Қазақ тіліне енген араб-парсы сөздеріндегі фонетикалық өзгерістер
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ ЕНГЕН АРАБ.ПАРСЫ СӨЗДЕРІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР
2 [һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа фонемаларға ауысып кетуі
3 «Ғәйн» фонемасының қазақ тілінде түрленуі (ғәйн.е му'джәмэ)
4 һа дыбысына қатысты өзгерістер ха.и муһмәлә немесе ха.и хутти)
5 'әйн дыбысының өзгеруі жэне алмасуы эйн.е муһмәлә)
Пайдаланылған әдебиеттер
2 [һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа фонемаларға ауысып кетуі
3 «Ғәйн» фонемасының қазақ тілінде түрленуі (ғәйн.е му'джәмэ)
4 һа дыбысына қатысты өзгерістер ха.и муһмәлә немесе ха.и хутти)
5 'әйн дыбысының өзгеруі жэне алмасуы эйн.е муһмәлә)
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақ тілінің лексикалық құрамындағы араб-парсы сөздерінің тілімізге сіңісіп, табиғи түрде қалыптасып кеткені сондай, тіпті мұндай шеттен ауысқан элементтердің көпшілігін қазақтын, байырғы, төл сөздерінен ажырату қиын. «Бір тілден екінші тілге ауысудын, ұзақ жолын басып өткен, әрқайсысы әр түрлі кезеңдерде келіп басқа тілге енген мұндай сөздердің сыртқы, дыбыстық тұлғасы тұрақсыз болып келеді»
Әр тілдің өзіне тән ішкі заңдылықтары бар екені мәлім. Белгілі бір тілдегі дыбыстың, фонемалық қасиеті екінші бір тілде өзгеше түрде болып келуі ықтимал. Мәселен, қазақ тілінің тек өзіне ғана тән фонетикалық заңдылықтары бар. Демек, қазақ тіліне ауысқан араб және парсы сөздері қалайда қазақ тілінің осы заңдылықтарына бағынып, соның әсерімен өзінін, алғашқы фонетикалық бейнесін өзгертіп жібереді. Бұл аса күрделі тілдік құбылыс әр түрлі жағдайларда түрліше жүзеге асып отырады. Араб, парсы және қазақ тілдерінің тілдік құрамы әр түрлі болып келеді. Парсы, әсіресе араб тіліндегі дауыссыз дыбыстардың бәрінің бірдей эквиваленті қазақ тілінен табыла бермейді. Сондықтан араб яки парсы сөздерін қазақтар сол күйінде айнытпай, дәл айтпағаны түсінікті. Қазақ араб-парсы сөздерін қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне бейімдеп қана айтуы мүмкін. Демек, ол араб және парсы сөздерін айтқанда қазақ тілінде жоқ дыбыстарды айтпай, «аттап өтіп кетуге», яки оның орнына қазақ тіліндегі соған жақындау келетін дыбыстардың бірін қолдануға мәжбүр болады. Ал кейде араб, парсы дыбыстарын шамалы артикуляциялық өзгеріске ұшыратып айта береді.
Біз осы бөлімде қазақ тіліне енген араб және парсы сөздерінің қандай фонетикалық өзгерістерге ұшырағанын жан-жақты зерттеп, мұның өзін белгілі бір жүйеге келтіруге өз мүмкіндігімізше әрекет жасап көреміз.
[һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа
фонемаларға ауысып кетуі
Жалпы [һ] дыбысы қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне тән фонема емес. «Бұл фонемамен келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Төл сөздерден бірлі-жарым одағайлар келеді (мысалы: аһ, уһ, еһе, аһа); ол кейбір шығыс тілдерінен ауысқан сөздерде ұшырап отырады...
[һ] — бірден-бір көмейден шығатын фонема. Екінші сөзбен айтқанда, бұл фонема тікелей экспирация арқылы жасалады. Дауыс шымылдығы бұл фонеманы айтқанда өзара өте жуық тұрады да, онда діріл (вибрация) болмайды, фонациялық ауа сүзіліп шығады: сондықтан бұл ызың (фрикатив) фонемалардың тобына жатады. Өзге дауыссыздардан мұның айырмасы: ауа бөгетсіз, қарқынды шығады».
Әр тілдің өзіне тән ішкі заңдылықтары бар екені мәлім. Белгілі бір тілдегі дыбыстың, фонемалық қасиеті екінші бір тілде өзгеше түрде болып келуі ықтимал. Мәселен, қазақ тілінің тек өзіне ғана тән фонетикалық заңдылықтары бар. Демек, қазақ тіліне ауысқан араб және парсы сөздері қалайда қазақ тілінің осы заңдылықтарына бағынып, соның әсерімен өзінін, алғашқы фонетикалық бейнесін өзгертіп жібереді. Бұл аса күрделі тілдік құбылыс әр түрлі жағдайларда түрліше жүзеге асып отырады. Араб, парсы және қазақ тілдерінің тілдік құрамы әр түрлі болып келеді. Парсы, әсіресе араб тіліндегі дауыссыз дыбыстардың бәрінің бірдей эквиваленті қазақ тілінен табыла бермейді. Сондықтан араб яки парсы сөздерін қазақтар сол күйінде айнытпай, дәл айтпағаны түсінікті. Қазақ араб-парсы сөздерін қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне бейімдеп қана айтуы мүмкін. Демек, ол араб және парсы сөздерін айтқанда қазақ тілінде жоқ дыбыстарды айтпай, «аттап өтіп кетуге», яки оның орнына қазақ тіліндегі соған жақындау келетін дыбыстардың бірін қолдануға мәжбүр болады. Ал кейде араб, парсы дыбыстарын шамалы артикуляциялық өзгеріске ұшыратып айта береді.
Біз осы бөлімде қазақ тіліне енген араб және парсы сөздерінің қандай фонетикалық өзгерістерге ұшырағанын жан-жақты зерттеп, мұның өзін белгілі бір жүйеге келтіруге өз мүмкіндігімізше әрекет жасап көреміз.
[һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа
фонемаларға ауысып кетуі
Жалпы [һ] дыбысы қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне тән фонема емес. «Бұл фонемамен келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Төл сөздерден бірлі-жарым одағайлар келеді (мысалы: аһ, уһ, еһе, аһа); ол кейбір шығыс тілдерінен ауысқан сөздерде ұшырап отырады...
[һ] — бірден-бір көмейден шығатын фонема. Екінші сөзбен айтқанда, бұл фонема тікелей экспирация арқылы жасалады. Дауыс шымылдығы бұл фонеманы айтқанда өзара өте жуық тұрады да, онда діріл (вибрация) болмайды, фонациялық ауа сүзіліп шығады: сондықтан бұл ызың (фрикатив) фонемалардың тобына жатады. Өзге дауыссыздардан мұның айырмасы: ауа бөгетсіз, қарқынды шығады».
1. Л.З.Рүстемов. “Қазіргі қазақ тіліндегі араб – парсы кірме сөздері.
Қазақ ССР-нің “Ғылым” баспасы. Алматы – 1982 ж.
Қазақ ССР-нің “Ғылым” баспасы. Алматы – 1982 ж.
ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ ЕНГЕН АРАБ-ПАРСЫ СӨЗДЕРІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР
Қазақ тілінің лексикалық құрамындағы араб-парсы сөздерінің тілімізге
сіңісіп, табиғи түрде қалыптасып кеткені сондай, тіпті мұндай шеттен
ауысқан элементтердің көпшілігін қазақтын, байырғы, төл сөздерінен ажырату
қиын. Бір тілден екінші тілге ауысудын, ұзақ жолын басып өткен,
әрқайсысы әр түрлі кезеңдерде келіп басқа тілге енген мұндай сөздердің
сыртқы, дыбыстық тұлғасы тұрақсыз болып келеді
Әр тілдің өзіне тән ішкі заңдылықтары бар екені мәлім. Белгілі бір
тілдегі дыбыстың, фонемалық қасиеті екінші бір тілде өзгеше түрде болып
келуі ықтимал. Мәселен, қазақ тілінің тек өзіне ғана тән фонетикалық
заңдылықтары бар. Демек, қазақ тіліне ауысқан араб және парсы сөздері
қалайда қазақ тілінің осы заңдылықтарына бағынып, соның әсерімен өзінін,
алғашқы фонетикалық бейнесін өзгертіп жібереді. Бұл аса күрделі тілдік
құбылыс әр түрлі жағдайларда түрліше жүзеге асып отырады. Араб, парсы және
қазақ тілдерінің тілдік құрамы әр түрлі болып келеді. Парсы, әсіресе араб
тіліндегі дауыссыз дыбыстардың бәрінің бірдей эквиваленті қазақ тілінен
табыла бермейді. Сондықтан араб яки парсы сөздерін қазақтар сол күйінде
айнытпай, дәл айтпағаны түсінікті. Қазақ араб-парсы сөздерін қазақ тілінің
фонетикалық жүйесіне бейімдеп қана айтуы мүмкін. Демек, ол араб және парсы
сөздерін айтқанда қазақ тілінде жоқ дыбыстарды айтпай, аттап өтіп кетуге,
яки оның орнына қазақ тіліндегі соған жақындау келетін дыбыстардың бірін
қолдануға мәжбүр болады. Ал кейде араб, парсы дыбыстарын шамалы
артикуляциялық өзгеріске ұшыратып айта береді.
Біз осы бөлімде қазақ тіліне енген араб және парсы сөздерінің қандай
фонетикалық өзгерістерге ұшырағанын жан-жақты зерттеп, мұның өзін белгілі
бір жүйеге келтіруге өз мүмкіндігімізше әрекет жасап көреміз.
[һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа
фонемаларға ауысып кетуі
Жалпы [һ] дыбысы қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне тән фонема емес.
Бұл фонемамен келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Төл сөздерден бірлі-
жарым одағайлар келеді (мысалы: аһ, уһ, еһе, аһа); ол кейбір шығыс
тілдерінен ауысқан сөздерде ұшырап отырады...
[һ] — бірден-бір көмейден шығатын фонема. Екінші сөзбен айтқанда, бұл
фонема тікелей экспирация арқылы жасалады. Дауыс шымылдығы бұл фонеманы
айтқанда өзара өте жуық тұрады да, онда діріл (вибрация) болмайды,
фонациялық ауа сүзіліп шығады: сондықтан бұл ызың (фрикатив) фонемалардың
тобына жатады. Өзге дауыссыздардан мұның айырмасы: ауа бөгетсіз, қарқынды
шығады.
Сөйтіп, [һ] дыбысы араб және парсы тілдерінің лексикалық
элементтерімен бірге қазақ тіліне ауысқан дыбыс деуге толық негіз бар. Бұл
дыбыстың тура өзіне сай келетін эквиваленті қазақ тілінде жоқ деуге болады.
Араб-парсы сөздерінің құрамындағы [һ] фонемасы сөз ішінде кездесу ыңғайына,
яғни өзінің позициясына қарай (сөз басында, сөз ортасында немесе сөз
соңында) қазақ тілінде әр түрлі өзгерістерге ұшырап отырады.
Егер [һ] дыбысы сөз ортасында дауыстыдан соң ұшырасатын болса, онда
қазақ тілінде бұл дыбыс көбінесе дерлік сонор й дыбысымен алмасады.
Мысалы, араб сөздері: фәһм — пайым, пайымдау, зеһн — зейін, заһер —
зайыр.
Парсы сөздері: деһқан — диқан, мәһр — мейір, меһман — мейман т.б.
Кейде [һ] дыбысы дауыссыз дыбыс ғ-мен алмасады: бәһа (парсыша) — баға.
Қазақ тіліне ауысқанда араб-парсы сөздерінің ортасында кездесетін [һ]
дыбысы түсіп қалады:
қәһр — кәр, зәһр — зәр, ашу-ыза, шәһр — шәр, пәһлеван— балуан,
бәһадур — батыр. Қазақ тілінде зәр және шәр формаларымен бірге заһар
— зәһәр, шаһар — шәһәр секілді варианттары да қолданылады. Егер [һ]
дыбысы араб-парсы сөздерінің басында тұрған болса, онда: — қазақ тілінде
[һ] айтылмай, түсіп калады да, оригиналдағы жіңішке ә дыбысы енді толық
жуан а дыбысына айналып кетеді. Мысалы: һәйбәт (араб) — айбат, Һәфтә
(парсы) — апта, һәва (парсы) — ауа. — қазақ тілінде [һ] түсіп қалып, сөз
жіңішке дауысты ә дыбысынан басталады: Һәзл — әзіл, һәзм — әзім,
һәлак — әлек, өлім. Бұлардың бәрі араб сөздері. Ал енді парсы тілінен
ауысқан сөздерден бірнеше мысал келтірейік:
һәм — әм, сондай-ақ тағы да, һәман — әмен, ұдайы, һәме — әмбе,
һәмише — әмісе, әрқашанда, һәфту йәк — әптиек (жеке кітапша болып басылған
Құранның жетіден бірі), һәр — әр, әр түрлі, әркім. сөзінде һ дыбысы
айтылмай, түсіп қалады, одан кейінгі и бірден е-ге, ал ч дыбысы ш-
ға айналып кетеді. Сонда һич сөзі — еш (ешнәрсе, ешкім, мүлдем) болып
шығады. һонәр сөзі қазақ тіліне ауысқанда һ айтылмай да, жазылмай да
калады. Казақ тілінде бұл сөз е дыбысынан басталады. Сонда бұл — өнер
болып шығады. Егер араб және парсы тілдерінен ауысқан сөздер һ дыбысына
бітсе, онда бұл фонеманың алдында созылып айтылатын дауысты а дыбысы
жіңішке ә-ге айналып кетеді: гәваһ — куә, гонаһ — күнә тағы басқалар.
Кейбір ... жалғасы
Қазақ тілінің лексикалық құрамындағы араб-парсы сөздерінің тілімізге
сіңісіп, табиғи түрде қалыптасып кеткені сондай, тіпті мұндай шеттен
ауысқан элементтердің көпшілігін қазақтын, байырғы, төл сөздерінен ажырату
қиын. Бір тілден екінші тілге ауысудын, ұзақ жолын басып өткен,
әрқайсысы әр түрлі кезеңдерде келіп басқа тілге енген мұндай сөздердің
сыртқы, дыбыстық тұлғасы тұрақсыз болып келеді
Әр тілдің өзіне тән ішкі заңдылықтары бар екені мәлім. Белгілі бір
тілдегі дыбыстың, фонемалық қасиеті екінші бір тілде өзгеше түрде болып
келуі ықтимал. Мәселен, қазақ тілінің тек өзіне ғана тән фонетикалық
заңдылықтары бар. Демек, қазақ тіліне ауысқан араб және парсы сөздері
қалайда қазақ тілінің осы заңдылықтарына бағынып, соның әсерімен өзінін,
алғашқы фонетикалық бейнесін өзгертіп жібереді. Бұл аса күрделі тілдік
құбылыс әр түрлі жағдайларда түрліше жүзеге асып отырады. Араб, парсы және
қазақ тілдерінің тілдік құрамы әр түрлі болып келеді. Парсы, әсіресе араб
тіліндегі дауыссыз дыбыстардың бәрінің бірдей эквиваленті қазақ тілінен
табыла бермейді. Сондықтан араб яки парсы сөздерін қазақтар сол күйінде
айнытпай, дәл айтпағаны түсінікті. Қазақ араб-парсы сөздерін қазақ тілінің
фонетикалық жүйесіне бейімдеп қана айтуы мүмкін. Демек, ол араб және парсы
сөздерін айтқанда қазақ тілінде жоқ дыбыстарды айтпай, аттап өтіп кетуге,
яки оның орнына қазақ тіліндегі соған жақындау келетін дыбыстардың бірін
қолдануға мәжбүр болады. Ал кейде араб, парсы дыбыстарын шамалы
артикуляциялық өзгеріске ұшыратып айта береді.
Біз осы бөлімде қазақ тіліне енген араб және парсы сөздерінің қандай
фонетикалық өзгерістерге ұшырағанын жан-жақты зерттеп, мұның өзін белгілі
бір жүйеге келтіруге өз мүмкіндігімізше әрекет жасап көреміз.
[һаи һәввәз] дыбысының өзгеріске ұшырауы және оның басқа
фонемаларға ауысып кетуі
Жалпы [һ] дыбысы қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне тән фонема емес.
Бұл фонемамен келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Төл сөздерден бірлі-
жарым одағайлар келеді (мысалы: аһ, уһ, еһе, аһа); ол кейбір шығыс
тілдерінен ауысқан сөздерде ұшырап отырады...
[һ] — бірден-бір көмейден шығатын фонема. Екінші сөзбен айтқанда, бұл
фонема тікелей экспирация арқылы жасалады. Дауыс шымылдығы бұл фонеманы
айтқанда өзара өте жуық тұрады да, онда діріл (вибрация) болмайды,
фонациялық ауа сүзіліп шығады: сондықтан бұл ызың (фрикатив) фонемалардың
тобына жатады. Өзге дауыссыздардан мұның айырмасы: ауа бөгетсіз, қарқынды
шығады.
Сөйтіп, [һ] дыбысы араб және парсы тілдерінің лексикалық
элементтерімен бірге қазақ тіліне ауысқан дыбыс деуге толық негіз бар. Бұл
дыбыстың тура өзіне сай келетін эквиваленті қазақ тілінде жоқ деуге болады.
Араб-парсы сөздерінің құрамындағы [һ] фонемасы сөз ішінде кездесу ыңғайына,
яғни өзінің позициясына қарай (сөз басында, сөз ортасында немесе сөз
соңында) қазақ тілінде әр түрлі өзгерістерге ұшырап отырады.
Егер [һ] дыбысы сөз ортасында дауыстыдан соң ұшырасатын болса, онда
қазақ тілінде бұл дыбыс көбінесе дерлік сонор й дыбысымен алмасады.
Мысалы, араб сөздері: фәһм — пайым, пайымдау, зеһн — зейін, заһер —
зайыр.
Парсы сөздері: деһқан — диқан, мәһр — мейір, меһман — мейман т.б.
Кейде [һ] дыбысы дауыссыз дыбыс ғ-мен алмасады: бәһа (парсыша) — баға.
Қазақ тіліне ауысқанда араб-парсы сөздерінің ортасында кездесетін [һ]
дыбысы түсіп қалады:
қәһр — кәр, зәһр — зәр, ашу-ыза, шәһр — шәр, пәһлеван— балуан,
бәһадур — батыр. Қазақ тілінде зәр және шәр формаларымен бірге заһар
— зәһәр, шаһар — шәһәр секілді варианттары да қолданылады. Егер [һ]
дыбысы араб-парсы сөздерінің басында тұрған болса, онда: — қазақ тілінде
[һ] айтылмай, түсіп калады да, оригиналдағы жіңішке ә дыбысы енді толық
жуан а дыбысына айналып кетеді. Мысалы: һәйбәт (араб) — айбат, Һәфтә
(парсы) — апта, һәва (парсы) — ауа. — қазақ тілінде [һ] түсіп қалып, сөз
жіңішке дауысты ә дыбысынан басталады: Һәзл — әзіл, һәзм — әзім,
һәлак — әлек, өлім. Бұлардың бәрі араб сөздері. Ал енді парсы тілінен
ауысқан сөздерден бірнеше мысал келтірейік:
һәм — әм, сондай-ақ тағы да, һәман — әмен, ұдайы, һәме — әмбе,
һәмише — әмісе, әрқашанда, һәфту йәк — әптиек (жеке кітапша болып басылған
Құранның жетіден бірі), һәр — әр, әр түрлі, әркім. сөзінде һ дыбысы
айтылмай, түсіп қалады, одан кейінгі и бірден е-ге, ал ч дыбысы ш-
ға айналып кетеді. Сонда һич сөзі — еш (ешнәрсе, ешкім, мүлдем) болып
шығады. һонәр сөзі қазақ тіліне ауысқанда һ айтылмай да, жазылмай да
калады. Казақ тілінде бұл сөз е дыбысынан басталады. Сонда бұл — өнер
болып шығады. Егер араб және парсы тілдерінен ауысқан сөздер һ дыбысына
бітсе, онда бұл фонеманың алдында созылып айтылатын дауысты а дыбысы
жіңішке ә-ге айналып кетеді: гәваһ — куә, гонаһ — күнә тағы басқалар.
Кейбір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz