Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

I . бөлім
Сөйлеу тілінің дамуының теориялық негіздері.
1.1. Сөйлеу тілінің дамыту ерекшеліктері, жолдары ... ..
1.2. Көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілінің ерекшеліктері ... ... .
1.3. Сөйлеу тілін дамытудағы халық ауыз әдебиетінің маңызы ... ... ...

II . бөлім Көмекші мектеп оқушыларының сөз қорының жағдайы.
2.1. Зерттеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

III . бөлім Балалар әдебиеті арқылы көмекші мектеп оқушыларының сөз қорын дамытудың жолдары ... ... ...

Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігін алу жағдайында қоғамды жаңарту демократиялау процесі болды. Қазақ тілі мемлекеттік тіл деген статусқа ие болу ол рухани мәдени- тарихтың өткен мұрагерін жаңғырту ең маңызды мәселердің бірі.
Адамды адам қылған, ары қарай даммытып әрқашан жетілу үстінде құбылыс ретінде ең алдымен тілді атауға болады. Тіл- адам ойын жетілдіру үшін, әлемді қоғамды танытушы. Тіл арқылы әр адам өз ойын, өз пікірін жеткізе алады, қоршаған ортамен қарым- қатынысқа түседі. Тілді тиімді әрі дұрыс пайдалану адамның сөздік қорының және оны орынды қолдануына байланысты. Қазіргі таңдағы білім беру жүйесінің негізгі бағыты оқушының сөздік қорларын дамыту, жетілдіру, қалыптастыру болып табылады.
Мектеп мұғалімдерінің негізі міндеттерінің бірі – оқушыларды жүйелі сөйлеуге үйрету және машықтандыру. Демек, ттіл дамыту жұмысы метепте үздіксіз және мақсатты түрде жүргізіледі.
Қазақ тілін оқыту ісі өткен ғасырда-ақ қолға алына бастады. Осы кезеңде қазақ зиялылары келесі еңбектер жазып, қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізін қалаған ғалымдар оқушылардың сөздік қорларын мәндес сөздер арқылы таныта дамыту бойынша( Ы.Алтынсарин), тақырып боынша сөздерді топтастыру ерекшеліктерін (А.Байтұрсынов), оқушылардың сөздік қорларын байыту мәселесін мәтінді түсініп оқуымен байланыстырады. Ондағы кездескен түсініксіз сөздердің мәнін игерту, сөздік жұмыстары арқылы балалардың кітапты дұрыс түсініп оқуына ықпал жасауға болатындығын тауып көрсетеді.
Оқыту білімдік, танымдық және дамытушылық қызметтер атқарады. Сондықтан оқытылатын пәнге байланысты білім, біліктілік икемділік пен дағды қалыптасса, танымдық қызметте ғылыми таным жолдарын, көздерін, әдістерін игеру жүзеге сарылып, жеке тұлғаның қалыптасуына ықпалы болады.
Оқытудың дамытушылық қызметі білімді игеру үрдісіндегі оқушылардың ақыл- ой, іс- әрекетін ұйымдастыруға байланысты. Ол туралы К.Д. Ушинский: «Тілді ойдан бөлек дамыту мүмкін емес» деп анықтайды. Сондай- ақ ақыл- ойды және тілді дамыту танымға байланысты болады. Мәселен, А.Е. Власенков «Мектептегі тіл дамыту бойынша тапсырмалар оқушының танымдық қызметін жүзеге асыруға байланысты сұрақтардың ауқымын қамтиды,» деген пікіріне қарағанда, тіл дамыту танымды арттыру әректі арқылы жүргізіледі. Ал таным ойлау амалдары бойынша іске асады.
Психологиялық- педагогикалық зерттеулерде қалыптасқандай балаланың психикалық дамуының толықтығы ең маңызды мәелелерінің бірі- баланың сөйлеу тілі жағдайы.
Бәрімізге белгілі болғандай қалыпты сөйлеу тілінің даму кезеңі баланың мекиептегі келешкте оқушының сөздік қорының және тілдің грамматикалық формалары сауаттылықты меңгеруде дайындығығыың міндетті түрде қажет екені белгілі.
Фонетика- фонематикалық және ерекше сөйлеу тілінің лексика грамматикалық жағының жетіспеушілігі, басқа психиклық процестердің қалыптасуына кері әсерін тигізеді. Сөйлеу тілін дамыту жұмыстарында зияты бұзылған балалардың арнайы мүмкіншіліктерін дағдылары ғана емес сонмен бірге коорекциялық тәрбиелік жұмыстың ұйымдастырылуы ескеріледі. Осы сөйлеу тілін дамыту мәелелернің аспектілірені зерттеу барысында фонематикалық қатарын, сөздік қорының құрамын, сөйлеу құрауын т.б. процестердің параметрі мен ( А.К. Аксенова, М.Ф. Гнездилов, Г.М. Дульнев, М.В. Занков, Г.В. Петрова) айналысқан.
Ал егерде біз қазақ жащушыларның жалпы тіл туралы мағлұматына көңіл бөлетін болсақ, мынадай пікірге тоқталамыз.
Адамынң жеке тұлға ретінде дамуына ықпал ететін факторлардың бірі – тіл. Тіл арқылы әрбір адам өз ойын, пікірін, сезімін, жеткізеді. А. Байтұрсынов: «Тіл адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын «адамдық белгі» болғандықтан, ол арқылы ұарым- қатынасқа түсу тек адамдардың болмсын, өз мәдениетін ана тілінде қалап дамытады.
Мектепте тілді оқыту жұмыстарына ерекше көңіл бөлінеді. Тіл арқылы балаға барлық ғылымның негізі үйретіледі. Ә. Садуақасовтың «Адамды бір- бірімен қоғамдастыратын басты құралдың бірі – тіл. Оқушылардың білімді болуының басы айтушының сөзін тыңдай білуден, сөйлеу алудан басталады. Әрбір пәннен тиянақты білім алу да тілге байланысты деуі де сондықтан.
Тілді оқыту баланың мектепке келген күнен бастап жүргізіледі. Қазақ тілі сабақтарында балаға тілдің фонетикалық құбылыстары, лексикалық ерекшеліктері, граммматикалық заңдылықтары үйретіледі. Сонымен бірге мұғалімнің алдына екі міндет қойылады. Бірі- тілдің әдеби тіл нормасы бойынша білім беру, яғни оқушыға орфоэпиялық және орфографиялық дағдыны меңгерту; екіншісі- сөздік қорын молйту сөздердің дұрыс тіркестіріп, даярлау. Мәселен, Ш.Уақпаев: « Сөздік қорын молайту, сөздерді өз орнына қолдана білуге жаттықтыру оларды өзара байланыстырып сөйлем құрастыруға төселдіру» екендігін нақтылай отырып; « Баланың сөздік қоры үрдіс. Оқушының неғұрлым сөздік қоры көп болып, ойлау қабілеті жақсы жетілсе, білімді тереңде тез үйренеді.» деп осы мақсатқа жетудің бір жолы лексикалық білімді игерту екендігін көрсетеді.

Зерттеу насаны- Көмекші мектеп оқушыларының сөз қорының қалыптасуы.

Зерттеу пәні- Көмекші мектептегі оқу процесі.

Зерттеу мақсаты- Көмекші метептің жоғарғы сынып оқушыларының счөз қорын дамыту жолдары.
Зерттеу міндеттері- 1. Арнайы әдебиеттерде берілген көмекші мектеп оқушыларының сөздік қоры ерекшелігі туралы мәселерге шолу жасау.
1. Аксенова А.К. Методика обучения русскому языку во вспомогательной школе. М., «Просвещение»,1974
2. Будницкая И.И. Предметное содержание рисунков и рассказов на заданную тему у учащихся массовом и вспомогательной школы.М., 1961
3. Бектаева К.Ж. Система работы над изложением в старших классах вспомогателной школы.В сб; Коррекционно- воспитаельная работа с учащимся вспомогательной школы. Алматы., 1982 г
4. Выготский Л.С. Умственное развитие детей в процессе обучения. М-Л., Учпедгиз,1935
5. Выготский Л.С. Избранные психологические исследования. М., Изд-во АПН РСФР 1956
6. Гнездилов М.Ф. Развитие устной речи умственно отсталых школьников М., Учпедгиз,1974
7. Гнездилов М.Ф. Методика русского языка во вспомогательной школе М., 1965
8. Гордиенко Е.А.Письменное сочинения по картинам во вспомогательной школе - «Дефектология», 1969 № 4
9. Данилькина Г.И. Об изменении содержания устных связных высказываний учащихся младших классов вспомогательной школы. Шестая научная сессия по дефектологии М., 1971
10. Дульнев Г.М.Об усвоении учащимся вспомогательной школы словарного состава родного языка. В сб, Учебно- воспитательная работа в специальных школах, вып 4.,1954
11. Жахина Б.Б. 5 сыныпты лексикамен оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі. Канд. Дисс. А.,1995
12. Еременко И.Г. Познавательные возможности учащихся вспомогательной школы. Киев,1972
13. Капинос В.И.Развитие речи, теория и обучения прктика 5-7 кл. М.,1991
14. Курвиц В.И. Тематические беседы и упражнения для развития навыков русской речи. Таллин.,1965
15. Қазақ фольклоры мен халық педагогикасының мәселері. /Под ред. Қоңыратбаев А.С. Алматы., 1984
16. Көкеев М.Ж. Ел аузынан жинаған әдебиет Алматы., 1990
17. Қазақ халық әдебиеті. Алматы., 1990
18. Занков Л.В.,Гнездилов М,Ф. Развитие устной и письменной речи школьников. В сб, Новые пути в дефектологии М.,Учпедгиз,1935
19. Ғабдуллин М. Қазақ халқының халық ауыз әдебиеті. Алматы., 1996
20. Луцкина Р.К. Коррекция речевого и умственного развития учащихся вспомогательной школы. Алматы.,1989
21. Лепилов В.П. Развитие русской речи учащихся 5-7 казахской школы Алматы.,1959
22. Луцкина Р.К. Особенности развития устной и писменной речи учащихся вспомогательной школы в процессе обучения. Канд дисс.М., 1974
23. Люблинская А.А. Очерки психического развития ребенка М., 1965
24. Лалаева Р.И. Особенности речевого развития умственно отсталых детей. \\ Дефектология 2003 №3
25. Особенности умственного развития учащихся вспомогательной школы. Под ред. Ж.И Шиф М.,1965
26. Петрова В.Г. Практическая и умственная деятельность детей олигофренов. М.,1968
27. Петрова В.Г. Развитие речи учащихся вспомогательной школы М.,1977
28. Политова Н.И. Развитие речи учащихся 5-7 кл на уроках русский язык. М., 1984
29. Өмірбекова Қ.Қ Некоторые приемы работы по формированию письменной речи.
30. Микляева Н.В. Развитие языковой способности у детей с общим недоразвитием речи \\ Дефектология 2003 № 2
31. Развитие речи учащихся 4-10 класс в процессе изучении литературы в школе ( состав.В.Я.Коровина) М.,1985
32. Развитие речи учащихся 4-7 классна урок литературы М.,1987
33. Соловьева М.С. Коррекционная работа на уроках русского языка при изучении темы «Глагол» в VII классе вспомогательной школы Канд.дисс.М., 1973
34. Сумарокова В.А. Усвоение текста учаимися вспомогательной школы при различных способах чтения. Седьмая научная сессия по дефектологии М., 1975
35. Сойкеев ХюМ. Сборник упражнении по развитии устной и письменной речи А., 1965
36. Сложеннина Н.Н. Опыт работы по изучении словарных слов на уроках русском старшем классе. \\Дефектология 1994 №2
37. Таубаева Ғ.З.Балалар әдебиеті және балалар жазушылары \\ Қаз МУ хабаршысы 2003, 9
38. Турсунов Д.Т. Развитие устной речи учащихся на уроках русский язык в казахском школе. А.,1977
39. Тарасенко н.В. Обогащение устной речи учащихся младших классов вспомогательной школы именами прилагательными Канд. Дисс. М.,1973
40. Тұрмаханов Е.С. Оқушылардың сөздік қорын байытудың теориялық әдістемелік негіздері, Канд. Дисс. А., 2005
41. Шадаева Н.К. Қазақ мектебінің 5 сыныпта лексиканы деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту әдістемесі. Канд. Дисс. А., 2003
42. Федченко А.П. Некоторые особенности построения предложений в устной речи учащихся VIII класса вспомогательной школы .Шестая научная сессия по дефектологии М.,1971
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Тақырыбы: Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының халық ауыз әдебиеті
арқылы сөз қорын ... ...... ... ... теориялық негіздері.
1.1. Сөйлеу тілінің дамыту ерекшеліктері, жолдары------
1.2. Көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілінің ерекшеліктері---------
1.3. Сөйлеу тілін дамытудағы халық ауыз әдебиетінің ...... ... ... ... сөз ... жағдайы.
2.1. Зерттеу әдістемесі------------------------------------------
2.2. Зерттеу нәтижелері.----------------------------------------
III – бөлім Балалар әдебиеті арқылы көмекші мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... алу жағдайында қоғамды жаңарту
демократиялау процесі болды. Қазақ тілі мемлекеттік тіл деген статусқа ... ол ... ... ... ... мұрагерін жаңғырту ең маңызды
мәселердің ... адам ... ары ... даммытып әрқашан жетілу үстінде құбылыс
ретінде ең алдымен тілді атауға болады. Тіл- адам ойын ... ... ... танытушы. Тіл арқылы әр адам өз ойын, өз пікірін жеткізе
алады, қоршаған ортамен қарым- қатынысқа ... ... ... әрі ... ... ... ... және оны орынды қолдануына ... ... ... беру ... ... ... оқушының сөздік
қорларын дамыту, жетілдіру, қалыптастыру болып табылады.
Мектеп мұғалімдерінің негізі міндеттерінің бірі – ... ... ... және машықтандыру. Демек, ттіл дамыту ... ... және ... ... ... ... оқыту ісі өткен ғасырда-ақ қолға алына бастады. Осы кезеңде
қазақ зиялылары келесі еңбектер ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың сөздік қорларын мәндес сөздер арқылы
таныта ... ... ... ... боынша сөздерді топтастыру
ерекшеліктерін (А.Байтұрсынов), оқушылардың ... ... ... ... түсініп оқуымен ... ... ... ... мәнін игерту, сөздік жұмыстары арқылы балалардың
кітапты ... ... ... ... жасауға болатындығын тауып көрсетеді.
Оқыту білімдік, танымдық және ... ... ... ... ... ... ... біліктілік икемділік пен дағды
қалыптасса, танымдық қызметте ғылыми таным жолдарын, көздерін, әдістерін
игеру жүзеге сарылып, жеке ... ... ... болады.
Оқытудың дамытушылық қызметі білімді игеру үрдісіндегі оқушылардың ақыл-
ой, іс- әрекетін ұйымдастыруға байланысты. Ол ... К.Д. ... ... ... дамыту мүмкін емес» деп анықтайды. Сондай- ақ ақыл- ойды ... ... ... байланысты болады. Мәселен, А.Е. Власенков «Мектептегі
тіл дамыту бойынша тапсырмалар оқушының танымдық ... ... ... ... ... ... ... пікіріне қарағанда, тіл
дамыту танымды арттыру әректі арқылы жүргізіледі. Ал таным ... ... іске ... ... ... қалыптасқандай балаланың
психикалық дамуының толықтығы ең маңызды мәелелерінің ... ... ... ... белгілі болғандай қалыпты сөйлеу тілінің даму кезеңі ... ... ... ... ... және тілдің грамматикалық
формалары сауаттылықты меңгеруде дайындығығыың міндетті түрде қажет ... ... және ... ... ... ... жағының жетіспеушілігі, басқа ... ... кері ... ... ... тілін дамыту жұмыстарында зияты
бұзылған балалардың арнайы мүмкіншіліктерін дағдылары ғана емес ... ... ... ... ұйымдастырылуы ескеріледі. Осы сөйлеу
тілін дамыту мәелелернің аспектілірені ... ... ... ... ... құрамын, сөйлеу құрауын т.б. процестердің параметрі
мен ( А.К. Аксенова, М.Ф. Гнездилов, Г.М. ... М.В. ... ... ... ... біз қазақ жащушыларның жалпы тіл туралы ... ... ... ... пікірге тоқталамыз.
Адамынң жеке тұлға ретінде дамуына ықпал ететін ... бірі ... Тіл ... ... адам өз ойын, пікірін, сезімін, жеткізеді. А.
Байтұрсынов: «Тіл адамның адамдық ... ... ... «адамдық
белгі» болғандықтан, ол арқылы ұарым- қатынасқа түсу тек ... өз ... ана ... ... дамытады.
Мектепте тілді оқыту жұмыстарына ерекше көңіл бөлінеді. Тіл арқылы
балаға ... ... ... ... Ә. ... «Адамды бір-
бірімен қоғамдастыратын басты құралдың бірі – тіл. ... ... басы ... ... ... білуден, сөйлеу алудан басталады.
Әрбір пәннен тиянақты білім алу да тілге байланысты деуі де ... ... ... ... ... ... бастап жүргізіледі. Қазақ тілі
сабақтарында балаға тілдің фонетикалық ... ... ... ... үйретіледі. Сонымен бірге
мұғалімнің алдына екі ... ... ... ... ... тіл нормасы
бойынша білім беру, яғни оқушыға орфоэпиялық және орфографиялық дағдыны
меңгерту; екіншісі- ... ... ... сөздердің дұрыс тіркестіріп,
даярлау. Мәселен, Ш.Уақпаев: « Сөздік қорын молайту, ... өз ... ... ... ... өзара байланыстырып сөйлем құрастыруға
төселдіру» екендігін нақтылай отырып; « ... ... қоры ... ... сөздік қоры көп болып, ойлау қабілеті ... ... ... тез ... деп осы мақсатқа жетудің бір жолы лексикалық
білімді ... ... ... насаны- Көмекші мектеп оқушыларының сөз қорының қалыптасуы.
Зерттеу пәні- Көмекші мектептегі оқу процесі.
Зерттеу мақсаты- Көмекші метептің ... ... ... счөз ... ... міндеттері- 1. Арнайы ... ... ... ... ... қоры ... ... мәселерге шолу жасау.
2. Көмекші мектептің жоғарғы сынып ... сөз ... ... ... ... ... ... құрастыру.
4. Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының халық ауыз ... сөз ... ... ... ... идея. Гер мектеп оқушыларының сөздік қоры байыса, онда
біліктілігі мен сөздерді дұрыс пайдалану ... ... ... ... Баланың танымдық процестері жетіліп, жеке тұлға ретінде
қалыптасып, қарым-қатынас мәдениеті жетіледі.
Зерттеудің ... ... ... ... ... сынып
оқушыларның сөз қорының жағдайын анықтау, оны ... ... ... ... ... маңыздылығы. Қазақ тілінде көмекші мектеп
оқушыларының сөз қорының кейбір ерекшеліктері анықталып, ... ... Бұл ... ... ... ... практикалық маңыздылығы. Көмекші мектептің жоғарғы ... сөз ... ... әдістеме құрастырылып, жүйелейді.Зерттеу
барысында қарастырылған жұмыс бағыттарын арнайы мекиептің оқу процесінде
қолдануға болады.
Зерттеудің ғылыми болжамы: Егер ... ... ... ... және жүйелі түрде халық ауыз әдебиеті үлгілерін ( ертегі, жұмбақ,
жаңылтпаш, мақал- мәтел, өтірік өлеңдер т.б.) ... ... ... ... сөз ... дамыта отырып, жетілдіруге болады, өйткені
фольклорлық материалдар бала ... ... ... тәрбиенің маңыздылығымен, эстетикалық талғамдылығымен бағалы.
Зерттеу базасы. ... ... ... ... ... оқу- ... құралдар. Алматы қаласындағы Бегалин атындағы
№3 көмекші мектепте іс- тәірбиелік сынақтан өткізілді.
І- бөлім ... ... ... ... ... ... ... даму ерекшеліктері.
Қазіргі қазақ тілінің сөздік қоры қазақ халқының тарихымен қатар дамып
қалыптасқан. Сондықтанда ... ... ... әр ... ... және
тарихқа байланысты. Тіл- тілдің өзіне тән төл лексикасы және ... ... ... ... ... ... тіл жоқ. Халықтар қашанда
тұйық өмір өмір сүрмейді, өзге халықтармен эконимикалық, саяси ... ... Ал бұл ... тілге әсерін тигізіп отырады. Соның
ішінде тез қабылданатын, тез өзгеріске түсетін лексика болады.
Қазақ халқы да әр ... әр ... ... ... болып, сөздік
құрамынбайытып отырған. Тілдің сөздік құрамындағы басты нәрсе барлық сөздің
ұйытқысы болып табылатын түбір сөздер- негізгі ... қор. ... ... қоры талай ғасырды басыныа кешіргендіктен, олар байырғы көне сөздер
деп аталады.
Тілдегі сөздердің бәрі қосылып, тілдің сөздік құрамы дегенді ... ... ... ... ... ... болады. Тіл қоғам тарихымен
қоғам өндірісімен ... ... әрі ... ... жемісі
болғандықтан, сөздік құрамы біркелкі болуы мүмкін емес.
Сөздік құрамда байырғы төл сөзднрге, шеттен кірген сөздер болуы ... даму ... жаңа ... ... ... ... оны ... біреулері
күнделікті өмірдің қажетіне қарай қосымша жаңа мағынаға, ... көп ... бір ... ... ... ... ... бір- бірімен байланысты екі жағы болады. Оның бірі-
тілдің ... және ... ... ... осы екі ... ... тіл ... да, айтылатын ой түсінікті болып, тіл нағыз
қатынас туралы ретінде қызмет ете аладаы.
Сөздік пен ... ... ... ... жұмсалады. Олардың
қайсынының өзіне тән ерекшіліктері мен ... ... өз ... тілдің сөздігін лексикология тексереді де, грамматикалық
құрлысын грамматика ... ... тіл ... бұл ... ... объектілері басқа
болғанымен, өзара байланыстары да күшті, ... оның бұл екі ... да ... ... тексеру объектісінің негізі етіп
сөзді алады, демек тексеруді жеке сөзден бастайды.
Сөз дегеніміз- қыр сыры мол, ... ... ... Сөздік мағыналық,
дыбыстық шығу төркіні, даму тарихы, қолданылуы, ерекшілігі, жасалу жолы
өзегру жүйесі және ... ... ... ... ... ... әр саласы сөзді әрқилы тұрғыда қарап тексеоеді. Мысалы:
сөздің дыбыстық жағының сыр сипатын оның белгілі бір ... ... ... естілініін айтамыз.
Білігілі әдіскер ғалым Ш.Х. Сарыбаевтың ... ... ... ... сөздік қорының байыту мәселесінде әдіскер ғалым
оқушыға ... ... ... мән ... Бұл ... ғалым
оқушыларға нақтылы деректерді заттардың атын үйретуден бастаудың пайдалы
екенін дәлелдеген. Әдіскер ғалым оқушыға үйреткен сөздер сен сөз ... ... ... болу ... ... пікірді дәлелдеген. Ал енді
оқушының сөздік қорын молайтудың амал- тәсілдері бойынша ... ... ... бірсыпыра құнды пікірлері бар.
Ш.К.Сарыбаев сөздік қорды жинау, байыту үшін оқушы сөздерді ... ... ... деп ... Ол ... ... ... тез ұмытылады.
Әдіскер ғалым сөздерді үйрету табиғи жағдайда оқушының есту, көру, сезіну,
сияқты қабілеттрін ... ... ... іске асуы ... деп дәлелелдеген.
Әрине бұл үнемі жүзеге асыруға қиын мәселе. Сабақ оқылатын бөлме, ... ... ... ... оқу ... ... үйрету табиғи
жағдайда үйрету қиын.
Диссертацияда ғалым дәлелденген келесі құнды пікір ... ... мән ... ... Мысалы; мағынасы жақын сөздерді тану, қарама-
қарсы ... ілу ... ... сөздерді мағынасын жақсы түсінуінің
ерекшелкітерін ажырата алуға дағдыландыру мәселесін диссертацияда ... сөз ... Бұл ... ... ... шамалы түрде түсіну, ұғу деген
мәселеге салды. ... бұл ... ... саналы үйретуге пайдалы екені
сөзсіз.
Қазақ тілі ... ... ... оқу ... тіл ... ... ... сияқты мәелелер бір- бірімен жүргізіеледі деп санайды.
Неігзгі міндет- оқушылардың сөз қорын молайту, ... ... ... ... ана тілінің тазалығы мен сөздрідің ... ... мән ... ... ... сөздік қорын дамыиудағы
түсіндермелі оқу ... ... ... Ал ... ... ... ... болуына мән бере келе, айтушы ойын өзі үшін
айтпайды, өзге үшін ... ... ... ... ол өз ойын өзгелер
қиналмай түсінетін қлып айту керектігін ескертті. Ол үшін айтушы ... ... ... білу тиіс ... талап қойды. С. Жиенбаев оқушының сөз
байлығын молайту үшін оқушының сөз сапасын ... ... ... ... дағдыландарытын, дұрыс жазуға үйрететін ... ... деп ... ... ... ... дамытуды, оның ішінде
сөздік қорды арттыруды грамматиканы ... мен ... ... Ғ.Бегалиев сөз мағынасын игерту әдіс- тәсілдеріне мән берді.
Қазақ тілін дамыта оқыту ... ... ... ... байыту мәселесіне
Д.Әлімжанов, И.Маманов, Х.Арғынов, С.Рахметова Қ.Шәукенов т.б. Тұжырымдай
айтқанда, баланың танымын, ойын, тілін дамытып қатысымдық ... ... ... ... үшін ... сөз бен оның мағынасын игрітледі. Сонымен
бірге ол сөздерді бір- бірмен ... ... ... ... ... ... және ... сөйлеу әпекеті, икемділіктері мен
дағдылары ... ... ... ... мен ... тармақшасында сөздік қорды
байытудың ьла тілін дамытудағы маңызы, ... орны және тіл ... ... мен ... ... мен ... қарастырылды.
Қазақ тілін оқытуда тіл туралы білм берумен бірге оқушыны тілдік қарым-
қатынасқа ... ... ... Ол ... ... ... оқыту, сөздік
қорын молайту; сөз , сөйлем, мәтіннің мағынасы мен ұғымы, ойы және ... ... ... ... танымды қалыптастыру.
Оқушының сөйлеу әрекетін дамыту, ең алдымен оқыту ... ... ... ... ... ... байланысты болса,
екіншіден, сөйлеу икемділіг пен ... ... ... оқу, ... ... байланысты болады. Сондықтанда қатысымдық икемділік пен дағды
сөйлеу қарым- қатынастың ... ... ... орай ... ... ... норамалар, яғн тіл мәденитенің негізінде
ұйымдастыру болып табылады.
Баланың сөздік қорының ... ... және ... ... үрдістер арасындағы байланыстар мен олрдың рақатынасы
сипатталады.
Баланың таным ... ... ... оның ... қажетсінетін
сөздер саны да өсіп отыр. Мұның өзі баланың психикасы мен сөздік ... ... ... Сондықтан, оқушылардың сөздік қорын
молайту жұмыстырында ... қор мен ... ... ... ... ... қор ... психикалық қаситттермен
байланысты:1) сөздік қор және ойлау; 2) сөздік қор және сөйлеу; 3) сөздік
қор және ұғым.
Игертуге ... ... мен оқу ... әректінің бірлігін қамтасыз
ететін ойлауды дамыту тілді дамытудың негізгі шарты. Сондықтан ... ... ... да ... ... ... болады.
Адам әрекеті- күрделі үрдіс. Оның құрамына қозғалыстырдың жүйесі де
кіреді. Бала әректтер мен амалдар ... ғана ... ... ... ... жасап, оны өз шамасында өзгертіп, дамытып отырады. Сондықтан адам
писихкасы іс- ... ... ... ... Ал адам әреткетінің
әрқайсысы) ойын, оқу, еңбек, және ... әр ... ... бір мақсат,
міндеттерге бағытталып отырады. Бұл теориялық ... тіл ... ... орны ... ... ... ... мазмұнды болуы ақыл-
ойы еңбегінің нәтижесімен бірге логкалық ой ... ... ... ... ... ... салыстыру, жіктеу, қортындылау)
дағдысына байланысты. Ал оны одан әрі ... ... ... ... ... ... ... логикалық ойлау анализдеу мен синтездеуден,
салыструдан дерексіздендіру мен ой қорытудан ... ... ... ... ... ... ... негізделеді. Өйткені сөйлеумен бірге ой
дамиды. Сондықтан оқу материалдарын ұғынуда ... мен ... ... ... ... ойлау дегеніміз- түйсік пен қабылдаудағы талдау мен
жианақтаудың жаңа ... ие ... ... Талдау дегеніміз- ой ... мен ... ... ... жеке ... ... тану деп ... айтқанда, адамға қорашан ортадағы шындықты ... ... ... ... бір- ... айырмашылықтары мен ұқсас
белгілірін анықтайтын ұғымдар логиклық ойау амалдары ... ... мен ... ... ... сөздің мағынасы, ұғымы
игеріледі.
Қазақ тілін игеру мұғалімнің сөздерін ... ... ... ... ... есте ... ... Ол күрделі ақыл- ой еңбегі,
балалардың санасында ... ... ... ... туралы
елестерді, ғылыми ұғымдарды қалыптастырудың үрдісі, құбылыстардың өзара
байланыстары дамыиуға байлансыты ... ... жас ... жеке ... олрдың зейін, ес, ойлау, қабалдау, сезім, қиял
ерекшеліктерін ескеріледі.
Л.С.Выготский, А.Н. Леонтьев, ... А.Р. ... осы ... ... оқушыларының ерекшеліктеріне байланысты зейіннің
тұрақтылығының әлсіздігін ... ... ... мұғалім оқушы
зейінін сабақ ... ... ... ... Бұл тіл үйренуді
жеңілденетін мәселеге жатады. Психолог пен педагог ғалымдарының ... ... ... ... оны ... ... сөздік қорын байыту
жұмыстарымен байланыстыра оқыту да оқушылардың жас ... ... ... ... ... туралы Л.С.Выготский, А.Н.
Люблинская баланың ... ... ... ... ... ... ... сөздің әсері туралды А.Р. Лурия; ал сөздің дбыстық
құрамын меңгеру ерекшеліктері жөнініде Н.В.ИхвачкинА.В.Гвоздев граматикалық
ерекшеліктердің бала ... ... ... ... Ф.А. ... сөздік қорды меңгеру заңдылықтары туралы Н.А. Рыбникова,
К.И.Чуковский еңбектерінің алатын ролі ... ... ... ... қатынасты айналадағы қоршаған ортаны
бақылап білуі, тануы арқылы сөздік сөздік қоры ... ... ... екі
мақсатта іске асырылады; бірі- сөздік қорының ... мен ... ... ... ... ... ... мен саналы игеруге жалғаса
отырып жүргізіледі.
Мектеп оқушының қазақша сөздік қорының толуғуын, тілдің ... ... ... жүйелі, саналы түрде қалыптасытыруға тиісті.
Сонымен бірге тілден берілетін білім ... ... ... ... яғни оқушының сөздік қорын молайту ... ... ... жұмыс істеу оқушының орташа тануы артады, ойы дамиды.
Сөздік ... ... ... ... ... барлығын
қамтығанмен де ол тілдің негізі бола алмайды, ... ... ... ... ... ұшырап отарды. Тілдің негізі- сөздік қор.
Үнемі өсудің нәтижесінде тілдің ... ... ... ... ... ... ... сөздің саны көп болады. Солай бола тұрса да тілдің
сөздік қоры бүкіл негізмен сақталады және тілідің ... ... ... ... ... құраммен тілдегі сөздің бәрі де ... ... ... ... қор да ... ... сөздік құрамындағы басты нәрсе негізгі
сөздік қор,яғни негізгі сөздік қор ... ... тыс ... ... ... ... қордың арасында айырмашылық бар, сөздік
құрам негізенен өзгергіш келіп, өзінің құрамына жаңа ... ... сөз ... ... , көнерген сөздерді шығарып тастап отырады.
Ал негігі сөздік қорға келсек, бұл ... ... ... ең ... ... саналады. Мысалы, адам, күн,ай, жер, тас, тау, ат,қой, мал,
аң, ... т.б. ... ... ... келе ... сөздер. Әрине бұдан бұл
сөздердің мағынасы дамымайды деген ұғым тумайды, бұлардың да мағыналары
өзгереді, бұлр да ... ... ... ... тұтас алғанда оның негізгі
сөздік қоры баяу өзгереді. ... ... ... гөрі ... ... ... ... бірақ сөздік қор өте ұзақ ғасырлар бойы өмір сүреді
және тілде жаңа сөздермен жасалуына негіз бойы өмір ... және ... ... ... ... ... ... негізгі сөздік қор баянды, тұрақты
болды.
1.Негізгі сөздік қор талай ғасырдың басынан кеміргендіктен, ... ... келе ... ... ... Бірақ тілідің даму процесінде
кейбір сөздер неігзгі сөздік қордан ... ... ... кейбір сөздер оған
қосылып отырады.
2. Неігзгі сөздік қорға енетін жеке сөздер сол бір тілдің ішінде ... ... ... ... және ... ... ... сөздік қорға енетін сөздердің жалпы халықтың ... бір ... ... келеді. Мысалы, ас, от, ор, мал, бар, кез, ... ... ... ... ... ... ентетін сөздердің көпшілігі өзге түркі
хлықтарының тілінідегі сөздермен ... ... ... келеді. Мысалы;
қазақ, қырғыз, қарақалпақ.
5. Сөздік қорға кіретін сөздер күнделікті ... ... ... Сөздік қорға енетін ... саны ... ... құрамындағы
сөздерге қарағанда аз болады.
Қазаіргі қазақ тілінің сөздік қорындағы ... ... ... ... жыл ... осы күнгі мәнінде қолданылғаны туралы бір дерке келтірейік.
Мсыалы: ат, ер, отыз, қалмыш, сияқты сөздер V- ғасырдың ... ... ... ... ... ... Айыртам-ай делінетін жерден табылған
тас жасуда кездеседі.
VII- VIII ғ ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінің негізгі сөздік ... бар. ... ... түн, ... т.б.Негізгі сөздік қор тілде жаңа сөздер жасауға негіз
болса, сөздік ... жаңа ... ... ... бола ... ... жол,
жолаушы, жолақ, жолдас, жолығу т.б. дегендерге ұйытқысы болып тұрған «жол»
деген түбір сөз десек осыдан өніп ... ... ... дегендерден
қазаргі тілімізде сөз жасалмайды.
1.1 а. Оқушының сөздік ... ... ... ...... бір – ... қарым – қатынас жасауының құралы болса,
адамдар тіл арқылы қарым – қатынас жасау үшін ... ... ... ... қалай қолдануды білуі шарт. Міне, сондықтан да ... ... ... ... ... мен ... қалай қолданатынын үйрететін
грамматиканы оқыту қатар жүріп отырады.
Ана тілін оқыту әдістемесінде де оқушының ... ... ... ... ... де бұл ... сөйлеуде атқаратын зор ... Ал ... ... оқытуда сөзді білу, сөздік қорының мол болуы
оқушының тілді меңгеру дәрежесінің ... ... ... ... қоры ... бай ... ... оқушының ойын
толық, дәл, анық жеткізуге мүмкіндігі мол болады. Бұлардың әрқайсысы өте
үлкен ... олар ... ... ... әдістемесінің негізгі объектісі.
Сөйлеу үшін, ойын басқаға жеткізу үшін адамдаро ойын жеткізуге қатысты
сөздерді білу ... ... ... адам ойын басқаға жеткізе алмайды.
Сөсіз тіл арқылы қарым – қатынас жасау мүмкін емес. Тәжірбиеде екінші ... ... ... ойын ... ... ... ... дағдарып,
әдепті тұрғаны жиі кездеседі. Сөздік қоры мол адамдар ондай ... ... ... тіл байлығы мол, шебер сөйлей білу
адамның ... ... бірі ... саналады. Ол туралы
әдістемеші ғалым А.В. Текучевтің пікірін келтірейік: « Әрбір жеке ... тілі – оның ... ... ... ... ».
Оқушылардың сөйлеу тілін дамыту барысында әрбір оқушының табиғи өзінің
сөйлеу тілін дамытуға ... ... бөлу ... ... дамытудағы жаттығулар үнемі көркем әдебиетпен тығыз
байланыста болу керек.
Әдеби мәтін ... ... ... дамытудағы ең маңызды әдебиет,
сөйлеу тілін ... және тағы да ... ... газет –
журналдар, іс-құжаттар, қоршаған ортағы сөйлеу тіл;
Сөйлеу ... ... тағы бір ... мән ... ... ол мәтінді
анық,дұрыс оқу,оқушылардың лексикалық,әдістемелік,грамматикалық және де ана
тілі ... және ... ... ... ... ... тілін дамытудағы жетістік жұмыстың мазмұнды,мақсатқа бағытталған
негізге жетеді.
Егер де біз ... ... ... ... түсінбейтін сөздерді
талап ететін болсақ, ол ешқандай жақсы нәтижеге жеткізбейді. Дағды мен
біліктілікті білмей ... ... өтіп ... ... ... ... ... барысында мынадай жұмыс жүйесі ұсынылады.
1. сабақтың әр түрлігі
2. Біртіндеп жұмыстың сыныпқа, тақырыпқа байланысты қиындауы.
3. Кейбір ... жаңа ... ... ... ... соңында
қолдану Сонымен, сөйлеу тілін ... ... ... ... ұсынылады.
4. сабақтың әр түрлігі
5. Біртіндеп жұмыстың сыныпқа, тақырыпқа ... ... ... ... жаңа ... ... сыныптың басында соңында
қолдану
Сыныптағы сабақтарға қарай сөйлеу тілін дамыту жөнінде сыныптан
тыс ... ... ... ... ... және ... үйірмелерге
қатысу т.б.
Міне,бұл лексиканы оқыту,жаңа сөздерді ... ... ... ... ... қаншалықты қажет екенін көрсете алады.Оқушының
сөздік қорын ... ... мен амал – ... белгілеу,сөздерді
меңгерудің ұтымды жолдарын анықтау,сөзді оқушының күнделікті қолданысындағы
белсенді сөзге айналдыру,оқушыда сөздерді орынды саналы қолдану ... ... ... ... ... ... оқушының сөздік
қорын байытуға жол ашады.
Оқушының сөздік қорын байыту,біртіндеп оны дамыту тілдің байлығын
ұғынуға жетектеуді ... ... ... ... ... ойын ... сөздердің ішінен ойын дәл білдіретін сөзді таңдай білуге үйрету
қажет.Ол үшін оқушыға ... ... де ... ... ... ... ... сөздерге тиісті орын беріп,оқушының сөздік қорында
ондай сөздерде болуға тиісті.Оқушының сөздік ... ... сөз ... жағынан ізгілікке, адамгершілікке тәрбиелейтін, жас ... ... ... себетін сөздер болғаны дұрыс.
Қазақ тілі мемлекеттік тіл болып, оны мектепте ... ... ... күн ... ... ... айналып отырған кезде оқушының
тілін байыту өте ... ... ... ... бұл мәселедегі ғалымдар
пікіріне, алдыңғы қатарлы мұғалімдер тәжірбиесіне 38-39ж өз тәжірбиемізге
сүйене отырып ... ... ... деп ... авторлары да, тіл
оқыту әдістемесінің ... ... ... еңбектерде де, әдістеме
мәселеріне арналған еңбектерде де ғалымдар ... ... ... үйретілуге тиісті сөзді таңдап алуға ерекше мән ... ол осы ... ... ... байланысты деп түсіну қажет.
Қорыта келгенде, сөздік қорды байыту,лингвистикалық білім негізінде
жүргізіледі.
- фонетикалық ... беру ... ... ... ... мен ұғымын,
сөйлемдегі ойды, мәтіндегі мазмұнды,пікірді түсіну арқылы өзіне таныс
не таныс емес жаңа ... ... ... жүзеге асады;
- лексикалық білім беру ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде
оқушылардың сөздік қорын ... ... яғни ... сөйлеу
әрекетінде қолдана білуге жаттығу арқылы дамытылады;
- грамматикалық білім беру арқылы жеке ... ... ... ... ... ... қосымшалар арқылы сөз
таптарына сәйкес сөз жасау қабіліттері мен дағдылыары ... ... ... ... ... ... ұлттық сана-
сезімі қалыптасады, ұлттық таным негізінде тәрбиеленеді.
1.1 б. Сөздік қорды байытудың психологиялық негіздері.
Тіл- ... ... ... ... ... балаға ата-аналарымыздың
асыл мұрағаттары өмір тәжірбиелері, ... ... мен ... ... қалыптасуы мен өмір сүруінің, жеке ұлт ретінде өмір
сүруінің алғы шарты. Бұл жөнінде М.Жұмабаев « Тілсіз ... ... ... ұлт ... жасай алмақ емес,ондай ұлт құрымақ» деген.
Сонымен бірге, тіл – бүкіл ... ... ... ... ... қайнарының бұлағы. Тілді үйрену арқылы балалар, ... ... ... қарым-қатынаста берілетін ақпараттарды адамдар қабылдау,түйсіну,
ойлау, секілді психикалық ... ... ... процессі арқылы
меңгеріп, оны қайтадан сыртқа шығарады.
Тілдің осындай ... ... ... үш ... зерттеудің
бағыттары бар:
1. лингвистикалық
2. психолингвистикалық
3. социолингвистикалық
Бұл бағыттар тілді әр ... ... ... ... тілдің әлеуметтік
ерекешелігі(социолингвистика) туралы зерттеу ... ... ... ... ... тілді меңгеру психикалық ойлау,
қабылдау, қиял, зейін т.б. процестер арқылы жүзеге асады. Осы ... ... ... ... болып табылады.
Психология ғылымында тілді-тіл және сөйлеу деп бөледі. Тілді тіл және
сөйлеудің алғаш рет жіктеген Ф.де ... ... мен ... Фде ... ... ары ... дамытып былай « Когда мы употребляем
слова «язык» мы ... виду ... язык и ... ... ... атап ... – қарым-қатынас құралы болғандықтан, қатысым әрекетінде ғана өзінің
бүкіл қызметін айқындап, көрсете алады.” Лишь рассматривая язык в ... ... мы ... вскрыть реальный механизм общественного
функционирования ...... Бұл ... ... те ... Если язык есть ... лингвистическое, то владение, языком есть явление
психологические» Олай болса, психикалық тұрғысынан тілге ... ... ... ... ... ... жатады. Себебі бала өзінің ойлаған
ойын, мұң-мұқтажын, қуанышын, ренішін, пікірін тілді қарым-қатынас ... ... ... ғана ... ... Бла ... ... өзінің
сөз байлығын пайдаланады. Сондықтан сөздік қордағы әрбір сөз баланың ойлау
қабілетіне, жеке тұлға болып қалыптасуына әсер ... ... ... Сөз затты, оның белгісін, қалпын әрекетін, байланысын білдіре
отырып,оларды «көрінетін» етеді. Сөзбен бейнеленген
жинақталған сипатқа не ... мен ... ... сезімдік сигнал таным объектісчі бола
тұра,жағдайға ... оқып ... сол ... тез ... Кез- ... сөз ... мәнге ие болғандықтан, балалар анық
қабылдаған заттарын ... бір ... ... ... Табиғаттағы заттар мен құбылыстар арасындағы ьайланыстар ... ... ... және ... деген сөздерде ересектердің бала тәртібіне ,
мінез құлық ережесіне ... ... ... ... бала ... отырып, оларды өз
бетімен әртүрлі жағдайда қолданады, соған сәйкес әрекет жасап
үйренеді.
4. Сөз әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... сезімдерін, өзінің
бір нәрсегее қатыстылығын білдіреді.
6. Ақыл-ой әрекетін бағыттарын сұрақ қойылып, ... ... ... іс жүзінде ең алдымен заттармен ... ... ... ... өз ... ... ... сана
–сезім дамиды.Алайда бала әрекеттің субъектісі екендігін тек ... ... ... ... ... бала басқа адамдармен араласуды, оларды
түсінуді, оларға әсер ... және бақа ... ... тіл арқылы бала өзінің қоғамының бір ... ... ... ... Бұл баланың психикалық дамуына оның жеке ... ... ... ...... құбылыс болғандықтан, сөздік
қорда тек қоғам бар жерде ғана жинақталады. Қоғам жоқ ... ... ... ... ... А.В. Ярмоленко сәбидің күлкісін, былдарлауын,
ым- ... ( ... бір ... нұсқағанын ) « қатысым амалдарына
жатқызып, ... ... ... ... ортаға өзінің сезімін көңіл- күйін
білдіреді дейді. Бала былдырлап сөйлегенде ... ... ... ... 3-9 ... ... ... бүкіл дыбыстық жүйесін дбыстай
алады.Осы ... ... ... сөздік қоры зор қарқынмен дамиды.Бала
психикасының дамуына оның тілді ... оны ... ... ... ... ... ... бала өзінің жинақтаған «
қамбасы» ... ... ... ... ... ... жетелуі, лексикалық ... ... ... ... т.б. Мәселелер психолог, ... ... ... ... бойы ... келеді.
Тұжырымдағанда сөздік қор сөйлеудің құрамдас бөлігі болғандықтан, оның
баланың ойлау қабілетіне де қатысы бар. Психолог ... ... ... ... ойлауға қатысы “барлығын айта ... сөз ... ... ... . Бұл ... А.Р. Лурия : “ что слова является не
только средство замещения ... ... оно ... и ... деп сөздің ойлау құралы екендігіне де көңіл ... ой ... өмір ... ... құраушы мағынаны сөз бен ... ... деп ...... не ... в ... а ... нем, значение находиться как бы ... ... и ... вот ... ... ... и ... тілін оқыту әдістемесін зерттеудің, ол туралы ғылыми ой –
пікірлердің ... ... ... ... ... оның ... көзі ... ретте қазақ халқының оқу – ағарту ... ... ... ... кетуге болады.
Ы.Алтынсарин өз еңбектерінде оқушының сөздік қорын қамтамасыз ... ... ... ... Оның ... адам ... ... болатын зат
атауларын үйретуге ерекше мән берген. Сонымен бірге оқулықта ... ... одан « ... ... ... » деу арқылы оқушының
сөздік қорын байытып отыру мәселесін көтерген. Ұлы ғалымның бұл ... ... ... да өз ... ... өзек ... ... негізгі мақсаты - сөйлесе пікірлесе білуге үйрету. Ал
сөйлесу үшін алдымен сол ... ... білу ... сөзсіз ойын жеткізу
мүмкін емес. Адамның сөздік қоры ... бай ... ... ол ойын ... ... алады. Әрине тек сөздерді ғана білу сөйлесуді қамтамасыз ете
алмайтыны түсінікті. Сондықтан да Ы.Алтынсарин оқушыға ... ... ... ... ... көрсеткен. Сөйтіп; бұл еңбекте ғалым жаттығу
жұмысына, ойын ауызша және жазбаша ... ... жаза ... ... ... мән ... Ы.Алтынсарин оқулығындағы берілген мәтіндер оқушының
сөздік қорын молайтып,тілін дамытуға,халықтілін білуге атап ... ... ... ... ... ... ... анық байқауға болады.
Оқушының сөздік қорын байыту,біртіндеп оны ... ... ... ... қажет етеді. Оқушының алғашқы кезден бастап ойын
жеткізуге мағыналас сөздердің ... ойын дәл ... ... ... ... керек. Сондықтан бастауыш сыныптарында синоним сөздерге
тиісті орын беріп оқушының сөздік қорына ... сөз ... ... ... ... ... ... нұрын себетін
сөздер болғаны дұрыс.
Қазақ тілі ... тіл ... оны ... ... ... ... қазір
күн тәртібіндегі маңызды мәселеге айналып отырған ... ... ... өте ... ... ... ... бұл мәселедегі ғалымдар пікіріне,
алдыңғы қатарлы мұғалімдер тәжірбиесіне 38 – 39 жыл өз ... ... ... ... қажет деп таптық. Оқулық авторлары да, тіл оқыту
әдістемесінің әр ... ... ... ... ... ... ... оқушының сөздік қорын байыту
ең ... ... ... ... ... ... ... кіретін сөздерді
ғылыми енігізде, белігілі жүйеге асыру қажет. ... ... ... ... ... ... ... керек етеді.
Оқушының белсенді сөздік сөздік қорын белсенді қорға айнылдыру үшін
мұғалім ... ... ... ... ... Оқушының оқу кезінде
сөздік қорын белсенді қорға айналдыру үшін ... ... ... ... ... ... жаттығулары үнемі
жүргізіліп отырылады.
Оқушының сабақта сөздік қорын ... ... ... дұрыс
ұйымдастырудың қажеті зор. Ойланбай, жүйесіз жүргізген оқыту үстінде жақсы
нәтиже бермейді. Бұл жұмыс түрі әр ... ... ... ... ... ... саналы меңгеріп, мұны есінде сақтауы қажет.
Орыстың ұлы педагогы К.Ушинский ана ... ... ... асыл ... айта ... ана тілінің мазмұнын мағынасын ... ... ... ... ... ... қабілеті бломайды,ол
бүкіл өміріне зиян келтіреді”-деген еді.Сондықтан К.Д.Ушинский ана ... ... ... ой ... кеңейтіп мәдениетін игеру керектігін айтады.
Сонымен бірге үйренген, ... ... ... тілінде қолданып, өз
ойын айта алу қажет.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... үйренуден басталады. Мұның өзі сынып жоғарылаған сайын оқушыны
сөздік қорын жылма – жыл молаюына, баюына апарады.
Сөздік ...... ... ...... қоғамның мемлекеттік тілде сөйлей алатын, қоғам талаптарына сай,
іскер тұлғаларды дайындауды ... етіп ... ... ... дайырлау
бағытында қазақ тілі, әдебиет пәндерінің ... ... Ең ... ...... сөйлеу қабілеттерін арттыру ауыз
екі тілдерін ... ... ... тек жаңа ... ... мен
шектелмей,оның түрлі жолдарын тиімді пайдаланған ... ... ... ... ... оқушының ойлау қабілеттерін арттырып, шығармашылыққа
жетелейді. Бұл сыныптарда сөздік жұымысы ... ой ... ... ... ... ... жаңа сөздердің ой тұлғасын қарастырып, өз
бетінше сөздік қорын байытып отырады. Мысалы:
күзету ... ... ... ... ... ... ... бір жолы – оқушы сөздік қоры туралы
мұғалімнің үнемі ... ... ... мен ... ол ... ... ... оқушылардың қаншылықты сөздік қоры барлығын үнеиі біліп
отыру қажет. ... ... ... ... даму ... ... ... қажет.Сонда ғана мұғалім бұл үсте кемшілік болса, оны
жоюдың жолдарын оны түзетуге ... ... ... ... ... жолдармен жүргізіледі. Ол үшін
оқытушылар мен белгілі бір тақырыптарда ... ... ... ... ауызша баяндау сияқты тақырыптарға түрлі ... ... ... ... орта туралы
2. Мектеп, сынып оқу құралдарының аттары
3. ... үй – ... ыдыс – аяқ ... ... ... ... Ата – аналардың кәсібі, мамандығы
6. Қоғамдық өмірлерге байланысты атаулары (мерекекөліктер, көшелер, қала
аттары, ... ... Оқи алу ... ... байқау
8. Табиғат құбылыстары туралы
9. Жылдың төрт мезгілдерінің атаулары
10. Бау – бақша атаулары
11. Үй жануарлары, ... ... ... ... ... дидактикалық ойындар арқылы диафильм, кинофильм көрсету арқылы
оқушылардың сөздік қорын анықтауға мүмкіншіліктері бар.
Бұл орайда сөздік жұмысы, оны ... ... ... қолдануының
маңызы зор. Оларға төмендегідей талаған түрлер жатады:
1. Әңгімелесу, әңгіме құрату - өзін ... орта ... Үй ... ... ата – анасы оқу құралдары т.б.
2. Оқушының ... жиі ... ... ... ... оны
атау (киім – кешек, ыдыс – аяқ, төсек орын, үй жиһаздары )
3. Сөзді түсініп айту ... ... ... емес затарды көрсету)
Сөздік жұмысын жүргізудің әдіс - тәсілдері алуан ... ... ... алғашқы күнінен бастап – ақ сабақта өтілетін грамматикалық
тақырыптың ... ... ... ... бір ... қоя ... ... ұйымдастырудың басты ұстамына – оқушының ... ... ... ... оны ... ... түрлі тұлғада
қолдана білуі, яғни оқушы ол ... кез – ... ... ... алу ... Мысалы: оқу, оқып, оқыған, оқығанда, оқитын, оқыса,
оқымақ т.б. ... ... ... ... – жаңа ... ... бірінші
рет түсіндіруде зат есім, сын есім, есімдік, сан есім ... ... ... ... мен жүйесіне толығырақ тоқталып өтелік.
Сөздік қорды байытудың бала тілін дамытудағы маңызы,алатын орны ... ... ... жүйесі мен қалыптастырылатын икемділіктер мен дағдылар
қарастырылады.
Әдістемеде ... ... ... ... оқушының белгілі сатыдағы
меңгерген сөздік ... ... ... енді оқушының сөздігін
байыту деген-оның сөздігінің сандық өсуі ғана емес, ұғым көлемін кеңітетін
сапалық ... сөз ... ... ... ... ... ... болу, сонымен қатар сөзді орынды, жатық қолдану.
Қзақ тілін оқытуда тіл туралы білім берумен бірге оқушыны тілдік қарым-
қатынасқа даярлау ... ... ... тілін дамыта оқыту, сздік
қорын молайту;сөз, сөйлем, мәтіннің мағынасы, ұғымы, ойы және ... ... ... ... танымды қалыптастыру.
Оқушының сөйлеу әрекетін дамыту, ең алдымен, оқыту үрдісінде тілдің
лексикалық, грамматикалық ... ... ... байланысты болса,
екіншіден, сөйлеу икемділігімен ... ... ... ... ... байланысты болады.Сондықтан қатысымдық икемділік пен
дағды ... ... ... мақсат-міндеттеріне орай
жүргізіліп, екінші жағынан ... ... яғни тіл ... ... ... ... көлеміндегі оқылатын тілдік теориялық мәліметтер мен материалдар
қазақ тілі пәнінің типтік ... ... тіл ... сол
бағдарламалық тілдік материалдарды игертуге негізделіп, нәтижесінде мынадай
икемділік пен дағдылар қалыптастыырылады:
- баланың сөздік ... бай ... сол ... ... ... байланысты дұрыс қолдана білу шеберлігі;
- бір мағына, ұғымды әртүрлі синоним ... ... бере ... ойын орай ... ... алу қабілеті;
- белгілі мазмұнға сай сөйлемдерді байланыстырып, бір ... ... ... алу дағдысы;
- бірнеше қайырымнан мәтін түзе білу икемділігі;
- мәрінді функциональды силь түрлеріне сай құрастыра білу ... ... ... ... ... біліктілігі.
Сөйлеу икемділігі мен дегеннің мнәі мына төиендегі мәселерді қамтиды:
а) қатысымдық әрекеттің белгілі жылдамдығы, мәселен, бала өз ойын ... ... ... ... ... бір жылдамдықта тілдің көркедегіш және
бейнелегіш құралдарын таңдай ьілу ... мен ... ... ... дағды жүйелі, бір тұтас болуы яғни бала белгілі бір ... ... ... ... келсе, сөөздерді байланыстыра білу ... ... ... құрылыуы; оқушылардың сөздерді тіркестере
білуі,сөздермен сөйлемдерді ... ойға ... ... ... білу ... ... сөздерді дұрыс таңдай білу,сөйлем әректіне қатысуға даяр болуы, мәселен,
диалогтағы шақырушы сұраққа жауап беру ... ... одан әрі ... дағдысы,тақырыпқа орай, мәтін құрастыра білу дағдысы мен икемділігінің
қалыптасуы;
в) дағды сапасының тұрақты болуы;мәселен, бала бір ... ... ... ... ... ... қолдана алуы;бала мәтел мазмұынын,
ондағы сөз ... ... ... ... ... ... ... дағдысының қалыптаспағынын қалыптастыру;
г)сөйлеу әрекетіне бейімділіктің ... бұл ... ... ... ... ... бейімді болу дағдысы және
тілдік құралдарды жаңа сөйлеу әрекетіне ... ... ... білу
дағдыларының қалыптасуы негізінде жүргізіледі.Бұлардың барлығы да сөз ұғмын
игеріп, оны ... ... білу ... тәуелді);
Сондықтан сөздік қор ойлау үрдісін іске асырушы.Тілд дамыту ой дамытумен
байланысты ... олай ... ойды ... ... ... ... ... байланысуынан жасалады, яғни сөйлеудің ең кіші бөлігі
сөйлем болып есептеледі.
Тұжрымдағанда, көмекші мектеп ... ... ... ... ... ... сөздік қордың психологиялық негіздеріне
жете түсініспен ... ғана ... ... ... ... оның жеке ... ... антоним, синоним) мен контекстегі
мағынасын ескере отырып меңгерту қажет. ... қор ... ... ... байланысты.Олардың құраушы компоенеті, жоғарғы сынып
оқушыларының сөздік ... ... ... ... ... ... дамиды.
Швейцар психологы Ж.Пиаже жас балалар үшін ... ... ... ал логикалық (сөздік) ойлау олар үшін асак ... деп ... ... Бұл пікірді неміс психологы Э.Мэйман, А. Бинэ қолдады, ал
Л.С.Выготскийдің пікірі бойынша бала мектепке келуімен байланысты ойы ... ... бала ... ... ... мәдени яғни ұғымдар.
Бұл пікірді дұрыстығын В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин, Н.А.Люблинская т.б.
мектепте ... ... ... ... деп ... ... адам ой әрекетімен ашылған заңдық байланыс тәуелдік
қатынастар сөздік және грамматикалық формаларда өмір ... Ой ... ... ... де үрдіс ретінде ойлау мен сөйлеудің тұтастығы ... тіл мен ... ... ... ... ... ... үрдістің керісінше жүруі даусыз.Яғни, ой дамыту, тіл дамыту
болмақ.
Ойлау мен ... ... бір- ... тығыз байланстылығы ойлау-
сөйлеу әрекетін тудырады.Сөйлеу әрекеті негізінде тіл білімінде емес,
ойлаудың үрдісіне ... бала ... ... ... ... ана тілінде ойлауын қалыптастыру.
Логикалық ойлану қабілетіне ... ... ... ... ... ойлаудың баланың ақыл-ой деңгейінің ... ... ... ... ... ... ұғымын меңгере
отырып, пайымдауынша, пікір айтуға қортындылар ... ... ... ... ... үшін ең алдыменсөздік ұғым игертіледі.
Баланың ойы логикалық құрлымға ғана ... ... ... ... ... ... есте ... негіздейді.Сөйлеу тілін дамыту үшін есте
сақтаған ... ... ... мен таным нәтижесінде өзінің өмір
тәжірбиесінде, сөйлегенде қолдана білу ... мен ... сол ... ... ... ... ... бұл өте күрделі процесс болып табылады. Эмоциялық ... ... ... ... ... бұл сөйлеу тілінің дамуында
икемділік,анықтылық, түсінушілік қажет.
Сөйлеу тілінің дамуы бір ... ... ... ... ... ... меңгерумен, оны байытумен өткізеді. Алғашқы балалық
шақта қарапайым сөйлеу тілін меңгереді. Өз ойын ... ... ... ... ... ... қоры ... түседі. Бала даму үстінде күрделі
сөз түрлерін пайдалана бастайды, сөйлеу тілінің ережлерін сақтай бастайды,
көптүрлі синтаксистік сөздердіқұрай ... ... ... бала өз ана ... ... ... ... меңгере
бастайды.Міне сондықтанда оқушылардың тілін дамытуда күнделікті мақсатты
түрде жұмыс жасау қажет.
Баланың алғашқы даму ... ... ... ... ... ... түсінікті тілде ғана қарым- қатынасқа түсе алады.
Екінші шарты бұл баланың сөйлеу ортасына байланысты. Балаға ... ... ... отыруы керек.
Үшінші шарт ол баланың қабылдауына, сөйлеу байлығына байланысты.
Тіл тек ... ... ғана ... ол ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда тілдің дамуы ол тек ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілді бір қалыпты баяу ... ... ... ... ... кезінде меңгереді. Бірақ бұл ... ... бір ... баяу ... сөйлеу тілі әрқашанда дұрыс деп
есептелінбейді.
Негізгі сөйлеу тіл дағдылары ... ... ... дәл ... ... ... ... тілмен танысады. Сөйлеу тілі адам өмірінде өте
үлкен ... ... кең ... ... ... табылады.
Тілдің дамуы негізінен 3 жолмен ... ... ... ... сөйлемдермен жұмыс, сөздердің байланыстылығымен жұмыс. Бұл
үш жолдың жұмысы бірдей параллельді түрде дамиды. Бұл үш жол ... ... ... жазу ... ... ... алдын
ала мағынасын түсіндіріп, қалай жасалу жолын ... ... ... ... ... ... ... ғана оқушылардың естерінде әлде-
қайда жақсы сақталады.
Сөйлеу тілінің түрлері.
Сөйлеу тілінің 2 түрі бар: ... және ішкі ... ... Сыртқы сөйлеу
тілі өз ішінде 2-ге бөлінеді: ауызша және жазбаша сөйлеу тілі.Ауызша ... ... және ... ... ... ... ... бұл ой тілі.Бұл тіл тек өзі- өзімен ... ... тіл тек ... ғана түсінікті тіл. Ол үзілді кесілді болып
айтылса да ол өзімізге ғана ... ... ... құралғанын біз
өз-өзімізге бақылау жасай аламыз. Ал оқушылардың ішкі дүниесіне еніп, ішкі
тілін нықтау өте ... ... шешу үшін ішкі ... ... ... Ол үшін оқушыларға сабақ үстінде өздерінің ішкі сөйлеу тілі
бойынша әңгіме айтуға байындату ... өз ... бар сол ... ... ... Дәл осы ... ... ішкі сөйлеу тілдері
анықталып, айқын бола түседі.
Тіл – ойды дамытушы құрал.Ой тілдік материалсыз айтарлықтай жақсы ... Тіл ойды ... ... ... сөйлеу тілі жақсы дамыса, ойыда
соншалықты жақсы дамиды. Сондықтанда сөйлеу тіліне ... ... ... деп ... « Тіл- бұл ... дамытушы амал.Тіл
қаншалықты тез меңгерілсе, соншалықты жеңіл түрде білімді меңгереді. Тілдік
байлық ойдың дамуына әсерін ... Ең ... ... жаңа сөздерді
меңгергенде ол ойда жинақталып қала береді. Бұл ой мен тілді ... ... мен ... ... ... ... ... де техника да дамуда. Сонымен бірге
жаңа сөздерде дамып көбеюде .Сөздердің баяуы бұл ... ... ... жеке ... ... әсерін тигізеді. Сондықтанда мектепте
сөздіктермен жұмыс үлкен мәселе болып саналады.
Сөздік ... ... 4 ... ... ... ... алғашында білмеген таныс мес сөздер, екіншіден сөздіктерді
анықтау,таныс сөздерін терең түсіндіру. Ол сөздердің айырмашылықтарын , ол
сөздерге антоним ... ... ... ... ... сөздерді кеңейту.Бұд сөздерді сөйлемдерде, басқа
сөздермен, басқа мәтіндерде қосып пайдалану.Төртіншіден, әдеби емес ... ... ... ... ... ... қателер
жібереді.Әлбетте 4 бағыт бір-бірімен тығыз байланысты.Оқушылар айтарлықтай
жеткілікті сөздік қорларды жинау үшін күніне 4-6 жаңа ... ... ... және ... компоннетегі тілдің дамудағы
бұзылыстың құрлымдардың зерттеу ... ... ... ... ... ... ... үшін тілінде кемшілігі бар акыл- ойы
артта қалған ... мен ... ... ... бар ... ... аламыз.Мұнымен бірге міндетті түрде теориялық компенсация қатарын
талдаудан ... ... ... ... ... ... және
екіншілік бұзылыстары мен тілдік процестердің құрлымының ... ... ... мен ... ... байланыстылығы.
Қазіргі жаңа замандағы психология мен психолингвистика тіл адамның ақыл-
ойын құрайтын органикаретінде қарастырылады.Тілдік ... бұл ... және ... ... ережелерді меңгереді.Алғашқыда бала бұл
ережелерді түсінбейді, бірақ сол ... ... ... өздерін
ұстайды.Тілдік қабілеттілік өз ішіне білгірлік пен дағдыларын және іс
әрекет ... мен ... ... ... ( А. Валлон, Л.С. ... ) ... ... ... бір ... базада негізін
қалады.Балаларда тіл шықаннан кейін ... ... ... тиігзеді, ол
баланың тілдік жүйесінің қалыптасуына да әсерін тигізеді.Балалардың тілді
меңгеруі ... ... ... ... тексереді.
Ақыл- ойында ауытқушылығы бар балаларға ... ... ... ... сөйлеу тілінің дамуына өте
үлкен әсерін тигізетін әртүрлі аспектедегі балаларды алған:
1.ақыл- ойы ... ... ... кезінде логикалық ойдың бұзылыстары
байқалады, күрделі мағыналық ойдың жоқтығы немесе әлсіздігі байқалады.
2. Интеллектісі төмен ... ... оқу ... кейіпкерлерді
шатастырып түсіне алмайды.
3. сөйлеу тілін безендіру қаншалықты қиын ... ... ... ... ... саналы әрі дәлдік түрде көлемді және
жылдамдықпен жеткізу.Инттелектісі төмен ... ... айта ... ... және ... ... ... әсерін тигізуі
мүмкін.
Біріншілік және екеншілік кемшіліктердің байланыстығы.
Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша бірінші кемшілік екінші ... ... ... ... ... соғады.Ақыл-ойында ауытқышылығы бар
балаларда бас миының зақымдауымен бірге екіншілік кемшілік ... ... ... ... ... ... соады және
сөйлеу тілінің бұзылуында әсерін тигізбей қоймайды.Ақыл-ойы артта қалған
балалрға келесі ... ... ... ... ... ... және олардың компоненттерінің
байланыстылығының жоқтығы
- сөйлеу процесіндегі интериоризацияның бұзылыстары
- информацияны жеткізудегі ... ... және ... ... ... және ... ... сөйлеу тілінің айтарлықтай
төмендігі
- сөйлеу ... ... оның ... ... бұзылыс
деңгейіне байланысты.
Қазіргі кездегі кемістіктерің құрлымына берілген түсініктемелері.
Зерттеудің талдаудан өткізген ... ... ... ... ... ... мағыналық деңгейі бұзылғаны байқалды.
Морфологиялық құрлымға қарағанда оларда синтаксистік құрылым ... ... ... жай, нақты мағыналы сөздерді тез
меңгереді. Ақыл- ойы кеміс оқушылар сөз ... үшін ... ... ... ... деңгей кейбір балаларда сақталған болса, ал
кейбіреуінде сақталмаған.
Психолингвистикалық талдау кезінде экспериментаторлар ... ... бар ... сөйлеу тілі ерекшеліктеріне қарай 3 типке
бөлінеді.
1- тип- сөйлеу тілі бұзылыстары. Бұл ... ... ... ... ... жете дамымауы байқалады, функциянальды
дислалия және жазу тіліндегі жеңіл бұзылыстары байқалған.
2- тип- ... ... ... ... Бұл ... ... ... және педогогикалық жағынан байқаусыздан
жіберілген балалар ... тип- ... ... ... ... ... бас миының диффузиялық
жағы зақымданған, сонымен бірге толықтырушы патологиялары бар балалар.
Бұған кіретіндер дизартрия, ринолалия, алалияның күрделі ... ... ... ... ... ... ... Ол есту арқылы
қабылданады, ал дыбыстық ... іс- ... іске ... сөйлеу
тілін меңгеру процессі баланың миына әсерін тиігзе отырып сөздердің
дыбыстық және ... ... сөз ... ... ... тікелей қарым- өатынасты орнатады. Сөйлеу тілі ол адамның санасының
іс- әрекетінің ұйымдастырылған ... қиын ... ... ... ... ... бола ... ол екі субъектінің қатысуын ұсынады
біреуі шығарады, екіншісі қабылдайды. ... ... ... ең ... ... ... болып табылады. Бәрімізге ... ... ... балаға ауызша сөйлеу тілін меңгеру оңай, ... ол ... өзі ... ... ... түсе ... ... жетілген баланың
сөйлеу тілін қою үшін көптеген совет және шет елдік ғалымдар айналысқан.(
Л.С. ... ... ... Д.Б. Эльконин, А.Н.
Соколов,Ж.Пиаже)Интеллектісі ... ... ... ... ... баяу және ... ... өзінше фонетикалық қатары меңгеру
арқылы жүзеге асады, сөздік құрамын меңгеру мен сөйлемді құру ... және ... ... тілі арқылы қалыптасты.
Диалогтық сөйлеу тілінің ерекшелігі.
Диалогтық сөйлеу тілі- бұл ... ... ... ... екі ... біріне
– бірі белгілі бір мазмұнды сөздер арқылы тілдесу.
Диалогтық сөйлеу тілін бір-біріне ықпал ету, ол сөйлеу арқылы екі ... ... ... бір ... ... ... тілі ... психолиялық тұрғыдан қарағанда сөйлеу тілінің қарапайым ... ... Ол ... ойн ... ... аз мөлшерде
талап етеді.
Л.С. Выготский жазған ауызша сөйлеу тілінің жағдайы әрбір минутта тілдің
бұрмалауына жаңа түрткі ... ... ... ... болып табылады.
Диаологтық сөйлеу тілінің интеллектісі бұзылған балаларда қалыптастыру
мәселесі көп ... ... ... синоним ретінде оқытушымен
тәрбиелуімен тығыз айланысты. ... ... ... ... ... ғана ... Мұндай балалар кейбір кезде ғана қоршаған орта
туралы сұраныс. ... ... ... ... олармен әңгімелесу аз
жағдайда кездеседі.
Диалогтық сөйлеу тілінің бір қиындығы ол ... ... ... тыңдау позияциясына ... ... бір ... ... ... ... талап етеді: әрбір диалогқа
қатысушы өзімен қарым- ... ... ... ... ... ... ... керек.
Яғни, оқушы әркезде көршісінің ойын бақылай отырып өзінің сөйлеу тілін
сұрақтар арқылы байланыстыру. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... ... қабілеті бұзылған, мұнда балалар бір-
бірімен әңгіселесуге келгенде қиын ... ... ең ... ... ... жаңа бір ... ... Сонымен қатар баларға дұрыс сұрақ қоюға үйрету, оның
сұрағы сөйлеушіге түсінікті ... бере ... болу ... қалыптастыру үшін әртүрлі тәсілдер қолдануға болады. Мысалы:қызықты
мәтінді, әңгіме айтқызу. Осындай ... ... әрі ... ... ... соқтырады, яғни оқушыларды дұрыс сұрақ қоя білуге ... ... ... ... көп ... ... бірақ
олардың сөздеріде боссөздер көп;яғни, мағынасыз, қызықсыө болып келедіүКөп
жағдайда олардың айтқандары қойылған ... ... тез ... түрде бір ойдан ауысып көп ... ... ... сөйлеу тілінің ерекшеліктері.
Монологтық сөйлеу тілінің диалогты сөйлеу тіліне ерекшелігі ол айтылып
жатқан жағдайға ... ... бұл бір ... қиын ... тілі ... Интеллектісі бұзылған балалардың осы жағдайға байланысты
қиындықта болады, толығымен сұрақтарға жауап бере ... ... ... ... ... ... ... ойға ауысып кете алмайды.
Монологтық сөйлеу тілін дамыту тек қана бір ... ... ... ғана ... сонымен қатар сөйлеушінің сөйлеу тілін қабылдап,
тыңдай білу мен айтылған ойға жүйелі түрде қарау.
Сонымен ... тілі ... ... ... оқу ... ... қорын молайту сияқты мәселелер бір- бірімен жүргізіледі деп
санайды. ... ... ... сөз қорын молайтып, тілдерін дамыту.
Баланың танымын, ойын, тілін дамытып қатысымдық әрекетін жүйелі де ... үшін ... сөз бен ... мағынасы игертіледі. Сонымен бірге ол
сөздерді бір- бірімен байланыстарып сөйлем құрастыруға жаттығады. ... ... және ... сөйлеу әрекеті, икемділіктері мен дағыдалары
қалыптастырылады. Соның нәтижесінде сөз ... ... өз ойын ... ... ... туады.
1.2 Көмекші мектеп оқушыларның сөйлеу тілінің ерекшеліктері
Интеллектісі бұзылған балалардың сөз қорлары ... ... ... және ... ... ... ... дамуына
байланысты дамиды.Бұл оқушылардың ... ... ... ... ... оқу кезіндегі оларда айтарлықтай өзгерістер байқалады.
Интеллектісі бұзылған оқушылардың сөздік қорларының кедейлігі ... ... ... ... деңгейлігіне байланысты.Көмекші мектептегі
астауыш снып ... ... ... ... ... ... ... заттарының атауын білмеуә мүмкін.Мысалы: қолғап,қар, парақ, нан т.б.
Іс- әрәектеттерді айтуда олардың сөздері ... ... ... « ... ... ... « ... тапсырма беріп әңгімелеп
беруді сұрасақ олар аз ... ... ... бұзылған
оқушылардың 1- сынып оқушылары өз ... 15 ... ... ... ... ... оқушылары өз сөздерінде 46 етістікті қолданған.
Интеллектісі бұзылған оқушылар: желімдедім, қидым, құрдым, жасадым ... ... гөрі бір ... « ... » деп ... ... бұл ... олардың сөздік қорында кездеспейді.
А.Н. Гвоздев, 1961ж отандық авторлардың бірі, ол оқушылардың сөйлеу
тілінің құрлымына өз ... ... ... « ... ... ... қорында зат есімді меңгеруі қалыпты нормалардағы
қарағанда тез ... ... ... сын ... ... жоғарлай береді.Ақыл ойы артта қалған балалардың қатарларында
әртүрлі сыныптағы балалар көп сөйлейді, сөздік ... мол деп ... ... тек құр бос сөз ... ... Есте ... ... меңгергендігі олардың көп және аз мөлшерде естіген ... ... ... көшу ... ... сөздік қоры молаяды. Ол
өзіндік өзгешілікті сипаттайды.Оқушылардың сөйлеу тілі етістік пен сын
есіммен ... ... ... ... ... аттарымен
қоса, өздері еңбек сабағында қолданылатын заттардың атауын ... ... қала ... ... ... ... (VII- VIII) ... бақылаған және өздері
орындаған іс- әрекеттерді сипаттап бере ... ... ... ... 4 ... етістіктер мен жанама мағынада қолдана алады.
М.С.Соловьева (1969) ... 7 ... ... ... ... ... оларда сөздік қорының кедейлігін байқанын айтмыз. Оның
мәлеметі бойынша етістіктегі қолданулардың жартысыы қозғалыс пен ... мен ... ... мектептегі интеллектісі бұзылған оқушылардың сөздік қорлары
кедей және ... ... ... ... ... көп ... түсініп,
пайдалана білмейді,оларға көп сөздер таныс емес грамматикалық категориядағы
жекелеген сөздерді біле ... ... ... ( ... ... ... және ... тектерін біле бермейді( емен,
қайың, терек.) Сөздік қорларының кедейлігіне байланысты ақыл-ойлары кеміс
оқушылардың ... ... ... ... ... және өте ... болып
келеді.
И.П. Феофанованың айтуы боынша қалыпты дамыған 5-6 ... ... ... ... ... таныс және олар өз сөздерінде жиі қолдана бастайды. Ал
ақыл ойы арттақалған балалар 8-9 ... ... тура 10 ... ... ... ... бұзылған оқушылар сөйлеу ... ... ... бір ... ... заттарды атай береді( қоңыз беп
масаны, өрмекшіні, құмырсқаны және шегірткені).Сонымен бірге ... ... да бір ... атай ... ( ... қалпақ, малақай,
тақия, кепка).
Ақыл-ойы артта қалған оқушылардың ... және ... ... айтарлықтай айырмашылық бар.Белсенді сөздері аз, енжар ... аз ... ... ... ... ... бұзылған балалар үш
грамматикалық категориларды ( зат ... сын ... ... ... ... сөздерден екі есе көбейтеді.Сөйлеу тілі баланың ақыл-ойының
дамуына ... ... ... бойынша « ой сыртқа шықпайды, бірақ ол сөз арқылы
орындалады» деген.Тіл дамыған сайын ойда дамиды.Оқушыларды өмірге дайындау
тек ... ... ... ... ... көмекші мектепте де негізгі мәселе
болып саналады.
М.П. ... ... ... мазмұнын жеткізуде ақыл- ойы кем
оқушылардың тілдерінде біршама ... ... Ол ... ... кедейленеді, тілдік формасы жеңілденеді. Зияты бұзылған
оқушылардың мәтіндегі сөздерді өздерінің күнделікті тілдерінде ... ... ... ... ... ... оқушылары өз сөздерінде сын
есімдерді өте аз ... ... тағы ... ... берілген болатын:
сын есім бойынша заттың сапасы, ... ... ... ... Олар ... қарама- қарсы сөз тауып айту кереук болған. Олардың берген
жауаптары ... ...... ... жақсы емес сол сияқты
Көмекші мектетегі ең негізгі міндеттерінің бірі зияты бұзылған балалардың
ойлау қызметтерін және сөйлеу ... ... ... Осы зияты
бұзылған оқушылардың ойлау мен сөйлеу тілдерін дамытып, қалыптастырудың
арқасында әлеуметтік ... тез ... кете ... ... ойы ... ... мынадай сипаттама беріледі: селсоқ, икемсіз, әлсіз,
қызығушылық танытушылығы жоқ, ... ... ... ... Морозова
Н.Г.)
Бұл мәселенің бір бөлігі ... ... тілі ... ... ... ... дамытып, жетілдіру мәселесі көмекші
мектепте әсіресе басты орын алады.Бұл ... ... ... және есту сөйлеу анализаторлары бұзылған балалар оқиды.Мұның
барлығы сөйлеу тілін меңгеруде ... ... ... мәселемен айналысқандар: Г.М. Дульнев,М.Ф.Гнездилов, В.Г.Петрова,
З.Н.Смирнова, ... ... ... Е.А. ... ... К.Ж. Бектаева т.б. Бұл мәселеде интеллектісі
бұзылған оқушылардың еңбек қызметіндегі ... ... ... ... оқу және жазу ... тілі ... ... оқушылардың ойлау ерекшіліктері мынадай: олар оқу
мен жазу сабақтарында көп қате жібереді, сөздік қорлары ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілдері
айтарлықтай толық емес.Олар көп жағдайда күрделі, қиын сөздерді ... ... көп ... ... ... ... ... міне
т.б.
Сөйлеу тілінің жетіспеушіліктері ақыл ойы артта қалған балардың әр түрлі
анализаторларының жетіспеушіліктеріне ... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізеді.
Көмекші мектеп оқушылары өз сөздерінде зат есімді көп қолданады.Әсіріесе
тұрмыстық заттар және нақты, заттардың аты, ал ... ... ... көп ... бұзылған балалар өз сөздерінде
жалпы және жеке терминдерді өте сирек ... ыдыс киім ... гөрі ... ... деп жеке ... ... ... жалпы сөздерді
мүлдем қолданбайды десекте болады.Ол тек ұзақ ... ... ... ... ... « ... ... учащихся вспомогательной школы. 1965 г.»
Көмекші мектеп оқушыларының сын есімді меңгеруі.
Интеллектісі бұзылған ... ... ... ... ... ... ... әсіресе сын есімдерді көбейту сын есімдер ... ... аз ... В.Г.Петрова,Г.Н. Смирнованың айтулары бойынша,
интеллектісі ... ... көп сын ... ... және ... ... түсінбейді.Интеллектісі бұзылған балалардың өзлеріне өте
жақсы таныс заттарын бейнелегеннің өзінде өте аз құралдарын ... ... ... бере ... ... сын есімдік сөздік қорлары аз,
түстерді көп айыра алмайды.Сарғыш, қызғылт, түстерді қызыл деп атайды.
Интеллектісі ... ... ... ... ... ... айыра
алмайды.
Көмекші мектептегі интеллектісі бұзылған оқушылардың сөздік қорларында
сын есімберді молайту үшін сабақта көп ... ... мен ... қайталап тура және астарлы сөздердің мағыналарын жиі жұмыс жасау қажет.
М.Ф.Гнездиловтың нұсқауы бойынша көмекші мектептің біріншіден оқушылар
зат ... ... ... ... ... толықтауыш
сөйлемде қатар кездессе айыра алады.Көмкші мектептің ақыл-ойы аррта ... ... ... ... ... ... бар,бірақ олар
сыртқы ересектердің көмегінсіз пайдалана алмайды.
Зат есім
Көмекші мектептегі оқушылардың сөздік қорларындағы ... ... ... ... ... ... ... сөздерді көп
пайдаланады.Жалпы атауларды өз ... ... ... ... ... ... ... өте сирек
пайдаланады. Мәселен, көмекші мектеп оқушылары өз сөздерінде « ыдыс», ... ... ... Оның ... жеке ... ... ... сөздерді өзеренің белседі сөздік қорныда пайдаланту үшін ... ... ... ... ғана іске ... ... ... көмекші мектеп оқушылары көп қиыншылық көреді. Мәселен, зат
есімнің жеке атауы, жалпы атауы таныс емес атаулар ... ... ... мақсаттың бірі көмекші мектеп оқушыларының сын есімдік сөздік
қорларын молйту, ... осы сын ... ... ... ... ... қолдануға болады. Г.М. Дульнев, В.Т.Петрова З.Н. ... ... ... сын ... ... ... түсінбейді.
Интеллектісі бұзылған балалар өзеріне ... ... ... бере ... ... ... ... түстердіқызыл, көк т.б. сөздерді
қолданады және оқушылар заттың пішінін, көлемін дұрыс анықтай алмайды.
Көмекші мектеп оқушыларының белсенді сөздік қорларын ... үшін ... ... ... толтыру керек. Ол үшін сабақта мағынасы ... ... ... жиі ... ... ... ... жасау
керек.Сын есімді сөөдермен жұмыс ... ... ... ... пайдаланған жөн. Мағынасы қарама-қарсы сөздермен жұмыс ... ... ... ... әр ... көп ... жібереді.
Мағыналас сөздермен жұмыс жасаған кезде ... ... ... ... білу ... Көмекші мектептегі оқушылар ... өте қиын ... ... ... ... ... мүлдем кездеспейді. Жнама сөздермен жұмыс жасаған кезде міндетті
түрде сөздердің ... ашып ... ... ауыр ... ... көп ... жұмыс, ауыр сөмке, ішінде салмағы ауыр заттың болуы; ауыр жүріс
шаршап жүру, ... ... ... ... тіліндегі ең қиын грамматикалық категория. Етістік сөздері
сөздің мағынасын мазмұынын ашатын, толықтыратын сөз табы. М.Ф ... ... ... ... ... ... зат есіммен етістікті
ажырата алмайды.Екіншіден, етеістікті есімшемен шатастыру. М.С.Соловьеваның
зерттеулері ... ... ... ... ... ... көрсеткен.Сөздік қорлары
- шектелген, кедей, үстірт және ... ... ... дәл анық ... ... ... ... шатастырады.
- белсенді сөз қорының кедейлігі, етістік ... ... ... ... ... ... іс-қимылды білдіретін сөздерін өте аз
қолданады.Интеллектісі бұзылған балалардың енжар сөз қорларында өте ... әр ... ... білдіретін сөздері пайдаланбайы. Осыдан қортынды
шығаруға болады, оқушылардың ... сөз ... ... ... ... ми ... зақымдалуына байланысты есту және ... ... ... ... ... ... қарай сөйлеутілідері өте баяу және өзінше дамиды.Сондықтан
балалар мектепке ешқандай дайындықсыз келеді.
Сөйлеу тілінің бұзылыуы адамдармен ... ... ... ... ол сөйлеу тілінің тұйықталуына, өз- өзіне сенімсіздігіне әкеліп
соқтырады.Сондықтанда дер кезінде одан айырту керек.
Көмекші ... ең ... ... бірі ... ... қалған
балардың ойлау қызметтерін және сөйлеу ... ... ... Осы ... ... ... ойлау мен сөйлеу тілдерін
дамытып, қалыптастырудың арқасында әлеуметтік ортаға тез бейімділіп кете
алады.Интелектісі ... ... ... сипаттама беріледі: селсоқ,
икемсіз, әлсіз қызығушылық танытушылығы жоқ, ... ... ... тек ... бұзылған балардың психикалық ... ... ... ... ... ... оқудан да
байланысты.Көмекші мектептің мұғалімдерінің көбісі сабаққа ... ақыл ойы ... ... оқушылырға көп күш ... үшін ... ... ол ... ... ... ... Сондықтанда бұл
оқушылардың оқытқан кезде оқушылардың дамуына бағыттау керек.
Сөйлеу тілі ... ... ... ... себебін тигізеді. Осы қарым қатынастың арқасында балалар жалпылау
жасай алмайды.Инттелектісі бұзылған ... ... және ... ... ... ... Олар жасаған іс-әрекеттерін
толық және дұрыс жеткізе алмайды.Сонымен бірге инттеліктісі ... ... ... мен ... сәйкес келмейді.Ақыл- ойы
арттақалған балалардың жалпы интеллектуалдық қызметтерінің ... есту ... ... әсер ... ... ... сөйлеу
тілін меңгеру қиындыққа ... ... ... ... ... ... процесінде тек сөзді ғана есте сақтап қалмайды, сонымен ... ... да ... екі ... ... қалыпты дамыған
бала сөйлем құрлымын дұрыс құрып сөйлей алады.
Ал ... ... ... ... ... мүлдем басқаша дамиды.Мектеп жасына дейінгі
аномальді балаларды жалпылау, жүйелеу ... ... ... меңгереді.Олар қарапайым сөздерді, сөйлемдерді көп қайталанған іс-
әректерді ғана меңгере бастайды.
Сонымен, арнайы әдебиеттерде талдау барысында ... ... ... сөз қоры әр ... болдаы, яғни А.Н. Гвоздевтің
айтуынша ... ... ... сөз ... зат ... ... сын
есіммен етістікке қарағанда тез меңгеріледі, яғни бұл нені көрсетеді, әр
сөз ... ... ... ... ... ... ... соның
нәтижесінде сөз қорды дамыту барысында арнайы әдістемелерді қолданып
зерттеулер жүргізген ... ... ... ... ... дамытудағы халық ауыз әдебиетінің маңызы.
Балалар әдебиетінің қалыптасып, даму тарихын терең зерттеп, іргелі
еңбектер жазған ... ... ... зерттеуші-ғалымдар
М.Ғабдуллин, Ш.Ахметов т.б. атауға болады.
Академик-жазушы М.Әуезов ауыз әдбиетінің тәлім-тәрбиелік мәнін зерттеу
отырып, халық санасындағы Отаншылдық езімді, халық ... ... ... ... ...... «... әдет-ғұрпын, халықтың
коллектившілдік тәрбиесінің жемісін ... - ... ... ... ауыз ... жасаған – халық. Сондықтан да, ел ертеңі,
келешегі, ұлттық ұрпақтың ... - деп ... бала ... ... аударғанын көреміз.
Халқымыз балаға деген ыстық сүйінісін, жұмсақ лебізін, жылы жүрегін,
тәтті қиялын өлең-жырмен жеткізген. Жас нәрестенің ... ... ... ... ... ... ... мақсат-тілектер өлеңмен, жырмен,
көркем сөзбен айтылған. Ал, халық ауыз әдебиетін ... ... ... өсе келе оны ... ... ... тыңдайтын болған. Балалар әдебиеті
бала тәрбиелеудегі халықтық ... ... ... Ауыз әдебиеті
балалардың даму ерекшелігімен, психологиясымен анасудан туған. Олай болса,
халық ауыз ...... ... тынық мұхиты.
Ұлт әдебиетінде халық мұрасы ерекше орын ... ... ... мақал-мәтел жөнінде: «қай мақалды алсақ та, оның мазмұнында
өмірде болған елеулі ... ... ... ... ... ... қорытынды, тұжырымды түйін болып отырады. Ал, мәтедерде бұл секілді
мазмұнды, оқиғалы әңгімелер өте аз кездеседі. Мәтелдерде ... ... ... теңеу, сөз образы ретінде қолданылады. Мысалы: «Көппен
көрген ұлы ... ... тиек ... т.б. Егер ... ... мен
қорытынды пікір бірдей келіп отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана ... ... ... ойын турасынан білдірмей, жанама түрінде, р ... ... ... ... Бұл ... ... тән ... бірі
болып табылады», - деген. Зерттеуші-ғалым халық мақалдарының тақырыптарын
былайша топтастырады: еңбек ету жайларына ... мал ... мал ... ... жайында, ынтымақ-бірлік жайында, ерлік, батырлық,
қоғамдық қарым-қатынас, әлеуметтік-таптық мәселелер, ... ... ... ... жайлары. Т.б.
Балалар әдебиетін кеңінен зерттеген ғалым Ш.Ахметов республикамызда
балалар әдебиетінің арнайы пән ретінде оқылуына, төл ... ... ... ... насихатталуына айтарлықтай үлес қосты. Ғалым Ш.Ахметов
«Қазақ халқының бала тәрбиелеу дәстүрі» атты ... ... ... ісі ... ... ... түрлі мәселені
қамтығанын атап ... ... ... басы ... ... көздеген, әдепті бол дегенді басты міндет етіп қойған. ... ... ... Үшіншіден, тіл алғыш елгезек бол деп
үйреткен. Бұл ... ... ... көрінісі болатын. Төртіншіден,
ададық пен шындыққа баулуды көздеген. Бесіншіден, ... бол, ... ... көпті көрген данышпан қарияның сөзін тыңда, ақпа құлақ болма,
құйма құлақ бол дегенді ... ... ... Алтыншыдан, үлкенді, ата-
анаңды сыйлауға үйретуді басты міндет етіп қойған. Жетіншіден, кісі айыбын
бетіне баспа – дйді ... ... Бұл ... ... ... сөз ... ... кемдігін (мұрны пұшық, көзі қисық, аяғы ақсақ ... ... ... сөз. ... ел қорғаны батыр бол, халық
алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... ... Қорыта
келгенде, авор халықтық шығармалардың бала тәрбиесіндегі ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Сондай-ақ, автор халық ауыз әдебиеті үлгілері: бесік ... ... ... ... төрт түлік жырлары, жаңылтпаш, ертегі және
т.б. бала ... ... ... көрсете келіп, оладың танымдық
маңызын, еңбекке, адамгершілікке, патриоттық, батырлық, ... ... ... ... көзі екенін айтып ... Біз өз ... осы ... ... ... ... ... қазақ қаламгерлері де үлкен үлес қосты. Қазақ
балалар әдебиетіне ... үлес ...... ... ... ... ... Ө.Тұрманжанов, А.Тоқмағамбетов,
Б.Соқпақбаев, М.Әлімбаев, Ә.Табылдиев, Ә.Дүйсебиев, ... ... ... ... Т.Молдағалиев халықтық
шығармалардың ... ... ... ... ... өлең-
жырларжазған. Оладың шығармалары бала тәрбиелеудегі ізгі мақсаттарды дұрыс
түсініп, балалардың тілін ... ойын ... ... ... ... ... ... ғұламалардың шығармалары, өлеңдері
балалардың түсінуіне жеңіл, ығымына сай, ... ... тілі ... ... балалар әдебиетіне үлес қосқан ақын. Ол «тәрбие мен
білім баланың жас кезінен ... ... ... - ... Осы мақсатта бесікте
жатқан балаларға өлең мен ән ... Сол ... ... көңіл күйі мен
ойын, эстетикалық сезімін ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудегі ізгі мақсаттарды дұрыс түсініп, өз
өлеңдері арқылы оны шеберлікпен айта білген. «Елген ... ... ер ... ... деп, балалардың болашағынан зор үміт күтеді. Балаларға
арналған өз елі, өз жері, оның ... ... ... «Қыс», «Тау
суреті») мен сұлу табиғаты туралы ... ... ... мәні ... ... ... ... табиғатты тануға, оны аялауға, құрметпен
қарауға, сонымен қатар табиғаттың әсемдігін аңғартуға ... ... ... «Шәркей», «Күн шыққанда», «Бөбек ... ... ... маңызы зор. «Малта» деген өлеңі арқылы
төңіректегі заттардың сыр-сипатын білуге, еңбекқорлыққа ... ... ... ... ...... ... әдебиетінің негізін қалаушы, балалардың
сүйікті жазушысы. Оның «Балалар», ... ... ... жауап» т.б.
өлеңдері бар. Еңбек еткен адамның сыйлы болып ... ... ... ... да ... ... бөлеп отыратыны туралы айналысу баланың
ой-өрісін кеңейтіп, саналы да тәртіпті болуға ... ... ... ... ... ... еңбектерін құрметтеу керектігі, сол
болашақ еңбекке, өмірге ат салысатын ... ... ... ... етіп ... ... ... өлеңінде таяқ мініп,
жалаң аяқ жүгірген дала баласына ақын ұлы Отаны, туған жері ... ... ... ... «тез ... Отан үшін ... ... классик жазушылары – С.Сейфуллин, ... ... ... ... ұлы ... ... ... өлең-
жырларының балалар мен жасөспірімдерді жан-жақты тәрбиелеуде маңызы зор
екенін атап кетуге болады. Сәкен Сейфулиннің «Балалар» ... ... ... жалаң аяқ жүгірген дала баласына ақын ұлы Отаны, туған жері туралы
әңгімелейді. Олардың «қылыш безеп», «тез ... Отан үшін ... ... ... «Кім ... – аға халыққа?» деген өлеңінде Сәкен
жөн білмей адасып, ... ... ... ... ... болар адал,
ардагер ұлды аңсайды. Бұл өлеңдерде «Жаңбыр», «»Бау-бақша өлеңдері ұғымына
жеңіл ойнақылығымен бейнелігімен ... ... ... ... алар ек,
Жолдастарды жоғын-ай, - деген бала ұғымының өзі қандай нанымды. Ал,
Қ.Ыдырысовтың «Жаңбыр» атты ... ... ... ... ... ... ашу шақырып, найзағайдың бұлттарға атылуы, ақ жаңбырдың сабалап
құюы аяғында балағы,н түріп ап су ... ... бала ... ... ... ... ... атты еңбегінде:
«Көркем әдебиет туындыларын оқу әрі ермек, әрі ... ... ... ... ... оөқылады. Көркем әдебиет кітаптарындағы ... ... ... сан ... сан ... адам мінездері мен әрекеттері,
күрестері мен күн ... ... ... нені сүйіп, нені жек
көретіндері, неден жиреніп, неге ... ... ... ... бойыңызға жеңіл сіңеді. Осыдардың жақсысына үйренесіз
де, жаманынан бой тартып жиренесіз. Өмірде қалай тұоуды, қалай өмр ... ... ... ... ... Отанға, өз ортаңа сүйікиті
болудан артық абырой бар ма? Осының бірн ... ... ... ... ... ... зор ... тигізеді», - деп көһркем әдебиеттің ролін
атап көрсеткен. [98, -275 б.]. ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныпта көркесм шыармаларды оқу-тәрбие үрдісінде
пайдалануда, іріктеуде басшылыққа алдық.
Бұл бағытта ұлт қаламгерлері де ерен еңбек ... ... ... ... ... Т.Иманжанов «Бөбектерге арналған әдебиет туралы»
атты ғылыми ... ... ... міндетін көрсете отырып,
бөбектерге арналған әдебиет туралы атты ... ... ... міндетін көрсете отырып, бөбектерге арналған көркем
шығармалардың өзіндік ... ... ... бала ... ... ... ... жазылу керектігін айтқан. Балалар
әдебиетіне өойылатын негізгі талаптарға ... Оның ... - өзі оқи ... ... біркцдң көмегімен
қабылдайтын оқушы. Әдебиет, ... оқып ... ... ... ... ... жазылатын шығарма мейлінше қысқа, әрі ұғымды,
әселі болып келуі ... ... ... әрі саяз, әрі қалқамалы үстірт ұғым,
әрі жадына көп нәсені ... ... ... ... ... ... ... қатты ескертетін болады. Сондыөтан, бөбектерге арналған шығарма
кілең қызықты іске, ... ... ... ... ойы – ... ой. ... ол ... құбылысты, сыртқы
түсіне,формасына қарап қабылдайды. Ендеше, жазушы оның көз алдына ... ұғым ... ... ... ... ... ... тиіс. Онсыз болмайды...
Оның ұғымының саяздығы тәжірибесіздігінің ғана жемісі ... есте ... Оның ... ... ... толтыра қоятиын қуыс ыдыс емес, лап
еткелі тұрған т, соны ... ... ... ... ... ... ... әрі ойын кеңейтуге көмектесіп, әрі тіл үйретсін...
3. Адамда болатын ыждаһатты (белсенділікті), ... деп ... ... ... ... тек соңғысы бар. Ол көңілі соқағанда қинала, әдейі
өоранып, күш ... ... ... ... бара ... ... ... бөбекті жаңа білімге, жаға ... еск ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл арада да өте
шеюерлік, үлкен ... ... Неге ... ... ... ... ... Ал, егер ылғи енжарлы зердеге азық ұсыныла берсе, келе-келе
бөбекте білугедеген талап сөгіп, ... ... ... ... ... ... -деп ... отырыпеғ автор көркем шығармалардың
балалардың психологялық лй-өрісіне, жас ерекшелігіне сай жазылуме бірге,
оның бала қиялын ... ... ... екенін атап көрсеткен
Белгілі әдебиет зерттеушісі ... ... ... атты ... фольклор жанрларының бірі мақал-мәтелдер туралы, «жүйелі ой ... ... ... ... пен ... ... ... зейіннің жемісі,
көрінісі», - деді. Ол аланың құлағына сіңіп, адамгершілік жолына бағыттап,
рухани ... ... ... ... ... ... өмірге жанасымы мен
болмыстың бенйнелеу, өмірлік мәселені, құбылысты байыптап, дәл де терең
тұжырым жасау менкөкейге ... ... ... ... ... автордың ой-өрісі мен рузхани өміолік ... ... ... ... балала прозасында көркемдік ойды бейнелеуді
төмендегідей қарастырады. Олар:
1) Балалардың өзіедік өмірін, ... ... ... ... ... тыныс тірлігінің талай мәселелері ересектердің
әлеуметтік моральдық ... е ... ... ... ... жан ... ... ұмтылу, детальдарды,
штрихтарды, т.б. көркемдік ... ... ... ... ... тануға жетелейтін кілт
есебінде пайдалану, психологизмге ден ... ... ... туындайтын і-әрекетердің
эстетикалық-педагогикалық мәніне назар аудару;
4) Табиғат ... ... ... ... ойды ... ... кезең, тарихи тұлғалардың сыр-сипатына үңіліп, тағылымдық
сәттерге назар аудару, жас ұрпаққа Отаншылдық ... ... ... балалр прозасында, онң ... ... ... ойға ... негізгі арналар осылар ,
- деп тұжырым жасайды.
Бұл секілді саланы әдебиет зерттеушілері өзіндік ізденістерімен ... ... ... Б.Адамбаев «Тозған қазды топтаған қарға жейді» ... ... ауыз ... ... жақын, ұқсас екі ... ... ... үлгілері мақал-мәтелдер жөнінде жүргізген
зерттеулер бойынша өзінің ой ... ... ... онда ... маңызына тоқтала келіп: «мақал дегеніміз – халықтың ғасырлар
бойы өмірден, табиғаттан көрген-білгендерін бейнелейтін ... ... ... - анытама берген. Халық шығармаларының басқа түрлері сияқты мақал-
мәтелдерді де әел ... жеке ... ... оны ... жаттап
жаңғыртады, өңдейді, өзгертед. Сөйтіп, олар біртебірте жалпы ортақ мұраға,
халық шығармасына ... ... ... ... ... жасаған
қоыртындысы ақыл*ой түйңні деуге болады [50]. Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... арнайы жүргізілген зерттеулер қорытындысына сүйендік.
Зерттеуші ғалым С.Қирабаев балаларға арналған поэзияның,я ғни ... ... ... ... анық болуында деп көрсетке.
Сонмен қатар ғалым өбектерге арнап кір\тап жэащу мәселесін де көтерген.
Онда: «Оқушы жас ... ... ол ... ... да ... ... болуына, оның әр түрлі тақырыпқа жазыдуына, қоғамдық өмірімізідің әр
тұрі ... жам ... ... ... ... ... ттиіс. Балаларға арналған кітаптың ерекшелігі – оның ... ... ... ... бөлене жазылуына байланысты. Бөбектердің
кітаптары оларды әрі көңілдендіретін, қуанышқа бөлейтін, ... ... ... ... ... ойға құрылу керек. Көркем
әдебиеттің бақа саласы сиқяты ол да ... ... ... ... түрде
жазылуға тиіс», - деп көрсетті. Шын мәнінде, балалар әдебиетіінң ... ... ... ғана бастауыш сынып оқушыларын қызықтыра ... ... ... көркем шығарманы іріктеуде автордың ұсынған өлеңінің
өзіндік ерекшеліктерін басты қағида етіп ... ... ... өз ... «ең ... ... ... шығармалары – балалар психологиясын. Көркемдік талғамын,
шығармашылық мүмкіндіктерін танытатын асыл ... Ол ... бала ... ... ... ... нәрлілілігімен, музыкалық
сазымен, өнегеді мазмұнымен, ойындық жеңіл ... ... ... ... ... тәрбие құралы» деп ауыз әдебиетіінңпедагогикалық
құндылығын саралап бергенін көреміз [102].
Алым ... ... ... атты ... «Мақал мен мәтелге өз
тұрғысынан анықтама берген. Мақалдар – ... ... ... ... ой ... сөд мәйекгі. Мақалдар көбінесе өлеңдік өрнекпен,
сабырлы, салмақты ырғақпен айтылады. Қара сөзбен яғни шешендікпен айтылатын
мақалдар да бар. «Еңбек ... ... ... ... тіленбей» тб.. Мәтелдер
негізінен тұжырымы тұспалы өлеңде сыңар тармақты, қара ... ... ... ... ... ... патшасы» т.б. Қазақ халқы – сөз қадірін
біліп, қасиетті ... ... ... ... өнеге ретінде
данышпандығын өлең өрнектерімен өрнектеп, ... келе ... ... Сөз
зергерлерінің аузынан шыққан мақалдар мен мәтелдерді ... ... ... ... етіп ... ... ... пайдалануды
дәстүрге айналдырып отырмыз.
Балалар әдебиетінің теориясын алғаш жасаған орыстың ұлы ... еді. Ол ... ... ... жасауда жалпы педагогика мен
психологиясын басшылыққа алды. ... ... ... ... ... ... тоқталады. Ол балалар әдебиеті талғамы, ойы,
қабілеті, тілі, ... даму ... ... келетінін айтты. Ол өзінің
мақалаларында еңбекті ... жас ... ... ... ... ... деп ... «Балалар әдебиетіне араласатын автор әр
алуан жастағы балалардың барлық өзгешеліктерін ескеруі тиіс. ... ... оның ... ... да, ... ... иесі жоқ кітап болып
шығады», - деді.
Балалар әдебиеті балалардың жасы кіші ... ... анық ... ... ... ... ... мен ересектер әдебиетінің айырмашылықтарына
көрінбей, бірігіп кетеді. Сонай-ақ ... ... ... үлке ... ... оның ... құралы» екенін айтты. ... ... ... ... ... эстетика, музыка т.б.) ... ... ... ... ... туралы» еңбегінде : «Бастауыш сынып оқушыларлына
ойын, ... ... үшін ... ... әрі ... әрі өте ... көркем өлеңдер кере. Осы күнгі балалар ... ... ... ... ... ... ... бңрнеше жинақ
шығару қажет», - деген [30, -350 б.].
Сонымен қатар, балаларға арнаған кітаптың құрылысы, ... ... да ... ой-пікірін айта білшен. Балаларға арналған кітаптардың
бәрі бірдей танымдық материал беруге тиісті деп ойлауға ... Ол ... ... ... кітап болуы қажет. Бізге балалардың ... ... ... қызық кітаптар да қажет. Балалрға ... ... ... ... ... ... қажет, - деп жасаған тұжырымы дәлел. Жазушының сол уақытта ... ... күгі ... ... өз ... ... жоқ. Ол қазіргі ғылым
мен техниканың ... ... да ... ... ... ... ... сыынпұа арналған кәтаптардың суреттері
айшықты, көңілді баланың ... ... ... ... ... болуы
тиіс. Әртүрлі тапсырмалардан, баланың жас ... ... ... ... ... осы ... ... оқушыларын тәрбиелеу мен
біім бру мәселесімен айналысқан ғалымдар мен балалар ... ... Бұл ... ... ... отырған қажеттілік.
Орыс халқының ұлы сыншысы В.Г.Белинский «Әдебиет деген сөздің жалпы
мағынасы» туралы жазған еңбегінде ауыз ... мен ... ... ... ... әдебиеьің қандай туындысын алсақ ... ... ... болады. Соғын қоса, оның ... ... ... ... қай кезде баспа жүзіне жарияланғаны
т.б. көпщілікке мәлім ... ... Ал, ауыз ... ... ... ... әрине, ауыз әдебиетінде автор болмайды дешен ұғым
тумаса куерек. Ертегі, ... ... ... ... да әуел ... жеки
авторлар шығарған. Бірақ, сол кезде жазу-сызу ... ... ... , аьы-жөні сақталмаған. Ал шығармаларды ауызша айту
түрінде туып, ел ... ... айту ... тарап кеткен. Олардың авторы
халықтың өзі ... Ауыз ... ... ... деп ... міне,
осылай туған, - деп көрсеткен [106]. Бұдан В.Г.Белинскийдің пікірінің қазақ
зерттеуші ғалымдарының ... ... ... ... ... даму ... оның ... дажеке зерттеу саласын
құрайды. Ал, қазақ балалар ... даму ... мен ... мәні,
көркемдік деңгейі туралы С.Өскенбаев [115], бүгінгі балалар әңгімесі ... ... ... ... ... ... әдебиеті
Ресей, Орта Азия халықтарының озықшығармаларынң аударып тоыға ... ... ... ... ... Айболит», «Кір ... ... ... ... ... деген немене», «Кім болам»
[118], А.Гайдардың «Тимур және оның ... ... ... [121] т.б. өлеңдері мен әңгімелері қзақ тіліне ... ... ... ... ... – балалар психологиясын, шығармашылық
мүмкіндіктерін танытатын халықтың ғасырлар бойы ... асыл ... ... ... ... ... ... қызыға еліктей отырып, үйренуімен,
дағдыға айналуымен, шығармашылық қасиетінің артуымен, ... ... ... ... ... ... жеке сала
ретінде отау тігіп, ізіншеенші иемденіп, балалар фольклоры» ... ... ... ... ... ... айтарымыз, философиялық психологиялық еңбектерге жасалған
талдаулар ... ... ... ... ... тұрғыда негізделді.
Оқушылардың тілін дамытудың өзіндік ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... ... деп ... Ол келесі тармақшада
қарастырылады.
.
1.3.А Балалар әдебиеті ... ... ... ... ... алғалы бері мемлекеттік тілі де ... ... Тіл – адам ... қарым-қатынасының негізгі құралы есебінде бүкіл
келелі мәселелерді шешеді.
Педагогика саласында тл біліміне ерекше мән ... тіл мен ... мен ... өте тығыз байланысты қарастырылады. Адам ойы ... ... ... дұрыс сөз құрау, өз ойын нақты да, ... ... ... ... Сөдердің грамматикалық жүйесін, олаоды
қодану тәсілдерін меңгеру арқылы адамның ойлау жүйесі де ... ... ... ... ... ... бала қолршаған дүниені таниды.
Көрнекті ағартушы-ғалым, психолог Ж.Аймауытовтың пікірінше «Тіл – ... ... ... ... ... ... ... қорықса, қуанса, таңданса, бір жері ауырса, адам айқайлап дыбыс
шығарып жүрсе керек. Сол дыбыс ... ... ... түскенін маңайындағы
басқа адамдарға білжірсе, міне сөйлеудің ең түбі осыдан басталған ... ... Бұл – ... ең алғашқы дәуірі...» [108]. Адам ... ... ... бала да ... кешірді.Олай болса, ересек адам
тіл жүзінде қандай жетіліп, жүре-бара нәрсе мен дыбыс арасындағы байланысты
қалдырған болса, бала да тап сол ... ... ... қатар сөздер
көбейген сайын ойын байланыстырып айтуға дағдыланатынын көреміз.
Психолог Н.И.Жинкиннің пікірінше ішкі сөйлеуде пайда болатын ой ... ... ... ... жетеді. Дыбыс есту мүшелерінің қызметімен
нерв сигналдары түрінде миға жетіп, тыңдаушыға жетізіледі.
Сөйлеу механизмін ... ... ... ... ... ... ... пайда болу кезеңдерінен қарастыру. Сынмен
сөйлеу механизмі ... ... ... және жинақтауды есеру қажет
делінген. Бұдан шығатын қорытынды сөйлеу механизмі күрделі әрі ... ... ... ... мен ... күрделі механизмдер арқылы
жүщеге асып отырады.
Сөйлеу түрді механизмдер арқылы жүзеге амып оытрады да, олардың ... мен ... ... орай ... ... ... ... сигналы» (2-сигнал жүйесі, бұл – адамның ... ... ... ... қызметі) арқылы тітіркендіру ... ... ... олар ... хабар аламыз. Әрине, ондай
хабарлар санлы да, санасыз да ... ... Осы ... ... ... ... ... екінші сигнал жүйеін негізделеді.
Ал екінші сигнал дыбысты ... ... ... ... Адам ... ... қана ... оларды тең мағынада сөз арқылы
бейнелейді. Халқымызда «Көз жеткізбегенді сөз жеткізеді» дешен тамаша мақал
бар. ... ... ... ... арқылы бейнеленетін заттар мекн
құбылыстардың ... ... ... елес процестерінің шектеулі
шеңберін тереңдете түсіп, олардың мән-мағынасы сөз бен ... ... ... ... ... болады.
Психолог А.В.Запорожецтің тұжырымдауынша сөйлеу – адамдардың ті арқылы
қарым-қатынасының ... ... ... ... мен тіл ... ... құрайды. Сөйлеу қарым-қатынасы фонетикалық,
лекискалық, грамматикалық, ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтары бойынша іске асады
(қазақ тлі, орыс ... ... ... ... ... ... ... арқылы (қоғамдық практиканың талаптары, ғылымның дамуы, тілдедің
өзара әсері) ... ... ... және жетілдіреді.
Сөйлеу бізге қоршаған дүниені тануға көмектеседі. Қоғамдық практикада
сөздің арқасында уақыт, кеңістік туралы жалпы ... ... ... ... ... құбылыстарының мәнін түсінуге, күнделікті қоғамдық өмірдегі
уақиғаларды ... ... ... ... ... Яғни, адамның
қоршаған дүниеге әсер етіп, оны бақара алатыныдығын көреміз. Бұл ... ... ... былай деген: «Сөйлеу, сөз адамды болмыстың тәңірі етті»
Сөз – тіл механизмінің негізгі буындарыынң байланысатын ... ... ... ... ... ... таңдап алу үшін
дыбыстардың қасиеттерін талдау және жинақтау қажет. Есту ... ... ... барлық қасиеттері біртұтас болып келеді. Сөз екі
форма арқылы жүзеге асырылады: сенсорлық, ... ... ... тілін түсіну, ал маторлық дегеніміз адамның өзінің сөйлеуі. Бұл
екі форма бір-бірімен тығыз ... ... ... да ... сенсорлық, маторық сөз мидың әртүрлі бөліктері арқылы іске асып,
ойлау ... ... Бұл ... ... ой сөзде ... ... ... ... өмір ... ... де мағынаны сөз бен ойдың
арасыдағы дәнекер деп атайды: «мысль не ... в ... а ... ... значение находится как бы между мыслю и словом, вот ... ... ... и ... мен ... ... ғана тән қасиет екендігі жөнінде көптеген
ғалымдардың пікірлеріне сүйенсек сөйлеу ... ... ... ... ... ... Сонымен сөйлеу дегеніміз
медицина ғылымдарының докторы, профессор М.М.Кольцованың пікірінше мидың
көптеген аймақтарының біріккен ... ... ... жасалған талдаулардан балалар сөздік қорды
практикалық жолмен меңгеретінін, аооның грамматикалық құрылысын, сөйлеудің
қарапайым формасы болып табылатын ауызекі ... ... ... ... ... бастайтындығы туралы тұжырым жасауға болады.
Зерттеуші ғалым, профессор Х.Досмұхамедов тіл, ... ... ... ... бірі ... айта ... «Тіл – ... Өз тілін білмеген ел болмайды. ... ... жұрт – ... Ана ... ... тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, ол күйініш. Ана
тілін жақсы біліп тұрып, ... ... бұл ... - деп ... бүгінгі заман талабымен үндесіп жатқанын көреміз.
Бала тәрбиесіндегі тілдің ... ... ... ... ұлы чех ... «Аналар мектебі» еңбегінде: «Сөз әр заттың ... ... ... ... ... мәнін түсінуі керек, адамзатты ... сөз ... жеке ... ... ... ... ... ойы бүгінгі таңға өз мәіні саөқтауда.
Тілдің бала тәрбиесіндегі ролін көрсете ... ... ... өзініңғ ан тіліне үйреткенде халықтың рухы, оның көп ... ... ... ... яғни оған ... ... барлық поэзиясының шексіз дария болып ағып жатқан жанды бұлағынан
нәр алғызамыз», - дейді.
Мектеп жасындағы ... ... тән ...... дүниені
тануға, білуге тырысу. Сондықтан, балаға күрделі және беймәлім құбылыстарды
қарапайым және түсінікті түрде ... ... ... бала ... ... ... көшу, бала күнделікті өмірден көріп біліп жүрген ... ... ... салыстыра отырып, олардың сана ... ету – ... ... ... ... «адам таибиғаттың туындысы, онлағы себептіліктің жемісі.
Ол дүниенің сырларын біртіндеп ашып, оны шама-шарқына қарай өзгеріпотыратын
белсенді тұлға. Адам ... ... ... ... оны ... ... сөйтіп, өзінің ақыл-ойын дамытады», дей ... ... ... ... ... шығармаларды пайдаланудың маңызы зор деп ғылыми ой
қорытады .
Осы пікірден адам балыынғы дүниеге кедгенне ибастап маңайын тануға, ... ... ... ... ... ... Ол ... бәрі де сөзге, сөйлеу әрекетіне
негізделетіні айқын. Сонымен ... сол ... , ... ... ... ... ... мазмұынна тауып, салыстырмалы түрде сипаттай алады.
Сондай-ақ сол заттар мен ... ... ... ... мақал-
мәтелдер ойлап айту арқылы тіл байлқтарын жетілдіреді.
Табиғат, қоршаған дүниеде байланысты оқылған ... ... ... ... ... «Жел қайдан соғады? Қайдан бастьалады?»
т.с.с. сұрақтарды оқушыларды қоя ... ... ... ... ... 7-9 ... оқушылардың желді жәе ауадағы басқа да құбылыстарды
адамның тыныс алуының ... ... ... деп ... ... Ал ... өз тарапынан сөзбен және ойдаумен айланысты байланысты деп түсіндіреді
балалар. Сондықтан да ... ой ... ... және жел ... ... ... ... тұтас бір бүтінді құрайды. «Жел - бұл ой, ... – бұл ... ... мен аспан денелеі неге қозғалыста болады? Тағы да 7-9
жас ... ... ... ... ... бір тобы «бұлт» (ай, күн)
қозғалады. Себебі, оларды біз жүрген ... ... және де ... ... ... болдады деп ойласа, енді 2-ші бір тобы бұлт ... ... ... деп ... ... топ ... денелері
адамға қажетті болғандықтан қозғалады деп таниды.
Шындығында баланың өсуіне, жетілуіне қарай оның саныс өсіп, табиғатқа
табынушылық көзқарас өзгереді. ... дене ... ... ... ... ... ... заттары мен құбылытар және олардың ерекшелігі туралы
ұығымы да үлкендердің ұғымына сай кеде ... 7-9 жас ... ... ... ... бұлттар мен апан ленелері адамның
қалауы ьойынша емес, желдің соғу ағыты бойынша жылжиды. ... ... ... жүзгісі келуі бойынша жүзбейді, керісінше су оны қлқытып тұрғаннан
жүзеді. Яғни, баланың түсінігі бір заттан екінші затқа ... етуі ... ... сүйенеді неесе оладың өзара физикалық байланысын бала
түсінбейді. ... да ... ... ... ... ... себебін түсіндіріп, табиғаттағы тірілік жайында әңгімелеу ... қу ... ... ... ... ... ... сезіну қабілеттерін тәрбиелеуге, тіл байлықтарын ... ... Бала ... ... дүниемен таныс барысында әртүрлі
құбылыстармен қарым-қатынас жасайды. Күнделіті тұрмыста, табиғат өмірінде,
ойын, еңбек процесінде көрген-білген заттары жайында жаңа ... ... ... ... ... ... қолдануға тырысады. Табиғат
құбылыстарын сипаттайтын ... ... ... ... ... және
байланыстыра сөйлеуге үйрету, балалар бақшасындағы арнайы ұйымдастырылатын
сабақтарда әртүрлі тәсілдер негізінде жүзеге асырылады.
Талданған жұмыстардың нәтижесіәнде балалар әдебиеті арқылы ... ... ... ... ... ... ... С.Л.Рубинштейн, Р.С.Немов, Г.А.Урунтаева т.б. зерттеулеріне
сүйене отырып төмендегідей анықтадық:
• Балалар әдебиеті арұқылы сөздік қоры молайып, сөзбен әрекет ... ана ... ... меңгереді;
• Оқушы өз ойын байланыстырып, логикалық түрде жеткізуге жаттығады,
талқылауларды ... ... шешу ... ... ... ... ... және интеллектуалдық
тапсырмаларды орындауда тілдің жоспарлдаушылық ... Тіл ... ... ... қалыаптасады, ол іс-әрекеттің
ерекше түрі болып ... тіл ... ... ... ... ... ... құралына айналып, оқушының байланыстырып сөйлеуі дамиды.
Жоғарыда аталған оқушылардың тілін ... ... ... ... ... жұмысымызды жүргіздік, егізіде біртіндеп ол жайында
ұғым қалыптастырып отыруға іс-әрекетін, неліктен т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... алу барыында олардың ойлау
қабілеті ждамиды. ... ... – сөз. Бала сөз ... өз ойын сыртқа
шығарады. Тіл мен ой ... ... ... байланыстырып сөйдеуді дұры
қалыптасмтыру арқыыл ойлауды да жетілдіругк мүмкі.ндік туады. Тілі ... бала ... ... ... ... сөз ... ... Зерттеу әдістемесі.
Адамның жеке тұлға ретінде дамына ықпал ететін факторлардың ... Тіл ... ... адам өз ... ... сезімін, жеткізеді.
Баланың сөздікң қоры мектепке келісімен – ақ бірден байып, ... ... өте ... ... Оқушының неғұрлым сөздік қоры көп болып, ойлау
қабілеті жақсы жетілсе, білімде тереңде тез ... ... ... ... ... брйынша белгілі бір
анықтама алу үшін көмекші мектептің оқушыларының сөз қорының ... үшін ... ... ... ... ... № 3 мектеп интернатында өткізілді.
Экспериментке 45 оқушы ... ... ... ... ... ... отырды.
Зерттеу мақсаты- Көмекші мектеп жоғарғы сынып оқушыларының сөз
қорының жағдайын анықтау.
Зерттеу міндеттері: ... ... ... ... ... және ... сөз ... тексеруге арналған зерттеу методикасын
құрастыру.
Тәжірбие жасау кезінде оқушылардың сөз қорының деңгейін анықтау.
Зияты ... ... сөз ... ... ... ... ... пайдаланылады. Көмекші мектептің жоғарғы сынып
оқушыларына ұсынылған суреттер зат есім ... 5 ... ... ... – А) Көліктер
Б) Жабайы аңдар
С) Қыстық киімдер
Д) ... ... ... көлемін, сынын, сапасын, іс- қимылын анықтауға ... ... ... ... ... ... атауларды ата.
Үлгі: Жылқы ( тай...
Сиыр ( құнажын...
Қой ( марқа...
2.2 тапсырма. Мына кестені толтыр. Үй жануарларын бір ... ... ... ... ... Үй ... ... тапсырма. Әр топтағы сөздердің жалпылама аттарын ата.
Үлгі: 1. ... ... ... ... ... ----------------
2. Асанов, Байженов, Саятова, Алимов, Есенов-------------
3. Су тасқыны, жер сілкінісі, боран, сел, дауыл-------------
4. Дәрігер, мұғалім, сатушы, ... ... ... Мына ... мағыналас сөздерді жаз.
Үлгі: Қайғы, қуаныш, бейне, батырлық, шығармашылық, күшті, мұң.
2.5 тапсырма. Мағынылас ... ... ... ... ... құр.
Үлгі: ( сұлу, әдемі, көрікті........)
2.6 тапсырма. Адамның бойындағы жақсы және жаман қасиеттерін атап ... ( ... ... ... ... ... ұқыпсыз...
2.7 тапсырма. Қай жануар қандай дыбыс шығарады? Мына қатарды аяқта.
Үлгі: Арыстан ... сиыр ... ... Төмендегі сөздердің ішінен мағынасы қарама- қарсы сөздерді
бөліп жаз.
Үлгі: кету- ... ... ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшіліктеріне
бағытталған, әрі анық, ашық, түрлі-түсті бояулармен боялған суреттер,
тапсырмалар таратылынды.
Экспериментті ... ... ... хаттамасы дайындалды. Ол анықтама
хаттамасына оқушылардың тапсырмаға байланысты берілген жауаптары түсірілді.
Яғни ... ... ... және көмек еткен оқушылар жауаптары
енгізілді. Зерттеу жұмыстары сабақ ... және ... тыс ... ... ... бөлімде көмекші мектепте оқитын оқушылардың сөз қорының жағдайын
анықтау үшін ... ... және ... ... Заттық суреттер
бойынша тапсырмалар бойынша дұрыс, әрі нақты жауаптарды талап ... ... ... 5- 7 ... ... ... Зерттеуге көмекші
мектеп оқушыларының еш дайындақсыз қатасып отыр. Тапсырма ... ... ... ... ... ... ... барысында
көмекші мектеп оқушыларның ... ... ... Яғни ... нұсқауды дұрыс түсінбеуі, кейбіреулері толық, мұқият тыңдамай
тапсырманы салғырт орындауы, ал басқалары тапсырманы орындай алмады.
Берілген барлық тапсырмалар боынша ... ... ... ... критерилерге сүйене отырып талдадық.
Осы критерилерге байланысты біз оқушылардың жауаптарын үш топқа бөлеміз.
1. Суреттегі ... ... ... ... ... ... ... және тапсырмалар боынша дұрыс жауаптары енгізілді.
2. Суреттегі берілген заттарды атуы мен ... ... ... ... Суреттегі көрсетілген заттардың тапсырманы орындау ... ... ... Зат есім ... ... ... ... пайыздық
көрсеткіші.%
|Критерилері |5- сынып |6- ... |7- ... ... ... |31,3 |43,2 |54,1 ... атамады |25,1 |27,4 |26 ... |32.2 |31,4 |28 |
1- ... ... ... ... ... көмекші мектептің жоғарғы сынып
оқушыларының зат есім бойынша суреттерді атау ... бірі ... ... 5- ... ... ... бойынша шатастыру 32.2 % құрайды. Мысалы: жабайы жануарларды
атауда ... ... ... ... деп, қасқырды ит деп
шатастырып атады. Көліктер ... атап ... ... ... автобус деп, паравозды поезд деп шатастырады.
6- сынып ... ... ... бойынша мүлдем атамау 27,4 %
құрады. Бұл оқушылар ... ... ... тақыры бойынша малақайды,
тонды, пиманы, ішікті мүлдем атамады.
7- сынып оқушыларын ... ... ... ... дұрыс атауы 51,1 %
құрайды.
№ 2 ... Сын ... ... ... ... ... ... |6- сынып |7- ... ... ... |66,2 |69,2 |75,3 ... |44,7 |36,1 |36,1 ... ... |40 |37,4 |30 ... 2 кесте бойынша қарастырған мәселе, көмекші ... ... ... ... ... 5 ... ... сын есім бойынша көрсетілген
суреттерді атау кезіндегі жіберген қателіктері дұрыс атауы 66,2 құрайды;
шатасытруы 44,7 ... ... сын ... білдіретін суреттерді көрсету
барысында түстерді шатастырып ... ... ... 40 ... ... сын есімге байланысты көрсетілген суреттерді мүлдем атамай қойды.
№ 3 кесте
|Критерилері |5- ... |6- ... |7- ... ... ... |79,5 |80 |81,3 ... |33,4 |31,5 |29,3 ... 3 ... ... ... жүргізетін болсақ, мұнда етістікке байланысты,
яғни іс- әректтерді білдіретін суреттерді көрсетудің ... ... іс- ... байланысты көрсетілген суреттерді атау кезіндегі
жжіберілген қателер.5- сынып оқушыларының суреттерді дұрыс ... 79,3 ... ... ... ... атауы 80 пайызды құрайды.7- сынып
оқушыларының көрсеткіші 81,3 пайызды ... ... ... іс- қимыл білдіретін сөздердің суретін көрсету ... ... ... 33,4 ... ... Яғни ... барысында шатастырып дұрыс атай алмайды, тоқып ... ... ... отыр деп шатастырады.
6- сынып бойынша іс- қимылды білдіретін ... ... ... ... ... шатастыру 31,5 пайызды құрайды.7- сынып оқушыларының
шатастыруы 29,3 пайызды құрайды.
№4 кесте. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші.
|Критерилері |5- ... |6- ... |7- ... ... мағынасын |68 |62 |53 ... | | | ... ... |19,3 |13,2 |12 ... | | | ... ... |30,2 |24,3 |26 ... ... | | | ... 5 кесте. Мағынасы ұқсас сөздерге байланысты берілген жауаптар көрескіші
(%) пайыздық.
|Критерилері |5- ... |6- ... |7- ... ... ... ... |54,2 |36,3 ... | | | ... ... |37,4 |32 |26 ... сөз-ң мағ-с| | | ... жазу | | | ... |33,5 |25,3 |24,1 ... сөзд. Атау. | | | ... № 4 ... ... ... ... ... мыналарды
көрсетеді. Егер осы көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының зерттеу
нәтижесі бойынша сөздің мағынасын шатастыруы 68 % ... ал ... ... 19,3 % ... ... ... сөздерді пайдалану
жөнінде 30,2 құрайды.
№5 кесте бойынша қарастыратын критерилері қарама- ... ... 5- ... 59%, 6- сыныпта 54,2 %,7- сыныпта 36,3 % құрайды.
Сонымен, қорыта келгенде зерттеу нәтижесінде көмекші ... ... ... ... ... жағдайын бақыладық, төмен дәрежеде екеінін
атап кетуге болады. Бұл бірқалыпты оқушылардың жіберген ... ... ... ... егерде біз оқыту барысында сыныптан
сыныпқа ... ... , ... сөз қорларының молаюына үлкен көңіл
бөлетін болсақ, үлкен нәтижелерге ... ... ... ... ... ... оқушыларының сөз қорын
дамытудың жолдары.
Балалар әдебиеті – руханият ... ... ... ... ... келешек әдебиеті. Белгілі академик-жазушы М.Әуезов: «Ел болам десең,
бесігіңді түзе» деген екен. ... ... бір жолы – ... ... Бесік жыры – балалар әдебиеті. Бүгінгі балалар әдебиеті - ... ... кең, ... ... ... ... әдебиет.
Бала оқылған шығармаларын немесе мәтінді тыңдап қана қөоймайды, солард
ұғуға талпынады. Соның негізінде біртіндеп ол ... ұғым ... Оның н ... түсіінп, өз ойын да жүйелі жетізе алады. Соныме
қатар тіл мен ойау ... ... ... ... ... ... әрбір ой тіл арықыл көрінентіін, яғни сөйлеуді ... ... ... ... мен психология ғылымдары баситауыш мектеп оқушыларының тілін
дамытуды салаларымен ... ... ... тәрбиесінің негізгі міндеті
баланың жас ерекшелігіне сай айналадағы, қорғашаған дүниенің ... ... ... ... ... не үшін ... ... түсінік беру болып табылады. Балаға мақсат ... ... ... ... ... ... тұрғыда танып-білуін қамтамасыз ету,
табиғатқа,адамға, қоғмқа дұрыс қарым-қатаныс қалыптастыруды ақыл-ой тәрбиес
деймңз. Ақыл-ой тәрибеін ... ... ... ... ... ... құбылыстарын талдауға, салыстыруға, қоыртынды
жасай білуге, өзойын жүйелі түрде жеткізе білуге үйрету үшін ... ... тыс ... ... ... ... сынып оқушыларының ақыл*ойын дамытып, санасын қалыптасытру үшін
мәнді түсіндіру, білім беру, ... ... ... ... әдебиетін
басшылыққа алады. Бұл әсіеес,анатілі сабағыда іске ... ... ... ... сай ... ол баланың логикалық ойлауын, танымдық
қабілетін дамытып, ой қорытындысын жасай білуге ... ... ... ... ... ... сабақтың мақсатын айқын, нақты
қоя білген жөн. Ақыл-ой жағынан бала неғұрлым белсенді болса, ... ... ... ... Бала ойын ... ... жасайды, себеп-салдарлық
байланыстар ен тәуелділікті анықтауға тырысады. Мысалы, ол ... ... ... ... ... ... жүретіндігін өздігінен ажырата ... ... ... ... ... ... ... халықтың тілі, мәдениеті, ана тілінің құдыреті ... ... ... ... ... Балаларға арналған көркем
шығармаларды ана тілі сабағында ... ... сөз ... орын ... Көркем шығармалар арқылы
қоршаған ортаға дұрыс, табиғатта аялай ... , оған ... ... яғни ... ... қарым-қатынас жасау негізінен ... ... тану ... және ... тыс ... ... ... экологиылық тәрбиені ашатын көркем ... ... ауыз ... ... де жиі ... ... «Бұлақ көрсең көзін аш», «құстардың ұясын, құмырсқалардың
илеуін ... ... орақ ... ... жұлма», су ... ... т.б ... өзі баланың экологиялық сауатын ... ... ... ... оған қамқоршы болуға
тәрбиелеудің және тіл байлығын ... ... ... көрсетеді.
Көркем шығарма арқылы ... ... әсер ... нақты жағыдайларға көзқарасын тәрбиелейді. Көркем шығармада
бейнеленген ... ... ... ... ... оған көмек
көрсеткісі келетінін ашық ... ... ... мен ... мен ұнатпағаныын құптаған немесе наразылығын ... ... ... ... бір ... ... сезімін,
өзіндік көзқарасын көруге болады. ... ... ... ... үшін ... шығарманы пайдаланып ... ... ... ... ... мектепте ауыз әдебиет
үлгілері кеңінен пайдаланылады. Себебі олар ... ... ... ... ... дамытуды ... ... ... ... ... жасындағы балалардың көркемдік
талғамын қалыптастырып, әсемдікті ... ... көре ... ... көркем шығармалардағы суреттермен салыстыру,
дүниетану, ана тілі ... ... ... ... ... ... «Менің елім қазақстан», т.б ... ... ... ... топсаяхаттарда іске
асыруға мүмкіндік туады. Онда ... ... ... ... ... ... және оны ... жүйелі баяндап, әңгімелеп
айтып бере ... ... ... ... ... ... ... (ұлттық аспаптар, ұлттық киімдер ... т.б ... ... ... ... Балалаарға эстетикалық
тәрбие беруде халық ауыз әдебиеті шығармаларының ... ... ... аса зор. Олар ... ... жан ... өйткені бұл шығармалар мазмұны жағынан терең көлемі ... да ... ... ... оқып ... ... беруде
мұғалім шығарма кейіпкерлерінің жағымды, жағымсыз ... ... ... бір ... ұнап, екіншісі ұнамайтынына өзі
қорытынды ... айта ... ... кез-келген шығармасындағы
әсемдікті өмірдегі шындықпен салыстыруға үйретіледі.
Жоғарғы сыныптың мектеп ... өз ... ... ... ... ... тәрбиелеуде көркем шығарманың алатын орын
ерекше елін, жерін қорғаған ... ... ... ... ... ... паш ... әңгімелер, өлеңдер, аңыз-ертегілерді оқып,
оның мазмұнын тұсіндірудеғ тәрбиеші кездесулер ... ... ... ... баулиды. Көркем шығармаларды сахналату,
рольдерге ... ... ... бала кейіпкерге еніп, яғни оның іс
қимылын, ... ... ... тырысады. Мектеп
оқушыларының тез ... ... ... ... ... туралы өлең немесе әңгімелерді ... олар ... ... ... ... ... ... өте
тиімді екенін көрсетті. Сондай-ақ мектепте ... ... ... ... ... күні» ерекше көрініс ... ... ... ... құмартып, мереке күндері өте белсенділік
танытады. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік ... бері ... Б. ... Қ. ... Р. ... т.б ер қорғаудағы
ерлік істері, өнердегі ұлттық мақтаныш ... аты ... ... ... ... ... олар ... жазылған
көркем туындыларды сабақта және сабақтан тыс уақытта ... ... ... ... әдеби шығармаларды оқып беріп,
тыңдап, оқылған әңгімелерді, ... ... ... ... ... білуге үйретуде ойын жаттығуларды ... ... ... ... ... бірі - ... ... үлгілеріндегі ертегілер болып табылады. Халықтық шығармалардың
ішінде ертегілердің ... ... ... ұшан ... ... ... өмірін бейнелейтін фантастикалық
негізге ... ... ... ... ... бай фантастикасы
балалардың ойына қозғау салып, өмірдің неше алуан ... ... - ... мен ... ... дамуына, ерте қалыптасуына
көмектеседі. Ертегіні ... ... ... ... ... бойы
ұрпақтан-ұрпаққа айтылып, әбден екшеліп, халықтың даналы, тапқырлық ой
пікірлері жинақталып, ... әрі ... ... ... ... басталатын жерден-ақ қызықты, ұшқыр қиялды болып келеді де,
баланың ойын ... ... ... әкетеді. Халық ертегілерінің
ішінде балалар арасына кең ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... қарым-
қатынастар жасаудағы айла тәсілдері балаларға ой ... ... ... ... ... мақсат-мұрасына жетуге үйретеді. Бұл
жөнінде Мұхтар Әуезов: « ... жас ... ой ... ... ... ... әсер етеді.»,-деп көрсеткен. Хайуанаттар
жайындағы ертегілердің бәрін алып қарасақ та, ... ... ... ... ... ... болып айтылады. . ... ой ... екі ... бар. ... ... ... ... өзгешеліктерін, сырт ... ... ... ... ... арқылы олар енді ... ... ... ... ... жайындағы ертегілер
арқылы оны мысал ете ... ... ... ... ... ... отырып, байқайды. Ондай ертегілердің
қатарына « Түлкі мен қоян», «Түлкі мен ... ... пен ... мен ... т.б ... Ертегі кейіпкерлері арқылы балалар
қиын қыстау кезінде ... не ... ... да, ... ... үйренеді. Ертегі баланы парасаттылық пен тапқырлыққа
баулиды. Ертегі мазмұнында ... ... ... ... мерт болудан
сақтандырудың жолдары ... ... ... үлгі, өнеге
боларлық терең ... ... ... ... әр ... ... ол ... тапқырлық іскерлік,
айлакерлік іс-әрекеттері: аңқаулық мінездер ... ... ... ... ... ... балалардың
талғамын күшейтіп, сөйлеу мәдениетін, байланыстырып сөйлеуін дамытып,
өз ойын ... ... ... ... тілін дамытуда ерекше орын алатын ауыз ... ... ... ... ... ... ой ... көрке, образды сөйлеуге
жаттықтырып, сөздік қорын дамытады.Бала тәрбиесіндегі халқымыз ... ... ... мақал-мәтелдер арқылы ... ... ... ... Бала тәрбиесіндегі мақал-мәтелдерді
тақырыптық жүйемне ... ... ... «Оқу ... ... «Достық-жолдастық», т.б балаларға арналған ... ... ... ... ... ... ... ширатуды көздейді. Еңбек
ету, білім алу, жақсы ... ... өсу үшін ... де ... керктігі мақал- мәтелдерде толық қамтылады. Мысалы:» Адам ... ... ісі бар, адам ... ... ... ... т.б ... адал, ... ... ... адамгершілікке жат мінезден аулақ болуға да тәрбиелейтін
тұстары да ... ... ... ... ... ... ... артық», «еңбек түбі зейнет» т.б. Бала ... ... ... ... ете білуді, үлкендер еңбегін бағалауды үйрету
десек, мақал-мәтелдерде бұл назардан тыс ... деп, ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қорыта келе, мақал-мәтелдердің терең мазмұны мен ... ... ... біз өз ... ... жөн көрдік. Мақал -мәтелдерді
тек жаттап алып қана ... оның ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік туғыздық.
Халық ауыз ... бір түрі - ... ... ... ... ақыл-ойын дамытып, тіл байлығын жетілдіреді. Баланы
ойлауға, ... ... ... табуға жаттықтырады. ... ... оның ... ... ... ... ... етеді. Баланың ұшқыр ойын ... ... ой ... ... ... ... Академик м ауезов жұмбақтың ерекше
орынын ... ... ... ... бір ... ... ... әсем жыр, ... ... ... ... ... ... ... ердің даналығын, жүйріктігін жұмбақпен санау
машық ... ... ... жұмбақ өз бағасын жойған жоқ.
Жұмбақты мектеп ... ... ... болу ... ... ... ойын-сауық кештерінде әлі де ермек етеді. Ата-ананың
жас балаға ... ... де, ... ойын ... баулу
үшін де жұмбақтың көп ... ... ... Жұмбақтың балаларға
пайдалы жағы- өз бойындағы құпияны ... ... ... ... ... ... ... бала ойланады, көп ... ... ... ... мен айырмашылықтарын іздестіреді,
байқауға тырысады. ... ... ... ... ... ... білген заттарының бәріне де ой жіберіп салыстырып, қорытынды
жасауға және тапқырлыққа ... ... ... фольклорлық жанрдың
бәрі де адамның өміріне және ... ... ... бар, өзін
қоршаған ортаны, табиғатты, бар дүниенің ішкі мазмұнын ... ... ... ... білдіруге, соны танытуға үйретуді
көздейді. ... ... ... мынадай анықтама берген:
«Жұмбақ дегеніміз- адамның қай ... ... да ... ... ... ... ... бір затты көркем тілмен
жұмбақ етіп ... ... ... бір ... Біз ... ... ... мәніне тоқтала отырып, балалардың
жас еркешеліктеріне ... ... ... ... жұмбақтарды таңдап
алып, онда балалардың ақыл – ойын , ... ... ... ... ... ... дамытуда танымдық қабылеттерін арттыруда,
қиялын шарықтатып, ... ... ... таптырмайтын құрал
болып табылады.
Жұмбақтарды жаттап ... ... ... ... өз ... та айта ... Тек жұмбақтың сөздік қисыны, өлеңдік
үйлесімі ... ... ... айту мен ... ... ажырата білу
керек. Бастауыш сынып оқушылары мен ... ... ... ... ... сайсын» белгілі бір тақырыпта немесе
мерекеге қарсы ұйымдастыруға ... ... ... жұмбақ түрін
зерттеген ... ... ... жұмбақ ертедегі адамдардың,
бүкіл ұжымның еңбек, кәсіп ету, ... құру ... қай ... ... да ... еңбекші халық оралымды ұшқыр
сөз, ... ... ... ... Жұмбақтың алғашқы
үлгілері ертедегі адамддардың ... ... ... ету
жайларына байланысты туып, кейіннен халық өмірімен біте ... ... ... ... ... қалыптасу және даму ... ... жаңа ... алып ... Осы ойды ... келе,
белгілі ғалым М Ғабдуллин «Ойға ... ... өзін ... оның ... ... белгілерін қысқаша сипаттауды, ... ... ... ... ... ... дейміз»,- деп анықтама берген.
Мектеп оқушыларының ... ... ... жүргізілетін және
тіл дамытуға мүмкіндік беретін балалар фольклорының ... ... ... оның әрбір сөздеріне тартымды қылықтарына күле
отырып, ... ... ... ... ... ... жас кезінен
бастап дұрыс сөйлеуге үйретеді.
Жаңылтпаш- халықтық ... ... ... дұрыс ста айқын
сөйлеуге үйрететін, ... ... ... Ол ... С. ... ... ... ойын-күлкі дүкенін құрған ... ... бірі ... Бұл да ... ... ... ... жастардың тілге ұстануларына, ойнақы, қырлы ... ... ... ... ... ... ретінде балаларға жас
кезінен сабақ-ойын болатын нәрсе ... ... ... ... ... мектеп оқушыларына лайықты шығарма. Олай
дейтініміз- жеке дыбыстар мен ... қиын ... ... ... ... ол ... балаға ғана тән нәрсе.
Балалардың ... ... ... ... ... не жеке ... айта алмайды. Кейбір ерке өскен шолжан
балалар сақаулана сөйлейді. Міне, ... ... ... ... үйретуді көздеп, халық жаңылтпашты пайдаланған. Балалардың
көбінесе ... айта ... тілі ... «р» ... ... «р» ... ... дұрыс айруға бағытталған жаңылтпаштар
да көп. Мысалы: Ай, ... ... ... жай, ... Тайқарбай дегенің қай Тайқарбай т.б
Осы жаңылтпашты жылдам ... бала ... «р» ... «и» ... ... да кездеседі
Қазақ халқы баланың тілін ұстарту үшін оған сөз ... ... ... жаңылтпаштар ойлап шығарған. Сәбидің
тілі ... ... ... айта бастағанда кейбір дыбыстарды айта
алмай қиналады. Тілін ... ... ... үшін қиналып
айтатын дыбыстарды және сол кездесетін ... ... ... ... ... жөн. ... ғана бала өз ойын толық,
жүйелі жеткізе ... ... ... ... ... ... баланың сөздік қоры байып, ой- ... ... ... бала ... мүкістікке байланысты шығарған. Мысалы: «с»
мен «ш» дыбысын дұрыс ажыратып айту ... ... ... ... осы ... шатыстырмай айтуға үйретуге байланысты
Торта қойдым, орта ойдым
Орта ... ... ... ... ... жаңылтпашрады айтуға болады. ... ... оны ... тез әрі ... рет ... ескерген жөн. Баланың тілін ... ... ... үшін бірнеше әр түрлі ... ... ... ... ... керек Бұл жастағы балалар неғұрлым
жаңылтпашты көп білсе, ... ... тілі тез ... ... ... ... ... анық, дұрыс айта алса, ... ... оның ... ... ... ... сөздерді бұрмалап
айтпау үшін ойын айқын да дәл сөйлеуге ... ... ... ... тілі ... сол «р», «с» ... рет қайталанып келуін қарастырған.
Жаңылтпаш баланы ... ... ... ... ... неше ... ... өмірмен таныстырады. Балаларды
жалықтырмау үшін жаңылтпаштың сөздері қызықты, күлдіргі және ... ... ... ... ... оңай да ... тиеді.
Жаңылтпаш баланы ... ... ... ... дұрыс шешім
қабылдауға ... ... ... ... ... бізге балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін ... ... ... ... ... ... ... қиялдау;
-Белгілі жағыдайға орай түрлі сезім эмоцияларының ... ... ... ... ... еңбек дағдылары;
-Ойын ережелерін ... ... ... орындауда сөйлеу белсенділіктерінің артуы.
-Өзінің іс-әрекетін бағдарлау, басқара білу дағдысы;
-Балалардың ... ... ... ... ... айту ... ... жасау;
-Баланың үлкендермен және құрдастарымен арадағы қарым-қатынастары;
-Балалар іс-әрекетінің ... мен ... ... ... ... тіл ... рольі
мен тәрбиелік мәнін анықтау үшін халық ауыз ... ... ... ... әдебиетінің туындыларын пайдаланудың ... ... ... тәрбие салаларын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... қарай көркем шығарма жанрларының: ертегі, мақал-мәтел,
жұмбақтар, жаңылтпаштар тәрбие құралы ... ... келе ... ... ... көркем шығарманың
тәрбиелік мәнін анықтау үшін ауыз ... ... мен ... ... ... ... жолдары қаратырылды.
Жоғарғы сынып оқушыларының тілін ... ... ... өз ... ... және ... ғылымдарының
зертеу әдістеріне сүйене жүргіздік. Педагогикалық әдебиеттерде әдіс
мақсатқа ... ... деп ... ... ... ... ... шанышқы,
Пышақ,тарелка, кастрюл,қант,сүт
Нан, колбаса, жұмыртқа, печенье,сорпа,
Котлет,ботқа, шай, компот.
VII Көліктер
Автобус, трамвай, автомашина, поезд,
Велосипед,трактор,самолет,метро, ... ... ... қол, аяқ, мойын,
Мұрын, көз, ауыз,тіс, құлақ.
Өсімдіктер: қайың,малина,раушан,саңырау-
құлақ.
Көкіністер:қызанақ,қияр,сәбіз,картоп,
қырыққабат, сарымсақ, жуа.
Жануарлар: мысық,ит, сиыр, ат,шошқа,
Қоян, аю,қасқыр,түлкі,тиын,ұшақ,
Піл, кірпі, ... ... ... қоңыз,ара,бақа, балық.
IX Іс-әрекет
Отыру,ұйықтау, жүру, жүгіру, секіру
Тамақтану, жуыну, оқу, жүзу, ойнау, жылау,
ұшу, іліну.
X ... ... ... ақ, ... ... ... кіші, таза, кір, қатты, жұмсақ,
ағаштан, темірден.
XI Жалпылама атаулар.
өсімдіктер, жануарлар, көкіністер, киімдер,
ыдыстар, азық-түікте
Қолданылған әдебиеттер ... ... А.К. ... ... ... ... во вспомогательной
школе. М., «Просвещение»,1974
2. Будницкая И.И. Предметное содержание рисунков и рассказов на ... у ... ... и ... ... 1961
3. Бектаева К.Ж. Система работы над ... в ... ... ... сб; ... ... работа с
учащимся вспомогательной школы. Алматы., 1982 г
4. Выготский Л.С. Умственное развитие детей в процессе ... ... ... Л.С. ... психологические исследования. М., Изд-во АПН
РСФР 1956
6. Гнездилов М.Ф. Развитие устной речи умственно отсталых ... ... ... М.Ф. Методика русского языка во вспомогательной школе М.,
1965
8. Гордиенко Е.А.Письменное сочинения по ... во ... ... ... 1969 № 4
9. ... Г.И. Об ... ... устных связных высказываний
учащихся младших классов вспомогательной школы. Шестая ... ... ... М., ... ... ... ... учащимся вспомогательной школы словарного
состава родного языка. В сб, Учебно- ... ... ... ... вып ... ... Б.Б. 5 ... лексикамен оқытумен байланысты тіл дамытудың
әдістемесі. Канд. Дисс. ... ... И.Г. ... ... ... вспомогательной
школы. Киев,1972
13. Капинос В.И.Развитие речи, теория и обучения прктика 5-7 кл. ... ... В.И. ... ... и ... для ... навыков
русской речи. Таллин.,1965
15. Қазақ фольклоры мен халық педагогикасының ... /Под ... А.С. ... ... ... М.Ж. Ел ... ... әдебиет Алматы., 1990
17. Қазақ халық әдебиеті. Алматы., 1990
18. Занков Л.В.,Гнездилов М,Ф. ... ... и ... ... В сб, ... пути в ... ... Ғабдуллин М. Қазақ халқының халық ауыз әдебиеті. Алматы., ... ... Р.К. ... ... и ... ... ... школы. Алматы.,1989
21. Лепилов В.П. Развитие ... речи ... 5-7 ... ... ... Р.К. ... развития устной и писменной речи учащихся
вспомогательной школы в процессе обучения. Канд ... ... ... А.А. ... психического развития ребенка М., 1965
24. Лалаева Р.И. ... ... ... ... отсталых детей. \\
Дефектология 2003 №3
25. Особенности умственного развития учащихся вспомогательной ... ... Ж.И Шиф ... Петрова В.Г. Практическая и умственная деятельность детей олигофренов.
М.,1968
27. Петрова В.Г. Развитие речи учащихся вспомогательной школы М.,1977
28. ... Н.И. ... речи ... 5-7 кл на ... русский язык.
М., 1984
29. Өмірбекова Қ.Қ ... ... ... по ... ... ... Н.В. Развитие языковой способности у детей с ... речи \\ ... 2003 № ... ... речи ... 4-10 ... в процессе изучении литературы в
школе ( состав.В.Я.Коровина) М.,1985
32. Развитие речи учащихся 4-7 классна урок литературы ... ... М.С. ... ... на ... ... ... при
изучении темы «Глагол» в VII классе вспомогательной школы Канд.дисс.М.,
1973
34. Сумарокова В.А. Усвоение ... ... ... ... ... ... чтения. Седьмая научная сессия по дефектологии М.,
1975
35. ... ХюМ. ... ... по ... ... и письменной речи
А., 1965
36. Сложеннина Н.Н. Опыт ... по ... ... слов на уроках
русском старшем классе. \\Дефектология 1994 ... ... ... ... және балалар жазушылары \\ Қаз ... 2003, ... ... Д.Т. ... ... речи ... на уроках русский язык в
казахском школе. А.,1977
39. ... н.В. ... ... речи ... ... ... школы именами прилагательными Канд. Дисс. М.,1973
40. Тұрмаханов Е.С. Оқушылардың сөздік ... ... ... негіздері, Канд. Дисс. А., 2005
41. Шадаева Н.К. Қазақ мектебінің 5 сыныпта лексиканы деңгейлік тапсырмалар
арқылы оқыту әдістемесі. ... ... А., ... ... А.П. ... ... ... предложений в устной
речи учащихся VIII ... ... ... ... ... по ... М.,1971

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көмекші мектептегі бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын молайту20 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет
Аң алау ұғымы және түрлері.10 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
Броконьерлікке, аңшылық және балық аулау ережелерін бұзушылықтарға қарсы күрес бойынша ішкі істер органдарының жұмысын ұйымдастыру29 бет
Жануарлар дүниесі биосфераның құрамдас бір бөлігі.11 бет
Жануарлар дүниесін пайдаланудың түрлері және жануарлар дүниесін пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттері14 бет
Жануарлар дүниесін қорғау31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь