». Сондықтан нақты отбасының құрылымдық анализінде
оның ... және ... ... зерттеу міндетті. Сонымен қатар отбасы
жүйесінің әр түрлі деңгейлерінің сипаттамасына тоқталу керек. Оның ... ... ... ... яғни ата-аналар жүйесі, ... ... ... индивидуалды жүйелер де кіреді. Отбасы құрылымын оның негізгі
параметрлер ... де ... ... (бірігуін, иерархиясын, бейімделуін,
сыртқы және ішкі шекараларын, рөлдік құрылымын). Отбасы ... ... ... ... ... ... Бұл механизм жұмыс жасау үшін ... ... ... ... ... Біріншісі – бұл иерархиялық
жүйе. Бұл жүйе әрдайым жоғарыда ... ... ... ... ...... ... (бір-бірін толықтыратын)
рөлдер.
Ал отбасылық субжүйелер оның өмірлік кезеңдерімен тығыз ... ... ... жұбайлар субжүйесі некеге тұруымен құрылады. Ата-
ана субжүйесі баланың дүниеге келгеннен ... ... ... ... ... Баланың өсу ерекшеліктеріне байланысты ата-
аналық жүйе бейімделіп, өзгереді.сонымен қатар ата-аналық жүйе отбасындағы
өсіп келе жатқан балалардың барлық қажеттіліктерін ... ... ... ... балаға тек бала болу мүмкіндігін ғана емес, сонымен қатар
өзінің ... ... ... үйретеді. С.Минухин бұл жүйені
әлеуметтік лаборатория деп атады. Жүйелерді бөліп ... оның ішкі ... ... ... ... ... береді, ал бұл байланыстар
шекаралық позиция жағынан отбасы ... ... ... ... қатынастарды зерттейді. Шекара термині отбасы арасындағы ... орта ... ... ... сипаттауда, сонымен бірге отбасы
ішіндегі әр түрлі ... ... ... ... ... Сыртқы шекаралар – бұл отбасы және әлеуметтік орта арасындағы
шекаралар. Олар отбасы мүшелерінің бір-бірімен және ... ... әр ... көрсетеді. Мысалы, ұйымның жетекшісі өзінің бағынушысына қатал
формада болып, ал бір минуттан кейін үйіне қоңырау ... ... мен ... сөйлейді.
Ішкі шекаралар – бұл әр түрлі жүйедегі отбасы мүшелерінің мінез-
құлық ... ... ... ... ... ... баламен гөрі
өздері арасында өздерін басқаша ұстайды. Отбасының өзінде шекараның үш түрі
кездеседі: ... ... және ... Анық ... ... ... отбасы мүшелеріне бір-бірін қолдауға және қарауға ... Анық ... ... ... жүйелер арасындағы коммуникацияны
жақсартады және келісушілік пен ... ... ... ... ... ... және тіпті қоғамнан
шектетеді. Ригидті шекарадағы отбасы ... ... ... ... ... ... ... қиын. Балалары өздері үшін күресу дағдыларына ие
болады. Ригидті ... ... ... ... ... ... келеді. Тек интенсивті кризистер, қиындықтар ... ... ғана ... біріктіруі мүмкін.
Диффузды шекаралар ригидті қасиеттерге қарсы бейнеленген. Диффузды
шекаралы отбасында әрбір мүше бір-біріне қарайласып, бірте-бірте бір-біріне
көмек көрсетуді ... ... ... ... ... анық ... ... автономия жойылады. Бұндай отбасындағы жұбайлар жұбының
жүйесі жоғалады да, ата-аналық жүйеге кіреді. Осының ... бала ... ... ал ... сенімсіз болып өседі.
Қазіргі заманғы моногамды отбасы бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... нуклеарлы (балалары бар жұбайлар
жұбы) және кеңейтілген (балалары бар жұбайлар жұбы және олармен бірге
тұратын ... ... ... ... деп ... ... санына байланысты: баласыз (инфертильді), бір ... ... көп ... ... ... ... бір некелік жұп ... ... ... ... ата-анасымен немесе басқа да туыстарымен; екі
немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... біреуімен және басқа туыстарымен; ... ... және тағы ... ... ... ... ... емес, жеке, қарапайым (нуклеарлы), күрделі,
үлкен отбасы.
5. Географиялық қасиеті бойынша: қалалық, ауылдық, ... ... қиын ... және ... ... ... ... Әлеуметтік құрамының бірдеңгейлігіне байланысты: әлеуметтік гомогенді
отбасылар (жұбайлардың кәсіби іс-әрекет мінезі мен білім ... ... ... ... отбасылар (білім мен кәсіби деңгейі
әр түрлі адамдардың ... ... ... ... ... жас отбасы, орташа жастағы
жұбайлар ... ... ... жас, ... жастағы жұбайлар жұбы.
8. Қажеттіліктерді қажет етуінің ... ... ... және ... типті отбасылар.
9. Отбасылық бос уақытты ұйымдастыру ... ... ... ... ... қарым-қатынас береді, моральды және материалды
қолдайды); ... ... ... ... ата-ананың
назарында); спорттық команда немесе дискуссионды клуб типті отбасы
(көп саяхаттайтын, көпті көретін, ... ... ... ... орынға комфорт, денсаулық және тәртіптілікті қоятын
отбасылар.
10. Бос уақытты өткізу мінезіне ... ашық ... пен ... және жабық (отбасыішілік бос ... ... ... Үй ... ... ... ... дәстүрлі отбасылар
(міндеттерді негізінен әйел орындайды) және ұжымдық ... ... ... кезекпен орындайды).
12. Басқару типіне байланысты: авторитарлы және ... ... ... Авторитарлы отбасында әйелі күйеуіне немесе күйеуі
әйеліне қатал түрде бағынады. Ал ... ... ... ... ... отбасылық рөлдер нақты жағдайлардың
қажеттіліктеріне сәйкес беріледі.
13. ... ... ... маңызды шарттарына байланысты:
студенттік отбасы (жұбайлардың екеуі де ... оқу ... ... ... ... (мамандық спецификасына байланысты некелік
серіктестердің жеке ... ... ... ... ... және тағы ... отбасылар).
14. Отбасындағы қатынас пен атмосфера сапасына қарай: сәтті (жұбайлар
және отбасының басқа мүшелері бір-бірін жоғары бағалайды, ... ... ... ... ... өзінің дәстүрлері мен
ритуалдары бар отбасы); тұрақты (сәтті отбасының ... ... ... ... ... (тәрбиелік мінездемелері
төмен, қалаулық физикалық күймен берілетін отбасы); ... ... ... ... ... де ... ... деңгейі); дұрыс ұйымдаспаған отбасы
(отбасылық қатынастың қоғамның ортақ даму ... ... ... ... қарым-қатынас, отбасы мүшелері арасында
контакт болмайды); әлеуметтік ... ... ... мүшелерінің
мәдениеттілік деңгейі төмен, жұбайлардың ішімдікті ... ... ... ... ... ... ... отбасы мүшелерінің психологиялық сыйыспауы);
отбасылық одақтың ... ... тыс ... отбасы); құлаған
отбасы (ата-ананың біреуі жеке тұрады).
15. Нуклеарлы отбасындағы жұбайлардың құрамына ... ... ... және балалары) және толық емес (ата-ананың ... ... ... ... байланысты: дәстүрлі, детоцентрикалық
және жұбайылық отбасылар. Мұнда дәстүрлі отбасы көбінесе дамып келе
жатқан Орта Азия мен Кавказдың ... ... ... ... отбасында тұлғааралық қатынастар маңызды емес, отбасы мүшелері
арасындағы әлеуметтік және мәдени берілген қатынастар маңызды ... Ал ... ... типі ... ... Европа
елдерінде қалыптасты. Мұнда тұлғааралық қатынастар, жақындарды
қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... ... Ата-аналары тек балалары үшін ғана өмір
сүреді. Жұбайылық отбасын социолог С.И.Голод атаған. Мұндағы басты
нәрсе – жұбайлар ... ... ... қарым-қатынастары тең
дәрежеде болады. Олар бір-біріне сенімді, шыдамды, сыйламды болады.
17. Отбасындағы қарым-қатынас пен ... ... ... ... және ... ... бөлінеді.
Симметриялы некелік одақта жұбайлардың екеуі де тең ... ... ... ... ... келісушілікпен, айырбаспен
және компромиспен шешіледі. Комплементарлы некеде жұбайлардың біреуі
ғана басқарады, бұйрық береді, ал екіншісі бағынады және ... ... ... Ал ... ... өзінің көздеген
мақсаттарын әлсіздік, тәжірибесіздік, күшсіздік, істей алмаушылық
жолдар ... ... ... ... қазіргі заманда отбасы түрлері, отбасындағы
атқаратын функциялары, оның құрылымдары сан алуан. Сондықтан қандай да ... ... ... ... ... ... функцияларына мән беруіміз қажет.
2. Отбасының этникалық ерекшеліктері
Адамның қалыпты психологиялық күй кешуі үшін оның отбасында өзін
салмақты, ашық, ... ... ... ... ... ... адам ... түсуде маңызды қажеттілігі ... Бұл ... ... және ... ... ... етудегі маңызды шарт. Тек отбасы ғана жан ашу мен ... көзі ... ... ... ... ... әрекеттесу
мәдениетінің төмендігі, қарым-қатынасқа түсе алмаушылық сыртқы жарақаттарды
одан әрі төмендетеді. ... ... ... ... ... ие
болмауы мүмкін, яғни ол толығымен өзінің психологиялық-педагогикалық
функциясын ... ... ... жасырын дефектілер де бар. Оларды қарым-
қатынастағы мағыналық қателіктер дейді. Бұндай жағдайда ... ... ... ... көрінеді, бірақ қарым-қатынасқа түспеген
жағдайда эмоционалды қанағаттанбайды да, ... ... ... ... ... ... ... оптималды қарым-қатынастың
бұзылуының негізгі формалары төмендегідей:
• Негативті баға және ... ... ... ... прогрессиясы
• Манипуляция және манипуляциялаушылық
• Басқалар есебінен өзін қинау
• Отбасы өміріне ену ... ... ... ... сақтау үшін өзінің 10 ережелерін
ұсынды:
1. Махаббат пен гармония тек ... ... ... ғана ... Жұбайының біреуінің ар-намысы ... ... ... ... қолдау керек.
3. Жұбайлар бір-бірі үшін «жабық жүйе» болмау керек.
4. Отбасында қарым-қатынасты дамытып, отбасын сыртқы әсерге
ашық көрсету ... ... ... ... ... және ... мақсатында емес, бір-біріне тұлға ретінде қарым-
қатынасқа түсу керек.
6. Жағымды манералар мен сыйластыққа ешқашан ... ... ... түсіне білу керек, олардың қызығушылықтарын,
қалауларын, әдеттерін есепке алған жөн.
8. Жұбайылық қатынаста алшақтықтың, дистанцияның пайда ... ... ... ... тым ... ... керегі жоқ.
10. Басқаның сәтсіздігіне эмоционалды көмек беруге, қолдауға,
бірге уайымдауға, көмектесуге әрдайым даяр болу ... ... ... ... болу ... емес. Жұбайлар немесе
екеуі де бақытты, немесе екеуі де бақытсыз. Басқасын түсіне алатын, оның
қажеттіліктерін тең ... ... ... ... ... – бұл психологиялық климатты құрушы қасиеттер ... ... ... ... оның ондағы қатынастары қандай, соған
байланысты: ... ... ... ... ... ... өшпенділік және тағы басқалар. Жағымды микроклиматта отбасының әрбір
мүшесі өздерін теңдес араларында тең, өзін ... ... және ... ... ... ... – өзін ... сезімінің болуы және
әрқайсысының тұлға болу құқығын сыйлауға ұмтылуы.
Отбасындағы қақтығыссыз қатынастардағы принциптер:
• Бәдіктіктің ... ... ең ... ... одан ... бұзады.
• өзінің жұбайын қайта тәрбиелеуді жібермеу.
• Жұбайының ескертулерін тыңдамау.
• Оның жетістіктеріне шынайы таң қалу.
• Бір-біріне әрдайым көңіл аудару.
• Бір-біріне ... ... ... ... ... Неке мен ... ... сұрақтарға байланысты әдебиеттер оқу.
Отбасы сыйымдылығын түсінуде екі бағыт бар:
1. Сыйымдылық – бұл ... ... ... келуіне
байланысты таңдалған екі сапа. Мысалы, ... ... ... ... ... түсіністікке
әкелуі мүмкін.
2. Сыйымдылық бір-бірінің қасиеттерін толықтыру негізінде
немесе ... ... ... болмайды. Керісінше,
жұбайлардың бір-біріне орын беру, ... ... ... ... ... негізінде пайда
болады.
Жұбайылық қатынастар бірнеше деңгейден тұрады:
1. ... ... Бұл ... ... ... болып келеді.
2. Мінездемелік қатынастар. Бұған жұбайлардың әдеттері мен мінездері
жатады. Мысалы, нешеде ұйықтау керек, ұзақ немесе тез ... ... пе, ... қайда қалдыру керек, телевизорды нешеде қосу керек сияқты әдеттер
қатынасқа үлкен әсер етуі мүмкін.
3. Рөлдік мінез-құлық аймағы. Отбасылық рөл – ... ... ... ... және ... Тұлғалық қатынастар. Бұған жұбайлардың рухани қатынастары жатады.
Тек осы ... ғана ... ... ... жүйесі, таңдаулар
мәселесі тұр. Көзқарастар айырмашылығы бір-біріне деген қызығушылықты
қамтамасыз етеді.
Егер жұбайылық жұптар ... ... бір ғана ... онда олар ... ... тұр. Егер ... екі ... онда отбасы тұрақсыз, орнықты күй кешеді. Ал 3-ші және 4-ші
аймақта қамтамасыз етілген ...... ... ... болып
табылады.
Отбасылық қатынастардың төмендеуі ырғақ заңдылығымен байланысты:
позитивті және ... ... ... ... ... осындай өзгеру кезеңінің 5 түрін бөліп көрсетті:
• Терең, құмарлық махаббат. Мұнда серіктестердің ... ... ... ал ол ... ... ... ... әкеледі.
• Мұнда қандай да салқынқанды сезім сипатталады. Басқаның
бейнесі көбінде есте ... және ... ... сезімді
көрсетпейді. Ал бірақ жалпы оның болуы көңіл-күйді көтереді.
• Бұл кезеңде қатынастардың салқындауы ары қарай дамиды. Екінші
адамның келуі ... ... яғни ол ... ... ... Күнделікті қарым-қатынас бір бейнелі
болады. Бұл ... ... ... ... шешім болып келеді. Немесе өзіндік қатынаста бір нәрсе
болсын өзгертуге тырысу керек: мысалы, стиль, мінез-құлық және
тағы басқа. ... ... ... ... ... ... Бұл ... екінші адамның қатысуы – санасыз тітіркенушілік
әкеледі. Бір-бірінің қателіктерін іздеп отырады. Кері ... ... және ... ... ... ... Ал ... мінез-құлықтан жаман еске түсірулер
ізделінеді.
• 5-ші кезеңде кері бағдар ... ... ... ... тек кері ... шақырады. Барлық ар-намыс
ұмытылған. Бұл кезеңде негізінен мына түрге ұқсас сөздер
айтылады: «саған ... ... ... ... не ... жерде ажырасу емес, бір-бірінен интенсивті дем алу керек.
Ең бастысы – ұстамдылық.
Оптималды қарым-қатынас өзара ... ... ... ... сақтаумен қамтамасыз етіледі. Оптималды қарым-қатынас принципі
шартты түрде үш блокқа бөлінген:
1. ... ... ... ... ... ... ... серіктестер арасында пайда болатын жағдайларда
көрінеді. Ата-ана мен балаларға қатынастарды қайта құру үшін ... ... ... ... ... ... немесе мінез-
құлықтары арқылы ұнтақтауға болмайды. Ұнтақтау – бұл өзінің
әлсіздігін көрсету.
... одан әрі ... оны ... ... ... ... ... Өзіңнің отбасы мүшелерінің жетіспеушіліктерін «көз алдында»
талқылауға болмайды.
• Басқамен қатынаста қатал болмау керек. ... ... ... ауыр ... ... рухани
жағын көрсету қажет.
• Жүйке жүйесіне тимей, принцип үшін ... ... ... ... ... ... ... жасаған қылықтары үшін айналасындағы адамдарды
ешқашан кіналамау керек.
• Өзінің эмоционалдылығын реттеу ... «Біз де, олар да». Бұл ... ... ... ... ... Мұнда әрбір адамның дамуы бәрінің даму шарты бола
бастайды. Ал ... ... ... сыйластық, жағымды
қатынас, сенімділік ... ... ... және ... болу ... ... шектен тыс
тәрбиелеудің керегі жоқ. Олардың индивидуалдылығын сыйлау
керек.
• Өзіңнің балаңа шын ... ... оның ішкі ... кіруге
тырысу және оның ішкі дүниесін түсіну керек.
• Әрдайым басқа отбасы мүшелеріне ... ... ... және оларға сізді түсінуге және бағалауға көмектесу.
• Басқалар үшін жақсы қасиеттерді шығару, олардың сәттіліктерін
мықтылау.
• Кез-келген ... ... ... ... ... ... қалу.
• Өзінің жасаған істерін жан ашулықпен басқаруға болмайды.
• Басқасына мықты болуға көмектесу.
3. «Өзара әрекеттесудегі оптимизациялау ... ... ... ... және ... етуге мүмкіндік беретін
ұйымдастыру аспектілерінің реализациясы қамтамасыз етіледі.
• Көптеген рөлдік өзара әрекеттесу негізінде ... ... ... ... ... ... ... Балаларымен, жақындарымен көбірек сөйлесуге тырысу.
• Өзінің эмоционалды күйін басқамен бөлісу.
• Басқа адамдардан жақсы жақтарын іздеп, табуға ... ... ала ... ... ... ... ... тырысу.
Қазіргі заманғы психологиялық-педагогикалық әдебиеттерде ... ... ... отбасының маңызды сипаттамаларына көп көңіл
бөлуде. Негізгі стильдердің үш түрі бар: ... ... ... ... ... ... ... ата-аналармен талап
етілетін бір жақты қатал декларация ... ... ... ... негізгі
сипаттамалары – басқа адамның ісіне араласушылық, отбасы ... ... ... ... қысымдық, қаттылық, агрессия,
диктат, қаталдық және суықтық.
Отбасындағы либерализм – бұл отбасы мүшелерінің бір-біріне ... ... ... ... ... үшін ... ... өзінің
ісімен, ойымен, сезімімен өмір сүреді; көбінде либералды ... ... ... ... ... ... ... оларды
тәрбиелеуден мүлдем артқа шегінеді. Отбасы әлсіз болады. Ал ... ... ... күй ... – терең өзара қызығушылықты, әрдайым көмектесу ... ... Бұл ... ... қалыптастыратын қажеттіліктерді
қанағаттандыру шартын толығымен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... отырады, ал қатынас формасы отбасы
мүшелерінің әрбіреуінің дамуына орай өзгеріп отырады.
Өзара әрекеттесудің әрқашан ... әр ... ... ... ... ... барлық атмосферасы құрылады.
Қатынастың келесі түрлері ... ...... ... түсіну және қолдау негізінде құрылатын
өзара әрекеттестік. Мұнда отбасы мүшелерінің ... ... Ал ... ... ... қарамастан барлығының көмек
және қолдау алады. Қатынастағы атмосфера жылы, тату, жағымды эмоцияларға
толы.
Паритет – ... ... ... ... ... жақты
қанағаттандыратын өзара әрекеттесуде ортақ есеп ... ... ... ... жеке ... ... ... қатынас көбінде
құрғақ болып келеді, өзара эмоционалды ... ... ... қатынастар кез-келген жағдайдың рационалды бейнелерін іздеу
бірінші жоспарда ... – бұл ... ... ... ... ... ұмтылуы, өзінің жеке мақсаттарына басқаларына қарағанда тез жету.
Конкуренция – бұл ... ... ... жету ... жеткен мақсаттарына әсер етпейді. Мұнда басқаларын басқаруға
ұмтылу қасиеті тән. ... ... ... ... ... – қарсы күресетін жақ помпромиске келіспейтін жағдайда
отбасы мүшелерінің тез ... ... ... ... қатынастар ата-
ана мен бала арасында да болуы мүмкін.
Өзара әрекеттесу жағында әртүрлі қатынастар шақыратын және ... ... ... ... «қатынастар кедерісі» деп атайды.
Кедергінің көп түрі бар, ал ... көбі ... ... ... болып
келеді. Сондықтан оларды бөліп еөрсету ... ... ... ... ... ... практикалық жұмыскерге пайдалы
болып келеді. Яғни түсінбеушілік, ... ... ... ... ... біліммен қамтамасыз етеді. Оның негізгі
түрлері:
1. физикалық кедергі. өзара ... ... ... ... Жақын контактіде негізінен бала ата-анасына бағынады.
2. әлеуметтік кедергі. Қарым–қатынасқа түсушілер ... ... ... оған ... бір ... ... бетінде қарау керек. Бұл жағдайда өзара әоекеттесу ... ... ... ... биологиялық кедергі. Бір адамның ағза күйіне байланысты шақырылға
қажеттіліктердің актуалды ... оның ... үшін ... ... жас ... кедергісі. Ересектер мен балалардың өмірлік
реализация түрлерінің айырмашылықтары баланың әр кезеңдегі ... ... ... ... ... болады.
5. жыныстық айырмашылықтармен шартталған кедергілер. ... ... ... ... ... ... ... қыздарға талаптарының нақты бағытталмауынан.
6. кәсіби кедергілер. Отбасылық қатынастарға қандай да бір кәсіби
пайдалы іс-әрекеттер көбінесе ... ... ... ... Мінез қасиеттерімен құрылған, әлеуметтік
бағдарлармен, сендірушілікпен құрылған, ... ... ... ... қарым-қатынастардың қиындықтарын ... жеке ... ... ... ... ... ... қабылдамау, отбасылық қатынаста маңызды рөлге таласушы адамға
толығымен қарсы келу құқығы.
9. жағдайлық кедергілер. Қажеттіліктердің, ... ... ... келмеуі. Бұндай кедергі көбінесе ата-ана
баласының қызығушылықтары мен айналысатын істерін сыйламаған отбасыларында
пайда болады.
10. ... ... ... әрекеттесу жағының
эмоционалдылықтың ... ... ... байланысты
эмоцияның тез таралып кетуі.
11. эстетикалық кедергілер. Бір-бірінің қалауы мен таңдауы ... ... ... ... кедергілер. Өзара әрекеттесу кезіндегі серіктестердің
этикалық құндылықтарына дұрыс қарамауынан болады.
13. лингвистикалық кедергілер. ... ... ... ... жаттанды түрде айтылатын үлкендердің ешқандай қиындықсыз түсінуі.
14. гносеологиялық кедергілер. Тәжірибенің қатысуымен ... ... ... ... ... құрылмауымен
көрсетілген еске түсіртушілік.
15. ұлттық кедергілер (араласқан некелердегі). Ұлттық дәстүрлердегі,
әдеттердегі, ... ... ... ... ... ... серіктестердің ... ... ... ... Бір-бірінен қоғамдық
құрылымдағы және ... ... ... ... енді осы ... отбасылық қатынастардағы теориялық анықтамалар
мен теорияларды этнопсихология тұрғысынан қарастырамыз.
Біздің ... ... ... ... ... ... психологтың негізгі қарастыратын мәселесі – адамдардың ... ... ... түрлі этникалық қоғамнан ... ... бар ... ... ... өзіндік спецификасы бар. Негізінен
психологтар мен әлеуметтік педагогтар осындай ... ... олар ... ... түрде көп ақпарат беруге тырысу керек.
Сонымен қатар олар ұлтаралық қақтығыстарды шешу жолдарын табу ... ... ... ... пәні 3 жақты
қарастырылады. Біріншіден, ұлттық-психологиялық ерекшеліктердің жұбайлар
арасындағы, балалар арасындағы тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ортақ шешім қабылдаудағы, тәрбиелеу
спецификасындағы ... де әсер ... ... ... ... моральды және жағымды құндылықтарынан, мінез-құлық
формаларынан, іс-әрекеттерінен, қоршаған ортаны қабылдау мен ... ... ... факторлардың әлеуметтік-психологиялық
анализі және отбасы арасындағы мүшелердің қақтығыстық қатынастарының пайда
болуы жатады. Адамның некеге түсуіне және ... ... ... ... ... адамдардың бір-біріне қойылатын
міндеттерін анықтауын, отбасы мен балалар үшін жауапкершілікті өз ... ... ... ... ... ... ... Бұл
сипаттамалар өзінің ұлттық ерекшеліктерін білдіреді. Бұлар Кавказда
басқалай да, ал ... мен ... ... ... ... Әрбір
этникалық ортақтық өздерінің ойларын ұлттық санада сақтауға ұмтылады және
бұл ойларды өздерінің ... ... және ... ... тырысады. Бұл процесс күрделі болып келеді. Бұл ... ... ... ... ... пайда болады. Және ... ... ... ... ... ... бірінші рет танысу, оның құрылуы
мен жалпы психологиясы, ... ... ... көзқарастарының қалыптасуы,
моно және гетероэтникалық орта ... ... өмір ... ... өмір ... ары ... сүруі жайлы
индивидуалды ойлар және тағы басқалар. ... ... ... ... оның ұлттық спецификасының даму динамикасы пайда болады. Отбасылық
қатынастың қалыптасуының бірінші кезеңінде ... ... ... ... және ... ... ... болады. Бұл кезеңде
жұптар алғашында бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ... күнделікті өмірдегі шаруашылық пен бос
уақытты өткізуді ұйымдастыру шараларын да бөліседі. Егер ... әр ... ... ... онда ... ... жүреді деу қиын. Олардың
жолдарында міндетті түрде қиындықтар ... ... ... ... мен ... ... ... деген фактор да бар.
Екінші кезеңде жұбайлар қатынасының қалыптасуы баланың ... ... ... ... арасында маңызды рөлдік ... ... ... ... болады. Бірақ бұл кезеңде жұбайлардың
бір-бірін толығымен түсінуі ... емес және ... ... ... көп. Ең ... олар ... ... тәрбиелеудің
этникалық принциптері жайлы дұрыстап ойланулары керек.
Үшінші кезеңде отбасының өмірлік ... ... ... ... ... ... сипатталады. Әлеуметтік
рөлдер анықталынады. Отбасының әрбір функциясын реттейтін жауапты лидер
тағайындалады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... Ол жаңа ұлттық спецификаға ие.
Төртінші кезең ... ... ... ... ... ... ұзақтылығымен ерекшеленеді. Өсіп келе ... тек ... ... ғана ... ... қатар олардың
мінез-құлықтарын да түзейді. Бұл кезеңде жұбайлардың мәдени, интеллектуалды
деңгейлері көтеріліп, интимді қатынастары жақсара ... ... ... ... өмір іс-әрекеті аймағындағы
жұбайлардың қарым-қатынасының жақсаруымен байланысты. Жұбайлар ... ... ... Көбінде жұбайлар арасында бір-бірін түсіну, бір-
біріне көмектесу, бір-біріне сену, бір-біріне шыдау орын алады. Бұл ... да ... ... бақыланбайды және жұбайлар бір-бірінің ұлттық
салт-дәстүрлеріне толығымен бейімделеді.
Адамдық өзара қатынастар әрқашан да ... ... ... ... ... бағалауының сәйкес келуі немесе әр түрлі ... ... ... болады. Бұнда ұлттық специфика да бар.
Қазіргі кездегі әлеуметтік ... ... ... әр ... негіздер қолданылады: жұбайлардың қанағаттандырылмаған
қажеттіліктері, еңбекті адекватты түрде ... ... ... ... тең ... және тағы ... ... тамыр тұрғысынан
отбасылық қатынастардағы жұбайлардың қажеттіліктерін ... ... ... ... және өзінің «Мен» құндылықтарының қанағаттанбауы
негізінде пайда болатын қақтығыстар.
2. Біреуінің немесе екеуінің де ... ... ... пайда болатын қақтығыстар, психологиялық
ширығулар.
3. ... ... ... де ... ... ... ... зейін аудару, қалжыңдау,
түсіністік, сыйлықтар беру және тағы басқалар) негізіндегі ... ... ... ... ... ... құмарлығы, азартты
ойындар мен басқа да гипертрофирлі қажеттіліктерге деген ... ... ... ... ... ... асырауға байланысты жұбайлардың қаржыны дұрыс ұстамау
себебіне байланысты пайда болатын қақтығыстар.
6. Киім кию, тамақтану, үй ... құру ... ... ... Бір-біріне көмектесу, қолдау, үй шаруашылығын бөлісу, балаларға
қарау қажеттіліктерінен пайда болатын ... Бос ... ... ... ... ... әр ... болу салдарынан болатын қақтығыстар, ұрсысулар.
«Тұрақтылық» немесе «тұрақсыздық» категорияларында жұбайлар бір-
бірінің қажеттіліктерін қанағаттандыруда бір-біріне тәуелді ... ... ... ... ... ... бұл ... өзіндік
ұлттық бейненің күшті жағы өте жиі қатысады. Дәстүрлі сәйкес ... да ... Олар ... ... ... ... ... болып табылады. Және ұлтаралық некеге тұру мүмкін емес
этникалық топтар да бар.
Барлық отбасылық жұптар олардың қақтығыстық ... ... ... ... бір типтерге бөледі:
1) Сәтті отбасы – ұлтаралық неке мен ... ... ... ... ... ... ... олар біріккен өмір мен бір-
бірінің салт-дәстүрлеріне тез ... ... ...... ... ... отбасы мүшелері
арасындағы қажеттіліктер, қызығушылықтар, ... ... ... ... ... ... ... – қызығушылықтар мен қажеттіліктер отбасының
барлық мүшелерінің маңызды өмірлік ... ... ... ... некелік одақ болып табылады.
4) Проблемалы отбасы – некенің тұрақтылығына байланысты ерекше қиын
жағдайларда одан әрі төмендету мінездемесі тән отбасы түрі.
5) ... ...... ... ұзақ ... ... ... ерекшеленетін отбасы.
Қазіргі кезде біздің еліміздің территориясында христиан, ислам,
иудаизм, буддизм сияқты ... ... ... ... өмір ... ... ... дамуы мен құрылуын анықтайтын отбасылар
өзінің спецификалық ... ие. ... ... мен ... ... әсер етеді. Этномәдени шарттардың ... үшін ... және ... ұғымдарына тоқталу қажет.
Ұлт (этнос, халық) қазіргі ғылымда әр түрлі анықталады:
1. Ұлттардың биологиялық теориясы. Бұл теорияға ... әр ... ... түсі, туа пайда болған рефлекстері, бойы, қалаулары
және тағы басқа қасиеттері ... ... ... ... ... ... теория ұлттардың түсінік,
білім, әлемге көзқарас сияқты қасиеттердің жиынтығы ретінде қарастырады.
Бұл ... ерте ... ... ... ... ... ... ана тілі, мінез-құлық дағдылары, бағдарлары және тағы басқа.
Бұл екі теория да адамның ұлттық қасиеттері ... ... ... қазіргі заманғы отбасы мәселелеріне арналған әдебиеттерде этносты
ортақ менталитеттері, ... ... ... қалыпты
ерекшеліктері, сонымен қатар өздерінің бірліктерін қабылдауы бойынша
ерекшеленетін тұрақты адамдар тобы ... ... ... ... ... ... рухани қойма болып табылады. Бұл
қандай да бір табиғи климаттық және тарихи-мәдениеттік ... ... ... тән ... ... ... ұжымдық ойлардың жиынтығы.
Бұл термин ХХ ... ... ... ... ... ... Тек менталитет қана әлемді қабылдаудың негіздерін ... мен ... ... интерпретациаларын анықтайды. Отбасы
аймағында менталитет келесі ойларды анықтайды:
– еркек пен ... ... ... мінез-құлық нормаларын анықтайды;
– некенің мағынасы мен мазмұнын анықтайды;
– тәрбиелеу түрлерін анықтайды;
– отбасы қатынастарын әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... рөлдерді мазмұнын анықтайды;
Менталитет көбінде діннің әсер етуінен құрылады. Әр түрлі ұлттағы
адамдар өмір ережелерін әр ... ... ... ... ... ... ... өзінің отбасында ғана құру үлгісі ретінде
қабылданады. Өзбектердің 80% некелесу үшін ... ... ... ... ... Ал ... бар отбасылары ажырасуға
жіберілмейді. Ал эстондықтардың 50% баланың болуына ... ... деп ... неміс психологі және психотерапевті Н. Пезешкиан ... және ... ... ... ... Ол өзінің зерттеулерінде
Шығыс пен ... ... ... Оның ... ... ... ... оның жақын туыстары мен отбасы мүшелері таңдайды. Ал Оталық Еуропада
некелік серіктесті өз қалаулары бойынша, өзінің жеке ... ... ... таңдайды. Бұл жерде ата-ананың ... ... ... ... пен ... ... ... мінез-құлық
айырмашылықтарын анықтайды. Ол төмендегідей:
2 Кесте
|Батыс ... ... ... ер адам ... ... оған |Егер ер адам ауырып қалса, оның |
|тыныштық ... Оған аз ... ... ... бөлмесіне қояды. |
|қал-жағдайын білуге келеді. Ал көп ... адам ... ... ... ... ... ... болады. Оған туған-туыстары|
|ретінде қабылданады. |мен ... ... ... ... |
| ... ... адам үшін |
| ... ... ... бос уақыт ... ... ... ... ас ... ... әңгімелескенде |
|тұруы керек. Тамақтан ... ол ... дем ... Ал ... ... алдына отырып, сыра ішеді |негізгі мәселесі – кешке жұбайының |
|және одан ... ... ... ... ... күту ... ... |
|оқиды. | ... ... ... ... ... қалыпты саналады, әсіресе |
|және сыйламаушылық қасиеті ... ... ... кезде. Ал ... ... тек ... ... көп назар аударылмайды. |
|бір нәрсе сұраған жағдайда ғана ... ... де ... ... |
|сөйлеуге рұқсат беріледі. Мысалы, |аса көңіл бөлмейді. ... ... ... ... | ... | ... ... ... ... өзі ... ... әлеуметтік |
|қайғырады. Немесе «өзінің жеке ... ... ... оған ... ... ... шешу ... немесе |Жауапкершілік ұжымдық түрде ... оған ... |Бұл ... ... бір ... ... ... ... ... ... сенімділік пен автономия |Отбасы тәуелділігіне деген үлкен |
|дұрыс деп саналады. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... алыс оқуға |
|тым жақындық өз-өзіне сенімділіктің ... ... оған ... ... ... қабылданады. |балалары ата-аналарына тәуелді |
| ... ... ... пен жалғыздық қабілеті |Жалғыздықты іздеу және ортақ ... ... ... ... ... кету ... |
|өзі серуендеп жүргеннен немесе өзінің|жоғалуы ретінде қабылданады. Мынадай |
|ойларымен жүргеннен ешкім таң ... ... ... не ... ... ол ... жүр ме?». ... ... қатынасы ... ... ... ... ... ... қолдануға қатал |
|және бай тарихқа ие. Алкогольды |қарайды. ... ... аз ... ... ... және ... ... өзі адам репутациясының |
|ритуалдардың бір бөлігі болып ... ... ... |
|табылады. Ал ... сау ... | ... міндеттерге бас ию қиын болып | ... Ол адам ... ... бола | ... және ... ... | ... | ... ... ... ... ... адам ... ... ... ... ... бастан кешіріп отырады. |ол адам бүкіл өмір бойы қоғамның |
|Және маргинал мінеқұлқына тез барады.|сыйымды мүшесі ... ... |
| ... ... ... Пезешкианның терминдерінде орыс отбасыларын Шығыс отбасыларына
да, Батыс отбасыларына да жатқызуға болмайды. Өйткені Ресей шығыс пен ... ... яғни ... ... ... шығыс
менталитетімен де, батыс менталитетімен де сәйкес келтіреді.
Этникалық ... ... ... ... ... ... ... бейнелі фактор арқылы анықтауға болады. Бұндай қатынас типі, бір
жағынан отбасын сипаттайды; ал екінші жағынан, этноста қабылданған ... ... ... ... пен әйел арасындағы, үлкендер мен кішілер
арасыедағы, отбасы мен ... орта ... ... ... әкенің балалармен контактісін реттейтін қатал
ерекшелер бар. Бұл «қашу ережелері» деп ... ... ... ... ... және өздерінің сезімдерін жасыруды талап
етеді. Дәстүрді сақтай отырып, әкесі бөтен адамдардың алдында баласын қолға
алуға, сөйлесуге және онымен ойнауға болмайды. ... ... ... ... тар отбасылық ортада ғана көрсету керек.
Отбасының белгілі бір этникалық мәдениетке жатуы ... ... ... әсер етуі ... И. С. Кон ... ... ... деректеріне сүйене отырып, өзінің
«бала және қоғам» атты ... ... ... және еуропалық
арасындағы тәрбиелеу стилінің айырмашылықтарының бар ... ... ... ... ... және ... болып келеді, ал еуропалық
ата-аналар оған керісінше болады. ... ... ... ... ... ... жетістікке жету қажеттілігі тым жоғары көрсетілген
этникалық мәдениеттегі адамдар өздерінің ... ... ... ... ... олар ... достық қатынасты бағалайды.
Негізінен отбасы барлық дәстүрлі жүйелерде адамның өмір сүру ... ... ... ... неке ... ... ... көбінде отбасындағы жұбайылық қатынастардың ерекшеліктерін
анықтайды. Бұл ерекшеліктер христиандық және ... ... анық ... Н. ... христиандық сенімділікке үйрету отбасының екі моделін
ұсынады: «идеалды», және «қалыпты». Бірінші өзіне Әкесін, Ұлын және Анасын
қосады. Ал ... ... ... ... Иосиф Обручник және Дева
Мария кіреді. Маңызды жаит, христиандық сенімділікке үйрету әкесі ... өзі ... ... ... әке – Құдай. Христиандықта қарсылық
пен бірегейсіз қатынас әйелге бағытталады. Бір жағынан, Ветхомдық Заветке
сәйкес, әйел-еркектің күнә ... ... ... ... ... Дева ...... бейне болып табылады. Әйелдің
күнәшілдігі тек баланы дүниеге әкелу және сенімділік пен ... ... ... ... жұбайылық сенімділік сәттілік пен
махабаттың негізінде құрылады деп есептеледі. Ал мұсылмандық отбасыларында
көп әйел алушылық заңдастырылған. ... ... ... басқа жағынан
қабылданады.
Отбасының мұсылмандық моделінде – Исламның негізін қалаушы арабтың
дәстүрлі, мемлекеттік және саяси қайраткері ... Ол ... ... өз күшін салған. Әйел алу саны төрттен ... ... ... ... ... бірдей асырауға міндетті. Әйелдері ... ... ... ... ... ... отбасы адам қоғамындағыбастапқы ... ... ... саналады. Отбасы әйел мен еркек арасындағы некелік
байланыстың құрылуынан пайда болады. ... неке ... ... бас ию ... ... ... Некені мойындауда жас жұбайлардың
алдында екі куәгерлер қатысады. Бұл процедура ... және ... ... ... билік етуші еркек болып табылады. Ер адам үй
шаруасының дұрыс жүруін қадағалаушы, ал әйел ... ... оған ... болып табылады. Егер отбасылық өмір дұрыс құрылмаса, күйеуі әйеліне
ажырасуға рұқсат беруі қажет, ал әйелі өзін ... ... ... Сонымен
қатар исламдық сот некені бұзуға құқылы.
Сатып алушылық дәстүрі тек исламмен ғана байланысты емес, бұл түрік
халықтарының некеге тұру ... ... ... ... мал, ... ... ... заттары және тағы басқалар кіреді. ХХ ғасырдың
Орталық Азияда, ... ... ... ... ... қыз жақ ата-
аналардың сыйлық дайындауы жайлы айта бастады.
Қазіргі заманғы шығыс ... ... ... әкесінің, күйеуінің
немесе ұлының экономикалық ... ... Әйел ... ... ... яғни үй ... жүргізу, балалары
дүниеге келу мен оларды тәрбиелеу, қарт адамдарға ... және тағы ... ... ... ... саны ... болады.
Көптеген халақтарда отбасылық аймақта тұрақты адаттар болған. Адат
дегеніміз – патриархалды-туыстық ... ... ... Бұл қатарға, мысалы, башқұрт отбасыларын жатқызуға болады.
Башқұрттарда отбасылық-некелік қатынас экзогамиямен сипатталады. Оларда ... ... ... топтармен некелеуге қатал түрде ...... ... ... ... ер ... ... Кавказдың патриархалдық қоғамдарында ер адамдарға
барлық белсенді рөлдер берілген. Әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... көп әйел алушылық
заң және қоғам жағынан қолдаушылыққа ие.
Ұлттық мәдениетті білу ... ... ... береді. Н. Н. Посысоев 1997-1998 ... ... ... ... ... ... кезде, шешен мен ингуш отбасыларының
этникалық нормаларын көрсетеді. Оларда отбасында ажырасу мүлдем болмайды.
Ал ресей отбасыларында ажырасудың ... ... әйел ... ... жүзі халықтары тәрізді, қазақтың да өзіне тән отбасы тарихы
бар. Адам баласы басынан өткізген сан ... ... ... болмасын, әр қилы отбасы түрлерімен тығыз
байланысты болған. Топтық неке – жұбайлық ... тән ... ... ... варварлық, ал моногамиялық отбасы цивилизация дәуірінде болған. Отбасы
тарихындағы мұндай неке формаларын қазақ халқының арғы тектері де ... Ал ... ... ... ... тән отбасы түрі негізінен әке-
шеше және үйленбеген балалардан тұратын дара (шағын) ... ... ... бар ... қарағанда, сол дара отбасында үлкен патриархал отбасы
қауымының көптеген сипаттары ... ... ... ... ... Азия және ... жерінде мекендейтін жергілікті халықтар арасында
қашан пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, С. П. Толстов көне Хорезмге
отырықшы елдер арасында біздің заманымыздың ... ... ... ... ... біздің заманымыздың алғашқы мыңжылдығының
ортасында оның әбден нығайып жеңгендігін дәлелдейді.
Үлкен ... ... ... ... сақталуына Орта Азия
табиғи жағдайы да ... ... ... ... байланысты шамалы болған
биік таулар алқабы мен құлазығын шөлді даланы мекендеген топтарда ХХ
ғасырдың ... ... ... патриархалды отбасы басым болған.
Орта Азия мен Қазақстан ... ... бірі ... ... ... халықтар арасындағы үлкен патриархалды отбасының
тағдыры отырықша өзбектер мен тәжіктерге қарағанда ерекше. Бұл ... ... ... С. М. ... ... ... жазып, оны негізінен
дұрыс шешті. С. М. ... ... ... ... ... ... Орта Азия және ... патриархалды отбасылық Х-ХІ
ғасырлдарда аяқталып , одан ... ... ... ... ... ... мұндай келелі өзгеріс, ең алдымен қоғамда ... ... ... ... ... яғни ... ... біртіндеп арта ... ... ... ... ... ... ... сысипатына өзгерістерр
еніпң, орнына дара, шағын отбасы келіп шықты.
XV-XVIII ғасырларда бүкіл қазақ жұртшылығына шағын дара ... ... айта ... ... дені ... ... дәлелдейді С.Е.Толыбеков. бұл пікірдің дұрыстығын соңғы он
шақты жыл ішінде Қарағанды, Семей, Павлодар, ... ... ... және ... ... ... ... де дәлелдей түседі.
Жалпы қазақ халқы, оның ішінде көпті білетін қария ... ... ... ... туралы ешбір тарихи шежіре
білмейді. Мұның өзі қазақ жұртшылығында ... ... ... дәлелдейді. Қазақ өлкесінде үлкен патриархалды ... ... ... ... ... ... Ең ... қазақ
қауымындағы топтық жіктелудің күннен күнге күшейіп, патриархалдық тәртіптің
әлсірей түсуі әсер етті. Әсіресе ежелден бері ... және ... ... мал ... күн көру үлкен патриархалды отбасын сол
қалпында ... ... ... ... ... ... ... әйелді
қалыңмал беріп, айттырып алу мен ұзатылған қызға міндетті түрде жасау
беруге байланысты туысқандар арсында мал және ... ... ... ... патриархалды отбасының сақталуына қарама-қайшы келді. Қазақ
елінде ежелден қалыптасқан экзогамиялық тәртіпті сақтай отырып неке ... ... ... ... ... нышанының мүлдем болмауы да ... ... ... ... ... әке ... «қара шаңырақ», «үлкен үй» атанады. әкесі өліп,
кенже баласына не ... ... ... да, ... шаңырақ» сол
қалпында сақталып, әкесінен тараған барлық ұрпақ үшін ... ... ... ... Қара ... қадірлеу ата-баба аруағын қадірлеуімен
байланысты нанымның бір түрі болумен қатар, ... ... ... ... ... ... шағын отбасының арасындағы патриархалдық
қатынастардың сілемін сақтай түсу нышанын байқауға болады.
Көп балалы ата-аналар ержеткен балаларын ... ... енші ... ... ... ... Әдетте кенже бала ержетіп
үйленгенше, тіпті шаруашылыққа ... ... ... өзі ... ... ... бойынша кенже інісі үйленіп, шаруашылықты өз қолына алғанша
қартайған әке-шешенің шаруасына үлкен бала мен ... ... ... ... ... басшылығымен бір отбасы болып үш ұрпақ – әке-шеше,
үйленген бала ... және ... ... ... ... болсын енші беріп, бөлек шығарарда ... мал ... ... той жасайды. Қария адамдар жаңа отауға береке-
бірлік, мал мен бастың көп болуын тілеп батасын ... ... жаңа ... ... өз әлінше мал мен мүлік қосады, оны
халық ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша ұлға енші беру ... ... ата ... үлес алу ... ... да сыбағасы болып табылады.
Халық тілінде оны «төркіндеу» деп атайды. Сондықтан ... ... ... ... мен қыздарының енші-сыбағасын, қалыңмал жасауға
шығатын шығынды жан-жақты есептеп, ... ... ... ... ... ... ... қазақ отбасының дені екі
ұрпақтан, яғни әке-шеше және үйленбеген балалардан тұрады. Үйленген кенже
баласын ... ... ... тұратын отбасылар да бар. Қазіргі заманның
бір ерекшелігі – әке-шешелері кейде ... ... ... ... үйленген
үлкен ұлдарының бірімен немесе оның балаларымен бірге тұратындығы. Мұндай
жағдай көбінесе кіші ұлының мамандығына байланысты басқа ... ... және ... ... ... қоныс аударғысы келмейтініне
байланысты болады. Үйленген үлкен балаларын бөліп шығару кейінгі балалардың
үйленуіне байланысты. Сондықтан бір ... ... ... ... ... және жас немерелерімен, үйленген ұлы әйелімен бірге
тұрады.
Жалғыз баласымен бірге тұратын ата-аналардың өздері қазіргі ... үй ... ... Бұл ... ... ... үш ... бірге
болғандықтан, жан саны да артық болады.
Үйленген бір баласынан бөлінген отбасылар өте жиі кездеседі. Мұндай
отбасы мүшелерінің ара-қатынасы әр ... ... ... ... күн көрісінің негізгі көзі қоғамдық еңбегі үшін алатын ... ... ... та ... байланысты. Отбасы қорын жасауда
кімнің үлесі басым болса, сол адам отбасының ортақ қорына ... ... ... әлі де ... үй шаруасын істеуге байланысты екі дәстүр
сақталып келеді. Үй шаруасына әсіресе әйелдер ... ... ... неше рет ... су ... от ... тағам дайындау, ыдыс ... үй ... ... салып, кір жуу, мал сауып, оның сүтін отбасы
керегіне ... ... ... ... киім ... киіз ... ... сыру,
жүн иіріп, алаша, кілем тоқу, әр түрлі төсек жабдықтарын тігу, кесте ... ... ... және тағы басқа көптеген үй шаруасы әйелдер үлесіне
тиеді. Бұл ... ... ... ... ... ене, келін, және ересек
қыздар қосылады. Қазіргі заманда ауылдық жерде салынып жатқан ... мен қала үй ... ... ... ... ... үй
шаруасындағы әйел еңбегін жеңілдетуде әсерін тигізіп отыр.
Осы күні үй шаруасына еркектер де араласады. ... ... ... ... ... үйді жинау, малдың қысқы жем-шөбін дайындау, отын
түсіру, диірменге ұн тартқызу, ... ... және тағы ... ... жаңа ... ... отбасындағы қарым-қатынастардың қалыптасуы,
ең алдымен, келіннің күй-жайының жақсаруымен, оның қайын ... ... жаңа ... ... ... өзгереді. Жаңа отбасын құрушы
қазіргі жастардың ішінде он жылдық, қала ... жеті ... ... ... Орта және ... ... ... алғандары өте
көп. Мұндай жағдай жас жұбайлардың ... ... ... қасиеттерін молайтып, жаңа өмірдің кілтін өз
қолына ұстай білуіне мүмкіндік береді.
Қазіргі жағдайда келін мен ... ... ... ... ... жағдайда қалыптасқан. Бұрынғыдай қайын ата, қайын ағаларынан
жасырыну сияқты жағдайлар ... ... ... ... ... аса ... тұрады. Дұрыс ұлт
саясатының нәтижесінде ұлттар арсындағы тұрақты ... ... ... ... ... ... құру қазіргі таңда
дәстүрге айналып отыр. Өйткені осы күні жастар арасында неке құру ... ... ... халқының қай дінде екендігі бұрынғыдай бөгет ... ... ... ең ... ең қажетті және шешуші жағдай –
жастардың бірін-бірі ұнатып, араларында шынайы махаббат ... ... 20-30 жыл ... ... ... ... ... арасында
қыз бен жігіт неке сақинасымен алмасып, оны оң қолына салып жүру дәстүрге
айналған. Бұл ... ... ... ... тараған. Неке сақинасы аса берік
және өмірдегі ең жақын ... ... ... ... ... көңіліне медеу боларлық із қалдырады. Соңғы жылдарда жастар
азаматтық некеге тіркелу ісін арнайы неке құру ... ... ... отбасыларында көптеген көне әдет-ғұрыптар осы күнге
дейін сақталып келеді. Оның бірі – рулық ... ... ... неке ... ... ... жеті атаға толмай қыз алыспайды. Қазақ
арасында осы күнге дейін экзогамиялық тәртіптің ... ... ... ... ... бір-бірінен қыз алысатын рулар ұрпақтарының бірге
тұруы. Қазіргі кезде басқа тайпа ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... ... халықтың материалдық және рухани
мәдениетінде жарты ғасыр ішінде болған ... ... өз ... ... келгенде әр ұлттың өзіне тән ... бар. ... ... қазақ отбасыларының психологиялық
ерекшеліктерін жалпы алғанда олардың есте сақтаулары ... ... ... ... істі тез ... ... жете ... жаңалыққа құмар,
кәсіби әрекетке белсенді, тілдерді ... ... ... ... ... ... қонақжай, қарым-қатынасқа тез түседі,
сөзге берік, батыл болып келеді. Ал ... жағы – ... ... бөлінуі.
2
2.1 Некелікпен қанағаттануға арналған сұрақнамалық тест
Некелікпен қанағаттануға ... ... ... негізін
құрушылар-В.В. Столин, ТЛ. Романова, Г.П ... Бұл тест ... ... ... ... ... ... топтың некелікпен қанағаттануындағы согласования-
рассогласования деңгейін анықтауға арналған. ... 24 ... ... бір ... ... ... ... тұжырымға жауаптың 3 нұсқасы
сәйкес келеді:
а) дұрыс.
б) айту ... ... ... ... ... «Әрбір тұжырымды дұрыстап оқып, үш
нұсқаумен берілген жауаптардың біреуін ғана таңдаңыз. «Айту қиын», ... ... және тағы ... ... ... қашуға тырысыңыз».
Мұнда әрбір жауаптың кілті берілген: 1в, 2в, 3а, 4в, 5в, 6в, 7а, 8а,
9в, 10в, 11в, 12а, 13в, 14в, 15а, 16в, 17а, 18в, 19в, 20в, 21в, 22а, ... ... егер ... таңдалған жауап нұсқасы (а,б немесе
в) кілтке сәйкес болса, онда 2 ұпай беріледі; егер промежуточный (б) – ... ... ал ... ... ... келмеген жауапқа – 0 ... Ары ... ... ... қосындысы есептеледі. Тесті ұпайдың
диапазондық мүмкіндігі – 0-ден 48 ұпайға дейін. Егер ұпай ... ... ... ... ... ... мен ... некенің орташа арасындағы айырмашылықтар
мағынасы 0,01 деңгей бойынша ... ... ... ... ... берілген сенімді интервалдар орташа ұпайлар қосындысы
үшін мынаған тең: ... үшін ... ... ... ... Фишер критерийі бойынша 0,05 маңыздылық деңгейімен 2 ... тең деп ... ... ... ... ... ... практикада қолдану үшін орташаның және ... ... ... ... ... ... мағыналарын алу ыңғайлы
болып келеді. Мысалы, X(H)=32, ал X(P)=22 деп есептелік. Сонда ... ... 8-ге тең ... Алынған распределенияның қалыптылығын
есепке ала отырып, экспресс-диагностикасын жүргізу үшін ... ... ... бойынша ыңғайлы кесте құруға болады. Тесттің ... ... осі 7 ... бөлінеді:
0-16 ұпай – абсолютно сәтсіз
17-22 ұпай – сәтсіз
23-26 ұпай – скорее сәтсіз
27-28 ұпай – ... ... ұпай – ... ... ұпай – ... ұпай – ... сәтті.
2. Отбасы аралық қатынастарды зерттеуге арналған әдістеме.
PARI әдістемесі
Практикалық психологтың маңызды жұмыстарының бірі – отбасымен жұмыс
жасау болып ... ... ... отбасымен және
балалармен). Бұл жұмыстың негізгі кілті – толық және объективті ... ... ... ... ... арналған әдістемелер
жинағына байланысты ақпараттар көп ... ал ата – ана мен ... ... ... өте аз. Бұл ... ... 2 әдістемелермен танысуды ұсынамыз: бірінші – баланың отбасы
жағдайына көзқарасы және ...... ... ... ... ... ... PARI әдістемесі (parental attitude research instrument)
ата-аналардың әр түрлі ... ... ... қатынасын зерттеуге арналған.
(отбасылық рөлдерге). Бұл әдістеменің авторлары – ... ... ... және Р.К. ... Бұл ... Польшада (Рембовски) және
Чехославакияда ... ... ... ... ... ... келеді. Әдістемеде ата – ... ... және ... ... жан – ... ... 23 қасиет аспектілері бөлініп көрсетілген.
Олардың ішінде 8 қасиет отбасы рөліне қатынасын сипаттайды және 15 ... – ана мен бала ... ... Бұл 15 ... келесі 3 топқа
бөлінеді: 1 – оптималды эмоционалды ... 2 – ... ... ... ... 3 – ... деген артық концентрация.
Отбасылық өмірге деген қатынасы: 8 ... ... ... ... ... қағазында 3,5,7,11,13,17,19,23:
- әйел қызығушылықтарының отбасы аймағында ... ... ... ... ана ... өзін ... ... түйсіну (5)
- отбасылық қақтығыстар (7)
- ата – аналардың тым беделдігі ... үй іші ... ... ... қанағаттанбаушылық (13)
- күйеуінің «қатыспаушылығы», оның ... ... ... ана ... басым болуы (19)
- ананың өз беттілігінің болмауы және тәуелділігі (23)
Ата-аналардың балаға деген қатынасы:
1. Оптималды эмоцианалды контакт. (4 ... ... ... ... ... 1,14,15,21).
- сөздік шығулардың,вербализацилардың алынуы.(1)
- партнерлық қатынастар(14)
- баланың белсенділігінің дамуы(15)
- ата-ана мен бала арасындағы тең қатынас(21).
2. Балаға деген артық эмоцианалды ... (3 ... ... ... ... номерлері 8,9,16):
-тітіркенушілік, ашушаңдық (8).
- суықтық, артық қаталдық (9).
- баламен контактіден шығу (16).
3. ... ... ... ... (8 ... сипатталады,
олардың сұрақнама қағазында берілген номерлері 2,4,6,10,12,18,20,22):
- шектен тыс қамқорлық, тәуелділік қатынасын орнату (2)
- қарсы шығуды басу, еріктікті ... ... ... ... ... ... ... (6)
- отбасы ішілік әсер етудің жақтығы (10)
- агросивтіліктің төмендеуі (12).
- сексуалдылықтың төмендеуі ... бала ... ... тыс ... (20)
- баланың дамуын жылдамдатуға ұмтылу (22).
Әрбір қасиет 5 ... ... ... Оның ... ... мазмұнын салмақты көзқараста өлшейді. Барлық әдістеме ... ... ... ... бір ... орналасқан. Ал
жауап беруші бұған белсенді немесе жиі ... ... ... ... жауаптарды есептеу сызбасындағы ұпайлар әдістемесінің «кілтінде»
көрсетілген. Сондық мазмұнның қосындысы 20 қасиеттің ... ... ... ... ... сәйкес 8,7,6,5- төмен
көрсеткіш. Сұрақтар мен жауап парақтары ұсынылады. Бірінші кезекте жоғары
және ... ... ... алу ... ... ... ... балаларын тәрбиелеу жайлы не ... ... ... ... ... ... Бұл жерде дұрыс
және дұрыс емес ... ... жоқ. ... ... адам ... ... ... жауап беруге құқылы. Нақтылы және дұрыс жауап беруге
тырысыңыз. Кейбір сұрақтар бірдей ... ... ... ... ол олай
емес. Сұрақтар бір-біріне ұқсас, бірақ бірдей емес. Оның ... ... ... ... тым ... ... ... табу үшін жасалған. Сұрақнаманы толтыруға шамамен 20 минут
керек етіледі. жауапты ұзақ ойланбай, тез жауап ... ... ... ... беру ... етіледі. әрбір көзқарастардың ... ... ... ... ... көзқарасыңызға сәйкес келетін сөйлемді
таңдау қажет:
А – егер берілген ... ... ... – егер ... ... келіспеуден қарағанда келіссеңіз
б – егер берілген көзқараспен келісуден қарағанда келіспейді
Б – егер ... ... ... ... ... ... ... жасыңызды, жынысыңызды, біліміңізді,
мамандығыңызды, балалардың саны мен жас мөлшерін жазып ... ... ... ... ... үшін ата – ананың отбасылық рөлге қатынасын
шығаруға бағытталған шкалалар блогы көбірек қызығушылық әкеледі. ... ... ... спецификасы, отбасылық өмірді ұйымдастыру
ерекшеліктерін бағалауға мүмкіндік ... ... ... ... бөліп көрсетуге болады:
- күнделікті шаруашылық, отбасылық ... ... ... бұл шкалалар 3,13,19,23);
- моральды, эмоционалды қалаушылықпен, бос ... ... ... ... ... тудырумен
байланысты ерлі – ... ... ... бұл шкала 17).
- балалар тәрбиесін қамтамасыз ететін қатынастар, яғни
«педагогикалық» қатынас (әдістемеде бұл ... ... ... ... отырып, отбасының «алдын ала суретін»
құрастыруға болады. 7-ші шкала өте ... ... ... ... ... ... қақтығыстарды көрсетуі мүмкін,
сонымен қатар отбасылық қақтығыстың өндірісвтік ... ... ... ... ... өндірістік ұжымдардағы отбасылық
қақтығыстарды шешу мен ... ... ... 3-ші ... ... ... ... проблемалардың өндірісте болуын
көрсетеді, ал «іске» деген қызығушылықтар 13-ші ... ... ... ... ... ... көрсеткен адамдар үшін отбасына
тәуелділік, шаруашылық функцияларды бөлісудегі ... ... ... нашар интеграциялануын бағалау 17,19,23 шкалалар бойынша
берілген. Отбасылық рөлін анализ жасау ... ... ... спецификасын жақсы түсінуге және сол адамға психологиялық көмек
көрсетуге көмектеседі. Ата – ана мен бала ... ... ... ... ... ... Негізгі қорытындыны дәл қазір жасау үшін ата
– ана мен бала контактілерін олардың ... ... ... Бұл үшін ... 3 ... ... орташа есебін салыстырады:
яғни, оптималды контакт, ... ... және ... А – 4 ... а – 3 ... б – 2 ... Б – 1 ... вербализация
2) шектен тыс қамқорлық
3) отбасыға тәуелділігі
4) еріктіліктің төмендеуі
5) өзін тәуекел етуде түйсіну
6) ренжітіп алуға қорқу
7) ... ... ... ... тыс ... отбасы ішілік әсер етудің жоқтығы
11) ата-аналардың тым беделдігі
12) агрессивтіліктің төмендеуі
13) үй иесі рөліне қанағаттанбаушылық
14) ... ... бала ... ... қақтығыстан бас тарту
17) күйеуінің араласпауы
18) сексуалдылықтың төмендеуі
19) ... ... ... бала ... ... тыс ... ... қатынастар
22) бала белсенділігін тез дамытуға ұмтылу
23) ананың өз ... ... ... ... нәтижелерін статистикалық талдау
Енді осы жүргізілген әдістемелердің нәтижелерін толығымен талдауға
кірісейік. Ең ... ... ... ... ... қанағаттану-
қанағаттанбау деңгейін анықтауға арналған әдістемесі жүргізілді. Осы
әдістеме нәтижелері ... ... ... ... ... 2.2.1 Әдістеме бойынша эксперименттік топ пен бақылаушы
тобының орташа арифметикалық шама ... ... ... ... |
| | |топ ... ... ... ... |34 |27 |
| ... | | ... |P ... ... |28 |19 |
| |A ... ... | | |
| |R | | | |
| |I | | | |
| | ... ... |45 |30 |
| | ... ... | | ... · ... көріп тұрғандай 1-ші әдістеме,яғни некеге қанағаттану
әдістемесі бойынша эксперименттік ... ... ... ... бұл топ ... ... сәтті отбасылар қатарына жатады. Ал
салыстырмалы түрде бақылау тобының ... ... ... алатын
болсақ, ол Х ар =27 болды. Яғни бұл топ сәттіге қарағанда сәтсіз отбасылар.
Бұлай ... ... ... ... ... ... ... олардың отбасы құрып, отбасының
сәтті болуына талпыныстары ... ... ... осы ... ... болуына әкеледі.
Ал бақылаушы топтың көрсеткіштерінің төмен болу себебі, орыс салтына
тән психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... Өйткені әрбір отбасы мүшесі өздерінің жеке бас
қамдарын ойлайды және ... ... ... қиын ... ... ... ... сақтап қалуға көп мән бермей, тек өздерін ғана
қанағаттандыратындай шешім қабылдайды.
Енді 2-ші әдістеме, яғни PARI ... ... ... ... ... ... топтың орташа арифметикалық шамасы Х ар
=28. Яғни кілтке ... ... ... ... қатынас жоғары. Ал
салыстырмалы түрде бақылаушы тобының орташа арифметикалық шамасы Х ар ... бұл ... ... ... ... ... төмен.
Бұлай шыққан себебі, қазақ отбасының әрбір мүшесі отбасында өздеріне
берілген функцияларды тең дәрежеде бөлісіп алады. Сондықтан отбасы мүшелері
өздерінің ... ... ... сол ... іске ... тырысады.
Сонымен қатар қазақ ұлтының салт-дәстүріне байланысты ... ... ... ... ... ұстанады.
Ал бақылау тобының нәтижелерінің себебі, эксперименттік ... ... ... олар ... ... ... жеткілікті
түрде түсінбейді.Соның салдарынан оларда өз функцияларын дұрыс орындамау
жиі кездеседі.
Енді 2-ші ... ... ... ... ... ... ... орташа арифметикалық шамасы Х ар =45. Бұл топтағы ата-
ананың балаға деген қатынасы ... Ал ... ... ... ... ... шамасы Х ар =30. Яғни бұл топтағы ... ... ... ... ... ... ... балаға көбінде қатал қарайды және
қатал түрде тәрбиелейді. Ал бақылау тобында барлығы керісінше.
Келесі ... ... топ пен ... ... некеге
қанағаттану-қанағаттанбауын анықтау мақсатында ... ... ... пайыздық үлесін сипаттайық:
Эксперименттік топ: Бақаланушы топ:
Енді осы әдістемелердің байланысын анықтау үшін сызықтық корреляция
коэффициенті ... мына ... ... ...... Χ= xі ...... алынған мән кестелік 1%-қ , 5%-қ
мәнмен тексеріледі .
Кесте 2.2.2. Эксперименттік топ бойынша корреляция коэффициенттері.
|№ ... ... |PARI |
| | ... | |
| | ... | |
| | | ... ... |
| | | ... |балаға |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... қанағаттану әдістемесі| |1 |0,7 ... |P ... ... | | | |
| |A ... ... | | | |
| |R | | | | |
| |I | | | | |
| | ... ... | | | |
| | ... ... | | | ... ... мән болса, онда корреляция статистикалық
мәнді. Ал егер болса, онда корреляция мәнді емес.
Сонда,1-ші ... 2-ші ... ... ... ... ... ρ ... , яғникестелік мән тең . ... ... мән ... мәннен жоғары болғандықтан
әдістемелер арасындағы корреляция маңызды.
Ал,1-ші әдістеме мен 2-ші ... ... ... ... ... ρ = 0,7шықты.Яғни эмпирикалық мән кестелік мәннен
жоғары ... ... ... ... ... топ ... корреляция коэффициенттері
|№|Әдістемелер |Некеге қанағаттану |PARI |
| | ... | |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... қатынасы |
|1|Некеге | |0,6 |0,9 ... | | | |
| ... | | | ... ... | | | ... ... | | | |
| |R ... | | | |
| |I ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | ... ... ... ... ... айырмашылықты
анықтау үшін Стьюдент критерийін қолданамыз. Ол мына формула бойынша
анықталады:
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі таңда психологияда ғылымында отбасы ... ... ... мен ... ... ... жасалған еңбектер аз емес.
Бірақ та ... ... ... қатысты отбасылардың психологиялық
ерекшеліктерін зерттеу әлі де жеткіліксіз болып ... ... ... осы ... зерттеу тақырыбы ретінде алдық.
Қазір де отбасы мәселелерімен айналысқан ғалымдар аз емес ... Н.Н. ... В.Н. ... Э.Г. ... И.Ю. ... ... сынды психолог ғалымдар осы мәселесін зерттеп, әрқайсысы өз
теорияларына сүйенген. Сонымен ... ... осы ... ... ... де ... Соның ішінде Н.Пезишкиан осы
этникалық ерекшеліктеріне байланысты Батыс пен Шығыс елдерінің отбасыларын
зерттей ... ... ... салыстырған. Сондықтан қазақ
отбасыларының ... ... ... Шығыс халықтарына сәйкес
келеді.
Мұндағы зерттеу мақсатымыз ... ... ... ... ... осыған байланысты төмендегі әдістерді
қолдандық:
1) некеге қанағаттану-қанағаттанбауын ... ... ... ... рөл мен ... ... ... анықтауға арналған PARI
әдістемесі.
Зерттеу жұмысы С.Аманжолов атындағы ... ... ... саны – 30. Ал ... ... ... ... үшін біз оны оры ... ... Қазақты
эксперименттік топ деп, ал орыс ұлтын бақылау тобы ретінде ... ... да – 30 ... ... ... ... арқылы білуге болады.
Сондықтан жүргізілген әдістемелер қарым-қатынасқа байланысты алынды.
Зерттеу ... ... ... біз ... ... келдік. Бірінші
әдістеме отбасының сәтті және сәтсіздігіне байланысты. Эксперименттік
топтың ... ... ... ... Ал ... тобы сәттіге
қарағанда сәтсіз нәтиже берді. Яғни, осыдан қазақ ... ... ... олардың қарым-қатынастары жоғары. Ал орыс ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
ерекшеліктері төмен. Яғни бұл нәтижелер әр ұлттың өзіндік ерекшеліктерімен
анықталады. Өйткені қазақ отбасыларының ұлттық мінез-құлықтары мен ... ... олар ... ... ... ... Ал орыс ұлты ... некеге түскенде әрбіреуі тек өз қамдарын ғана
ойлайды, өз ... ... ... ... әр ұлттың салт-
санасына, әдеп-ғұрпына, адамгершіліктеріне, ақыл-ойларына, эстетикалық,
еңбек және тағы басқа тәрбие түрлеріне қатысты нормалар мен ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелерде отбасылық рөл мен ата-
ананың балаға қатынасы зерттелді. Сондағы ... ... ... және ата-ананың балаға деген қатынасы жоғары ... ... Ал ... осы екі ... ... көрсеткен көрсеткіштері орташа. Яғни осы
екі топты салыстырғанда қазақ отбасыларының көрсеткен көрсеткіштері жоғары.
Ал орыс ұлтының да ... ... ... деп айтуға болмайды, бірақ
қазақ отбасыларымен салыстырғанда олардың ... ... ... ... ... кеткендей, әрбір ... ... ... ... салт-дәстүр мен әдеп-ғұрыптарына
байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... зерттеуімізден алынған нәтижелерді болашақта кез-
келген психолог-практиктің отбасылық қарым-қатынас стилін анықтау аймағында
қолдана алады деген сенімдеміз.
Әдебиеттер тізімі
1. Основы ... ... и ... ... ... Под ред.
Н.Н. Посысоева. – М.: ВЛАДОС-ПРЕСС, 2004. – 328 с.
2. Целуйко В.М. ... ... ... / В.М. ... – М., ... ... И.Ю. ... Психология и педагогика семьи: Практикум /
И.Ю.Шилов . – Спб., Петрополис, 2000-416с.
4. Эйдемиллер Э.Г. ... и ... ... / Э.Г. ... – Спб., ... 1999-656с.
5. Бэндлер Р. Семейная терапия / Р.Бэндлер, Д.Гриндер, В.Сатир. – ... ... ... ... ... /Сост. З.Г.Эйдемиллер, В.Юстицкис. – Спб., Питер,
2000-512с.
7. Николс М. Теоретический контекст семейной психотерапии / ... ... ... ... А., ... В. ... семьи / А антонов, В.Медков. – М.,
Прогресс, 2001-365с.
9. Ковалев С.В. Психология современной семьи / ... – М., ... ... В. ... ... / ... – Сбп., ... 2001-355с.
11. Развожусь... но жизнь ... ... для ... ... в семейной жизни. – Ростов н/Д: Феникс, 1995-576с
12. Целуйко В.М. Психология неблагополучной ... / ...... 2003-322с.
13. Цельмер З. Искусство быть в месте: Психология ... ... ... – М: ... «Шанс», 1994-220с.
14. Навайтис Г. Семья в психологической консультации / Г.Навайтис, – М:
ВОРОНЕЖ; МОДЭК, 1999-224с.
15. ... А.Б. Кто в ... ... / А.Б. ... – М: ... ... ... психотерапия / Под ред. Ч.Шефера, Л.Кэри. – ... ... ... М.П. ... ... стабилизации супружеских
отношений в ... ... ... / ... ... ... Кратохвил С. ... ... ... /
С.Кратохвил. – М: Медицина, 1991-336с.
19. ... Г. Муж, жена и ... ... – М: ... ... Бернс Р.С. Кинетический рисунок семьи / Р.С.Бернс, С.Х.Кауфман. –М:
Смысл, 2003-146с.
21. Карнеги Д.Н. Как быть ... в ... / ...... ... Маслоу А. Мотивация и личность / А.Маслоу. – Срб., 1999-308с.
23. Панкова Л.М. У порога семейной жизни / ... – М., ... ... И.В. ... ... ... / ... – М., 1991-
297с.
25. ... В.С. ... ... ... / В.С.Агеев. – М., 1990-285с.
26. Бодалеева А.А., ... Г.А. ... и ... ... / ... ... – М., ... Гозман Л.Я. Психология эмоциональных отношений / Л.Я.Гозман. – М: МГУ,
1987-365с.
28. Основы социально-психологической теории / Под общей ред. ... ... – М., ... ... Н. Позитивная семейная психотерапия / Н.Пезешкиан. – М.,
1993-405с.
30. Шилин Н. ... как ... ... / ... – М: Прогресс, 1999-
225с.
31. Семья глазами психолога: Сборник методик. – М: Воронеж: НПЛ ... ... Е. ... энциклопедия семейного воспитания: в 2-х томах
/ Е.Рылеева. – М.: АКАЛИС, 1996-32с.
33. Солодников В.В. ... ... и ... / В.В. ... – М.: ... Лебедева Н.М. Введение в этническую и кросскультурную психологию / Н.М
Лебедева. – М.: ... ... ... В. С. ... и ... / В.С. ... ... – Ростов н/Д.: Феникс, 2000-448с.
36. Хорчев В. ... ... / В. ... – М.: ... ... М. С. ... ... проблемы теории, методологии и
методики / М. С. Моцковский. – М, ... ... және ...... ... ... 1995-137б.
39. Менухин С. Техники семейной терапии / С. Менухин, Ч. Фишман. – М, 1998-
226с.
40. Сысенко В. А. ... ... / В. А. ...... ... Г. ... развития / Г. Крайг. – СПб.: 2001-365с.
42. Вестник. Серия. «Социологические и политические науки». – ... ...... ... Н. ... / Н. Смелзер. – М.:1994-465с.
44. Стефаненко Т.Г. Этнопсихология: учеб. для ... / Т.Г. ... ... ... ... Над этническая идентичность или казахи и русские в
Казахстане / А. ...... ... К Б. Типовая программа курса «Этническая психология»: для
студ. вузов РК / К.Б. ... О. ... ... ... , ... ... ... этнической толерантности /Л.М.Лебедева,
В.Ю.Хотинец, А.А.Выскочил, Ю.А.Гаюрова. – Екатеренбург: ... ... ... ... Қ. Жантану негіздері /Қ.Жарықбаев. – Алматы, 2002-415с.
49. Жумагалиева Б.К. ... ... ... ... ... мира личности с ... ... ... /
Б.К.Жумагалиева. – М: Б.и., ... ... А.А. ... тесты / А.А.Карелина. – М: ВЛАДОС, 2-
том, 2003-312с.
ҚОСЫМША А
Некеге қанағаттануға байланысты сұрақтама-тесті.
1. Отбасы өміріндегідей адам ... ... ... олар ... ... өзара түсіністікті жоғалтады:
А) дұрыс
Б) сенімді емеспін
В) дұрыс емес
2. Сіздің ... ... ... ... ... пен ... жауап беруге қиналамын
В) қуаныш пен қанағаттанушылық
3. Туыстар мен достар сіздің некеңізді бағалайды:
А) бақытты
Б) орташа
В) бақытсыз
4. Егер сіздің қолыңыздан ... ... сіз ... ... ... көп ... ... едіңіз
Б) жауап беруге қиналамын
В) ештеңені өзгертпейтін едіңіз
5. Қазіргі кездегі неке мәселелерінің бірі, – ... ... ... аударылады:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
6. Сіз өзіңіздің отбасылық өміріңізді сіздің достарыңызбен және
таныстарыңызбен ... сіз ... ... ... айту ... ... ... бақытты
7. Отбасынсыз, жақын адамсыз өмір – толығымен еркіндік үшін қымбат баға:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
8. Сіздің ... ... ... ... ... толымсыз болар еді:
А) иә
Б) айту қиын
В) жоқ
9. Көптеген адамдар некеге қатысты өздерінің қалаулары жағынан алданып
қалады:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
10. Тек ... әр ... ... ғана ... ажырасу жайлы ойландырады:
А) дұрыс
Б) айта алмаймын
В) дұрыс емес
11. Егер некеге түскен кездегі уақыт ... онда ... ... ... кім болсын, бірақ осы жұбай емес
Б) айту ... ... осы ... Сіз ... жаныңызда осындай жұбай екенін мақтан етесіз:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
13. Өкінішке орай сіздің жұбайыңыздың кемшіліктері көбінесе оның ар-
намысын ... ... ... айту ... ... емес
14. Бақытты жұбайылық өмір үшін келесі негізгі кедергілер жасырылған:
А) сіздің жұбайыңыздың мінезінде
Б) айту қиын
В) өзіңізге байланысты
15. Сіздің ... ... ... ... айту қиын
В) әлсізднді
16. Неке адамның шығармашылық мүмкіндіктерін төмендетеді:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
17. Сіздің жұбайыңызда оның ... ... ... ... ... ... болады:
А) келісемін
Б) орташа
В) келіспеймін
18. Өкінішке орай сіздің некеңізде бір-бірін эмоционалды қолдау жағынан
барлығы сәтті емес:
А) ... айту ... ... ... ... жұбайыңыздың жиі қателіктер істейтіні, өз алдына артық
сөйлейтіні, шектен тыс қалжыңдайтыны көрінеді:
А) дұрыс
Б) айту ... ... ... ... өмір ... еркіңізге тәуелді емес:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
21. Сіздің отбасылық қатынастарыңыз сіз күткендей тәртіпті әкеген жоқ:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс ... ... адам ... ең төмен деңгейінде болады деген пікірдегі
адамдар қате айтты:
А) келісемін
Б) айту қиын
В) келіспеймін
23. Жұбайыңыздың сізбен бірге ... ... ... әкеледі:
А) дұрыс
Б) айту қиын
В) дұрыс емес
24. Сіздің жұбайылық өміріңізде бірде бір жарық кез ... ... айту ... ... ... Ә
PARI әдістемесі
1 Егер балалар өздерінің көзқарастарын дұрыс деп есептесе,онда олар ата-
ана көзқарастарымен келіспеуіне болады.
2 Жақсы ана ... ... ... ... қиындықтар мен реніштерден
де қорғауға тиіс.
3 Жақсы ана үшін үй мен отбасы - өмірдегі ең маңызды нәрса болып келеді
4 Кейбір балалар тым ... ... ... үшін үлкендерден
қорқуға үйрету керек.
5 Ата-аналары балалары үшін көп көңіл бөлетінін олар білуі тиіс
n ... n84 ... ... Егер ... үй жұмыстарына салса,онда ол өз мәселелерін оңай сенімді
етеді.
114 Баланы омыраумен және ... ... ... ... Анадан балаға тым үлкен жауапкершілік сезім арттыруды талап етуге
болмайды.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Біздің отбасы8 бет
Иондаушы сәулелер10 бет
Мемлекет және саясат11 бет
Халықаралық жеке құқықтағы неке қатынастарының түсінігі51 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Бала бойында азаматтылық пен патриотизмге қалыптастыруда мектеп пен отбасы қарым-қатынасы5 бет
Бала дамуындағы ата-ананың рөлі. Отбасылық тәрбиенің қателіктері68 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар (отбасы тәрбиесі)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь