"Шетелдіктерге қазақтың киіз үйімен оның жиһаздарьш таныстыру әдістемесі"


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ...3
I. Тарау
Қазақтың үй түрмыстық жиһаздары . туристік нысан.
1.1. Қазақтың қолөнері мен киіз үйінің шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1. Қазақ халқының негізгі киіз үй түрлеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... .14
1.3. Қазақтың киіз үйді жасаудың ғылыми технологиясы ... ... ... ... ... ..21
II. Тарау
Қазақ халқьшың киіз үйінің жасауларын экскурсия барысында таныстыру әдістері.
2.1. Киіз үй ішіндегі негізгі жасаулардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.2. Киіз үй атаулары және оның ішіндегі қосалкы жасаулар ... ... ... ... 45
2.3. Киіз үйдің тұрмыстық жасаулары (ыдыс аяқтар) ... ... ... ... ... ... ...51
2.4. Экскурсоводтың әдістемелік нұсқаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ..70
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ..73
Қосымшалар
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін туризмді дамыту 199ІЖ. бастап колға алына бастады. Бүгінгі күні біздің мемлекетімізде туризмді дамыту үшін екі туристік заң қабылданып, көптеген іс - шаралар жасалынуда. Бірак осы жылдардың ішінде мәдени - танымдык этнотуризмінің дамуы өте баяу.
Жалпы этнотуризм дегеніміз - (этно - үлт деген мағынаны білдіреді) туристердің белгілі бір үлттың әдет - ғүрпын, салт - дәстүрін, үлтык болмысын танып білуге бағытталған мәдени - танымдык туризмнің түрін айтады.
Шетелдік қонактарымызға алдымен көрсететініміз осы киіз үйіміз. Мүндай ғажапты бүрын соңды - көрмеген оларда ес жоқ, суретке түсіріп әкетіп, өз елдеріндегі газет - журналдарға жапа - тармағай басып жатыр. Сырт елдер казақ деген халыктын, басты ұлттық ерекшелігі - осы киіз үй деп үғынатындай дәрежеге жетті.
Шетелдік адамдардың кай - қайсысы болса да киіз үйді экзотика деп, оны көру үшін мүражайларға баруға асығады. Ал кейбір шетелдіктер казак халкы әлі күнге дейін киіз үйлерде түрады деген оймен міндетті түрде казак ауылдарында болуға тырысады. Халкымыздың казақ, кыпшақ атанып жүріп, төрт түлік мал үстап, көшпелі өмір түсындағы негізгі баспанасы - киіз үй болғанын айта келіп, киіз үйдін казіргі түрмыска да кызмет ете алатьшын ескеруіміз қажет.
Киіз үй Қазакстанның кез - келген жерінің пейзажына өзінің үйлесімділігін таба отырып, үлттық мейрамдарда әсіресе наурызда көрсетілетін үлттык ерекшеліктердің негізгі элементтерінің бірі.
Қазақтың киіз үйіне казіргі уакытта ерекше көңіл бөлінеді. Киіз үй ежелгі мәдениеттің ескерткіші бола отырьш, бүгінгі күнде киіз үй жәй ғана көшіп - конуға ыңғайлы баспана ғана емес, сонымен қатар үлкен жиын тойларда, мейрамдарда, жайлауларда т. б. жерлерде тез уақыт аралығында тігіп, киіз үйді пайдалана алады.
Дипломдық жүмыстың казақтың киіз үйді жасаудағы ғылыми технологиясына тоқталар болсак, киіз үй сүйегі көбінесе өзен жағасында өсетін әртүрлі талдан жасалатынына шолу жасалды. Сондай - ак киіз үйді жасауда үйшілер үскі, шапашот, ырғақ сиякты күралдарды пайдаланып, мор, обын, қоз т.б. пештерде керекті формаға келтіріп жасағандығы жайында толык айтылады.
Үй түрмысында колданылатын мүлік жинау атадан - балаға тараған ежелгі дәстүр болғандықтан, халық арасында үй жиһаздарын жасаудың алуан - түрлі тәсілдері кездеседі.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






дипломдық жұмыс
"Шетелдіктерге қазақтың киіз үйімен оның жиһаздарьш таныстыру әдістемесі"

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I. Тарау
Қазақтың үй түрмыстық жиһаздары - туристік нысан.
1.1. Қазақтың қолөнері мен киіз үйінің шығу
тарихы ... ... ... ... ... ... ... . ...5
1.1. Қазақ халқының негізгі киіз үй түрлеріне
сипаттама ... ... ... ... ... ... .1 4
1.3. Қазақтың киіз үйді жасаудың ғылыми
технологиясы ... ... ... ... ... ..2 1
II. Тарау
Қазақ халқьшың киіз үйінің жасауларын экскурсия барысында
таныстыру әдістері.
2.1. Киіз үй ішіндегі негізгі жасаулардың
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.2. Киіз үй атаулары және оның ішіндегі қосалкы жасаулар ... ... ... ... 45
2.3. Киіз үйдің тұрмыстық жасаулары (ыдыс
аяқтар) ... ... ... ... ... ... ...5 1
2.4. Экскурсоводтың әдістемелік
нұсқаулары ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ..57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ..7 0
Әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ..73
Қосымшалар

Кіріспе
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін туризмді дамыту 199ІЖ. бастап колға
алына бастады. Бүгінгі күні біздің мемлекетімізде туризмді дамыту үшін екі
туристік заң қабылданып, көптеген іс - шаралар жасалынуда. Бірак осы
жылдардың ішінде мәдени - танымдык этнотуризмінің дамуы өте баяу.
Жалпы этнотуризм дегеніміз - (этно - үлт деген мағынаны білдіреді)
туристердің белгілі бір үлттың әдет - ғүрпын, салт - дәстүрін, үлтык
болмысын танып білуге бағытталған мәдени - танымдык туризмнің түрін айтады.
Шетелдік қонактарымызға алдымен көрсететініміз осы киіз үйіміз. Мүндай
ғажапты бүрын соңды - көрмеген оларда ес жоқ, суретке түсіріп әкетіп, өз
елдеріндегі газет - журналдарға жапа - тармағай басып жатыр. Сырт елдер
казақ деген халыктын, басты ұлттық ерекшелігі - осы киіз үй деп үғынатындай
дәрежеге жетті.
Шетелдік адамдардың кай - қайсысы болса да киіз үйді экзотика деп, оны көру
үшін мүражайларға баруға асығады. Ал кейбір шетелдіктер казак халкы әлі
күнге дейін киіз үйлерде түрады деген оймен міндетті түрде казак
ауылдарында болуға тырысады. Халкымыздың казақ, кыпшақ атанып жүріп, төрт
түлік мал үстап, көшпелі өмір түсындағы негізгі баспанасы - киіз үй
болғанын айта келіп, киіз үйдін казіргі түрмыска да кызмет ете алатьшын
ескеруіміз қажет.
Киіз үй Қазакстанның кез - келген жерінің пейзажына өзінің үйлесімділігін
таба отырып, үлттық мейрамдарда әсіресе наурызда көрсетілетін үлттык
ерекшеліктердің негізгі элементтерінің бірі.
Қазақтың киіз үйіне казіргі уакытта ерекше көңіл бөлінеді. Киіз үй ежелгі
мәдениеттің ескерткіші бола отырьш, бүгінгі күнде киіз үй жәй ғана көшіп -
конуға ыңғайлы баспана ғана емес, сонымен қатар үлкен жиын тойларда,
мейрамдарда, жайлауларда т. б. жерлерде тез уақыт аралығында тігіп, киіз
үйді пайдалана алады.
Дипломдық жүмыстың казақтың киіз үйді жасаудағы ғылыми технологиясына
тоқталар болсак, киіз үй сүйегі көбінесе өзен жағасында өсетін әртүрлі
талдан жасалатынына шолу жасалды. Сондай - ак киіз үйді жасауда үйшілер
үскі, шапашот, ырғақ сиякты күралдарды пайдаланып, мор, обын, қоз т.б.
пештерде керекті формаға келтіріп жасағандығы жайында толык айтылады.
Үй түрмысында колданылатын мүлік жинау атадан - балаға тараған ежелгі
дәстүр болғандықтан, халық арасында үй жиһаздарын жасаудың алуан - түрлі
тәсілдері кездеседі.
Қазак халқының өмірінде ежелден келе жаткан киіз үй бүйымдарыныц алатын
орындары ерекшелігіне байланысты киіз үй ішіндегі негізгі жасаулардын
түрлері, киіз үй атаулары және оның ішіндегі косалқы жасауларға, және
күнделікті пайдаланылатын киіз үйдің түрмыстық жасауларына (ыдыс - аяктар)
түсініктеме берілді.

Этнотуризм - баска адамдарды кызықтыратын фактор болып табылады. Біз осы
факторларды дамыта алмай отырмыз. Егер біз осы факторларға ден койып, оны
дамытатын болсақ, онда Қазақстандағы туризмнің дамуына біршама үлес қосар
едік. Туризм этнографиясының сипатын ашу, казак этнотуризмін қалыптастыру
бүгінгі күннің өзекті мәселесінің біріне айналып отыр. Осыған орай
этнотуризм нысандарының түрлерін, ерекшеліктерін дамыту жолдарьш зерттеу
осы дипломдык жүмыстың негізгі көкейкесті мәселесі болып табылады.
Қазақ халқының тарихи кезеңдеріне байланысты бірте бірте қалыптаскан
баспаналарын зерттеу, оларды туристік мақсатта колдану, маңыздылығын ашу,
әлемге таныту, негізгі этнографияны дамытудьщ негізгі мәселесі.
Қазак халқының ата - бабасы көшпенділерге тән салт - дәстүрлері, әдет -
ғүрьштары біздің канымызға сіңген туризм элементтерінін бірі.
Қазақ халқының баспанасының тек жасалу технологиясы жайлы өз алдына бір
экскурсия жасауға болады. Осыдан біздің көретініміз казақ баспанасының
жасалу технологиясыныц өзі үлтымыздың мәдени даму сипаты мен ой өрісінің
біршама жоғарғы деңгейде екенін көрсете алады. Осы арада дипломдық жүмыс
мынандай маңсшппгы көздейді:
1. Шетелдік туристерге казақтың киіз үйімен жиһаздарын таныстыру
әдістемесін жасау арқылы қазак халкынын түрмыстық салт - дәстүрін,
үлттық болмысын зерттеп, Қазақстандағы этнотуризмді дамытуға үлес косу.
2. Экскурсия барысывда халкымыздын кайталанбас күндылыктарын
барынша жан - жақты кырынан көрсету.
3. Сонымен қатар тек қана шетелдіктерге ғана емес, еліміздің болашағы
студенттер мен окушы жастарға қазак дәстүрлерінің үмытылып бара жатқан
түстарымен таныстыру.
Өйткені олар слдің тарихын, өткен өмірін, істеген кәсібін, дәстүрлі өнерін,
түрмыс салтын білмесе, болашакта ата бабамыздын салт дәстүрлерін таныстыра
алмайды. Сондыктан атам казак айтпакшы: ''Ел болам десең, бесігіңді түзе",
- деген мағыналы сөзіне арка сүйеп, жастардын үлттык патриоттық сезімін
осындай экскурсиялар жүргізу аркылы оятуымыз кажет.
Этнографиялык салт - дәстүрлердің туристік экскурсия кызметіне катысты
жақтарын зерттей отырып, күнды экскурсиялық мәліметтерді ашуға және
экскурсияның маршрутын күра отырып мынандай обьектілерге апаруды
міндеттейдг.
Жастар мен жасөспірімдерге үлттық ерекшелігімізді, ата - баба салт
-дәстүрін таныта отырьш, қазак баспаналарының мәнін ашу
үшін, экскурсияны қазақтың киіз үйін жан - жақты көрсеткен жерлерге,
яғни мүражайларға, Медеу шаткалының жанындағы казак ауылы рестораньша,
Үлкен Алматы шатқалындағы шеберлер ауыльша апарып өткізу кажет.
Зерттеудің күрлымы кіріспеден, екі тараудан, корытындыдан, қосышалардан,
әдебиеттер тізімінен түрады.

I. Тарау Қазақтың үй түрмыстьщ жиһаздары туристік - нысан
1.1. Қазақтың қолөнері мен түрмыстық жиһаздарының шығу тарихы
Осыдан үш ғасыр бүрын қазақтың киіз үйі, біз көріп жүрғен киіз үйлерден,
әжептеуір өзгеше болған. Ол ағаш арбаның үстіне тігілген.
Сөзіміз дәлелді болу үшін 1252 - 1254 жылдары қазақ даласын атпен, арбамен
жүріп өткен франция монахы Рубрук жазбаларына назар аударалык: "Олар
(қыпшактар) талдан қүрастырған үйлерін арбаның үстіне орналастырады...
бірде мен арбаның екі доңғалағының аралығын өлшедім, сөйтсем әлгі 20 фут
болды. Ол ол ма, үйдің едені арбаның екі жағынан 5 футтай сыртқа шығып
түрады. Бір арбаны 22 өгіз сүйреп келе жатты. Өгіздерді он бір - он бір ғып
екі қатар жеккен. Арбаыың білгі кеменің діңғегіндей. Осыларды үйдің есігі
алдында түрған бір адам айдайды. Рубрук осындай өгіз сүйреғен дәулетті
үлкен үйлердің соңыида 100 - 200 - ге жуык арба ілесіп отыратынын, 20 - 30
арбаны жалғыз әйел айдап жүре беретінін таңғала баяндайды.
Қазақтардың арбаға орналастырылған киіз үйлері туралы ауыздарының суы күрып
жазған жиһанкез тарихшылар аз емес. XVI ғасырдың Авторы Ибн Рузбихан қазақ
көшін былай суреттейді: "малдары көп болғандықтан су жетіспейді, сондықтан
малдары шөлдемес үшін, қыс қыстауларына қар түскенде барып көшеді. Олардың
дөңғелек үйлері арбаға орналасқан, түйелер мен аттар ол арбаларды үнемі бір
жерден екінші жерге сүйреп жүреді. Ұзын шүбалаң керуеннің басы мен аяғы жүз
моңғол фарсахындай жерге созылып жатады". Иби Рузбихан: "Бүл не деген
ғажайып шатырлар!" деп тамсанады. Қазақтың арбалы үйлері туралы Ибн
Баттута, XIV ғ. Изади (XVI ғ.) И. Барбаро (ХУғ.) сияқты жиһанкездер мол
қүнды деректер қалдырған. Барбаро арбалар мен үйлерді жасау технологиясын
егжей - тегжей баян еткен. Ол киіз үйлердің киізден жел баулап тоқылған
терезелердің әдемілігін айта келіп: "Не деген карапайым шеберлік,
таңқалғаннан басын айналады" деп сүйсінеді.
Сол Барбаро 1436 жылы Алтын Орда ханы ¥лык Мүхаммедтің осы үйлерді Дон
өзенінен калай өткізгеніне куәгер болыпты.
"Бүл ғажапты көзіммен көрмесем сенбес едім, - деп жазады И. Барбаро. - Олар
өзеннен кәдімгі қара жермен жылжығандай айғай-шусыз, оп-оңай-ақ өтті.
Өзеннен өту тәсілдері мынандай:
Жағалаудағы қүрғақ талдарды кесіп, буып сал жасайды. Сосын кайыс шауып,
буады. Міне, осы қамыстарды талдан буған салдың астына тосеп байлайды.
Сөйтіп, үйлер де, арбалар да өзен бетінде суға батпай қалқып түрады. Сосын
аттарды суға жүздіріп, әлгінің бәрін арғы жағалауға сүйреп шығарады".
1391 жылы Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа жорығы кезінде Әмірмен бірге сапарлас
болған Шарафаддин Иазди бүл киіз үйлерді "көтерме", ал Баттута казак
арбаларыы "телеген" деп атаған.

Сүйретпе үйлер казақ тірлігінде XVII ғасырдың соңы, XVIII ғасырдың басында
моңғол шапқыншылығы салдарынан жойыла бастады. Арба үстіндегі үйлер жығып
бөлшектеуге келмейтін, ал жаугершілік кезде қас пен көздің арасында тез
көтеріліп, жауға жеткізбей, тез бел асып кетпеу үшін қажет болады. Біз
көріп жүрген киіз үйдің нүсқасы - сол жағдайларға байланысты шықты.
Ғалымдар киіз үйдің шығуы туралы Андроновтык түракты зерттей отырып жаңалық
ашты. Көшпелілер өмірімде зор маңызы бар қарапайым да жеңіл үй қүрлысының
шығу тегі туралы болжамдар мен пікірлер көп еді. Біреулер ол бәдуилер
шатырының, сібірлік күрке, шалаштардың қүрлысынан дамытылған деп есептеді.
Андроновтық дәуірге жататын Шағалалы, Петровка, Атасу, Бүғылы түрақтарын
қазған кезде дөңгелек, сырыктар мен торкөз шарбактан көтерілген көп қырлы
қабырғалары бар, төбесі конус немесе пирамида тәрізді етіп жабылған үй
қалдықтары табылды. Сондықтан да деректерге қарағанда киіз үй жобасы ежелгі
андроновтық дөңгелек баспаналар негізінде пайда болған деп те айтады.
Ғасырларды артқа салып, сүйір қосты бірте - бірте жетілдіре түскендіктен
қазақ даласында түрғын үйдің жылжымалы түрлері дами берген. Қостан киіз
үйге өтетін баспана - күрке , абылайша түрінде болғаны даусыз. Қостың
сырықтарының үшы енді бүрынғыдай бір буда шоппен байластыра салынбай,
ортасында шығыршыкқа кигізілетін кейіпке енген. Алайда костың ортасына
карай еңкіш кабырғасы уақытша пайдаланудьщ талаптарына сай келгенімен,
көшпелі қауымның өмір бақи түрып, күнелтуіне ыңғайсыз екені көріне
бастағағі. Осылай кереге уықтардың бастапкы түрлері пайда бола бастаған.
Сырыктардың үшы енді арнайы үшы бар тесіктері бар шеңберғе (шаңырақтың
бастапқы түрі) қадалатын болғандықтан қостың каңқасы түзеле түскен.
Өстіп, қоста шаңырақтың пайда болуы баспананың бүл түрінің түбегейлі
өзгерістерге түсуіне жол ашқан. Оның сырықтары енді екіге бөлініп,
төменгілері бірте-бірте бір-бірімен қабыстырылатын керегеыің, жоғарғылары
шаңыраққа қадалатын таяқшалардың (уықтардың) кейіпіне ене бастаған. Осылай
кереге, уықтардың бастапқы түрлері пайда болғаы. Жүздеген жылдар өткеныен
кейін күркенің (қостың) қабырғасы қазіргі киіз үйдікіндей, оп -оңай
күрастырылып - ажыратылатын торкөз қабырғалардан (керегелерден), оларға
байластыратын, түп жағы иіңкілеу болып келетіндіктеи күрылғыға күмбез
келбетін беретін уықтардан, шаңырақтан, маңдайша, табалдырық, босағадан
қүрастырылған екі жаққа айқара ашылатын ағаш есіктен түратын қалыпқа
келгені қазақтың киіз үйін аса мүқиат үйлестірілген қүрлыстардың қатарына
қосқан.
Қазақ халқының шеберлік өнері де, үй басу өнерімен катар еңбек барысында
туды және түрмыста түтынатын заттар өмірмен тығыз байланыста болды.
Қазақтар өз түрмысына керекті заттардың бәріы колөнері арқылы істеді. Жазба
деректерге карағанда қазақ арасында үйшілік, үсталык

зергерлік, кырнаушылық, өрімшілік, көншілік (тері илеу), тігіншілік,
етікшілік, тағы басқа қолөнер кәсіптері болған.
Ағаш шеберлері ағаш тамырынан ойып, айқыш - үйқыш өрнектер салып әдемі
тостағандар, бүйрек тәріздес кымыз ожаулар, күміспен күймалап, асыл
тастармен мәнерленген әсем тегенелер, күбілер мен піспектер, шыны - аяқ
салатын ағаш қүтылар т.б. жасаған. Аркар, бүғы, таутеке мүйіздері мсн түрлі
сүйектерден кобдишаларға, шақшаларға, үй түрмыстық жиһаздарға алуан түрлі
әшекей, ою - өрнек салған.
Қазақтың ағаш шеберлері қысқы және жазғы үй, киіз үйдін ағашын жәпе төсағаш
(кереует), абдыра, кебеже, асадал, бесік, жүкаяқ, ағаш есік тағы баска
бүйымдар жасады. Орманды өңірді мекен еткен қазақтар арасында киіз үй меп
оның жиһаздарын жасайтын үйшілер мен шеберлер болды. Бүл жөнінде ертедегі
қазақ түрмысын жазған Рузбихан Исфахани былай дейді: "Бүл елдің көптеген
ағаштары өте қатты келеді. Олардан төрт дөңгелекті, үстіне үй қондырылған
өте тамаша арбалар жасалды".
Қазақ халкы киіз басуда өрнек салудыц бір түрін қолданды. Киізге боялған
жүндерден алуан түрлі оюлар түсірілді. Түрлі -- түрлі киіздсрді оюластыру,
яки шүберектен ою бастырып сыру, кестелеу жолымен түскиіздер, сырмақтар,
аяққаптар, кереге қаптар, уык қаптар, от киіздер, жабу тағы баска сәнді
бүйымдар істелді. Біздің жыл санағымыздан бүрынгы V ■ III ғасырлар
аралығында Алтай өңірінен Қаратеніз төскейіне дейінгі сайын даланы
қоныстанған түркі халықтарының түп аталары - байырғы сақтар әлемдік мәдени
өмірде өнердің өшпес асыл мүраларын өнер жарықтарын қалдырған. Оны ғылымда
"звериный стиль" деп атау қалыптасып кеткен. Қазақы жалпақ тілмен айтқанда,
бүл атауды жан -жануар көп бейнеленген өнер кезеңі деп түсінуімізге болады.
Академик Әлкей Марғүлан айтылмыш өнер кезеңіне "аңдабы мәнер" деп ат
берген.
Таптык қоғамның пайда болуымен (б. з. б. 1 - мың жылдық) Қазақстан жерінде
көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылыктын дүниеге келуі сақтар өнерінің
қалыптасу кезеңімен түспа - түс келеді. Үлкен кола қазандар, михрабтар, қор
- корлар т. б. түрмыстық затгар әр түрлі жаыуарлар бейыелерімен
өрнектеледі. Бакыттылықтың, сәттіліктің және молшылықтың ежелгі дәуірдегі
символдық белгісі - үнді-европа елдерінде кец тараған алтын қой бсйнесі
болды. Ол сақ шеберлерінің алтыннан, теріден, қыштан, ағаштан жасаған
түрмыстык заттарындағы өрнектерде "кошкар мүйіз" түрінде нақышталады.
Сак ісмерлері қолдан қазандар мен қүрбандық ыдыстарын жасаған, олардың
көбісі көркем өнердің таңдаулы туындыларының қатарына жатады.
Сақтардың казандары мен күрбандық жозылары Жетісу жерінен Іле алкабы мен
Ыстықкөл маңынан әте көп табылған. Қазандары сфсра іспеттес тағаыды болып
келеді. Және таған - бүттары малдың аяғы секілденіп жасалады. Қазандар
түтқасы түзак тәрізді, кейбіреулерінің жиектері жануарлар бейнесімен
бедерленген. Мысалы, Алматы төңірегінен табылған қазандардың бір қанатты
таутеке бейнесімен әсемделген.
Құрбандық жозылары төртбұрышты және дөңгелекше, жиектері сәл көтеріңкі
үстел тәріздес, бірнеше аяқты немесе жалғыз аякты болып келеді. Олардың
көлемі әр түрлі үлкен үстелдерден бастап, тап - түйнақтай кішкене бүйымға
дейін болды.
Композициясы мүлде өзгеше қүрбандык жозы Алматы территориясьшан, бүрынғы
қасиет территориясынан табылды., одан жағылған от күлі, жануарлар сүйектері
мен керамика сынықтары араласқан түтас қабаты бар дөңгелек кыш түрғы
платофрма табылды. Конус тәріздес тағанға орнатылған дөңгелек табақ жиегі
15 бүка бейнесімен әшекейленген. "Жетісу михрабы" деген атпен мамандарға
кеңінен белгілі болған күрбандық жозысы да алматы түбінен табылды., ол
кенересі көтеріңкі тікбүрышты іспетті, алып жүруге қолайлы түтқасы бар
жоза. Оның табақшасы түяқты малдың аяғы сияқты төрт тағанға кондырылған.
Жозы жиегімен қанатты жыртқыштар "жүріп келе жатқандай" болып көрінеді.
Сонымен катар тай қазандар да табылған. Олар тайқазандарға тағам әзірлегеы.
Сақтар арсында ағашты өңдеп, оюлап бедерлеу ісі қатты дамығанын ағаштан
істелген ыдыс -аяқтардан көруге болады.
Біздің заманымызға дейінгі II ғасырда 160 ж. үйсіндердің бір бөліғі жеті
суға көшіп келді. Үйсіндер үй бүйымдарынан аяқ - табақты қыруар көп етіп
дайындаған, оны әйелдер саздан жасаған, ал еркектер қайыңнан шағын стол
-табақтар, зерендер, қымыз қүятын ожаулар ойып жасайтын болған.
Ғүндардың арасында қолөнер кәсібінің өркен жайған мехалдан, сүйек пен
мүйізден, тас пен саздан, ағаштан жасалған бүйымдардың көп табылғанынан
белгілі.
Сонымен сақтар мен үйсіндер, қаңлылар меп ғүндар, сарматтар тайпалары
өзіндік материалдык мәдениеті мен өнері бар, айрықша бір көшпелі еркениетті
жасау ісінде жоғары дәрежеге жетті.
Қазақ халқының шеберлік өнері еңбек барысында туды және түрмыста тұтынағын
заттар өмірмен, сәулет өнерімен тығыз байланыста болды. Қазақтар өз
түрмысына керек заттардың бәрін қолөнері аркылы істеді. Тарихи жазба
деректерге қарағанда қазақ арасында үйшілік, үсталық, зергерлік,
қырнаушылық, өрімшілік, көншілік (тері илеу), тігіншілік, етікшілік, тағы
баска қолөнер кәсіптері болған. Кез-келген өндіруші шаруашылык, мал
шаруашылығы немесе егіншілік өз колөнер кәсіпшілігінің бүйымдарынсыз даму
мүмкін емес. Үй кәсіпшілігі сәндік - қолтаңбалы өнермен тығыз байланысты
болды, әрбір зат дерлік өзінің тікелей мақсатымен қоса өрнектеліп,
безендіріліи отырды. Түрмыс заттарын шыдамдылықты және дамыған эстетикалык
талғамды керек етті. Ал бүл қасиеттер ежелден қыз- келіншектер қауымының
еншісіне тиген. Сондықтан қазақтардьщ үй кәсіпшіліктерімен негізінен
әйелдер шүғылданды.
Қазақтардың халықтык кәсіпшілігімен қолөнерінің өз ерекшеліктері болды жәые
олар халықтын шаруашылық қызметі меп түрмыс салтының нәтижесінде
қалыптасты.
Көшпелінің шаруашылығы түтынуға қажетті бүйымдарды өзі өндіретін сипатта
болды және және халықтык кәсіпшілік оның негізгі бөлігін қүрады.
"Қазақтардың қолөнеріндегі бірінші жәые ең басты нәрсе, - деп жазды И. Г.
Андреев, - сәмбі талдан жасалатын өз үйлерін күрастыру".
Киіз үй жиһаздары үй кәсіпшілігінін көптеген бүйымдарынан түрады, киіз үйді
сәнді өнер үлгісі деп санауға болады. Ғажайып текеметтер мен әсем тоқылған
кілемдер, аякқаптар мен қоржындар, асадалдар, заттар сақталатын сандықтар
мен абажалар, әртүрлі мақсаттарға арналған желбаулармен баскүралар басқа да
көптеген ою - өрнекті үй жиһаздары - - осылардың барлығы халық
кәсіпшілігінің бүйымдары.
Рузбиһанның айтуынша, қазақтар "әдеттен тыс өрнекті, түрлі - түсті
текеметтер жасап", олармен өз үйлерін безендірген.
Қазақтың ісмер және қолөнерші әйелдері киіз үй мен отырықшы түрғын үйлердің
ішкі жиһазы жабдықтарымен қоса, өмірге қажетті және пайдалы толып жатқан
бүйымдар да жасаған.
Капитан И. Г. Андреевтің қазақтың ағаш шеберлерінің өнері "көлемі үш пүтқа
дейін жететін ағаш ыдыстар", оларды жасайтын станоктар туралы жазбалары өте
қызықты.
Сонымен, халық кәсіпшілігі мен қолөнер көшпелі малшылардың өзіндік
шаруашылығының бір белігі болған. Шаруашылықтан алынатын шикізаттан
түрмыстық мақсатта әр түрлі бүйымдар жасау негізінен түрғын үйдің ішкі
жиһаздарын үқсату үшін өңделген.
Ағаш шеберлері ағаш тамырынан ойып, айқыш - үйқыш өрнектер салып әдемі
тостағандар, бүйрек тәріздес қымыз ожаулар, күміспен қүймалап, асыл
тастармен мәнерленген әсем тегенелер, күбілер мен піспектер, шыыы - аяк
салатын ағаш қүтылар сияқты түрмыстык заттар жасаған.
Найынүлы корымынан қазба жүмысы кезінде табылған ғүндардың көптеген
ескерткіштері олардың қолөнерінің күрделі де бай болғанын дәлелдейді.
Әртүрлі кілемдермен сырып тігілген және түрлі қиық маталармен оюланған киіз
үлгілерінің түрі, түсі, композициясы жағынан сақтардаы ғөрі казірғі Қазақ,
Монғол, Солтүстік Кавказ халыктарының бүйымдарына үқсас болады. VI - VIII
ғасырларда Қазақстанда, Сырдың орта және төменгі сағасында қалалардың пайда
болуы - өнердің түрлі салалары мен колөнердің өркендеуіне жағдай жасады.
Тараз, Отырар, Ақтөбе, Талғар қалаларының орнын қазған кезде шыныдан
бүйымдар жасайтын шеберханалар мен онда жасалынған жіңішке мойын, кең
алкымды қүмыралар, оймыш өрнектермен безеидірілген табақтар, сауыттар,
күтылар, жасыл, көк, кызыл, қызғылт, сары шыныдан қүйған шыныдан қүйған
кеселер шықты. Бүл кезеңге тән кең тараған нәрселер - қоладан күйылған
шырағдандар, көзелдер, ою - өрнектермен әшекейленгеп сәндік бүйымдар болды.
IX ғасырдың соңы, X - XII ғасырларда іші - сырты кебінесе қою жасыл не
қоңыр түспен жылтырлата сыланған, оймыш өрнекті ыдыстар кең тарады. Қыш
ыдыстардың өрнегі көбінесе түзу сызықты болып келеді.
Қазақ халқы өнерінің дамуы - әртүрлі қоғамдық деңгейде түрған тайпалардьвд
өзара әсері негізінде қалыптасқан күрделі процесс болып саналады.

Қазақтардың алып жүруге колайлы түрғын үйінің негізгі түрі - киіз үй әбден
жетілдіргенге дейін күрделі де үзақ жолдан өтті. Көптеген ғалымдардың
пікірінше, оны Евразиянын түрік көшпелілері ойлап тапқан, ол даму мен
жетілудің үзақ та күрделі жолынан өтіп, негізгі конструкциялык шешімдерін I
мың жылдықтың орта шенінде тапқан.
Орта ғасырларды көптеген саяхатшыларды кошпелі түрік тайпаларының киіз
үйлері қайран калдырған. Әл - Якуби (XI ғ.) түріктердің киізбен жабылған
шатырлары туралы таңдана жазған. Ибы Фадлан X ғасырдағы казіргі батыс
Қазақстан аумағынан ( Жем өзені) өтіп бара жатып, түріктерден көрген киіз
үйден жасалған күмбез тәрізді үйлер жайында айтты. "Худдуд Әл - Аламның"
("Әлем шекаралары", X ғ.) беймәлім авторы Ертіс бойын мекендеген кимектер
туралы хабарлай келіп: " адамдар кыста да, жазда да киіз үйлерде түрады,
жайылым мен су іздеп көшіп жүреді", - ден атап өткен.
Алып жүруге қолайлы түрғын үйдің ең жетілдірген түрі ретінде киіз үй
қазақтардын түрмыс салтына бәрінен де гөрі сәйкес келеді, ол адамның
табиғатпен өзара байланысыньщ, оның қоршаған ортаға сіңісуінің нәтижесі.
Сонымен катар түрғын үйдің болуына ресурстык орта, яғни табиғи және адамның
еңбегімен жасалатын, оның түрғын үйі түрғызылатын компоненттер зор ықпал
етеді.
Көшпелі мал шаруашылығына тез күрастырылып, тез жиналатын, алып жүруге
жеңіл түрғын үй кажет болды. Киіз үйдің осындай қасиеттері бар, ал оны
жасауға керекті шикізатты әркім өзі дайындайтын: үйдіа сүйегі мен киізден
түрады. XVIII ғасырдың аяғындағы киіз үйдің ең ертедегі және осы заманғы
егжей - тегжейлі сипаттамасын салыстыра келіп, оның бөлшектерінде
айырмашылық жоқ деген қорытындыға келуге болады. Сондықтан XIX ғасырдағы
автордың мәліметтері бойынша да киіз үйді сипаттап беруге және ол
мәліметтерді ертедсгі - XVI -- XVII ғасырларға көшіруге әбден болады.
Киіз үйде терезе жоқ, сондықтан да қүлақка дала үні үнемі келіп түрады.
Отағасы үйде отырып - ақ, салт аттының үйден жырақта аттан түсіп, салт келе
жаттқанын естіп, жарасты мейман екенін біліп отырады. Егер салт аттты
табалдырыкка дейін екпіндете атпен келсе, онда ол - қара жүзді қуғыншы
болғаны немесе отағасына тіл тигізе келген адам. Салт атты атынаи түсіп,
жаяулап, киіз үйдің оң жағынан келуі тиіс. Жау киіз үйге тепсіне келеді дс,
қара жүзді қуғыншы киіз үйді айналып, үй иесіне жаманат хабарды айтқанға
дейін аяғын табалдырыққа тіреп, озбырлык жасайды.
Ертеде киіз үйдің есігі шығысқа қаратылған күннің алғашкы шапағы киіз үйдің
тура төріне түскен. Төрдегі қонақтын сол колы киіз үйдің сол жақтағы бөлігі
- солтүстікті, он қолы - оңтүстікті, көрсетті, сойтіп киіз үйде отырып -
ақ, түсбағдардың көмегінсіз оңтүстік пен солтүстіктің қай жакта екекнін
анықтауға болады.
Төр - киіз үйдегі ең қүрметті орын болып саналады. Үй иесі табалдырыктан
аттаған конакты "төрғе шығыныз!" деген қошамет сөздермен карсы алады. Қонақ
неғүрлым қадірлі болса, соғүрлым жоғары отырғызылады.
Мүнда мүлік салынған сандықтар, онын үстіне киіз салынған шабадандар
түрады. Жүкаяк үстіне ен жақсы көрпелер мен жастықтар биік етіп жиналады,
керегедегі кілемдерге бүрын жауынгерлік сауыт - саймандар, қылыш - кару
ілінген.
Киіз үйдің сол жак бөлігі әйелдер жағы деп есептелді. Бүл отбасылық бөлік.
Мүнда сүйекті немесе күмісті тақтайшалармен әшекейленген үй иесінің ағаш
төсегі немесе төсағашы түрады. Қонақ қанша қүрметті болса да, оған үй
иелерінің төсенішін пайдалануға болмайды. Үй иелерінің бірде - бір көрпесі
немесе жастығына тиіскен жағдайда отбасынан бак тайып, жанжал шығады,
күйзеліске үшырайды деп санаған қазақтар.
Киіз үйдің оң жақ бөлігі ерлер жағы деп саналады. әкесінеп әлі болініп
шықпаған болса, үлы мен келінінің немесе қызының төсегі торінің оң жағында,
үй иелерінің төсегіне симетриялы етіп орналастырылған. Оларға жібек
шымылдық күрылған.
Ересек үлдары әкесінен бөлініп шығып кенже үлы әкесінің орнын басады. Қыз
да - қонақ, күйеуге шыққанға дейін отырып, күйеуге шыққан соң басқа үйғе
кетеді. Сондықтан қызды "қонақ" немесе "оң жақта отырған қыз" деп айтқан.
Шеберлік үстаздан - шәкіртке, үрпақтан - үрпаққа беріліп отырды.
Табиғатынан дарынды зергерлер, үйшілер, шеберлер әр түрлі тәсілмен ыдыс
аяқтарды, үй жиһаздарын, киімдерді жасады. Шеберлердің колынан шыккан
бүйымдардың ен бастысы болып үй жиһаздары мен түрмыста күнделікті колданып
жүрген ыдыс - аяқтар болып саналды. Күнделікті түрмыста керекті заттар ыдыс
- аяқтар мен жиһаздар мал терілері мен ағаштардан, керамикалар мен
металдардан жасалды. Қазақ халқының түрмыстық бүйымдарына тән нәрсе - оның
алуан түрлі сипатта болуы еді. Шеберлік бүйымдардың орындалу тәсіліне,
накышына жәпе көркемдік техникалык деңгейіне қарап оның кай аймакда
жататынын анықтауға болады. Айталык, осы кезде Батыс Қазақстандық
шеберлердің қолынан шыккан бүйымдар өрнектерінің геометриялык сипатымен
және пішінінін ірілігімен ерекшеленеді. Бүл өңірде түрмыстык бүйымдарға
көбінесе айрықша түмарша тәрізді өрнектер қысып сығымдау аркылы салады.
Баска жерлердің бүйымдарынан жартылай өрісті, шошақ ғүл жапырак тәрізді, ою
-өрнектер үшырасады.
Әйелдер идеялык - образдық, кызметі және көркемдік - композициялык жағынан
күрделі болып келетіы кол - өнердің түрлерімеы - түрмыска кажетті заттар
жасаумен, киіз үйдің жабдығыы дайыпдаумен шүғылданды. Киіз үйдің ішкі
эстетикалық жағынан жоғары болып келуі - ондағы күмдслікті түтынатын
заттардың жасалу сапасының көркемдік деңгейіне байланысты болды. Сән
өнерінің негізі болып саналатын ою - өрнектер "тілдің" кызметін атқарады,
яғни, танымдық, катынас, көркемдік - эстетикалык және әртүрлі мағиялык -
діндік күрал болып саналады.
XVIII - XX ғасырлардың басында сон жәые қолөнердің барынша ксң тарағаы түрі
киіз басу болды. Ширақ етіп басылған ақ, қоңыр түсті киізбен киіз үйдің
сырты жабылды және үй - іші төсеніші ретінде пайдаланды.

Айрыкша басылған ақ киізден қаптамалар, үй тұрмысы заттарын салуға арналған
дорбалар, төсеніштер, шай дастархандары жасалды. Текемет пен сырмак,
төсеніш ретінде, кез - келген киіз үйден кездесті. Текеметтердің ою
-өрнектері жатықтығымен, түстерінің үйлесіп келуімен ерекшеленеді. Әр түсті
киізден ойып қүрастырған сырмактар өрнектерінің бір текті үласьшдылығымен
бояауларының қаныктығымен дараланады. Киізден жасалған төсеніштерге
көбінесе кошқар мүйіз өрнегі салынады. Сонымен катар шүға жіптермен, сырып
тігумен, кестелеумен, мақпал, баркыт сәтеннен қиып салғап қүрама
өрнектермен безендіріледі. Шығу тегі мыс дәуіріне саятын тоқыма өнері
дамыды. Кілемдер, шаруашылык заттарын салуға арналған дорбалар, каптар,
бау, басқүрлар, сырт киімге арналған маталар току арқылы жасалды. Олардың
әркайсысыньщ жасалу ыңғайына қарай тоқудың да түрлері (терме, кежім теру,
орама, біз кестс т. б. ) ою -өрнектердің қүрамына кіреді. Бүл кезеңдегі
матадан жасалған бүйымдардын өрнсктсрі геометриялық сипатта, бояулары
канык, ара жігі айқын ажыратылаған болып келеді.
Кереге мен оның арасын жауып түртын ши току кен тараған. Токыма ши оның әр
талына түрлі - түсті жүн орау аркылы жасалады. Шидің үзындығы керегелердің
үзындығымен бірдей болады, ал биіктігі 1,5 метрден аспайды. Киіз үй
жасаулары түс кілемдер, төсек жапқыштар, псрделер, шымылдықтар,
сандыққаптар, жастық тыстары, сүлғілер, сырлы кестелермен өрнектелді. Сән
өнері түрмыска қажетті көркем дүние өндіруіне қарай сән және косалқы өнер
немесе, сәндік қолөнер больш бөлінеді. Сәндік колөнер жасалу тосіліне қарай
кесте, кілем, сырмақ, қүйма, қалыптама т. б. болып, колданылатын
материалына қарай сүйек, металл, ағаш үқсату және басқа болып жіктеледі.
Кесте токудың дәстүрлі түрлері - тығыз кестелеу, ілмелеп тігу. Арнайы
жасалған біздер арқылы жүзеге асады. Қазақ кестесінің өзіне тән бір
ерекшелік композициялық шешіміндегі түрақтылык және үйлесімділік
үндестілігі.
Қазақстан территориясында ежелгі дәуірден - ақ ағаш, сүйек үсталығы кең
тараған еді. Киіз үйдің сүйегі, жиһаздар (асадал, сандык, кебеже, жүкаяқ т.
б.), әртүрлі ыдыстар, музыка аспаптары ағаштан ойылып, сүйекпен, күміспен
безендірілді.
Үй ортасына таман орналасатын ошақта тамақ әзірленді жәнс күн суық
уақыттары ол үйді жылытты. Есікке қарама - қарсы түс үйдің ең күрметті орны
- "төр" деп аталды. Төрге қонақтар мен ауылдын ец қадірлі адамдары
отырғызылды. Есік маңындағы кеңістік босаға деп аталды. Есіктен
кіреберістегі оң қанатта үй аспаптары мен ыдыс - аяктар, сол қанатга - ат
ср түрмандары түрды. Босағаның оң жағынан үй иелерінің кереусті орналасып,
оның ішке қараған түстары шымылдыкпен жабылып қойылды.
Үй жиһаздары әр түрлі ағаш және тері заттардың, киізден жасалған
бүйымдардан, өрме, тоқымалардан және кілемдерден күралды. Киіз, кілем
текеметтер, өрнектер ойылып тігілетін киіз кілем - сырмактар кеңінен, ал

тоқыма кілемдер аздау тарады. Кілемдердін екі түрі болды. Олар: түгі жоғы
такыр кілем және түгі бар түкті кілем.
Ағаш ою өнері ағаш үқсату шеберлігімен тікелей сабактас. Әдетте, қазақ
халкы ағаш үксату шеберлігімен шүғылданатын мамандарды үйші, оймашы,
балташы, тоқушы деп шартты түрде төртке бөлген. Үй жиһаздарының көбі
жинамалы болды, үйдің ішіне айнала орналасатын болғандықтан оның тек бет
жағы әшекейленетін. Жиһаз өрнектерінін тереңірек ойылған жері күңгірт,
шығыңқы бедер өрнектері - ашық, ал жазық жерлері әртүрлі түспен
боялды.әсіресе, асадалдар мен кереуеттер ашык түсті сүйекпен нақышталып,
әсем безендірілді. Одан әр әрлей түсу үшін әр түрлі кескіыді бейнеленген
күміс қималар мен тойтарма шегелер пайдаланылды. Үйдің ішкі кеңістігін
үтымды пайдалану үшін жиһаздын орнына шаруашылықка қажетті заттарды салып
коюға арналған , киіз, тері, тоқыма, ағаш ыдыстар (төсекқап, аяккал,
кесекап т. б.) қолданылды. Сан алуан ою - өрнек ырғағымен безендірілғен бүл
жиһаздар киіз үйдің ішіне жылылық пен әсемдік беріп түрады. Ыдыс -аяктар
негізінен ағаштан, мүйіз бен сүйектен жасалады. Олардың сырткы пішініне зор
көңіл аударылады. Түрмыста тері кеңінен пайдаланылады. Ыдыска арналған тері
арнайы өңдеуден өтті, арша, тобылғымен ысталады, содан қысып бедерлеу
аркылы оған өрнек салынды.
Аспаптар мен ыдыстар аяқкаптарда, киіз қораптарда, кос қалталы кілем
қоржындарда сақталды. Әрбір үйдің ерекше белгісі - сандыктар болды. Ағаш
бүйымдар үстіне көрпе - төсек жиыстырылатын жүкаяқтар, тағамдар сақталатын
кебежелер көркем ою - өрнектермен әшекейленетін.
Малшы қазақтардың ыдыс - аяқтары мен үй аспаптары олардың көшпелі түрмысына
бейімделініп, теріден және ағаштан жасалынды. Сынатын ыдыстарды тасымалдау
үшін арнайы дорба - "шынықап", айталық, қүрастырылып және ажырытылатын жас
шыбыктардан тоқылып әзірленетін шыны қаптар пайдаланылды.
Қымыз қүятын шөміш, ожаулар әр түрлі әдемі етіліп жасалды, олардың оюланып,
сабына күміс пен сүйектен безек салынатындары жиі кездеседі. Асханалық
аспап қатарына міндетті түрде шойын казан да жаткызылады.
Қазақ халқының қолөнер үлгілеріне талдау жасай келгенде, олардың ертедегі
сақ, ғүн, үйсін, кыпшақ тайпаларының көркемдік дәстүрімен және Орта Азия,
Еділ бойы, Алтай, Солтүстік Кавказ халыктарының өнерімен байланысы барын
байқауға болады. Олардың айырмашылығы -- көптеген тарихи және территориялық
факторлардың нәтижесінен туғаы эстетикалық көзқарастан келіп шығатын
стильдік бағыттарының әрқилылығында.
Қазак халқының сән және колөнер бүйымдарынын озык үлгілері 1868 ж. Парижде
болған Халыкаралық, 1872 ж. Москвадағы политех. , 1896 ж. Нижний
Новгородтағы бүкіл ресейлік, сол сияқты 1876ж. Көкшетау, Қызылжардағы
көрмелерге койылды.

1.2. Қазақ халқының негізгі үй түрлері.
Қазақ мекендеген ұлаң - ғайыр кеңістіктегі күнкөріске байланысты
қалыптасқан баспананың о бастағы түрлерінің бірі - осыдан шамамен үш мың
жыл бүрын пайда болған, каңқасы арба үстіне мығым, сирегірек жинастырып,
ажыратылатындай етіп орналастырылатын түрғын үй үлгісі. Мүндай үй ғүндарда
да, түркілерде де, көшпелі үйғырларда да, моңғолдарда да болған. Ал
қазақтағы "доңғалақты үй", "Үйлі арба" жөшндс біздің білетініміз
ортағасырларда бізде болған Гильом де Рубрук, Әбу Абдаллах Ибн Баттута,
Фазаллах Ибн Рузбихан, Антони Дженкинсон секілді шетелдік авторлардың жазып
қалдырғандары ғана. Аз ғана күнды материал академик П.С. Палластың
"Сапарнамасында" бар. Бірнеше өгіз, түйе қосарлап жегілетін үйлі арбаларда
малдың қуығынан, қарнынан тартылған терезелері, кіріп - шығатын есігі,
оттығы, көлеміне қарай екі, төрт, алты, тіпті онанда көп доңгелегі болған.
Бату заманында - ақ "Алтып Орданың қүрамыыда "Қазақстан"деген аймак
болған". Сол өлкені мекендеген елдің үйлі арбасын Ибн Баттута былай
суреттеген: "Дөңгелекті қүрылғыны олар "арба" деп атайды. Арбаның үстіне
түрғызатын бір-біріне қайыспен байластырылған ағаштардан қүрастырылғап
күмбез сияқты қаңқа".
"Олар түратын үйлер ағаш кеспектерінен қүрастырылып, бүтақтармен
шабакталған, төбесінде жоғары қарай мойнын созып, ықшамдана түсетін
оттықтікі сияқты дөңгелек түтігі бар арба үстіне орналастырылады да, үнемі
аппак болып жарқырап түруы үшін жүнге әк, ак топырак, сүйек үгіндісін қосып
басқан ак киізбен қапталады екен". Үйлер мейлінше кең, ені 30 фут (1 фут -
0,3048 м.), дөңгелектерінің арасы 20 фут болған. Осындай үйлі арбаға 22
өгіз жегілген
XVI ғасырдағы парсы деректерінің бірінде жат жүрттыктарға зәулім биік
ғимараттай болып көрінген қазактын доңғалақты үйлері жайында мынадай
мағлүмат бар: "Олардың (қазақтардың ) мүндай үйлері ағаштан түрғызылған,
қаңкасы сарайдікі сиякты көтеріңкі және мейлінше кең. Ак кайыңыан
қүрастырылған қабырғалары мінсіз, оте сәнді, киізбен, сирек кездесетін
түстерге боялған кой терілерімен қапталған. Осындай үйлерде қазақтыд
сүлтандары мен ақ сүйектері түрды. Қүрлымы ерекше үйлестірілген доңғалақты
үйде 20 адамның жатьш - түруына болады екеп. Мүндай үйлерді қосарлап
жегілген түйе тартады. Үйлер зәулім, биік және сыйымды, түс - түсынан
ашпалы көздері бар терезе ойықтары берілген. Сырты киізбен жабылған. Ішкі
жиһаздары әмірлер мен сүлтандардын сарайларындағыдай мейлінше әсем және
үйлесімді ".
Қос ат жегілген күйме көбіие бойжеткен кызға, жас жүбайларға, бәйбішеғе тек
көлік ретінде ғана емес, жол үйдің де қызметін атқарған. Мүндай жеңіл
күрылғыны соғыс кезінде шапшаң кимылдап, үрыс әрекеттеріне жедел басшылык
ететін қолбасшылар да пайдаланған.

Үйлі арбалардың қазақтағылары баспананы күрастырып - жинастырып әуре болмай
- ақ, үдере көшіп күнелтуге мүмкіндік беретін қүлазыған кең даланың
табиғатымен байланысты болғанымен, қүрлымдық жағынан олардың сәулеткерлікке
қосқан үлесі шамалы. Әйтсе де олардың төрт бүрышты немесе бес бүрышты
қүрылғысы сәулет өнріндегі шаршы үшкіліне, шеңбер бөлшектеріне дөп
келетінімен қызықтырады. Кезінде көшпелі шаруашылыққа қызмет еткен түрғын
жайдың сирек кездесетін бірдсн - бір нүсқасы бола түра, үйлі арбалардың
XVIII ғасырдың алғашқы ширегіне қарай түрмыстан шығып калуынын өзіндік
себебі бар. Оның ең бастысы арагідік үзілістермен 200 жылға созылған
жоңғарлармен, қалмақтармен шайқаста, ешқашан толастап көрмеген
жаугершілікте еді. 1723 - 1729 жылдардағы "Ақтабан шүбырынды" кезіндегі
елдің босап кетуі, даланың байлығына қармалауышын созған ресейдің отарлау
саясаты, Орта Азия хандықтарымен, әсіресе Қоканмен, Хиуамен қақтығыстар
елдіц көшіп конатын кеңістігін тарылта түскендіктен VIII - XIX ғасырларда
көшпелі қазақтьщ негізгі баспанасы кәдімгі өзімізге белгілі киіз үй бола
бастаған.
Қазақта түрақты және жылжымалы баспананың екуінің бірден болуы-оның
отырыкшы, жартылай отырықшы және көшпелі топтарының арасалмағы әртүрлі бола
түра, қожалык ету тәсілдерінің, күнкөрісінің бір --бірімен
байланыстылығынан, түрмыс салтының бірегейлігінен, мінез қүлқының
үқсастығынан туған жағдай.
Қүрастырылып - ажыратылатын түрғын жайдың түркі - кыпшақ үлгісіне жататын
"қазактың киіз үйі күрлымдық жағынан осы уақьггка дсйін көшпелі халықтардыц
бірде - біреуі асып түсе алмаған, жылжымалы баспананың ең жетілдірген түрі
болып табылады". Моңғолдың гэрімен салыстырғанда кереғесі биіктеу, уығының
төменгі жағы иіңкі болатындығынан күмбезі көтеріңкі, келбеті сымбатты болып
келеді.
Академик Әлкей Марғүланнның айтуына қарағанда, казактыц киіз үйі ағаштан
қиыстырылатын немесе балшыктан соғылатыы баспаналармен салыстырғанда өзінің
о бастағы нүсқаларының негізгі элементтерін бойына сіңірген жылжымалы
түрғын жайдың бір шама кейінгі түрі болған.
Киіз үй казақпен көршілес Орта Азиа халықтарында да кездеседі. Олардағы
киіз үйде де күрлымында немесе кескінінде ішінара кездесетін, бүрын
көшпелі, жартылай көшпелі өмір кешкен қырғыз, түрікпен, қарақалпақ
елдерінің тарихи дамуы арқылы енген кейбір ерекшеліктер ғасырлар бойы
қалыптасқан. Қүрылғаны түбегейлі өзгерістерге түсіре алмағандықтан, түркі
халықтарына тән бірегейлік сакталып қалған.
Киіз үйі сыртқы киіз жабысына карай - "үзікті", "көтерме туырлыкты",
сүйегінің (ағашының) уақ - ірілігіне орай - "алтын орда", "ақ орда", "ак
отау", "қараша үй", "кара лашық", "абылайша", "үранқай", "жолым үй" деп
аталатын бірнеше түрге бөлінеді. Киіз үйлерді бір - - біріне тігу аркылы
бірнеше бөлмелі етіп жасауға болады. Ат үстінен шаңырақ көтеріп, уык
шаншатын алып киіз үйлер де болған. Ең үлкен киіз үй 30 қанатка дейін
барған.

Қазақтағы киізбен жабылатын баспананың алғашқы түрлерінің бірі -Қос. Сырты
жонылып, тәртіпке келтірілген, үштарында басын қосып байластыратын қайыс,
жіп өткізетін арнайы тесіктері бар, 2,5 - 3 метрдей сырықтардан
қүрастырылатын болған. Сырықтардың іштен дем тартатын түтікпен қоса
байластырып орнынан түрғызып болғаннан кейін, араларьш ашып жерге тіреп ,
екі туырлықпен немесе арнайы пішілген үзікпен жауып, ірге жағын бел
арқанмен бастыра салады екен. Киіз баспананың бүл түрінің оңтайлылығы
сонша, көшіп - қонғанда сырықтарын жалғыз түйеге теңдеп, үстіне киізін,
малшының көрпе - төсегін, қазан ошағын артып кете беретін болған.
Қостың каңқасын жасау киіз үй сүйегіндей киынға түспсйді. Қос Іаңқасының
күрамы үзындығы үш метрдей 30 -- 35 уык пен диаметрі бір метрдей шағын
шаңырақтан ғана түрады. Қосқа арналған қарапайым шаңырақтың киіз үй
шаңырағынан кішілігі болмаса, басқа айырмасы шамалы. Ал қос уықтары тіптен
өзгеше болады. Олар көбінесе қарағай мен шырша ағаштарынан жасалады. Бүл
ағаштар оқтай түзу және кепкен уақытта өте жеңіл болады. Қос уығына
үзындығы үш метрдей, түп жағының жуандығы 5 сантиметрдей шамасында болатын
қарағай кесіндісі жарай береді. Мүндай сырықтардың бүтақтарын шауып,
қабығын жонып, жіңішке үшыыан қалам шығарса болды. Қосқа арналған әлді уық
іныға келеді. Осындай 30 - 35 уықтың каламдарын шағын шацыраққа сыртынан
көлбете сүғындырганда, конус тәрізді қостың қаңқасы қалыптасады. Мүыдай
қостарға ағаш есік салынбайды, сыртыыаи жабылатын киіз есіктері ғана
болады. Қостың киіз жамылғысы екі үзіктен бір түндіктен түрады. Өзі жеңіл,
жылы, жиюы мен тігуіде оңай мүндай қостарды көбінесе, даладағы жылқышылар
баспана есебінде пайдаланған.
Қосты көбіне жылқы, сиыр малын жазда қысқы қоныстан 2 - 3 күндік өріске
шығарып бағатындар жылқышылар мен бакташылар уақытша баспана ретінде
пайдаланылған. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін үжымшарлардың мал
фермаларында кеңінен пайдаланылғанымен, көп үзамай түрмыстан шығып қалған.
Күрке - қостың даму барысында оның қаңқасында кереге мен уықтың пайда болу
үрдісін аңғартатын, көшіп - конуға бейімделген түргын жайдын ец көне
ыүсқаларының бірі. Үш қапат керегенің әр жерінен көтерілетін, кұрылғыға
мінсіз күмбез сүлбасын бере қоймайтын тіке уықтардың басын қабыстыру
жолымен қүрастырылатын болған. Күрке киізбен, тері терсекпен жабылған.
Керегесі шимен қоршалатын күркелер де болған.
Күрке негізінен - бай малын бағысатын, коңыр төбел дәулеті бар үйелмеыдер
баспанасы. Соиғы 30 40 жылда түрмыстап шығып
қалғандықтан, ел арасында кездесе қоймайды.
Абылайша - қостың каңқасында шаңырақтың пайда болу үрдісін аңғартатын, оның
едәуір жетілдірілгеп және жорық кезінде жауынгерлер уақытша баспана ретінде
пайдаланып, келген түрі. Көпшілік жүрт қостың бүл түрінің талай - талай
шайқастарда көзсіз ерлік көрсетіп, ел арасында

үлкен абыройға ие болған Абылай ханнын (1711 1781)
есімімен
байланыстырады.
Елге тарап кеткен бұл пікірдің анык канығына күмән келтіруге болмайды.
Әйтсе де, күрлымына қарап, костың қазақтан баска да халықтардағы
нүсқалармен салыстыра отыра, абылайшаны ( бастапқы аты белгісіз) өте ерте
заманнан келе жатқан, бәрімізге танымал киіз үйдін өзін де белгілі бір
деңгейде жетілдіре түсуге ықпал еткен баспана үлгісі деп жорамалдауға
болады.
Кәдуілгі костан мүның күрлымдық жағынан айырмашылығы сырықтарының
бүрынғыдай байланыстыра салынбай, кіші - гірім шаңыраққа кадалатынынан
пошымның киіз үйге жақындай түсіп, төбе жабыыында үзікпен қатар түндіктің,
кигіз есіктің пайда болғанында. Оныц үстіне, жорык кезінде баспана етуге
ыңғайластырылған абылайшаның тағы бір нүсқасы қыска уықтар кадалатын
кішкене шаңырағы бар, үш қанатты киіз үй кейіпінде болған. Шамасы мүндай
үйде колбасшы әлде хаыыың озі түруы мүмкін.
Абылайша соңғы жылдарға дейін ауыл арасында пайдаланып келгенімен, кейінгі
20 - 30 жылдарда мүлде көрінбейтін болып алды. Бәлкім бүл көненің көзіне
паңдана карайтын керенаулықтан туған жағдай болған шығар. Әйтпесе, жақын
қашықтыкқа көшіп - конатын малшыларға, шөп шабатындарға, ет комбинаттарына
мал айдайтындарға, археологтарға барлаушы - геологтарға мүнан артық
баспананы ойлап табудын өзі қиын.
Туырлық үй. Көшпелі казақтың бар байлығы - малды жайып бағатын кеңістікке
байланысты болғандықтан біздегі маусымдык жайылым атам заманнан бастап
қалыптасқан. Сол жаздык, күздік жайылымдарға ығысып, көшіп - конып жүрген
кезде қазақтың екі - үш күннен артык бөгеле түруға болмайтын, қүдығының суы
аз, жайылымы мардымсыз жерлерге токтағанда тігетін, қызметі жағынан күркеге
жакындау келетін баспанасы.
Туырлық үй - негізінен төрт канатты, уыктары кіші - гірім шаңыраққа
калалатын, тек кана туырлыктармен жабылатын жол үйдіц нүсқасы. Бай малын
бағатын такыр кедейлер мүндай коныс кезінде екі керегенің басын кабыстыра,
жалғыз туырлыкпен жаба салатын немесе үш сырыктын басын косып, күрым
киізбен күн түсетін жақтарын ғана қымтайтын шайла тігетін болған.
Ақ үй. Молшылык пен сәттіліктің белгісі болып есептелген, '"казактың киіз
үйі" деген жалпылама атауды жеке иемденген, таңғыштармен, аркан -жіптермен
байластырылатын қаңқасы (сүйеғі) қүрастырылып
ажыратылатын киіз жабынды баспана үлгісі.
Биіктігі 135 - 140 сантиметрдей 15 басты алты қанат керегеден, күмбезін
күрайтын үзындығы 240 - 250 сантиметрдей 80 - 90 уыктан, диаметрі 180 -190
сантиметрдей шаңырактан, босаға, маңдайша, табалдырыкка бекітілетін кос
каиатты ағаш есіктен (сыкырлауык) күрастырылады. Төрт туырлыкпен, екі
үзікпен, түндікпен жабылады. Таңғышы шаңырактың шеңбері аркылы ішке қарай
тартылып байланатын киіз есік үзіктің астымен сықырлауыктың астына
түсіріледі. Киіз есік күндіз маңдайшаға дейін түріліп, түндіктің
үлкен абыройға ие болған Абылай ханнын (1711 1781)
есімімен
байланыстырады.
Елге тарап кеткен бұл пікірдің анык канығына күмән келтіруге болмайды.
Әйтсе де, күрлымына қарап, костың қазақтан баска да халықтардағы
нүсқалармен салыстыра отыра, абылайшаны ( бастапқы аты белгісіз) өте ерте
заманнан ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Туристерге қазақтың киіз үйімен жиһаздарын таныстыру әдістемесін жасау
Балаларды геометриялық пішіндермен таныстыру әдістемесі
Қазақ киіз үйі
Ересек балаларды геометриялық пішінмен таныстыру әдістемесі
Мектеп жасына дейінгі балаларды қазактың сәндік-қолданбалы өнерімен таныстыру.
Киіз бұйымдарын жасау
Киіз үйдің жасау-жиһазы
Киіз үй туралы
Киіз үйдің символикасы
Киіз үй
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь