Қыпшақ


1 Қыпшақ атауы
2 Қыпшақ хандығының этносаяси құрылымы
3 Қыпшақтардың этникалық бірлестігі
4 Қыпшаақтардың мұсылман дініне тартылуы
Қыпшақ атауы 760 жылы ежелгі түркінің руна ескерткіштерінде кездеседі. Араб географы Ибн хордадбехтың түркі тайпалардың тізімінде көрсетілген. Қыпшақтардың үш даму кезеңге бөліп қарастыруғ болады.
Бірінші кезең: қимақ тайпаларының бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда V ғасырдың II-жартысынан бастап,YIII-ғасырдың соңына дейін қыпшақтар елеулі рөл атқарды. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тайпалары өзара этникалық және экономикалық байланыста болып, аралысып кетті.
Екінші кезең: YIII ғасырдың соңынан ХI ғасырдың басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, Шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы Оңтүстік Орал таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес,терреториялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципіне біріккен, көптеген рулар мен тайпалар негізінде құрылған.
Үшінші кезең: ХХ ғасырдың басынан бастап ХIII ғасырдың басына дейін қыпшақтардың этникалық қауымдастығының қалыптасуы. Көптеген тайпалар мен этникалық топтар өздерінің бір этносқа жататынын мойындап,күшейіп келе жатқан қыпшақтардың атын алады. Алайда қыпшақтапдың құрылып,қылыптасып болуының соңын монғол басқыншылығы тоқтатып тастайды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 10 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қыпшақ атауы 760 жылы ежелгі түркінің руна ескерткіштерінде
кездеседі. Араб географы Ибн хордадбехтың түркі тайпалардың тізімінде
көрсетілген. Қыпшақтардың үш даму кезеңге бөліп қарастыруғ болады.
Бірінші кезең: қимақ тайпаларының бірлігі өзегінің құрылуына байланысты,
онда V ғасырдың II-жартысынан бастап,YIII-ғасырдың соңына дейін қыпшақтар
елеулі рөл атқарды. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара
тайпалары өзара этникалық және экономикалық байланыста болып, аралысып
кетті.
Екінші кезең: YIII ғасырдың соңынан ХI ғасырдың басына дейін. Қыпшақтар
бұл кезеңде, Шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы Оңтүстік Орал
таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы
емес,терреториялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципіне біріккен, көптеген
рулар мен тайпалар негізінде құрылған.
Үшінші кезең: ХХ ғасырдың басынан бастап ХIII ғасырдың басына дейін
қыпшақтардың этникалық қауымдастығының қалыптасуы. Көптеген тайпалар
мен этникалық топтар өздерінің бір этносқа жататынын мойындап,күшейіп
келе жатқан қыпшақтардың атын алады. Алайда қыпшақтапдың құрылып,қылыптасып
болуының соңын монғол басқыншылығы тоқтатып тастайды.
Халықтың құрылуы. Қыпшақ хандығының өкімет билігі мұралық жолмен
беріледі. Хандар шығатын әлеуметтік ру ел-бөрілі болды. Әскери әкімшілік
жағынан Қыпшақ хандығы көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа
бөлінеді. Оң қанат Жайық өзені бойында Сарайшық қаласыныңорнында , сол
қанат Сығанақ қаласында тұрған. Оң қанат сол қанаттан күштірек болған.
Хандықтың орталығы Торғай қалы болған. Билеуші ақсүйектің қатал иеархиялық
жүйесі айқын көрініп отырған. Рулар мен тайпалардың өзі де әлеуметтік
маңызына қарай бөлінген. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да
тең болмады. Малға жеке меншік, сондай-ақ жайылым жерлерде ақсүйектер
меншігі болды. Құлдар соғыс тұтқындарынан құрылды. Олардың бірқатары
сатылып,малай ретінде пайдаланылды.
Әлем елдерінің тарихында,соның ішінде Отан тарихында түркі дәуірінің алатын
орны
ерекше. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзінің Тарих толқынында атты
еңбегінде Түркі халықтарының әлемдік өркениетке қосқан үлестерін
дәлелдеу арқылы түріктік рухани негіздегі қасиетті қазыналар
жасалғанын атап өтеді. [1.15-бет]
Б.з.6-ғасырдың орта кезінен 13-ғасырдың бас кезіне дейін Қазақстан
аумағында мынадай түркі тілдес тайпалардың мемлекеттік құрылымдары өмір
сүрді. Түрік, Батыс түрік, Қыпшақ, Қарахан мемлекеттері. Олар тарих
сахнасына бірінен кейін бірі келіп,этносаяси бірлестіктер мен
мемлекеттердің құрылуына айтарлықтай ықпал етті.
Аталған мемлекеттердің ішінде аумағы,этносаяси және әлеуметтік
құрылымы, саяси басқаруы және көрші елдермен саяси қарым-қатынастары
жағынан ҚЫПШАҚ хандығың дербес мемлекет орны ерекше. Қыпшақ
конфедерациясына кірген тайпалар қазақ халқынының халық болып
қалыптасуына үлкен әсерін тигізді.
Қыпшақ хандығының этносаяси құрылымына байланысты мәселелер әлі
де терең зерттеуді қажет етеді. Біздің ғылыми мақала жазудағы
мақсатымыз-тарихи деректерге сүйене отырып, әлі де болса толық
зерттелмеген Қыпшақ хандығының этносаяси жағдайын анықтау.
Дешті қыпшақ даласын мекендеген тайпалар, олардың саяси тарихы,
шаруашылығы,мәдениеті туралы бірқатар ғылыми зерттеулер жарияланды. Отан
тарихын рулар мен тайпалардың тарихын зерттеудің уақыты әлдеқашан
жетті десек қателеспеген болар едік. Өйткені. Кез-келген халықтың тарихы
оны құрған рулар,тайпалар мен жекеленген тарихи тұлғалармен байланысты.

Ерте ғасырда өмір сүрген ҚЫПШАҚ хандығының экономикасын зерттеу сас
маңызды болды. Қыпшақ хандығының халықтары егіншілікпен,мал
шаруашылығымен, аң аулаумен шұғылданды. Малдардың еті тағам, терісінен
бағалы киімдер жасап күнделікті шаруашылыққа пайдаланып отырды.
Қыпшақтар ірі-қарадан гөрі қой санын жақсы дамытты. Оның басты себебі,ірі
қара алысқа жүрген кезде көп жүрісті көтермейді әрі оларға қысқы тамақ
дайындау керек болды. Ал,оларды дайындау адамдар үшін ол жағдай болды.
Сонымен қоса қыпшақтар өміріне жылқы малының да рөлі өте ерекше болды.
Ең бастысы жылқы сүтіне қымыз даярлап істеп ішті. Терісіне үй-тұрмыс
заттарын дайындады. Атап айтсақ: саба,көкірекш,бас киім т.б. Жылқымен аң
аулады,жорыққа шықты. Қыпшақтарда байлық жылқы санымен есептелді.
Тарихи деректемелерде: Бұл елдердің көбі бай. Нақ осылардың көбінің он
мыңнан астам жылқылары бар,-деп жылқыны жақсы және көптігіне таң қала
осындай пікір жазған.
Қыпшақтар Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек, Сарысу өңірлерінде көшіп-
қонып жүрген. Араб деректеріне қарағанда,қыпшақтардың тарихи
қалыптасқан көшу бағыттары болды. Сонымен, Алтайдан Еділге дейінгі
аралықты Қыпшақтар даласы деп аталуының өзі кең байтақ аймақ
қыпшақтардың атамекені екенін толығымен растайды.
Қыпшақтардың этникалық бірлестігі бертін келе екі топқа бөлінеді.
Олар Батыс Қыпшақ немесе половец бірлестігі және Шығыс Қыпшақ бірлестігі.
Шығу тегі жағынан бұл бірлестіктер жақын рулар мен бірлестіктер тұрды.
Қыпшақтардың құрамы болған бір этникалыққауымдастық қазақ халқының шығу
тарихымен байланысты. Қазақ этногінде қыпшақтар этнос ретінде маңызды рөл
атқарды. Кейбір турколог ғалымдардың пікірінше қазақ терминінің тарлу
аймағы Шығыс Дешті қыпшақ даласымен іргелес Мауренахр өлкесімен
байланыстырылды. Қыпшақтардың арғы-тегі Си ордасының щығыс бөлігін
мекендеген және олардың көршісі яньто тайпасыны болғанын, оны қыпшақтар
бағындырып екі тайпа бірігіп сеяньто деп аталғанын дәлелдеді.
Қыпшақ этникалық қауымының қазақ жерінде құрылуына күрделі де ұзақ үдеріс
болған. [ 2.40-41бет]
Қыпшақтардың этникалық құрамына кірген тайпалардан қыпшақ халқы қалыптаса
бастады. Бұл тайпалардың тілі,наным-сенімі,қоғамдық құрылысы,экономикалық
бағыты бір-біріне ұқсас болғандығы жайында айқын белгілі долған.
Қыпшақтар күшейіп тұрған кезде Орта Азия мен Русьтің қалалы
орталықтарына мүдделі болды. Қыпшақ хандары мен Хорезм шахының арасында
Сырдария бойындағы сауда экономикалық маңызды аймақтар үшін күрес басталды.
Қыпшақтар Маңғыстауды жаулап алды,Хорезм шахының одақтасы болған Оғыз
хазарларды талқандады да, Жентті өзіне қосып алды. [3.42-бет]
Қыпшақтарда хандық биліктің орталығы орда деп аталды. Ордада хандық
хандық өкіметті билеушілер тұрды. Әскери басқару жүйесі бұрынна қалыптасып
келе жатқан дәстүр бойынша болды. Қыпшақ хандығының әлеуметтік-экономикалық
тегі таптық құрылыс болды. Ақсүйек-шонжарларға хандар,басқақтар,бектер
жатты. Ал, қарапайым бұқара халық малы жоқ кедейлерден тұрды. Қыпшақ
хандығында құлдықтың болғанын Махмуд Қашғари қыпшық тілінде құлды яланкуг
деп атады.
Қыпшақ қоғамының экономикасында жер иеленуде теңсіздіктер байқалды. Малы
көп байлар шөбі шүйгін,суы мол жайылымдарды иеленсе,малы аз шаруалвр оларға
тәуелді болды. 13 ғасырдың орта кезінде Қазақстанда болған саяхатшылар
П.Карпина мен Г.Рубрук қыпшақтарда арба үстіне тігілген үйлерін 10 немесе
22 өгіз тартатындығын өз көздерімен тартатындығын көрген.
Ауған,Иран,Египет,Үнді жерлерінде қыпшақ жылқылары 100 динардан 500 динарға
дейінгі қымбат бағада боялды. Қыпшақтарда тұрмыстық кәсіп,қолөнер де жақсы
дамыды. Қыпшақ хандығының билігі әкесінен балаға мұра болып қалып
отырды.Елбөрілі әулеттік ру саналып,хандар солардан шыққан. Тарихшы
Джузджани қыпшақ хандығының әлеуметтік руы туралы мынадай құнды
мәліметтер келтірді: жас кезінде Қазақстан аумағынан Үндістанға
монғолдардан қашып барған ханның ұлы ханның асқан ұлы ұлығы, Дели
сұлтанатында ол Елбөрі ханы және имектердің шахы ретінде белгілі болды.
Ұлық ханның әкесі де,-деп жазды одан әрі Джузджани,-Елбөрі тайпасының
арқасында күшті кісі болған және хан атағымен аталған. ал оның атасы
Елбөрі Абар-ханның ұрпағы саналады. Демек,Абар хан қыпшақтардың әулеттік
елбөрі руының генеалогиялық негізін қалаушыдан басқа ешкім де емес. [ 3.59-
бет]
Осыған байланысты Махмұд Қашғаридың қыпшақтар арасындағы Табар хан
есімді тұлға туралы мәліметі назар аудартады. Алайда ол Табар-хан туралы
қосымша мәліметтер келтірмейді. Ал барлық жағынан алып қарағанда, Табар-
хан мен Абар-хан бір-ақ адам. Осыны негізге ала отырып, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қыпшақтар тарихы
Қыпшақтардың этникалық және әлеуметтік - саяси тарихы
Қыпшақ хандығы
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері тіліндегі шылау сөздердің қолданысы
Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде
Қыпшақтардың этно-саяси, экономикалық-әлеуметтік даму тарихы
Қыпшақ хандығының құрылуы мәселесін қарастыру
Қыпшақтардың даму тарихы
Қыпшақ мемлекеті
Қимақтар Қазақстан аумағында
Пәндер