Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің мәдениеті

Кіріспе

I тарау. Түркі тайпалары мен халықтарының шығу тегі мен
мекендеген аймағы, этникалық құрамы
1.1. Түркілердің дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы
1.2. Түркілердің шығу тегі, діні, этнографиялық және лингвистикалық
топтары

ІІ тарау. Түркі империясы мен феодалдық мемлекеттер.
2.1. Түрік қағанаты және оның мемлекеттік құрылымы.
2.2. Исламға дейінгі ежелгі түркі халықтарының мәдениеті.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырып және оның маңызы. Адамзат тарихы тіптіде біркелкі зерттелмеген. Европа мен Таяу Шығыстағы оқиғалар мен қоғамдық формациялар алмасуының жүйелілігі көпке түсінікті жинама еңбектерде, тіпті XIX ғ. соңғы кезінде баяндалып, Үндістан мен Қытай XX ғ. бас кезінде сипатталған болса, Евразия даласының ұланғайыр жері зерттеушісін әлі күтіп жатыр. Бұл әсіресе Орталық Азия далаларында тамаша екі халық, өз атын шығарып үлгермеген басқа халықтар құрылып барып, құрып кеткен кезекге тарих сахнасына Шыңғысхан шыққанға дейінгі кезеңге жатады.
Олардың өндірістік тәсілі — көшпелі шаруашылықты шынында да жетілдіруге келмейтін еңбір тұрақты түрі болғанымен, солардын бәрі бір-бірін тек қайталай береді деп есептеу қателік болар еді. Хұндар мен түріктердік тағдыр-талайы қандай әрқилы болса, олардың тұрмыс түрі де, мекемелері де, саясаты мен әлем тарихынан алатын орны да арқилы болған.
Әлем тарихынын аясынан алып қарасақ, көне түрік халқы мен оның өзінің, ол құрған мемлекеттік тарихы: түріктер неліктен пайда болып, сосын тіпті де өз жұрағаттары болып табылмайтын көптеген халықтарға атын беріп, неге құрып кетті?— деген сауалға келіп құяды. Осынау мәселені тек саяси тарихты немесе әлеуметтік қарым-қатынасты талдау арқылы шешу жолында талай-талай талпыныстар жасалса да, одан ешбір нәтиже шықпады. Адамзат тарихынан алатын орнының орасан зор маңызына қарамастан, көне түріктер саны аз болған сол себепті де Кытай мен Иранға қоныстас көрші болуы олардың іс-әрекеттеріне әсер етпей тұра алмады. Демек осынау елдердің әлеуметтік және саяси тарихы бірге өріліп, байланысын кеткең, сондықтан да оқиғалар жүрісін қалпына келтіру -үшін, біз олардың әрқайсысының тарихын назардан тыс қалдырмауымыз керек. Экономикалық коньюнктураның өзгеруі де, оның ішінде, мәселен, қытай тауарларын алу деңгейінін өсіп, не кеміп отыруына және Иран үкіметінің бөгет жасау шараларына байланысты шаралар да одан кем роль атқармаған.
VI ғ. аяқ кезінде Түрік қағанатының шекарасы батыста Византиямен, түстікте Персиямен, тіпті Үндістанмен, ал шығыста Қытаймен тұйықталған десек, осы бір елдер тарихының қысыл-таяң жәйттері, біз сөз етіп отырған кезеңде түрік мемлекетінің тағдырымен байланысты болғаны өзінен-өзі түсінікті. Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында белгілі дәрежеде бетбұрыс кезен болды, өйткені сол кезге дейін Ортатеңіз мәдениеті мен қиыршығыс мәдениеті, бір-бірінің дүниеде бар екенін білсе де, басы қосылмаған еді. Шетсіз-шексіз далалар мен заңғар таулар ШЬІҒЫС пен Батыстың қарым-қатынасына кедергі жасады. Тек кейінірек барып, темір үзенгіні жасау және арба орнына тендеу әбзелдерін ойлап табу керуендердің шөлдер мен асулардан көп қиналмай, оңайырақ етулеріне жағдай жасады. Сол себепті де VI ғ. бастап қытайлар Константинополь базарының нарқымен санасуына, ал византиялықтардың қытай патшасы найзагейлерінің санын есептеп отыруына тұра келді.
Міне осындай хал-ақуалға ұшыраған түріктер тек арадағы дәнекер ролін атқарып қана қоймай, сонымен бірге өз мәдениетін де дамытып, оны Кытай, Иран, Византия, Үндістан мәдениетіне қарсы қоюға болады деп есептеген. Осынау өзгеше дала мәдениетінің сүйексіңді дәстүрлері мен терең тамырлары бартұғын, бірақ, біз онымен, отырықшы халықтар мәдениетіне қарағанда, болмашы дәрежеде ғана таныспыз. Мұның себебі, әлбетте, түріктердің, басқа да көшпелі халықтардың, көршілерімен салыстырғанда, дарын-қабылетінің кемдігінде емес, олардың материалдық мәдениеті жәдігерлерінін — киіз, тері, ағаш пен ұлпан — тастан гөрі нашар сақталатынында, міне сондықтанда батыс европалық ғалымдар арасында көшпелілер "адамзаттың арамтамағы" (Виолле ле-Дюк) деген пікір пайда болған. Кәзіргі таңда Оңтүстік Сібірде, Монголия мен Орта Азияда жүргізіліп жатқан археологиялық жұмыстар бұл пікірді жылма-жыл жоққа шығарып келеді, енді көп ұзамай-ақ көне түріктердік көркем өнері жөнінде әнгіме қозғайтын да күн туады әлі. Бірақ зерттеушіні материалдық мәдениетінен гөрі, түріктердің қоғамдық тірлігі мен әлеуметтік институттарының күрделі түрлері қайран қалдырады: ел, еншілік-таспиқтық жүйесі, шендер иерархиясы, әскери тәртіп, елшілік үрдісі, сол сияқты көрші елдердін идеологиялық жүйелеріне қарсы қоятын, мұкият әзірленген дүниетанымның болғандығы таң қалдырады.
Жоғарыда айтылған жәйттерге қарамастан, көне түріктер коғамы түскен жол — құрып бітудің жолы болатын, өйткені даланың өзінде және оның шекараларында туған қайшылықтар икемге, игеріп алуға келмейтін кайшылықтар еді. Сын — сынақ сағаттарында түз халқының басым көпшілігі хандарын қолдап-қостамай қойған, міне бұл 604 ж. қағанаттық Батыс және Шығыс қағанаттары болып бөлінуіне, 630 және 659 ж. оның дербестігін жоюға (бірақ ол 679 ж. қайта орнатылды) ал, 745 ж. халықтың құрып кетуіне әкеліп соқты. Әрине, бұл сол халықты құраған адамдардың бәрі түгелдей қырылып қалды деген сөз емес. Олардың бір бөлегі даладағы өкіметті билеп қалған ұйғырларға бағынса, көпшілігі шекарадағы қытай әскерлерінің арасына барып бой тасалады. 756 ж. осынау соңғылары Тан әулетінің императорына қарсы көтеріліске шықты. Түріктердің қалған-құтқаны, өзге көтерілісшілерімен бірге оған белсене қатысты да, кейін борша-борша етіліп, қырып салынды. Бұл халықтың да, сол дәуірдің де (демек, біздің тақырыптың да) шын мәніндегі ақыры, біткен жері болды.
Дегенмен "түрік" аты өшпеді. Қайта ол өршіп, Азияныц жартысына тарады. Араптар Согдиананың теріскейінен әрі қарай жатқан қалың жауынгер көшпелілерді түріктер деп атап кетті де, олар осынау атты шын көңілден қабылдап алды, өйткені оның әуелгі иелері жер бетінен құрып кеткеннем кейін, дала тұрғындары үшін ержүректік пен батырлықтың өшпес үлгісіне айналды. Жүре келе бұл термин тағы бір құбылып, тіл ұясының атауына айналды. Сейтіп VI—VII ғғ. ұлы қағанат құрамына ешқашанда кірмеген көптеген халықтар "түрік" болып кетті. Олардын кейбіреулері, мәселенки, түрікпендер, османдар, азербайжандар сияқты, тіпті монголтектілерден еместі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Абул-Гаэи-Бахадур-хан. Родословная древо тюрков. Перевод и предис. Г. С. Саблукова. Казань, 1906.
2. Абдрахман Хайруш. Тарихынды таны. (Отан тарихының очерктер Алматы. "Дәнекер" 2002.
3. Авеста. Избранные гимны. Перевод И. М. Стебилина-Каменского. Душанбе, 1990.
4. Агаджанов С. Г. Государство Сельджукмдов и Средняя Азия и XI — XII в. в. М., 1991.
5. Агаджанов С. Г. Очерки истории огузов, туркмен Средней Азии IX—XIII в. в. Ашхабад, 1969.
6. Акишев К. А., Кушаев Г. А. Древняя культура саков и Усунсй долины р. Или. Алматы, 1963.
7. Акишев К. А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. М., 1978.
8. Акишев К. А. Искусство и мифология саков. Алматы, 1984.
9. Акинжаиов С. М. Кыпшаки в истории Средневекового Казахстана. Алматы, 1989.
10. Алексеев В. П. В поисках предков. Антропология и история. М., 1972.
11. Алшиан Марцеллин. История в переводе с латинского языка Н.А.Кулаковского. Вып. III. Киев, 1908, стр. 236—243.
12. Арриан. Поход Александра. М.-Л., 1962.
13. Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности: СПб, 1897; Отдельный оттиск из живой старины. Выпуск III, IY, 1896.
14. Асфендияров С. Д. История Казахстана (с древнейших времен). Алматы, "Қазақ университеті", 1993.
15. Айдаров Г., Сыздыков С. Орхон-Енисей жазбалары. А., 1990.
16. Айдаров Г., Құрышжанов Э., Томанов М. Көне Typкi жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1971.
17. Баппаков К. М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. Алматы, 1986.
18. Байпаков К., Ерзакович Л. Древние города Казахстана. Алматы, 1971.
19. Байпасов К.М. Э.Х.Марғұлан. Археология институты. (қысқаша тарихы) Алматы. "Ғылым" 1998.
20. Бартольд В. В. Сочинения. Том 1—9, М., 1963—1977.
21. Бартольд В. В. Киргизы (исторический очерк). Фрунзе. 1927.
22. Бартольд В. В. Современное состояние и ближайшие задачи изучения истории турецких народностей. Азербайджан, 1926.
23. 283Бартольд В. В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. Изд-во "Наука", том 5, 1968.
24. Бертельс А. Е. Насири Хосрав и исламизм. М., 1959.
25. Бертельс Е. Э. К вопросу о традиции в героическом эпосе тюркских народов. "Советское востоковедение", том 4, 1947, стр. 73-79.
26. Бернштам А, И. Тюрки и Средняя Азия в описании Хои Чао. Москва, 1952,
27. Бернштам А. Н. Социально-экономический строй Орхоно-Енисейских (YI—YII вв). Москва, 1946.
28. Бес ғасыр жырлайды. I—II том. Алматы, 1991.
29. Бимса нов М. Казахстан второй четверти XYIII в. в трудах и ЗИПИКА русских исследователей. Ал маты, 1973.
30. Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в древние времена. Том 1—3, М.-Л., 1950.
31. Большаков 0. Г. К истории Таласской битвы (751 г.)— "Страны и народы Востока", 1980, вып. 22, кн. 2.
32. Владимирцев Б. Чингис-хан. Москва — Берлин, 1992.
33. Гардизи. Зайн ал-ахбар (извлечения)—в кн. В. В. Бартольд. Сочинения. Том. YIII. М., 1973, с. 23-62.
34. Геродот. "История" в девяти книгах перевод Ф. Г. Мищенко. Т. 1, изд. 2. Москва, 1988.
        
        Тақырыбы: Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің
мәдениеті.
Кіріспе
I тарау. Түркі тайпалары мен халықтарының шығу тегі мен
мекендеген ... ... ... ... ... ... ретінде тарих сахнасына шығуы
1.2. Түркілердің шығу тегі, діні, этнографиялық және лингвистикалық
топтары
ІІ тарау. Түркі империясы мен феодалдық мемлекеттер.
2.1. Түрік қағанаты және оның ... ... ... ... ... түркі халықтарының мәдениеті.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырып және оның ... ... ... ... ... ... мен Таяу Шығыстағы оқиғалар мен қоғамдық формациялар ... ... ... жинама еңбектерде, тіпті XIX ғ. соңғы ... ... мен ... XX ғ. бас ... ... ... ... ұланғайыр жері зерттеушісін әлі күтіп жатыр. Бұл әсіресе ... ... ... екі ... өз атын ... ... басқа
халықтар құрылып барып, құрып кеткен ... ... ... ... ... ... жатады.
Олардың өндірістік тәсілі — көшпелі шаруашылықты шынында да жетілдіруге
келмейтін ... ... түрі ... ... бәрі ... тек
қайталай береді деп есептеу қателік болар еді. ... мен ... ... ... ... ... ... түрі де, мекемелері де,
саясаты мен әлем тарихынан алатын орны да ... ... ... ... алып ... көне түрік халқы мен оның өзінің,
ол ... ... ... ... ... ... ... сосын тіпті де
өз жұрағаттары болып табылмайтын көптеген халықтарға атын ... неге ... ... сауалға келіп құяды. Осынау мәселені тек саяси тарихты немесе
әлеуметтік қарым-қатынасты талдау ... шешу ... ... ... да, одан ... ... шықпады. Адамзат тарихынан алатын
орнының орасан зор маңызына қарамастан, көне түріктер саны аз ... ... де ... мен ... ... ... ... олардың іс-әрекеттеріне
әсер етпей тұра алмады. Демек осынау елдердің әлеуметтік және саяси ... ... ... ... сондықтан да оқиғалар жүрісін қалпына
келтіру -үшін, біз ... ... ... ... тыс қалдырмауымыз
керек. Экономикалық коньюнктураның өзгеруі де, оның ішінде, мәселен, қытай
тауарларын алу деңгейінін өсіп, не ... ... және Иран ... ... шараларына байланысты шаралар да одан кем роль атқармаған.
VI ғ. аяқ ... ... ... ... ... ... Персиямен, тіпті Үндістанмен, ал ... ... ... осы бір ... тарихының қысыл-таяң жәйттері, біз сөз етіп отырған
кезеңде түрік мемлекетінің ... ... ... ... Түрік мемлекетінің құрылуы бүкіл адамзат тарихында белгілі
дәрежеде бетбұрыс ... ... ... сол ... ... ... мәдениеті
мен қиыршығыс мәдениеті, бір-бірінің дүниеде бар екенін білсе де, ... еді. ... ... мен ... ... ... пен Батыстың
қарым-қатынасына кедергі жасады. Тек кейінірек барып, темір үзенгіні жасау
және арба ... ... ... ... табу ... шөлдер мен
асулардан көп қиналмай, оңайырақ етулеріне жағдай ... Сол ... де ... ... қытайлар Константинополь базарының нарқымен ... ... ... патшасы найзагейлерінің санын есептеп отыруына тұра
келді.
Міне осындай хал-ақуалға ұшыраған түріктер тек арадағы дәнекер ... қана ... ... ... өз ... де ... оны ... Византия, Үндістан мәдениетіне қарсы қоюға ... деп ... ... дала ... ... ... мен терең тамырлары
бартұғын, бірақ, біз онымен, ... ... ... ... ... ғана ... ... себебі, әлбетте, түріктердің, басқа
да көшпелі халықтардың, көршілерімен салыстырғанда, ... ... ... материалдық мәдениеті жәдігерлерінін — киіз, тері,
ағаш пен ...... гөрі ... ... міне ... батыс
европалық ғалымдар арасында көшпелілер "адамзаттың арамтамағы" (Виолле ле-
Дюк) деген пікір пайда болған. Кәзіргі таңда Оңтүстік Сібірде, ... ... ... жүргізіліп жатқан археологиялық жұмыстар бұл пікірді ... ... ... енді көп ... көне ... ... ... әнгіме қозғайтын да күн туады әлі. Бірақ ... ... ... ... қоғамдық тірлігі мен әлеуметтік
институттарының күрделі түрлері қайран ... ел, ... ... иерархиясы, әскери тәртіп, елшілік үрдісі, сол сияқты көрші
елдердін идеологиялық ... ... ... ... әзірленген
дүниетанымның болғандығы таң қалдырады.
Жоғарыда айтылған жәйттерге қарамастан, көне түріктер коғамы түскен жол
— құрып ... жолы ... ... ... ... және ... туған қайшылықтар икемге, игеріп алуға келмейтін кайшылықтар
еді. Сын — сынақ сағаттарында түз ... ... ... ... ... ... міне бұл 604 ж. ... Батыс және Шығыс қағанаттары
болып бөлінуіне, 630 және 659 ж. оның дербестігін жоюға (бірақ ол 679 ... ... ал, 745 ж. ... ... ... әкеліп соқты. Әрине, бұл
сол халықты құраған адамдардың бәрі түгелдей қырылып қалды деген сөз емес.
Олардың бір ... ... ... ... ... ... бағынса,
көпшілігі шекарадағы қытай әскерлерінің арасына барып бой тасалады. 756 ж.
осынау соңғылары Тан ... ... ... ... ... ... өзге көтерілісшілерімен бірге оған белсене
қатысты да, кейін борша-борша ... ... ... Бұл халықтың да, сол
дәуірдің де (демек, біздің тақырыптың да) шын ... ... ... ... "түрік" аты өшпеді. Қайта ол өршіп, Азияныц ... ... ... ... әрі ... ... қалың жауынгер
көшпелілерді түріктер деп атап кетті де, олар осынау атты шын ... ... ... оның ... ... жер ... құрып кеткеннем
кейін, дала тұрғындары үшін ержүректік пен батырлықтың ... ... Жүре келе бұл ... тағы бір ... тіл ұясының атауына
айналды. Сейтіп VI—VII ғғ. ұлы қағанат құрамына ешқашанда ... ... ... болып кетті. Олардын кейбіреулері, мәселенки, түрікпендер,
османдар, азербайжандар сияқты, тіпті монголтектілерден еместі.
I тарау. ... ... мен ... шығу тегі мен ... ... құрамы
1.1.Түркілердің дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы
Біздің замаиымыздың I мыңжылдығында Еуразия далаларындағы ... ... ... ... ... ... ... дамуы бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында Оңтүстік Сібір, ... Орта ... ... Еділ және ... ... ... бірнеше
түркі тілді тайпалардың және қағандықтардың қалыптасуына алып келді. Олар:
бірінші Түркі қағандығы — Шығыс түркі қағандығы, ... ... ... ... ... ... ... Хазар, Бұлғар, Қарлұқ,
Қарахан, Қимақ және Арал бойы оғыздарының ... ... ... ... Дәл осы ... ... түркі тілді тайпалардың этникалық-
саяси бірігуі қалыптасқан еді. Осы дәуірде түркілердің рухани мәдениеті де
жаңа сатыға котерілген болатын. ... ... ... мен сына ... хатқа
түскен түркі әдебиеті ... ... ... ... рет ... нанымдары — буддизм, христиан, манихей, ... ... ... да ... ... ... ... және жартылай
көшпелі өмір кеше отырып, біртіндеп ... және ... ... ... ... ... ... өркениетті мәдениет түрлерін
қалыптастырды, олар сол кездегі әлемдік мәдениетте өзіндік орын ... ... ... ұлы ... өмір ... коптегеп тайпалардың
біріне ғана тән немесе ... ... ... тайпалардын бірінің ғана
тікелей тарихы деп ... ... ... ... ... ... ... тайпалар сияқты ұзақ уақыт бойы түркі тілді халықтардың
бәріне ортақ тарихты жасады. Тарих аренасында бір ... ... ... ... тайпаның тарихтан өшуі деп есептеуге болмайды. Олар
пайда болған жаңа ... ... ... ... ... этникалық топтарынан көрініс беріп, өзгеріске ұшыраған түрде
тарих сахнасына ... ... ... ... қола ... ... болып,
ари, скиф-сак, хун дәуірлерін басынан кешірседе, олардың ... жоқ. Тек көне ... ... ғана этникалық негізде тарих
аренасынан көріне алды.
V ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... сөз ... алғаш рет
кездеседі де, осыдан кейін кеңінен тарала бастайды.
Бұрын соғды тілі түркілер мен қытайлар арасындағы дипломатиялық ... ... ... ... ... ... сөзі византиялықтарда,
арабтарда, сириялықтарда, санскрит тілінде, көптеген иран, тибет тілдерінде
кездесе бастады. Қағандық — империя ... 460 ... ... ... ... ... 12) тайпа бірлестігінің атауы ретінде жүрді. Бұл термин
қағандық өмір ... ... де ... ... Бұл сөз ... түркі
текстерінде "түрік бүдун" атауы ретінде кездеседі (бүд — тайпа), яғни
жекелеген ... ... ... ... VIII ... ортасынан
бастап тарихи жазбаларда "12 тайпа түркі елі" деген термин кездеседі. Түркі
тайпаларынан құралған мемлекет те дәл осы ... ... ... елі" деген
атау ертедегі түркі эпиграфиялық ... де, ... ... да осы ... ... ... алып ... бұл термин
түркілер құрған ұйым — ... ... ... Византиялықтар мен
ирандықтар "түркі елі" деген сөзді жиі ... ... ... өзі ... ... көп ... Терминнің әрі қарай өріс алуы IX—XI ғасырлардағы
араб тарихшылары мен географтарының еңбектерінде молынан кездеседі, ал бұл
кезде ... сөзі бір ... ... ... ... ... Дәл осы арабтардың ғылыми әдебиетгерінде түркілер сөйлеген
тілдің генетикалық байланысы және ... ... ... ... ... ал ... ... халықтар жазбаларынан сырт жерлерде
мұндай кең көлемде жазылған мәліметтер кездесе бермейді. Орыс ... жылы ... ... атау ... ... бұл — Ұлы даланы мекендеген
печенег, хлоабук, половец ... ... өмір ... ... ... ғана ... тарихи орынын сақтап бұрыннан келе жатқан 4 ... ... ... ... ... ... ... телелер (оғыздар).
Кеңес өкіметі жыддарылдағы түркілердің тарихы туралы ... ... ... "Древний Хорезм" (1948) атты зерттеуі, Л. ... ... (1967), ... ... ... (1970) және "Хунны в
Китае" (1974) деген күрделі зерттеулері түркі ... ... ... ... ... ... қалыптасу кезендері мен мемлекеті туралы
сыр шертеді. Л Гумилев ... в ... ... еңбегінде ерте замандарда
Қазақстан, Алтай және Орта Азия ... ... ... ...... қағанатына қатысы туралы жазды.
Академик В.В. Бартольдтың Орта Азия ... ... ... ... ... ғылыми маңызы зор. Ол бұл еңбектерінде араб,
парсы және ... ... аса ... ... ... ... кезеңіне дейінгі Түркістандағы христиандык. туралы",
"Жетісу тарихының очерктері", "Монгол шапқыншылығы кезеңіндегі Түркістан"
т. б. ... күні ... ... ... ... жоқ. Оның бұл ... Азия және ... халықтарының көне дәуірден бастап-ақ өзіндік
тарихи мәдениеті болғанын дәлелдеп берді. Орыс шығыстану мектебінің негізін
қалаушылардың бірі ... ол ... ... ... Азия ... ... ... зерттеушілерінің "Записки коллегии Востоковедов"
дейтін баспасөз ұйымын басқарды. Оның коптеген монографиялары ... ... араб т. б. ... ... ... ... үкіметінің ең қауіпті, ең қасіретті қылмысының бірі
— Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... күш салу еді. 1881 жылы ... әскери округінің комендантының
көмекшісі, патша генералы ... ... ... ... ... қоғамының мүшелеріне былай деп хат жолдайды: "Шығыстану қоғамының
міндеті Шығысты ... ... ... ... орыстандыру". Патшаның саясаткер-
ғалымдары орыстандыруды тоқтаусыз ... үшін ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі
жылдарында жергілікті халықты ата тарихынан, ата ... ана ... ... безімдіру үшін неше түрлі құйтырқы ... ... шығу тегі ... ... ... ... тартқан Әлихан
Бокейханов, Мүхаммеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Мағжан ... ... ... ... ... зұлматтың шеңгеліне
ілініп, көпшілігі опат болды. Мұстафа Шоқаев ... өз ... әлі ... ... ... белгілі ғалымы Б. Аталай "Дивани лұғат-ат-туріктің" үш ... ... ... бір ... ... ... шығарды. Бұл еңбек
әрқилы зерттеу жұмыстарына пайдалануға кең жол ашып берді. Белгілі ғалым,
профессор Әбсатгар ... ... ... ... X—XII ... ... ... еңбектерін зерттеу мен оны ... ... ... еңбек етіп келеді.
Осы аталған еңбектерден мынадай екі түрлі түсінік бар екенін аңғаруға
болады: біріншісі — ... ... ... ... ... ... ... екіншісі — олардың дербес мемлекет ретівне қалыптасуы.
Жазба деректер мен ескерткіштерге сүйене ... біз ... ... және ... ... ... біле аламыз.
VI ғасырдың ортасына қарай төрт ... ... ... ...... Азияның этникалық және саяси тарихының ... ... Ол — VI— IX ... Жаңа ... ... одан әрі дамыды. Сол
көшпеңді тайпалар енді өз ... одан әрі ... ... ... ... ... қағандығы, Батыс Түркі қағандығы, ... ... ... ...... мемлекеті, Оғыздар
мемлекеті. Дамудың екінші сатысына көтерілген мемлекеттер бірлігінің ... ... тіл, ... жазу ... ... ... ... игі ықпал етті.
Пайда болған мемлекеттердің әлеуметтік-саяси құрылымдарының беріктігі түркі
этногенезінің батысқа қарай жылжуына мүмкіндік берді.
Түркі мәдениетінің ... ... ... I ... бұйымдар, шеберлікпен жасалған оқ, садақ, сондай-ақ өлген адамның
зиратына құлпытас орнату рәсімдерінен ... ... ... ... ... ... қарай мынадай топтарға бөлуге болады: 1)
Енисей ... ... 2) ... ... 3) ... ... ... заманымыздын I мыңжылдыкында Орталық Азияда, оңтүстік-
батыс Сібірде, Жетісуда, ... ... ... ... ... жүріп жатты. Енді осы тайпалар бір-бірімен ... жаңа ... ... ... ... Қимақ-қышиақ, снъп
тайпаларынын кейбіреулері Орталық Азиядан Ертіске көшті.
Қырғыздар Байқалдан Шығыс Қазақстанға бет бұрды. ... ... ... ... ... Гансудың батысына және Шығыс
Түркістанға бет алып кешті Түркілер 744 жылы ... ... ... ... ... ... ... Жетісуға ығысты. Өл жерде X
ғасырда ислам дінін қабылдағаннан кейін ... ... ... ... ... Ішкі, сыртқы факторлар өзгерді. Тайпалар
арасында ассимиляция ироцесі жүрді. ... ... ... ... ... өзгере бастады.
Қорыта келгенде, түркі халықтары дамуының 1 және II сатылары түркі
тіллі халыктарлың этникалық тарихында ошпес із ... ... ... Европа халықтарының қартайып қалжыраған Римді
V ғ. күрт сындырған ұлы көшпенділігі Шығыс Азияда жүз жыл бұрын болған ... ... "бес тағы ... дәуірі" (304—399 жж.) деп ... ... ... ... мен ... ... алып ... сол
жерде готтардың, бүргундықтар мен вандалдардың жабайы королдіктері тәрізді,
бірқатар баянсыз ... ... ... ... ... ... Рим ... қалай қасқайып тұрып қалса, Қытайдағы ұлы дария
Янцзыдың ... Хан ... ...... Қытай империясы
сақталып қалады. Ертедегі Византия — гүлдену ... ... ... ... ол да өзінің бұрын өткен ұлы патшалығына тап ... ... сол ... бұл да теріскей мен батыстан ... ... ... ... ғана ... ... жиі-жиі алмасып ... ... де ... императорлары тағылар ... етіп ... ... ... ... ... ... — ол кезде
Хуанхэ алқабы солай делінетін — алайда, жатжерліктердің ... ... ... ... ... ... қырқысып, қан тегіп жатқанына қарамастан,
Солтүстік Қытайдағы қытайлықтар өздерін басып алған халықтардан сан ... ... бұл VI ғ. ... ... ... жол ... барша бәсекелестерін жеңіп шыққан Тоба тайпасы қытай
мәдениетінің ықпалына түсіп ... 420 ж. ... ... ерте феодалдық
мемлекет бүкіл Солтүстік Қытайды бір империяға біріктіреді, ол қытайша, Вэй
атын алады (386 ж.). Бұл тоба ... ... ... көпшілігі болып
табылатын қытай халқымен мәмлеге келу жолындағы алғашқы қадамы ... ... ... басталып кетті де, V ғ. аяққы ... ... ... ... де, ал өздеріне бағыныштылармен
ұдайы қоян-қолтық араласу олардың күш ... мен ... ... Олар ... ... тілінде сөйлеуді қойып, қытайша сейлей бастайды.
Жоғалтқан тілімен, киім-кешегімен бірге, олар біркезде өздерін ... ... ... мен ... де ... дегенмен де
олар, өздерінін меншікті мемлекетін қайта құру үшін қасарысып алға ... ... ... кете ... ... мен оның ізін ала ... ... әрекеттері Вэй
әулетінің өкіметін әлсіретуі мұң екен, сәнби императорларының қызметіндегі
қытай қолбасшылары өз ... ... да ... ... шыға келді.
531 ж. солтүстік-шығыстан Гао-Хуань көгерілісті бастап ... да, ... ... ел ...... ... алады. Ол әуелгі кезде
әулет мүддесі үшін ... ... ... ... ... ... деп ... бірақ ол өз қолбасшысынан қорқып, батысқа,
Чаньанға қашып барып, екінші бір сардардан, ... ... ... ... ... ... ... Гао-Хуань сол Вэй әулетнің екінші бір
ханзадасын таққа отырғызады. Сейтіп, империя ... Вэй, ... Вэй ... ... ... ... ... бетперде есебінде пайдаланатын
қытай қолбасшылары еді. Бұл жәйт ... ... ... Сәнбилердің
рақымсыз қатал билігіне өшіккен қытайлар, күш өз қолдарына ... ... ... қарап жатпайды. Юйвынь Тай ... ... улап ... ал оның ... ... 557 ж. жексүрын әулетті таратып, өз әулеті Вэй-Чжоудің негізін
салады.
Солтүстік-Шығыс Қытайда сәнбилер бұдан да қатал жазаға ... ... ... ... ... ... өз пайдасына тәж-тақтан бас
тартқызып, оған у береді. Императордың туған-туысқандары — ұзын саны ...... ... де, ... ... ... денелерін суға ағызып
жібереді. Жаңа әулет ... ... атқа ие ... теріскей хандығының екеуі де экономикалық және саяси ... ... ... Тегі ... ... ... ... өз мәдениетін қалпына келтіру үшін жанталаса жұмыс істесе керек.
Алайда Вэй-Чжоу мен Бэй-Ци арасында туған ... ... ... ... саясат жүргізу мүмкіндігінен айырады.
Оңтүстіктегі Лян әулетінің сонғы императорлары өздері билік ... ... ... пен қылмысты туындатады да, оның ... Чэнь ... осы бір ... ... түседі. 557 ж. сарай
төңкерісі мен Ляньнің соңғы императорының көзін ... ... ... ... ... ... ... Чэнь әскерінің
шабуылын тойтарып, Қытайдың дәл ортасынан ... ғана ... ... ... ... ... төрт ... бөлініп кетеді. Қытайдың
күш-куатын байлап-матап тастаған ішкі шиеленіс, ... ... ... екі ... ... ... ордасы мен Тоғон (Ту-ю-Хунь) хандығының
аман қалуына жағдай жасайды. ... ... ... ... олар ... ... ... мемлекеттер арасынан орын алады. IV
ғ. орта шенінде құрылған дала хандығы Жужан VI ғ. бас ... езі ... ... ... ... өткізеді.
Бірақ бұл жөніндегі әңгіме әлі алда.
Тогон хандығы Цайдамның далалық қырқаларында ... ... ... 312 ж. ... тегінен шыққан бектері бар, сәнбидің шағын ғана бір
тайпасы Оңтүстік Маньчжуриядан ... ... ... ... ... көлінің
касынан қоныс тебеді. Бұл арада олар бытырап жатқан тибет руларына қарсы
сәтті соғыс жүргізеді де, ... ... ... ... ... Соның салдарынан Тогон хандығы Вэй империясының кіріптар вассалына
айналады, бірақ империя бөлініп ... ... ол ... ... ие
балады. V ғ. екінші ширегінде сұлтан Куалүй өзін хан деп жариялап, 540 ж.
Гао-Хуаньге елші ... ... ... Тайдың жауына айналады. Бұл факті
Тоғонның бұдан былайғы сыртқы саясатын анықтай түседі, біз онымен кейін кез
боламыз. ... (бұл ... ... ... ... ... ұйымдық басқару тетіктері болғанымен, өзі аса кең жерді қамтып
жатқанымен, Тоғон күшті мемлекет ... Қару ... ... ... ... ... ... қайтарып, бостандыққа жетуді арман етеді, оның
экономикасы мимырт мал шаруашылығына негізделген еді; мәдени дәрежесі ... ал ... ... ... ... қаскү-немдіктер мен
опасыздықтарды, жазалау шараларын туындатты, бұл өшпенділік отына май
құяды. Міне осындай қиын ... ... ... ... кейін
оның азып-тозып, құрып кетуіке апарып соқты.
Жужанцар мен, телеуіттер. Жужандар халқының шыққан тегі туралы мәселе
талай рет ... ... ... ... ... Бұл арада мәселені
осылай қоюдың өзі дұрыс емес екенін айту керек, өйткені оның шығу ... ... ... сөз ... жөн. Жужандардың халық ретінде бірыңғай
этникалық тамыры болмаған. Жужан ... ... ... ... ... Заман азып, ел бұзылған кездері жаман ат ... ... ... ... кететіндер ұдайы болып отырған. IV г. орта кезінде ... аз ... Тоба ... ... ... хүн ... тұра алмайтын кісілер мен далаға безіп кеткен.
Рақымсыз қожаларыан кеткен құдар, ... ... ... жұт ... қайыршы кедейлері сонда барып паналаған. Олардың бәріне бірдей
ортақ нәрсе — ... тегі де, тілі де, діни ... де ... ... ... ... ... ғана болған; ал оларды билеп-төстеп
ұйымдастыруға мәжбүр еткен де сол ... ... 50-ші ... ... атты ... ... еткен бұрынғы
құл Өгілей деген біреу өлім жазасына кесіледі. Ол ебін ... тау ... ... ... оның ... өзі сияқты жүз қаралы қашқын ... иіні ... ... ... тіл ... солармен бірге
тұра береді.
Өгілейдің мирасқоры Гүйлекей тоба хандарымен қарым-қатынас орнатып,
оған жылма-жыл шұрқыратып аттарын ... ... ... терілерін терідей
беріп, алым-салық төлеп тұрады. Оның ... ... ... ... ... Халқа аймағын басып, Хинғанға дейін еркін көшіп-қонып жүрген, ... ... ... ... ... қоныс еткен. Жужандардың тұрмысы
мен ... түрі тым ... ... және рулық қауымнан мүлде шалғай
жатады. Әскери және ... ... мың ... полк ... ... хан ... қолбасыға бағынған. Онда әрбір жүздікке бір тудан,
он ту болған; әр ... өз ... ... Жужандардың жазу-сызуы мүлде жоқ;
есеп-кисапқа қойдың құмалағы немесе кертіктері бар ... ... ... соғыс пен талау-тонау мұқтажына сәйкес келген: батырлары
олжаның кебін алған, ал қорқақтарын дүрелеп ... 200 жыл өмір ... ... кері ... ... ...... олардың бар күш-қуаты
көршілерін талауға жұмсалған.
Жужандар өзара қай тілде ... ... ... ... ... ... береді. "Вэйшу" жужандары дүнхудың бір бұтағы деп біледі.
"Суюиу", "Ляншу" мен, ... ... ... туыс ... деп ... ... ... (?) Өгілей гао-гүй тегінен шыкқан деп жорамалдайды.
Оңтүстік Қытай тарихшыларының мәліметтері шала-шарпы деректер ал Өгілейдің
өзінің ... ... ... ... мәні жоқ, өйткені оның айналасына топ-
тасқандардың рулас емес екендігі ... анық ... ... де ... ... яғни ... тілінің бір диалектісінде сөйлескен болуға
тиіс, ... ... ... ... хандарының атақ-дәрежесін қытай
тіліне аударғаңда, ол түп нұсқасында — Вэй ... ... яган ... атап ... Жужандардың өздері де ататегін тобалармен бір деп
есептеген, алайда олардың ... ... ... тегі ... ... ұқсас
болуы дәйекті дәлел берген тәрізді.
Жужан хандығының негізгі күші теле тайпаларын қарауына бағындырып ұстай
білгенінде болса керек. Өз ... таң ... яғни б. з. д. III ... ... ... жағындағы даланы мекендеген. 338 ж. олар тобалар
ханына бас иіп, ... ... ... ... да, ... ... сонау Селенгаға дейін ... ... ... ... ... да, телелер жужандарға қарсы тұра алмайды, сөйтіп оларға ... ... ... ... ... ... аса ... болады, ал жужан ордасынын
телелерге ... ... ... ... ... бейнеті көп еңбекті суқаны
сүймейтін адамдардан құралған еді, ал ... ... ... орнына алым-
салық жинап, олжа табуды артық санайды.
Телелер мал шаруашылығымен шүғылданатын, олар тек малын бағып, ешкімге
ештеңені ... ... ... ... ... ... етіліп, қос халықтың ... ... еді: ... ... көмегімен көршілерінің есебінен күн ... ... бір ... бас ... ... ... нашар тайпалардын
әлсіз бірлестігі болып қала берді, бірақ барша күш-жігерімен өздерінің
тәуелсіздігін сақтап қалуға ... ... ... өмір ... жатты, бірақ оларға ұқсас
ешбір белгісі болмайтын. Олар хүндар ... ... ерте ... ... ... мен кешпелі тұрмысын сақтап қалады. Қу ... ... ... ... ... көшпелілер кытайландыру ісінен де
қалыс қалады, өйткені қытайлар шөлдаланың несіне қызығады. ... ... ... ... ... 12 ... ... ру басы ақсақалдар
басқарған және "ағайын туысқандар ынтымақтасып тұрған".
Телелер үлкен доңғалақты арбаларымен сайын далада көшіп-қонып ... ... ... ... және ... ... ... халық болған. Олардың меншікті аты "теле". Ол осы ... ... ... ... ... ... болып келеді. Якуттар, ... ... және ... со ... ... Олардың көбі біздің
заманға дейін сақталмаған.
Жужан хандығы. V ғ. бас ... ... ... Алтайға дейінгі кең
далада "шауып келе жатып құралайды ... ... ... жужандардың
жұрт Дәудей деп атап кеткен ханы Шелун билігін ... ... ... ... алғаннан кейін, ол Іле ... ... ... ортазиялық хүндармен қақтығысып қалады. ... ... ... біреу болатын. Онгин өзені жағасында болған қиын ... ... тас ... ... ... ... жатқан жужан мемлекетіне әлі
жетпейді де оларға "мойынсұннып, тыныштықты сатып алады".
Шелуннің ... ... ... ... ... ... ... еді, өйткені олар жужан хандығынан ... ... ... ... ... ... ... соғыстары Тоба-Вэй
императорының бөлініп-жарылып кеткен бодаңдарын жазалауына ... ... ... де ... Тобаның барша жауларын қолдап отырды. 410 ж. Шелун
өліп, орнына інісі Хули хан болады.
Хүли ... ... ... көз салып, о жақтағы енесей
қырғыздары (иегу) мен Хевейді (Сібірдегі бір тайпа) бағындырады. 414 ж. ... ... ... ... ... ... ... өзі
де со жылы қаза табады. Шелуннің немере інісі Датан хан болады. Ол ... ... ... ... ... бастайды, бірақ жужандар ... ... ... ... ... ... ... да жеміс
бермейді. Хал-жағдай өезгеріссіз қала береді.
418—419 жж. жужандардың орта азиялық хүндар мен ... ... ... Жужандар Тарбағатайға баса-көктеп кіріп, олардың ... ... ... ... көсемі Цидоло (Қидара) жужандарға ... ... ... ... ... ... ... Қаршы көгалды
аймағындағы Боло ... ... ... Бұл ... ол парсылармен,
эфталиттермен соқтығысады. Қидараның жұрты — қидарлықтар тарихта ... ... ... ... ... ... ... Вэй империясымен соғысы. 420 ж. жужандар құдыретінің
шырқау шегіне жеткен жыл болды. Теріскей және ... ... ... кейін, жужан ұлы Даланың жетекшісіне айналады, бірақ бұл ... ... да, есіп ... де ... ете ... ... жауы Тоба-Вэй империясы болады, сондықтанда жужан ханы
Датан өзінің ... ... ... ... үшін ... келгенінің
бәрін жасайды.
424 ж. Датан 60 мың салтатты сарбазбен Қытайға басып кіріп, астанаға
дейін ... де, ... қала ... ... ... ... жаппай жинап қарсы шыққасын және жужандар арасында тәртіп мүлде
болмағасын, хан соғыстан жалтарып, қайтып ... ... ... 425 ... жужаңдарды Гобидің ар жағына қуып тастайды. 430 ж. император Тай-У-
ди (Тоба Дао) Оңтүстік ... ... ... ... әуелі жужандардың
көзін құртуға бел байлайды. Жер қайысқан қалың қол далаға қаптап ... ... ... басы ... жаққа қашады. Датан батыс жаққа безген күйі
хабарсыз жоғалып кетеді. Телелер оның адамдарын қыра ... ... Уди ... ... ... Вэй ... салық төлеп
тұрады. Алайда 437 ж. Уди шапқыншылық жасап, бітімді өзі ... ... ... ... ... тұра ... ... тиіс. 439 ж. ... ... ... ... ... ... олжа ... тау
шатқалдарына тығылып қалған жужандарды кездестіре ... ... ... кейін қайтуына тура келді.
Тобаның Хэсиге қарсы соғысын жатқанын пайдаланып, Уди 440 ж. тағы ... ... ... жасады, бірақ шекарада ... ... ... алғы топтағы әскерін тұтқынға алады. Жужандар қайтадан кейін
қашады. Осындай оқиға 445 ж, ... ... ... ... ... (445—464) тапсырып Уди қайтыс болады.
Енді бұлардың ролі өзгереді: Тоба-Вэй империясы шарықтау ... ... ... ... ... ... ... жужандарды тау қойнауларына қуып
тығады. Бұл шын мәніндегі соғыс емес, тек жай жазалау жорығы ғана болатын.
Түхэчженнің баласы әрі ... ... ... күресті жалғастыра
беруге тырысады, бірақ 470 ж. талқандалып, 475 ж. бітімге ... ... ... ... ... Қытайға шапқыншылық жасау қолынан
келмейтін арманға айналады. Енді олар ... көзі ... ... ... әрі ... ... өлкені тандап алады. 460 ж. жужандар Түрфан алқабын
басып ... да, ол ... ... ... ... ... қоныстанған,
өздерінің бұрынғы одақтастары хұндардың ойпаң-тойпанын шығарады. 470 ... ... ... ... ... ... ... эфталиттер
мемлекеті жужандар басқыншылығын шектеп тастайды. ... ... ... ... жаңа ханы ... ... "кісі өлтіруден тайынбайтын
қатыгез" болатын. Ол өзінің ... ... бір ... ... ... ... ... салумен атап өтеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келетін ниеті елге одан да ... ... ... ... шапқыншылықтың ізінше Қытай әскерлерінің
жортуылы басталатыны, ал оған ... беру ісін ... ойға ... ... ... жұрттың бәріне де аян еді.
Телелердің аға-ақсақалы Афучжило, Қытайға қарсы соғыс ашпағың деп ханға
қадалып, қайта-қайта ... ... ... оның ... ... құлақ
аспайтынына көзі жеткеннен кейін, күллі теле ... ... ... Ол ... ... саны аз ... (Қытай мәліметі бойынша, 100 мың
шаңырақ). Сосын ... ... ... алқабына көшіп кетеді. Сол арада ол
"Тәңрінің ұлы перзенті" атағын алады да, ... ... иық ... ... ... қайтадан бұрқ ете түседі.
490 ж. қытай әскері далаға шығыстан басып ... де, ... ... ... ... ... ... күллі жауаркершікті
қияпұрыс хан мойнына артады да оны өлтіре салады (492 ж.)
Телелердің батысқа ... ... аса ... ... ... еді; батыста
осынау шашырақты көшпелілер өз мемлекетін ұйымдастырады. Азияда қайтадан
этногенез процесі басталады. Тап сол кездері ... ... ... ... алқабында — тибеттер құрылып, ал ... Сүй мен ... орта ... ... ... ... ... дәурені
басталады. Шығыс Азия тарихының ежелгі дәуірі аяқталуға жақындап, оның
кеспірсіз ......... ... тиіс ... ...... Телеуіттердің бөлінуі мен 492 ж. мемлекеттік
төңкеріс Жужан тарихының күрт өзгеріс кезеңі еді.
Олар Орталық Азиядағы жетекшілік ... ... енді ... үшін
емес, өмір сүру үшін күресуге мәжбүр болады. Өлтірілген ... ... ... елді ... жыл ... Ол өзі басқаратын уақытқа ұран
етіп: "Тып-тыныш" сөзін алады, яғни ... ... ... ... бастартады. Нағайдың баласы Фүту мүмкін болғанынша әкесінің
саясатын жалғастыра ... ... ... жаңа қонысын жақсылап игеріп, хүн ... ... ... ... жояды. Жаңа жерде телеуіттер өз мемлекетін
құруға тырысады. Бұл үшін олар халықты екіге ... ... ... хан" атын ... ... өз ... не деп ... беймәлім,
ал қытайлар оны Гаогюй деп атайды, ол ... ... ... сөз. Ол осы ... ... ... алғанда Гаогюй қытай бағытына қарай бейімделіп, киім-
кешек үшін ... ... ... ... ... бұл ... ... ешбір
пайдасын тигізбейді. 494 ж. эфталитгер ... ... ... артын
тиянақтап алып, солтүстікке қарай бет түзейді. Гаогюй мемлекетінің оңтүстік
бөлігі қасқағымда талқандалады, ... хан" ... үй ... ал ... шартарапқа бытырай қашады; олардың бір бөлегі
жужандар қоластыға қарайды да, екінші бөлігі қытай ... өтіп ... 496 ж. сол ... ... мемлекеті де қаурыт жаулап алынады.
Эфталиттер тұтқындардың ішінен Мивоту деген бекзаданы ... ... ... ... етіп қояды. Сөйтіп, Гаогюй эфталиттердің ... ... ... ал ... одақтасына айналады,
одақтас болғаны үшін қытайлар оларға 60 бума жібек матасын төлейді. ... ... (497 ж.) ... ... ... алса ... ал Түрфан көгалды
аймағындағы Гаочан кнәздігінің билеушісі Жу деген қытайлық қытай үкіметінен
өзінің бодандарын қабылдап, қытай жеріне ... ... ... Жужан
айналасын темір қоршаумен құрсап тастайды. Бірақ гаочандықтар бауыр ... ... ... ... өз ... өлтіріп, Жужанға қосылады. Бұл
жәйт экономикалық жағынан ... ... ... ... егін
егетін Гаочан Жужанды ас-тықпен, жеміспен және ... ... ... ... бұл саяси шиеленісті күшейтіп, қытай императоры Сюань-у-дидің
шамына тиеді. Футу ... ... ... ... ... ... айналыса алмай жатқанының бір себебі Оңтүстік Қытайды бағындыру
ісінен қолы тимей жатқаны, әйтпесе, Футу мен жужандарды бүлікшіл ... ... ... жар ... Бұл ... ... ... салтанат
құрады да, Жужанмен арадағы одақты мансұқ етеді (500 ж.).
Батыс өлкедегі қытай ... ... қалу үшін оған ... ... ... ... үш мың қолы бар ... жөнелтеді. Хамиге келіп
орналасқан отряд жужандарды тықсырып тастайды. ... ... ... жауап қайтарылмайды. Жужандарға қарсы телеуіттер көтеріледі,
олар баяғы 60 тең жібектің ... ... ... ... ... ... маңында Мивоту жужандарды күл-талқан етеді. Олар оңтүстікке қарай
қашады, бірақ Бэйшан ... ... Мын ... ... қолына
кездеседі. Үрейі ұшқан жужандар енді кейін ... ... ... тап ... тағы да жеңіледі (508 ж.). ... ... ... хан Футу қаза ... ... оның бас ... Мын Вэйге
жібереді. Бұл үшін оған музыкалық асбаптар түрлері ... 80 ... тең ... ... 60 тең әртүсті жібек маталар сыйлық ретінде
жөнелтіледі.
Опат болған Футудың ... ... ... екі рет тіл ... келісуге
талаптанады, бірақ өзін тек күш-қайрат қана аман сақтап қалатынына көзі
жетеді. 516 ж. ол ... ... ... ... ... ... ... тұтқындап, айрықша әдіспен азаптап өлтіреді. Оны жүрісі жайсыз бір
мәстекке мінгізіп, екі аяғын тас қып ... ... зықы ... ... ... ... айдай береді. Сосын Мивотудың қу басын сырлап,
зеренге айналдырады. Жужандардан қашып ... ... ... ... ... ... ғана жужан халқының елшілерін Вэй императоры
Сяо-мивди (518 ж.) қабылдайды. ... ... ... ... үшін ... ... ... рәсімнен кейін, қандай мәмлеге
де болса, келуге болатын еді, сөйтіп Жужан үмітсіз жағдайдан ... ... ... аман ... қалу үшін ... ... ... жасады. Телеуіттерді талқандағансоң, ол батыстағы соғысты
соза бермей, эфталиттермен бітім шартын жасады. Бұл одақ ... ... ... ... некелесуімен бекітіледі". Шығыс жақта жужандар
бірлесе отырып, маньчжурия тайпаларының бірі ... ... ... Маньчжуриядағы позициясын әлсірету үшін Кореямен (Гао-Гюйли)
байланыс. жасайды. Сол сияқты ... ... де ... ... 518 ... ... Түрфан көгалжайының халқын Ішкі Қытайға көшіру жөніндегі
ішетінен ресми түрде бастартады да, ... ... ... ... ... ... арадағы сауда-саттығы үзіліп қалмағанға
ұқсайды, жужандар астықпен, маталармен ... ... ... ... ... жужандарға олардың алтайлық бағыныштылары
түркіттер ... ... ... ... ... бұзылады. Жужанға будда діні енеді. Әдеттегіше,
будда миссионерлері ең әуелі дінге ханды кіргізеді. Хан ... ... ... мен "нилер"— сопы әйелдер пайда болады. Жаңа
жағдайда будда діні ғажайып түрге ... ... сопы ... ... болады, бірақ хан бұған, тегі, күдіктенбесе керек. Алайда,
мәліметтердің тым ... ... ... діні ... бәріне бірдей
ұнады деп кесіп айтуға болмайды. Оған қарсылар ханның өз үйі ... ... ... да ... ... ... енді бұрыңғыдан да зәру болып отырған
бірліктен айрылды. 513 ж. ... ... ... ... ... тұрады, ол "інжумен көмкерілген идолды" әкеледі. Бұл діни кісінің
пенделік кызмет атқаруының көшпелілер ... ... ... ... да ... ... тағы бір жайт бар, ... қосынында Дэу-Хунь
дуана атты жас сопы әйел тұрады. Мұңда ... ... бір ...... аты ... ... деген сөз. Ол балгерлік, бақсылықпен жұртты
емдеген және Чеуну оған ... ... ... ... ... оны алдамшы-
сұрқия деп атап, оның мекерлігін сөз етеді, бірақ бізге керегі бұл емес.
"Чеуну оны ... ... ... ... ... ... ақылымен іс-әрекет
жасап мемлекеттік басқару ісін шатыстырып жіберген. ... ... ... күшейеді, сөйтіп, 520 ж. хан жорықта жүрген кезде
құшнаш қатынды, ханым ананың әмірімен, ... ... ... қайтып
келгеннен кейін, бекзадалармен ауыз жаласқан анасы оның да ... ... ... басқа баласы — Анахуанға береді.
Арада он күн өтпей жатып, Чеунудың кегі ... ... ... ... кісі ... ... ... оны күлталқан етеді. Анахуан Қытайға
қашып кетеді де, оның шешесі мен аға-інілері ... ... ... ... бір ... қайыссы жарылқайды деп жүргенде, оның
Поломын деген ағасы жақтастарын жинап ... ... ... ... Шифа ... "дидэуган" тайпасына қашып барып, сонда қаза
табады. Поломын хан ... ие ... 521 ж. оны ... ... ... де, өзі ... бодандарын ертіп, Қытайға көшіп кетеді.
Жужан тағы ажал аузына жақындайды.
Ақарында Қытай ... ... ... ... қос ханы да оның
қолына өздері. келіп беріледі. ... ... ... ... "Мемлекет
аласапыран болып жатыр. Әрбір тайпа өз бетімен бөлек тұрып, бір-бірін ... ... ... — деп ... келеді.
Алауыздықты телеуіттер өз мүддесіне пайдаланады: азаптан өлген
Мивотудың ... Ифу ... ... ... ... 521 ж. ... ойсырата жеңіп, оларды Қытайға қуып тығады. Сол жылдың ... ... ... ... ... ... ... Қытайға қашып
барады. Қытай ... ... ... ... түспекші болады.
Жақтастарымен бірге Полымынды Қытайдың ... ... ... жағасына
қоныстандырады да, сенімге ие болған Анаху-анды" шекара сыртына ... ... ... ... ә дегеннен эфталиттерге
қашып кетпекші болады, өйткені оның үш ... ... ... ... еді. ... оны ... ... да, түрмеде көз жұмады. ... ... ... 552 ж. ол ... ... деп он мың қап тары сұрап алады,
жужандар оны жеп ... ... ... ... ... жылы ... ... да, қытай жұртын талап-тонай бастайды. Істің мән-жайын
тексеруге келген ... ... ... ... ... да, ... ... іліккен нәрсенің бәрін талапайлап алып, бүкіл халқымен солтүстікке
көшіп кетеді. Онда барғасын қытай шенеулігін ... ... Онын ... ... қол жер сипап, қайтып келеді. Осынау басты өлімге
байлаған көзжұмбайлық әрекет ... зор ... ... ... кісі көз ... тап ... ... азып-тозып
бара жатты, онда жыл сайын жаңа саяси ақуал туа береді. 496 ж. ... бұрқ етіп ... де, ... ... Маньчжуриядан айрылып
қалады. Оңтүстік Қытайда Лян империясы белсеніп ... ... 524 ... ... ... ... ... ту етіп көтеріліс оты
тұтанады да, тез ... ... ... ... со ... басамын деп
бас көтеріп, 525 ж. кектемінде ... ... Бұл ... үшін ... заттан" тарту-таралғы алып, күнәсі кешіріледі. Енді ... ... ... жеке ... ... ... ... Ифу інісі Юегюйдің қолынан қаза табады, ол соғысты жалгастыра
бергісі келгенімен, 534—537 жж. ағасы сияқты жеңіліп ... ... ... өз ... өлтіріп, жауға қарсы күресті бастайды. 540 ж. жужандар
Бидиді біржолата жеңеді де, ... ... өмір ... ... Бұл ... Вэй ... шығыс және батыс болып, екіге бөлініп өзара ... Осы ... ... ... күш ... алға шығады да, екі жақта
мұның алдында мөлтеңдеп тұрады.
Бұл қандыбалақ Жужан данқының соңғы сәулесі еді.
Қаншық қасқырдың ... ... білу және ... ... ... ... ... өзгеше сипаты. Сондағы ең бір қызықты жері, олардың
көпшілігі әуелгі тегін әртүрлі аңнан бастайды. ... ... ... ... ... ... мен раушастың (орман-аруақ) ұрғашысынан шыққан,
моңғолдар — ... мен ... ... — бөрі мен хұн ... ... — хұн ... мен қаншық қасқырдан тараған деп
есептейді. Соңғы екі аңыз ... ... қос ... ұлан шел — ... ... ... мекендеген кезде шыққан болуға ... ... өзі ... ... ... ... пен ... фактілерімен
әріленіп, жөнделіп отырады.
Тобалар солтүстік Қытайды бағындырған ... ... ... ішінде "Бес жүз шаңырақ Ашин руы да" бар еді. "Осынау бес ... ... мен ... IV г. қытайлардан жаулап алған Шэньсидің
батыс бөлегін мекен еткен "әртүрлі рулардың ... ... ... ... (Ордостың батысындағы Хуанхэ шығанағы мен Наньшаннің ... ... Хұн ... Муганға бағынып тұрған. 439 ж. хұндарды жеңіп,
Хәсиді Вэй империясына қосып алған кезде, "Ашин бес жүз ... ... ... да, ... тауының күнгей бетіне қоныстанын, жужандарға ... ... ... ... көне ... халқының шыққан тегі түгел. қамтылмайды, тек
оларды билеуші әулеттің тегі ғана ... Көне ... ... бұл ... аңыз деуге тұрарлық ештеңе жоқ. Әсілі, Ашин, әлде бір
себептермен ... ... хұн мен ... ... ... ... ... ғана жасағыньң көсемі болса ... ... деп ... бұл ... уақ әскери қауымдар Ш—V гғ. бүлікті дәуірінде ұдайы
пайда болып, артына із қалдырмай ... ... ... Ашин ... ...... деп ... Бұл сөзді П, Пельо
"түрк ют" яғни түріктер деп ... ... ... ... ... ... ... моңғолша. Көне түрік тілінде саяси терминдердің бәріне көптік
жалғауының ... ... ... Бұл ... оның түрік тіліне
шеттен қосылғанын білеміз.
"Түрік" сөзінің өзі ... , ... ... ... А. Н. Кононовтың
пікірінше, ол — жинақтауыш ат, кейін тайпалар бірлестігінің этникалық атына
айналған. Бұл ... ... тілі ... ...... болсын, әйтеуір
олар тарих сахнасына шыққан кезде, оның ... ... сол ... ... ... тілі-сәнби яғни көне моңгол тілі түсінікті болған. Бұл ... ... ... тілі ... Ош ... 439 ж. ... Гобидің
солтүстік шет аймағына көшеді. "Ашин — Қасқыр, бөрі" деген сөз. Ол моңғолша
"шоно-чино". "А"— ... ... ... префиксі. Демек, "Ашин"—"дегдар
бөрі". Бұл есімнің қытайша ... түрі — Шане арап ... ... ... деп ... бола ма, ... ма — ... кәзіргі жағдайында оны шешу мүмкін емес, алайда ... сөзі ... ... үшін аса ... сөз ... ... анық. Қытай авторлары "түрік
ханы" мен ... ... ... деп есептейді, сонда тегі түрік
хандарының көзқарасына ... ... ... ... ханшасының күйеуі
Шаболио хан жөнінде: "өзінің қасиеті ... хан ... ... ... ... ... ... түріктерге шабуыл жасаған кезде:
"мынадай ... ... ... ... ... ... ... деп тіпті нұсқау қағаздың өзінде де айтылған. Түрік
байрақтарына бөрінің басы ... ... ... ақырында,
түріктердің шыққан тегі жөніндегі екі ... ең ... ана — ... ... Бір-бірінен сәл ғана айырмасы бар аңыздың екеуінде де
нағыз тарихи ... Ашин ... ... ... ізі де ... да ... Алтайда туған деп ойлаған жөн, бәлкім, бұл аныздар
келгендердің айрықша хұқын дәлелдеу үшін ... ... да ... кім
білген.
1.2. Түркілердің шығу тегі, діні, этнографиялық және лингвистикалық
топтары
"Түркі" сөзі біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда ... рет ... ... ... пайда болды. Осы кезде түркілер Монғолиядан және
Қытайдың солтүстік шекарасынан Қаратеңізге дейін созылып жатқан ұлы ... ... ... Ұлы ... ... ... ... тілінің
қалыптасу дәуірінен дерек беретін Күлтегін ескерткішінде былай деп ... ... ... ... ... жер ... болғанда, осы екеуініп,
арасында адам баласы жаратылды. Адамзат баласының үстінен менің ... ... мен ... ... ... ... Таққа отырған олар өз
мемлекетін қорғап, Түркі зандарын шығарып, оны ... ... ... ... түгел өзіне табындырған алғашқы түркі қағандарының билік
құрған ... ... ... ғасырда түркілер деп Ашина ордасына ... ... ... ... ... түркілер қатарына саналған жоқ. Түркліердің шығу тегін
зерттеу ғылымда XIX ғасырдың санына ... ... ... парсы, грек,
Византия елдерінің деректері арқылы белгілі болды. 568 — 598 ... ... ... болып Еділден өткен Земарх басқарған Византия
елшілері орқандай ... ... ... ... ... ... мен
олардың тіршілік еткен мекені туралы ... ... біз ... араб ... ... Осы ... ... деген сөз халықтар тобы және олардың ... ... иесі ... жазбаларында туркілерді хундар тұқымы деп, қытайша "жин, жуань-
жуань, жужань"1 деп ... ... бұл атау ... ... ... А. ... "түркілердің бастапқы шығу тегі мен олардың ата жұрты
туралы" деген ... ... ... ... ... тайпалары
алғашында Алтайды мекендеген. Алтайдағы жер-су аттары көне түркі ... енуі ... ... бола ... ... түркі мемлекеті хундар
империясы болып есептеледі,— дейді. Орхон жазбалары бұған дәлел.
Ескерткіште хан өз халқын түркілер, ал ... ... ... ... деп ... бірнеше жерде оғыздар немесе тоғыз-оғыздар ханның жауы
ретінде аталған. Орхон жазбаларын ... жол ... ... В. В. ... ғасырда түркілер оғыз халқына жатты деген қорытындыға келіп, кейін
оны жазбалармен дәлелдеді.
Оғыздар немесе түркілер бірнеше халықтарға ... ... ... ... ... және т. б. Қарлүқ, қырғыз және ... ... ... деп ... ... сол ... бұл халықтар өздерін
түркіміз деп есептеген дәлелді дерек жоқ.
Печенегтер мен қыпшақтарды орыстар да, батыс еуропалықтар да ... ... жоқ, ... сөзі Европада оғыз халықтарынан шыққан осман
империясын білдіру үшін ... ... ... ... ... ... ... шығу
тегі, көне тарихы туралы мәселе қарастырылу үстінде. Түркі халықтары туралы
мәліметтердің басым бөлігі ... ... ... ... ... ... біз ... VI ғасырдың өзінде-ақ Шығыс Европаға
келіп, Византиялық қала Босфор мен Керч ... ... ... ... ... бойынша түркілер парсылардан Каспий теңізінің оңтүстік-
шығыс жағалауын тартып алғаны белгілі. Ең батыс түркі ... ... ... ... ... ... мекендеген олар IX ғасырда Оңтүстік Ресейге
қоныс аударған. ... орта және ... ... ... ... ... бір тілде сөйлейтін, тілдері түркі тілі тобындағы ... ... ... ... ... Қытай шекарасына дейін оғыздар
мекендеген, орталықтары Сырдарияның төменгі ағысында болған. ... Шу ... ... ... ... ... Турфан еді.
Кейбір авторлардың жазбаларында Жетісу аумағында ... ... ... түркілер мекендеген. Түркілер екіге бөлінген, олар Тухси мен Аз ... ... ... Яғма халқы Нарынның ... ... ... ... ... өмір сүрді,
олардың орталығы Енисейде болды. Қырғыздардың батыс көршісі ... ... ... Қимақтар туралы Кытай, Орхон жазбаларында
ешқандай дерек кездеспейді. Олардың батысқа қай ... ... ... бір ...... Олар ... ... тұрып, өз
алдына жеке халық атанған.
Махмуд Қашқари құрастырған түркі тілдерінің әйгілі сөздігі — "Дивани
луғат-ат-түрік"-те түркі тілдерінің ... ... ... көп ... ... Қашқари көптеген түркі текті рулар мен тайпалар жерін
аршып, олардың тұрмыс-салты, тілі, аңызы және жазба әдебиеті ... ... ... ... Махмуд Қашқари бұл жөнінде былай деп ... ... ... ... ... ... шаһарларын аралап,
кыстақ пен жайлауларын көп жылдар аралап ... ... ... ... сөз ... үйреніп, анықтап шықтым. Мен бұл істерді тіл
білмегенім үшін емес, қайта бұл тілдердегі әрбір кішігірім айырмашылықтарды
да ... үшін ... ... бәрін мүқият бір негізде жүйеге салдым".
Махмуд Қашқаридің жазуы бойынша түркілерге шығу тегі жағынан ... ... ... ... ... бәрі жатқызылады. Ол барлық түркі
халықтарын солтүстік және ... деп екі ... ... әрқайсысында он-
оннан халық болған. Солтүстік топқа енгендер: ... ... ... ... ... татарлар, кырғыздар т. б. Оңтүстік
тобына жататындар: шігіл, тухеп, яғма. играк, чарук, ... ... ... ... ... таза ... деп ... оғыз. тухси. ягма, шігіл, играк,
және чарук халықтарын атады.
Енисейде түрған қырғыздар кытай деректеріндеғі хундар дәуірін ... ... ... транскрипциясында
қырғыз деген сөз гяньгунь деп берілсе (хундар дәуірі — б.з.б. 201 жыл),
VII ғасырда хягас деп аталды.
Махмуд Қашкари қырғыздардан ... ... ... ... ... деп
көрсеткен.
В. Томсон аз халқының шығу тегін белгісіз деп есептесе, аз және қырғыз
халықтарымен бірге өмір сүрген чиктердің шығу тегі ... ... ... Солтүстік-шығысқа қарай ығысқан туркілердің бір бөлігі якут халқын
қүраған сияқты.
Оғыздар — түркі ... ... ... ... ең ... өзі ... шыкқан. Олардың коныстанған жері туралы белгілі
түрколог Н. А. ... өз ... ... ... көбі ... мекендегенін, ертедегі түркі халқының аңыздарында тайпа аттары
көбінесе өздері түрған ... ... көл, тау т. б.) ... ... келетінін атап керсетеді.
Орхон жазуларында хан өз халқына қаратып айтқан ... ... ... жай оғыз деп ... ... оғыз ... түркілердің тек
солтүстік жағындағы көршілерін ғана емес, одан да кең мағынада қолданылып
түрғанын аңғару қиын ... ... ... ... ... ... ... ретінде оғыздардың дана тамғашысы" келді дейді. ... сөзі кең ... ... да ... көрсетеді. Оғыздар батыс
түркі империясы қүлағаннан кейін орталығы ... ... ... жаңа ... ... ... ... елі деп Селжук империясын
қүрған Алдыңғы Азияны атады.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... яғма және
шігіл халықтары болған. Олардың кейбіреулері Іле ... ... ... ауылдарда және Тараздың (Әулиеата — қазіргі ... ... ... ... өмір ... Бұл ... оғыздардың
жерімен көршілес болған және олар оғыздардың жиі-жиі тынышын алып ... да ... ... Амудариядан бастап Қытайға дейінгі өздерінен
басқа түркілердің бәрін шігіддер деп атаған.
Қарахандыктар оғыз ... ... ягма ... ... ... яғма сөзі Іле ... ... ағысында өмір сүрген халықтың аты
деп жазады. Ол (М. Қашқари) сол аймақта тухси немесе ... ... да ... екі ... Іле ... мен ... жақын Куяс қаласына таяу
елді мекенде түрған. Монғолдар үстемдігі ... ... ... бұл қала ... ... ... ... және онын ұрпақтарының
астанасы болуымен әйгілі еді.
82
Махмуд Қашқари кұрлүқтардың оғыздардан шыққан көшпенді халық екенін,
кейін түрікмендер деп ... ... ... туралы Махмуд Қашқари нақты деректер береді. Орхон
жөие ұйғыр жазбаларында Коче қаласы аталады. ... ... ... ... ... Қара Қоджа қаласы болған. Идикут қаласы — үйғырлардың
оңтүстік ... ... ... бірі еді. ... Қашкаридегі "кочс"
сөзі қала және бүкіл облыстың аты дегенді білдірген. Сол облыстың (Коче
қаласының) ... ... ... қала ... деп аталды. Бұдан
басқа Сульми, Джанбалық, Янгабалық (жаңа қала) ... тағы да үгіл ... ... сөзі орта ... грек ... ... тегі аралас адам"
деп беріліпті. Орхон жазбаларында
Басмылдарға Бешбалық (шамамен қазіргі Гучен) ... ... ... тоғыз-оғыздар мен үйғырлар тұрды.
Қарлүқ (харлук немесе карлуг деп жазылып жүр) — түркі. халқы, олар б.
з. VIII ... ... ... ... және ... ... 776 жылы батыс түркілік ... ... ... ... Шу ... ... ... билеушісі хакан (қаған), лауазымын
алмай, ябғу лауазымымен жүрді. Махмүд Қашқари карлүқтар мен ... ... ... ., деген бір-ақ атпен атады. XII ғасырда Баласағүн каласын ;
Қараханидтер династиясынан шыққан түрікмендер биледі: дейді.
Махмуд Қашқарида қимақтар аталмай, ... ... ... ... Шын ... ол атау солтүстік топтағы халықтардың ... коп ... ... ... ... орнына қимақтар деген
жөн болады. Қимақтардыд қоныстары Сырдария, Сауран қаласының маңында ... ... ... ... ... ... мен ... иеліктерін бөліп жатқан Итильдің (Еділдін)
жоғарғы ағысы түркілердің еуропалық шекарасы болып есептелді.
Қыпшақ — ... ... ... бір ... Олай ... XI ... ... (1030 жылдар шамасында) көршілес Хорезм яғни
қазіргі Хиуа хаидығымен бірге аталады. Мәселен, XI ғасырдағы ... ... ... ... ... ... даласы", "Қыпшақтар даласы"
(Дешти- Қыпшақ) делініпті. Қыпшақтардың шығу ... Қиыр ... ... және ... ... ... Азия мен Шығыс Евроиаға қарай ... ... ... ... солтустігін мекендеген қьшшақтар XI ғасырда қытай
шекарасынан бастап ... ... ... ... ... ... негізгі
ордабасы Ертіс өзенінде болды. Византиялық деректер бойынша қыпшақтар
"командар" деп аталып, ғұндармен ... ... ... ... ... деп атаған.
Қыпшақтар негізінде қимақтардың бір бүтағы болса керек. ...... ... ... деп аталатын басқа бір халыкпен араласады.
Қыпшақтарды жеке бір хан басқармай, олардың орбір тобының өз ... ... ... XII ... ... мұсылмандықты қабылдай коймады.
Олар мұсылман мәдениетінен басқа христиан мәдениетінде де қарауға болады.
Наймандар ... ... ... ... ... ... ... түркі тайпаларынан тараған. Аристовтың пікірінше наймандар
түркілердің негізгі үрпағы ... ... ... пен Орхон арасында VIII ғасырда найман біріккен
руы сегіз оғыз (сегіз тайпасындағы) деген атпен тарих ... ... алып ... ... батыс Хангайдан Тарбағатайға дейін созылды. Ол
қазіргі Шығыс Қазақстан жері деуге "болады". Батыс ... ... ... ... ... ... ... көрші түрған. Рашид әд-
Диннің жазуы, басқа да жазба деректер бойынша ... XI ... ... ... мен Орхон өзендерінің жоғарғы жағынн батыста Тарбағатайға
шейін және ... ... ... ... ... иемденіп үлгерген Наимандар канлылар, ... ... ... ... ... ... мекенеді.
Керейіттер одағы бірінші болып XI ғасырда христиан ... ... ... ... ... — Толы өнінің жағалауы,
Орхон өзенініңорта ... Онон ... қүяр ... ... ... ... көршілері үйғырлар болған. Шыңғыс ... ... ... аумағы мен Алтай керейіттердің қол астында болған. Рашид әд-
Диннің ... ... ... ... ... үйымдасқан күшті
тайпа болған. Сонымен бірге керейіт Торыл-Бан ... ... ... ... ... туралы хабар бар, кейіннен керейіттерді
карақытайлар женіп, оларды шығыска ығыстырып тастаған.
Жалайырлар — ... хан ... ... ... Хилок пен Селенгі
өзендерінің жағалауында өмір сүрген түркі тектес халық. Дәлірек айтқанда,
Қарақорымның таулы ... ... ... ... ... құяр ... мекеидеген. Жалайырлар Орхон мен Селенгі озендерін
мекендеген ежелгі уйғырлардаи ... ... ... тегі ... ... мен хазар халыктары орта ғасырлардың басында
екі мемлекет құрды: біреуі — Еділде, екіншісі — Дунайда. Бұлардың аты б. з.
VI ... ... ... ... ... Еділ озенін бірнеше рет атап,
Еділ бұлғарларын түркілер ... де, ... ... ... ... ... төңірегінде тұрған. Татарлар,
Махмуд Қашқаридің айтуы бойынша Отекен (Отюкен) ... ... ... ... ... ... таулар тізбегі осылай аталғаны
белгілі. Кейбір жасырын жазбаларда (Худуд ал-алам Туманский. Жаңаашылған
парсы географиясы) ... ... ... ... ... В. В.
Бартольд. Орта Азияга саяхат есебінен), Гордизиде Ертіс жағалауындағы
кимактардан ... ... ... ... ... Еуропа оқымыстылары османдықтардан басқа ... ... деп ... ... сөз қолданысы Радловта да
кездеседі). Қытайлықтарға қарап бұл атау ... да, ... ... қаласы Пекиндеде бар.) "Татар" деген атау тек ... ... ... ... Еділ бойымен Қазаннан Астраханға дейін,
Қырым мен Сібірде қодданылады. ... 1927 жылы КСРО ... ... ... Еділ ... Касимов татарлары, Тобыл
татарлары деп бөлек-болек аталып кетті. Олардың ... ... ... жер ... белорус татарлары еді. Олар белорус тілін
қабылдағанмен, ислам ... ... ... ... ... ... жаңа зерттеулер бойынша ноғайларға жатқызылды.
Қазіргі таңда "татар" деген ат толық орнықты.
ІІ тарау. ... ... мен ... ... ... ... және оның ... құрылымы.
Өкімет пен халық. Қытай мәліметтеріне қарағанда, елге ханды жариялаудың
күрделі рәсімі болған: ... оны ақ ... ... күн жолының
ыңғайымен қаумалаған қалың жұрттың құттықтаған ... ... ... рет ... ... ... Сосын оны ақбоз атқа мінгізіп, мойнына дереу
жібек бұғау салып, оны ... ... ... ... жыл хан ... деп сұраған. Бірақ сұрақтың ел басқару мерзімін анықтау ісінде
қандай роль атқарғаны түркіттер тарихында онша ... ... ... ... бұл әдет, әсілі хан тайпа көсемі болып сайланатын кездің ... ... ... ... ... мұраға қалдыру күрделі жүйе
арқылы жүргізілетін ... оған әлі ... ... ... ... ... ... жағбы болған. Түптеп келгенде,
жағбы ханның бас уәзірі, бұл қызметке көбінесе хандық құрып тұрған ... ... ... ... ... Бұмынның кезіңде жағбы шенін оның
туған інісі Істеми алған. Бірақ жағбы тақтың мұрагері деп ... ... ... ... ... деп аталған. Қарауында
билейтін еншілі жер-суы бар тектес ханзада "шад" деп аталған, мысалы, кейін
хан болған Сымо, өгей деп ... соң Шад бола ... ... ... шендерді Ашин тұқымына жатпайтын кісілер ... ... ... мұра етіп ... ... Міне осы негізге жүгінсек,
түркіт қоғамы ақсүйектер қоғамы болған деп ... ... ... қоғамында еріктілер мен тектілерге қоса, әскери тұтқындардан
тұратын құлдар мен ... де ... Олар ... ... ... ... 569 ж. Земархқа қырғыз халқынан бір күнді ... ... ... ... кездері Қытайдан күңдерді сан мыңдап айдап қайтатын болған:
мәселен, Чулохан 619 ж. Бин-Чжоуды басып алғанда, "қаладағы ... ... ... ... айдап кеткен", ал Атрпатакан қаласының (628 ж.)
адамдарын шетінеи ұстап әкеткендері Таяу ... ... ... ... ... ... кезінде таласып қалғаны үшін ... ... ... түркіттер құлшылықтың не екенін білген. Бірақ бұл арада:
көшпелі шаруашылықта құлдар қалай, қай түрде пайдаланылған? — ... ... Құл, егер ол ... ... кез ... ... қожасының атын
мініп қашып кете алады, сөйтіп ол қып-қызыл зиян болып шығады. Тегі, ... ... ... онша жаман болмаса керек, шынында да мұны анықтай
түсетін сөз де бар. 486 ж. ... Суй ... ... ... ... ... жасалады. Шаболио: "вассал" деген не сөз?— деп
сұрайды. Оған: "Суй патшалығында "вассал" ... "құл" ... ... бірдей
деп түсіндіреді. Хан сонда: "Мен Көк ... құлы ... деп ... ... де, ... ... ... өз қуанышын
білдіреді. Осы үзінді бізді: біреудің құлы болуда тұрған ... ... ойға ... ... ... ... ... дегенді естігенде, әсілі,
Шаболиохан көкейінде өзге бірдеңе тұрған тәрізді. Құл сөзі ... ... ... де, біз соны ... аударып жүрміз бе?
Қытайлардың "құл" сөзінің баламасы деп "пи" емес, 'tch' іn" деп ... ... Н. Я. ... оны ... деп, ал Ст. ... — "sujet" ... деп аударған. Сәтіне орай, орхон жазуларының кейбір текстері "құл"
сөзінің маңызын дәлдеп, мәселені анықтауға ... ... ... ... былай делінеді: "табиғач будунқа баглик уры ... ... ... қыз ... кюнг ... яғни "табғаш халқына бек ұлдары құл
болды, пәк қыздары күң бояды". ... сол ... ... Гоби ... ... иен ... өз тұрмыс-тірлігімен жүріп-тұрып жатқан Тан
империясының қытай тұрғындары дайдаланатын көп ... олар ... ... ... қызмет мансабы өсіп жоғарылап, өз
үйлеріне ... ... олжа алып ... Олар ... ... ... ғана ... ешбір әлеуметтік қанауға
ұшырамаған секілді.
Енді басқа бір тексті алайық:
"(Елтеріс қаған)... елсіреген, ... ... күң ... ... иелігінен айрылған халықты ата-баба мекеніне қайта орнатты".
Мұнда тағы да жеке бастың ... ... ... тек ... ғана ашып ... ... ... қазасы сыпатталған кезде "оның халқының құл
мен күңге айналғаны" көрсетіледі, сонда тұтқындардың құл ... ... ... жаулап алынғаны айтылады.
Сонымен "құл" сөзінің негізгі мәні — бөтенге бағыну. Оның осы түсінігі
XIX ғ. дейін сақталады, бірақ кейіюі түріктер, құл ... ... ... ... кіруіне байланысты, "құл" термині бұрыңғы
заманда әсте ... ... ... да ... бастайды. VI—VIII
ғғ. құлдарды пайдалану жолы мүлде басқа болған: түркіттер ... ... ... ... ... бір мекенге қоныстандырып, олардан алым-
салық жинап тұрған. Бұнымен бірге ... үйде ... және ... ... ... Рим ... ұқсас деп айтуға болады, бірақ
біз білетін мәндегі "құл" сөзі оларға мүлде ... С.П. ... тек ... ... қыстақтар болғанын, олардың түркіттерге шаруашылығы
мен қолөнері кәсібінен түсетін өнімдерден салық төлеп тұрғанын жазады. Шын
мәнінде ... жаңа ... ... еді, ... ... білегін. "Суйшу" салық жәйін көмескі ғана хабарлайды: "Берілетін
адам, ат, салық пен мал санын ағаштағы кертіктерге қарап ... ... ... ... ... бодандарына алым-салық салу жүйесін
тамаша сипаттайды: "Теріскей кінәзі жұрттың береке-құтын ... ... ішін үрей ... Ол қолдарынан алтын айыру, күміс өндіру, темір мен мыс
қорыту келетін өнершілердің бәр-бәріне ... ... ... ... ол ... мен ұлы ... — Күра мен Аракстан ... ... баж ... ... бұған қоса парсы патшалығының хат-хабар
қатшысы қағаздарынан да ... алып ... ... сынасөзден көретініміз, түркіт хандары алым-салықты Иран шахтарынан
әлдеқайда көп алған, демек түркіт хаңдары мен бекзаттарының байлығы ... ... ... ... ... өсе берген. Халқа мен Жоңғарияның теле
тайпалары, Оңтүстік Маньчжурияның қидандары мен хилары, ... ... ... ... ... ...... Орал
маңының угорлары, Кубанның ұтырғырлары, Саян-Алтайдың түскей ... ... ... тап ... ... салынып отырған. Бұған қоса
Қытай жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... болған, ал Ираи мен ... не ... не одақ ... төлемі үшін тарту-таралғылар түсіп тұрған.
Әлбетте, осынау байлықтың бір бөлегі қатардағы сарбаздарға да ... ... ... ... ... ... тек ... берілгендігі ғана мүмкіндік жасап отырған, дегенмен де табыстың
дейін биіктегі билеушілері, әсіресе хандардың өздері ... ... ... ... жиналатын байлық хисапсыз көп болғанға
ұқсайды. ... ... ... ... ... ... ... келістіре сипаттап жазып кеткен. "Олар түсте әдемілеп
ауқаттанды және ұзақ күнді сол шатырда той-томалақпен ... ... ... ... ... ... матадан тігілген еді. Олар шарап ішіп
шаттанысты, бірақ ... ... ... жүзімнен жасалатын шарап емес.
Олардың ішетін сусыны да тағылардың белгісіз ... ... күні ... ... ... жібектен жасалып, әртүспен әшекейленген басқа
бір шатырға апарылды. Мұнда ... ... ... ... ... ... саф ... құйылған тақта отырды. Осынау үйдің дәл
ортасында алтын ыдыс ... мен ... ... бар, ... да
алтыннан. Олар тағы да ауқатқа бас қойды, қажетті кептерін ішімдік ... ... ... ... тарқасты. Келесі күні олар басқа бір
кең бөлмеге кірді, мұнда алтынмен апталған ұстындар, сол ... төрт ... ... тұрған алтындалған төсек болатын. Бөлме алдындағы кең алаңға
ұзыннан ұзақ етіп арбалар ... ... ... үстіңде көптеген күміс
бұйымдар, аяқ-табақтар мен себеттер, әртүрлі мақұлықтардың ... ... ... ... және ... ... бұйымдардан
ешбір кемдігі жоқ еді. Түркіт бегінің жиһаз-мүлкі міне осындай еді".
Бұл ... бәрі ... ... ... ... ... ... қожасына айналдырған түркіттер жеңісі кездейсоқ нәрсе ... ... ... ... ... ... ... мен басқару жүйесін
шебер құрғаны сондай, түркіттер сол жеңісіне ... жұрт ... деп ... айта ... ... ... Ұлы түркіт мемлекетінің ішінде де, ... ... ... ... әсте кем ... шұғыл өзгерістер
болып жатты. Оның ең бірінші керінген жері ... ... ... Бумынның баласы әрі мұрагері Қара Ыссықхан әкесінен ... ... —553 ж. жас ... ... ... ... ... едік. Оның ұлы Шету
тақтан тайдырылады. Өкімет билігі Бумының екінші ұлы — Муганхан лауазымын
алған Кушудің ... ... Оның ... ... ... ... құдырет-күшінің алғашқы қадамдары ғана жасалып қойған жоқ,
сонымен бірге еншілі-таспиқтық жүйе де ... ... ... ... жүз ... аса ... бойы ... ең жоғарғы орынға ие болып,
VI—VII ғғ. ұлы мемлекеттермен бәсекелесе алатын дәрежеге жетеді.
Бұл ... ... ... еді: Түркіт мемлекеті "найзаның ұшымен,
қылыштың күшімен" құрылған болатын. Он жыл (550—560) ішінде түркіттер ... ... ... ... көшпелі тайпаларды түгелдей қолына қаратады
да, тағы да ... ... ... ықпалын кеңейтіп жая береді. Бірақ
осынау ұланғайыр жерді бағындырып қана қоймай, оны ұстап қалу да керек ... ... ... ... оның жаңа ... ... ... қиынды, сол себепті де ... ... ... бір сәт ... ... Ашин ... ... көтерілістер, қашан мемлекет ... ... ... ана ... енді ... мына ... гу етіп жанып, бір
сөнбей қояды.
Муганханның алдына қойылған ең зәру сыртқы саясат мәселелерінің бірі ... ... ... кетуінің алдын алып, соған жол ... еді. ... бәрі басы ... кек ... атты ... ... тұрғанда ғана бағынышты тайпалар адалдықтан айнымаған. Тек қолында
қуатты әскері бар бек қана жат жұрттың көтерілуі мен ... тиьш ... еді. ... бек ... ... пен әскер болып тұрғанда және оны хан
қосынынан орасан зор ... ... ... ... ... ханға адалдығын
сақтап қалуға итермелейтін нендей нәрсе? Рас, өз ... ... ... ... болады, бірақ ол жағдайды бәрібір жөндей ... ... ... арасында тартыс-талас әрдайым болып тұрған. Міне содан
барып ешпілік-таспиқтық жүйе қабылданған: егер мейірімділік ... мен ... ізгі ... ... ... бола ... екен, ендеше
оны орталық екіметке тәуелді етіп қоятын ынталандыру тәсілін табу керек.
Ешпілік-таспиқтық жүйе тәжтақты мұра ... алу ... ... ... ... ... ... мүрагері болып баласы емес, інісі
саналады, сосын ... ... ... ... ... аталады. Тақты
тосатын ханзадалар басқаруға енші етіп аймақтар алатын болған.
568 ж. түркіт мемлекеті төрт еншілік аймаққа, ал 576 ж. ... ... ... ... ... ... ... феодтарға ұқсайды
деу дұрыс бола қоймайды. Мұнда бәрінен бұрын әскери күшті бөліп, белгілі
бір ауданмен қоса ... ... ... ісі ... ... ... ... Арсила деп атайды. Мұның Арыслан деген түрік аты - екенін
білу қиын емес. ... 572 ж. ... ... біз анық ... жаңа ... ... таққа оның інісі Тобахан отырады, ендеше Арыслан
Тобаханның өз аты (теңеу аты) болған деп ... жөн ... ж. ... шығыстан немере інісі Шетуге, батыстан — інісіне
еншіліктер беледі де, ол ... ... ... ол ... Беріхан атанған
өз ұлына қалдырады. ... ... ... теріскейде, бәлкім,
қырғыздар мен шіктердің жерінде шығар, қосыны болған. Жуырда қайтыс болған
Істемидің ... ... ... Қара ... (сор) ... ... Еділ мен ... бойында екен. Ұлы ханның қосыны байырғы
түрік жері — Алтай өңірінде болса керек, ал қалған екі ... ... екі ... Әмір мен ... ... ... ... тап осындай күрделі, шатысқан жүйесі жағдайында тәж-тақ
мұрагерлері жайындағы таспиқтық заң әуелгі ... аса ... роль ... ... ... екі рет ... отыруына кедергі жасалады, әйтпесе
ол ... ... ... ... ме еді, қайтер еді. Өкімет әр уақыт
тәжрибелі кісілер қолынан шықпайды. Енші аймақ бектері ерте ме, кеш ... ... ... бір ... ... ... шығарып, алауыздық
тудырмайды, соңдықтан да мемлекет әр ... ... ... береді.
Еншіліктер жүйесіне үлгі ретінде, тегі, түскей хұндарының II ғ. ... ... ... ... ... V ғ. Ашин ... арғы ... қарым-қатынас жасаған ғой, бірақ оның мәні мен қолданылуы басқарақ
болған. Бастау деректер бізге VI ғ. ... ... ... жөнінде
ешбір мәлімет бермейді және бұл тәртіптің түріктер үшін соны ... ашып ... Ол ... ... олай ... ... сол ... түрік қағанатының тарихында, жақсы жағынан да, жаман жағынан да
көріне бастайды.
Бұл жүйенің ... ... ... жасалғанына қарамастан, іс
жүзінде түркіттер қоғамының мызғымас бірлікте болуы мүмкін еместі, ... ... мен ... ... ... әскери бай-бағландардың
бөлініп шығуы әсер етпей тұра алмады. ... бұл ... ... ... ... себеп болған көшпелі мал шаруашылығының
жағдайы мен ... ... ... ... ... байланысты еді.
Түркіттердің ішкі алалық жанжалын зерттегенде біз ... хан ... ... ... ... жәйтті
кездестірмейміз. Көтерілістер басында әркезде ханзадалар ... ... ... ... ... ... жауынгер болғандықтан да, олардың бәрі Ашин
әулеті бектерінің біреуі болмаса, ... ... ... ... өз ... ... ... санасып отырған, өйткені олар оның
бірден-бір тірегі және қорғанышы екен. Демек, жауынгерлер билеуші бегін не
бұлардың өз ... ... ... ... ... не оны ... қалатын болған. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... бай-бағландарға қарсы күресінің
орнына, өзара ортақ мүдде арқылы ғана емес, ... ... ... ... ... жеке ... арасындағы күрес пайда болады. Мұндай ахуал
кезінде хан ... ... ... ... үшін ... мәні жоқ, ... ... қозғалысты бастайтын ханзаданы әр уақытта да табуға болатын еді.
Мұнымен бірге сырттан төнген ... те ... еді: ... жақтан, Қытай кез
келген уақытта шабуылға шығуға дайын тұратын, екіншіден, теле тайпалары ... ... қоя ... ... ... іздейтін, аса қиын хал түркіттерді
өзара берік топтаса түсуге мәжбүр ... сол ... де ... ... мен бектерге қарсы бірде-бір көтерілісі болмаған.
Бірақ қағанаттың дәурені өтулі еді. Оқиғалар барысын баяндамай тұрғаңда
айтылатын бір нәрсе, түркіт қоғамында таптардың ... ... ... ... ... ... ... жақсы дамыған, қуатты ... ... ... ... Батырлық пен күш-қуатқа қарсы қулық-
сұмдық пен ақша ... ... ал ... ... техникалық жағынан жете
жарақтанған жалдамалы әскерлер соғыста дала ... кем ... ... ... мұқият ескерсек, түркіт мемлекетінің құламағанына емес,
оның жүз жылдан аса уақыт өмір сүргеніне қайран қалу ... ... ... ... неге ... ... ... туған
үйіне немесе қытай қызметіне сыйыспаған, күйретілген жужандардың сарқыттары
мен әрқилы кісілер топтасады. Олардың шыққан тегі әртүрлі де, ... бәрі ... ... ... ... болмаса, көне түрік тілінде сөйлейтін.
Олар "будун" делінетін жұртты құрайтын, ... ... ... ... ... ... ... жұрт еді, өйткені "будунге" бектер
(bäglär) қарсы қойылады. Ол мынадай: "türk bäglär budun"—"түрік бектері мен
халық" немесе "түрік ... ... және "türk qara ... ... ... qara budun — б9қарада — ешбір қорлау сыңайы ... bag ... ... ... яғни алты баулы дегені. Осыдан
көрінетін бір нәрсе, " budun " ... ... ... ... ... ал ... жүйе яғни тұтас орта этникалық түсінік емес, әскери-
ұйымдық ... VI ғ. ... ... ... сәйкес келетін, кейін ол
мемлектті де қамтиды. Үй ішіндік ... ... ... ... ... есебінен орда қатары толығып отырған.
Орданың әскер сияқты үйреншікті ұйымының оң және сол ... ... ...... және ... — батыс қанаты да тап осындай. "Толос" пен
"тардуш" терминдерін И.Н. Клюкин өз еңбегінде мұқият талдап шыққаннан ... ... ... бір тайпалар атымен теңестірген деп
талас тудырудың өзі ерсі.
Е. Прицак "будун" терминін ұлыстың бір бөлігі деп ... де, оны ... ... ... ... ... ... Алайда жоғарыда келтірілген
бектерді будундерге қарсы қою ғана емес, сол сияқты А.Н. Кононовтың ... ер ... — кин ... ... деп ... ... — ирген"
(сөзбе-сөз —"еркектер тобыры") дербес түсінік екенін ... ал ... ... яғни ... ... будуні — қарашасы атануға болады,
ал халық этнос ретінде Кші— деп аталған, ал Е. ... budun және ... —"бұ ... ... ... қатар қоюға ... және ... ... ... да ... сеңдірмейді".
Ал тайпаның жеке белігінің —"огуз" деген өз термині бар, оны Е. Прицак
оq ... ... бір түрі ... ... тайпаның негізгі ұясының бір
тармағы ретінде түсінеді. Бұл мәселені де ... ... ... ... ... ... ... көрінген еншілік-
таспиқтық жүйе бірте-бірте және адамдар тіршілігіне де кіре береді. Ол ... ... да ... ... бастайды —
дүние-мүліктің шашырауына кедергі жасап, көпжандық әулеттер-үйлер қауымын
құрауға себін тигізеді.
Қағанат тұсында тұз ... ... ... ... Біріншідін, олжа-
пайда шартараптан ағылып келіп ... ... ... хандар қолына
түскен алым-салықтан олардың жақын-жуықтары да алады, үшіншіден, даланың
тынышталып, ... ... ... ... ... ... ... де игі әсерін тигізеді. Байлық көзін табумен
бірге, олардың қорын жасау ісі де жүре ... олар ... ... ... ... ... Бұл тек ... ұйым
болғанда ғана жасалатын іс. Мұндай ұйымның ... ... зор елді ... Ашин ... ... көрсете білді. Іргелі әулеттердің
отағасылары хандарға ... ... ... ... ... ... өсіп өркен жайып, ру тайпаларға айналады, бірақ ... және ... ... ... қалады. Ақсақалдар өздерінің ықпал-
билігін пайдаланып, тіпті хан мен ... ... ... ... ... жүре ... ... қираған үйіндісі орнында
ұйғырлар, қарлықтар, дулу мен нушибилер құрылады, шығыста бұл ... ...... мен ... (олар половцылар — қыпшақтар ғой
баяғы) келіп түседі. Тайпалардың басты жауы ордалар болған, бұлардың мүдде-
мақсаттары бір-біріне ... және ... ... ... ... малын бағып, бейтарап жүргені үшін Қытайдан сыйлық алғысы келеді ... ... ... ... ... ... ... ханы болса, күллі
жастарды жауынгерлік отрядтарға тартып, оларды әскер қызметіне қатыспайтын
бодандар есебінен ... ... ... ... төндіріп
қорқытып, қытайлардан алым-салық түрінде егін шаруашылығы мен қол өнері
өнімдерін алуды көксейді.
Көршілер ... күн ... ... ... — қанша айтқанмен,
оларды румен теңгермеу ...... одақ құра ... ... осынау
қауымның аты етіп, "оғыз" терминін алады. Содан былай этноним ретінде ... ... ... және үш оғыз — ... ... болады. Осы
тұрпаттағы дулу мен нушиби ... ... ... олар ... ... ... себебі олар басқаша жағдайда пайда болған, табиғи түрде
емес, түркіт ханының жарлығы бойынша құрылған. Сол себепті де олар ... қала ... де, он оқ ...... деп ... "Будун" мен
"оғыз" терминдерінің арақатынасы мына ... ... ... бағындырған ұйғырлар олардың будуны болып есептеледі, бірақ
өздерінің ішкі құрылымын, оғыз атын ... ... Сол ... ... "Тоғыз-оғыз халқы менің өз халқым болды" деп жар ... ... бар, яғни ... оғыздар оның — тұрдыштар шадының — будуны
болған, демек олар ханға ... ... ... ... әдебиетін сын көзімен оқып, қарап ... А. ... та ... ... тап ... ... ... тоқтаған. Жинақтаушы
этникалық ат "оғыздың" шыққан негіз ог —"тұқым ру" ... ... оның ... түрік сезі "оу"—"ана", сол сияқты "оүул"—"ұрпақ , ұл" және "оүуш"—
"ағайын, тумалас..." сөздері де әлгі ... ... ... ... ... сөз әуел ... тек ... "тайпалар" бірлігі
деген жай түсінікті білдірген, сосын кейінірек жинауыштық мәні ... атқа ... ... ... бір ... ... ... анықтауыш роліне ие болған: тоғыз оғыз—"тоғыз (әртүрлі) тайпа", ... ... ... ... ... ... өзінің әуелгі мәнін жоғалтып (будун термині
тәрізді), ... аты ... ... ... сәуегейлері санатына
қосылған, түпкі атасы Оғызханға айналған.
Оқиғалар барысын түсіндірудің ... ... ... ... негізгі дәйек, гаогюйлердін рулық тармақтары аттарының: IV—V
ғғ. ... ... ғғ. ... ... ... ... ... болып
табылады. Телелердің күмәнсіз атасы— ... 12 ... ... ал ... ... ... 15 ... тұрады: юаньге
(ұйғырлар), сеяньто (сирлар мен ... ... ... ... ... ... (құрықандар — якуттердің, арғы ... ... ... ... ... ... ... Хигйе, Адйе (едиздер), Байси. Бұлардың, бәлкім, Добамен
салыстыруға келетін ... ... ... салыстыруға болмайды.
Рулардың бұлай басқаша аталуы, тек туысқандықтың ... ... ... ... көне ... ... жаңа ... пайда
болған жағдайда ғана жүзеге асады. Бұлай қайта құрылудың себебі де болған:
түркіттер 100 жыл бойы ... ... және ... ... шөл ... қаһармандық көрсеткен". Демек телелер
будун болып, орданың жүйесіне, оның толос-тардуш ... ... ... сол ... ... жүйе ... жаңа ... ілесе алмайтын
болғашы, ол территориялық ...... ... ... деп ... ... Бұл ... қытайлар байқап,
гаогюй руын — Син — фамилия, теле тайпасын — бу (Бичурин ... деп ... ... қағанатындағы әлеуметтік құрылымнын, айрықша бір белгісі
әскери және тайпалық құрылысты ұштастырып-ұластыру әрекеті ... ... ... ... іс жүзіне бірінші болып асырған ... ... ... өздері де мұны жақсы түсініп, өз мемлекетін ... ... ... Сонда телелердің тайпалық одағымен жужандардың жыртқыш ордасы
тіршілігімен салыстыра ... өз ... ... атап өтсе
керек.
"Ел-ил" сөзін әртүрлі ғалымдар әралуан түсініп, әрқилы етіп аударады
(Бұл туралы сөз әлі ... Бұл ... ... ... — билеуші тайпа
тәрізденіп көрінетін ордамен бейбіт тіршілікте тұруға ... ... ... ... ... ... ... толғағы жеткен саяси
міндеттерді ... ... ... VI ғ. үшін ең ... ... бұл жүйе ... ұрпақ өмірі бойына түркіттердің даланы билеп-
төстеуін қамтамасыз етеді және ол ... ... ... ... ... түркіттер дәуреюнін өтетінін де шартты түрде белгілейді.
Даму сатылары. Түрік қағанатына кіретін көшпелі тайпалардың қоғамдық
дамуының сатылары ... ... — аса ... ... ... егер ... жағынан, түркіттермен және екішпі жағынан, олар бағындырған
қисансыз көп ... ... ... бөліп алмасақ, оны тіпті долбарлап та
шешу мүмкін емес. Бұған қоса ескеретін бір жәйт, өзінің 110 жылдық ... ... ... ... ... ... сол ... де VII ғ.
түркіт қоғамы ішіндегі қарым-қатынас VI ғ. ... ... ... ... ... ... ... халықтарының мәдениеті.
Түркіттердің қадым заманындағы діні туралы бізге жеткен негізгі
мәліметтер қытайдың "Вэйшу" жәме ... атты ... ... ... ... ... және тым шолақ болғандықтан да түсінуге
қинн.
"Вэйшу" түркіт дінінің ... ... атап ... **1) Күн ... ... ... үшін де (хан) ... шығыеган кіреді; *2) жылма-
жыл күллі бекзаттармен бірге ата-бабалар үңгіріне барып, құрбан шалады: ... ... ... ... қара ... жинап, өзен бойында көк
аруағына бағыштап ... ... 4) ... ... ... 500 ли ... бір тау бар, оның басына өсімдік те, ағаш та шықпайды, ол Бодын-інлі
деп аталады, оны аударсақ: елдің ... ... ... ... 50 жыл ... ... ... (VII ғ. 30-жылдары) жоғарыдағы
мәліметтерді келтірмейді, мұның орнына онда: ... мен ... және ... ... деп ... ... ... кереғар екі версияны қалай жақындастыруға
болады және бұлардың біріншісі іштей қарама-қайшылыққа толып тұр ғой. ... ... (I), ... ... табыну (2) көк тәдірісіне ... ... ... ... бір өзгешелігі — ол бекзаттар емес,
халықтың игілігі (3) және ... ... (4). ... ... ... айту керек.
"Суйшудің" мәліметтері де бұдан анық емес: "Ху" деген қытай сөзі
балгер, сыйқыр, ... ... ... Тап осы ... ... ... керек
— текстен оны түсіну қиын, сол сияқты түркіттер табынған аруақтар дегеніміз
не: олар ата-аналар ... ма ... әлде ... рухы ма (тос) оны ... оңай емес. Бұл тарау осынау жұмбақ текстерді талдауға арналады.
Негізгі мәселені біз былайша қоямыз: көне түркіттер қандай дінге сенген
және ... сол діні ... ... ма әлде ... ... ... ма, олай болса, қандай сенім-нанымдар?
Түркіттердің ертедегі сенім-нанымдары ... ... мен ... қауымдық сенім деп айтудан аулақпын. Түркітгердщ өзі әртүрлі
тайпалардан тек V—VI ғғ. ғана ... сол ... де ... ез ... сенім-нанымы, сол уақыттың өзге де діни ... ... ... ... ол ... соңғы патриций Цетег Боэцийдің "Даналықпен жұбануын"
оқып рахаттанады, Константинопольде Сирияның қаңсыған қатпа тахуалары ... ... ... туралы гректің маңғаз прелаттарымен
айтысып, тартысып жатты. Енді ешбір Ормуздга да, ... да ... ... Ктезифоңда так пен мешіт одағын көк сүңгінің ұшымен
ұстап тұрды. Соғды ... ... ... ... ... кеткен дәрісшілер жарық дүние дінін, нәпсіге тыйым салуды уағыздап,
жадігөйлер азаптап өлтірген Мани әулиенің атын ... ... ... басты будда сопылары, Конфуцидің ... ... ... ... ... қара сиямен жазылып қойылған, ... ... мен ел ... ... кез қиығын да салмастан,
император әйелге бұ пәнидің ... мен ... ... уағызды
туындатады. Керуен жолы Жерорта теңізінен Сары теңізге дейін ... ... ... мен ... ... ... ... иісмайлармен
қоса идеялар, жүйелер мен қағидалар ағып жатады. Осынау жерлердің шынайы
қожасы — түріктер барша елдердің уағызшылары ... ... ... ... жүре ... бе? ... Сары ... бойынан шыққан ата-
бабалары білімді Қытайды, гүл жайнаған Соғдыны, тәңірінщ ... ... ... ... егес ... ... деуге бола ма?
Ал, басқа жақта, ... ... ... де қызу ... қойшы-сарбаздарға
ықпал жасап, сабырлы да салмақты дана пейіл Сібір жатты керіліп. Міне ... ... ... ескеріп, есепке алмасақ, ... ... ... да және оның даму ... ... өзгерістерін де
түсіну қиын болады.
Жеке тайпалар өсіп, халық ... ... да, ... діни ... діни ... - нанымның элементтері ұқсас болғанымен, олардың ... ... ... ... Түркіттердің діні де сондай болған. Бірақ ол
туралы мынадай сұрақтар ... ... мен қара ... неге ... Халық кімге табынған? Бекзаттар кімге жалбарынған? Егер ханның
өзі жоғарғы дінбасы ... ... кім ... сұраққа жауап беру оңай, өйткені ... ... ... және оның этногенезі — шығу тегі белгілі. Түркіттер ... ... ... ... ... "500 үй - ... ... бекзаттар V ғ,
Ордостан шығып, Алтайдың түскей жоталарына, түрік халық мекендеген ... ... ... Екі этникалық бөлшек ұласып бірігіп ... ... ... ...... ... ... бөлінуі арқылы —VII
ғ. дейін білтеленіп келеді, ақсүйектер арасында қызмет-мансаптық мирас
болып қалуы, ... - ... ... ... ... ... жігітпен
тұрмыс құруына тиым салу — міне осының айғағы.
"Вэйшу" сөзі VI ғ. жатады, ол ... ... ... айдан анық болған,
сондықтанда бастаухат асылтектілер мен қара халықтың ... ... ... атап ... ... ол ... ... түсіп
қалған. "Суйшу", қытайлардың, сайын ... ... 630 ж. ... ... ... ... тектішерімен ғана істес болған ... Сол ... де ... сілтемесінің тек ... ғана ... бар деп ... жөн ... ал біз бұл ... келгенде айналысамыз әлі.
Енді біз түркіт халқының діни көзқарасымен шұғылданып көрейік.
Көк тәңрісіне табыну сол сияқты ... ... да ... көк ... ... қара жер жаралғанда, екеуінің арасында ... ... Көк ... (Көк ... - ол ... ... көрінетін
аспанға қарама-қарсы қойылатын заттық аспан емес. "Аспан аруағын" қытайлар
тек қана Көк Тәңірі деп түсінген ... ... ... шалу ... XIX ғ. аяқ кезінде кашындер арасында болғаны байқалған. Ол Тығыр
Тайық деп ... бұл әдет ... ... қауым тәңірге жалбарынып, оның
құрметіне қойды құрбандыққа шалады, қымыз, айран, сүт, сорпа судай ағылады.
Мейрамға жақын ауылдардан ... ... ... мен ... жіберілмейді. Сонда олар "көк пен күнге" табынады. Әсілі бұл ... ... ... ... ... Бұндағы екі жәйтті айрықша
атап өткен жөн: ...... бұл ... ... ... және
екіншіден — құрбандық шалудың мақсаты "жарықтың" шапағат-мейріміне ие болу.
Осынау екі жәйттің екеуі де маңызды. Бақсыны ... ... ... ... аруағына немесе хтоникалық "байырғы ... ... ... құдыретке арналатын сияқты: "жатжерліктердің
айтуына жүгінсек, Тайыққа тап болған бақсы есінен танып, қол-аяғы тартылып,
талып ... ... ... ... ... қарасақ оның өзегі — жарық; ... ... ... ... ... осы табынуды айрықша
бөліп алып, жазба дерек сол догманың ерекшелігін атап көрсетеді, ал ... ... күн ... денесі ретінде (Ра-Гелиос) яки ... ... және оның көзі ... құрметтеледі. Егер тағы бір
этнографиялық параллель-нганасандардағы "Таза чума" ... ... ... осы ... ... ... көмескі күйінде қала берер ...... ... ... ... олар ... ... жақын туыстары деген болжамды баяғыда Кастрен ... ... ... қарай тықсырылып тасталса да, ... ... ... ... ... қарамастан
ежелгі табыну салтын сақтап қалған. Олар жылына екі рет: ... ... ...... ... күннің әуелгі ... ... ... ... ...... аяғында жарыққа-күнге
құрбандық шалады. Әлбетте, табыну мейрамының ... жағы ... ... ... ... ... чума" мейрамын бақсы-балгер
өткізеді; мұнда нганасандардың жаңа жағдайда, жаңа ... ... жаңа ... мың жарым жылдай өмір сүргені өз ізін қалдырса керек,
өзіміз зерттеп отырған табыну салтында жаңа ... ... ... роль
атқарғанын біз әлі ілгеріден көреміз. Алайда, ... ... ... ... да, ... ... ... мен
нганасандардың да табынатын нәрсесі біреу-ақ болғанын, ол — күннің жарығы
екенін біз зор ... айта ... ... ... ала отырып, біз өзімізді
мүдделі етіп қойған түріктердің ең жақын-туыстары ... ... ... ... көруге қақымыз бар ғой ... ... ... ... ... қайрымды
нәрсенің яғни адамдарға ізгілік-жақсылық әкелетін нәрсенің бәрі пио
терминімен белгіленеді, белгілі бір ... жоқ, ... ... құрметтелетін,
кезімізге көрініп тұратын аспан да (түріктің Көк Тәңрісімен салыстырыңыз)
осы ... ... ... жаратушы — Nәlata пио (жоғарыда айтылған
"Аспан аруағымен" салыс.) оның дәйекшісі Кои (күн) ... ... ... күн ...... осы ... ... өсімдіктер
рухы күнмен үндесіп, тілдесіп түрады.
Күнге табынудың бұл нұсқасының белгілі дәрежедегі танымалдығы сондай,
оны ... ... өзге ... ... ... мұны ... ... Штернберг айтқан. Бұған ұсайтын бірден-бір ілім манихейліктен байқалады,
бірақ мұнда генетикалық байланыс емес, күмәнсіз конвергенция — ... Бұл ... ... ... ... сипаттауға болады, өйткені
С. А. Токаревтің зерттеуі көрсеткеніңдей, жалпы халыққа ортақ жоғарғы құдай
— жарық және ... ...... ... ... өз жебеушісі яғни
әлімсақтан бері ... етіп келе ... "тос" ... ... ғана ... болады, бірақ олардың марқұм ... ... ... ... ... ... "Аспан рухына" (қар. Nәlatanuo) табынудың өзі, ... ... ... де, XX г. ... ... ... Көк рухы ... деген парсы
атын алып, кейін бақсылықтың ең жоғарғы рухы — ... ... ... ... ... бірдей болып кетті. Осыған байланысты ...... ... ... "табиғат иесі"—"Алтайға",
келімсек ырқыттар мен сойондардың "Иер-суға" табынатынын айта кету керек.
Иер-су ... ... жер ... ... ... да, оны жер ... ... ж. б. "қожасы" деп құдырет тұтады. Нганасандарда жердің
қожасы Фаннида, ол — ... ... ... ... ашып ... жататын
қаныпезер жын-шайтан, Оған құрбан етіп, қара бұғыны ... ... ... ... Оған сүр ... ... атты ... етеді.
Бақсылықтың Үлкенді құрметтеуі мен Иер-суға табынушылықтың арасында
ешбір байланыс жоқ екеніне ... мен ... ... ... басқа да аруақтарына жалбарынбайтыны дәлел бола алады; бұл екі
рудың екеуінен де Саяннан келгеніне көп ... ... ... ... ... алтайлық және нганасандық діни жүйелер ... буын ... ... ... ... мәнісі туралы мәселе Л. П. Потаповтың
еңбегі арқасында анықталады, онда автор сол тау ... ... ... ... ... ... мен кәсіптік құдыреттің бірігіп,
өріліп, кеткендігін көрсетеді. Әр рудың өз ... ... бар. Бұл ... өзендер мен көлдердің киелі аруағын қастерлеу
емес, сол таудың, өзен мен көлдің өзін ... ... тұту яғни біз ... ... рух-бейнесін емес, езін тіріге санап, қастерлеу ісін
көреміз. Бұл ... ... ең бір ... ... ол — аниматизм
деп аталады.
Ашин ордасы бағындырған алтайлық халықтардың ежелгі діндерінің басты
белгілері міне осындай. ... ... ... ... табынатын құдыреті ата-бабалар аруағы, бұл халық дініне мүлде жат
нәрсе еді. Алтайға VII ғ. ... ... ...... мен ... ... анимистикалық табыну салтынан іргесін мүлде аулақ салып
тұрады.
"Бекзаттардың" үңгірге ... ... ... ... ... анықтау үшін, түркіттердің шыққан тегі жөніндегі ... ... ... ... ... Ашин ... шыққан тегі туралы
тарихи анықтамамен бірге мифке негізделген бір аңыз ... (қар. ... ... ... далаға шығып, жужандарға тәуелді болып бағынғанға ... ғ. ... ... ... тіршілік еткен.
Қасқырдың қашпығы барып ... ... ... жазғанының өзі қызық.
"Сеңгір Тауда бір үңгір бар, сол үңгірдің ... ... ... ... жатқан, көкорай шалғынды жазық бар. ... төрт ... ... ... ... Бір ... ... тау алқабы "Суйшуде" үңгір
деп аталған. Мұндай ағаттыққа таң қалып қана қою аз, ... біз ... ... екі ...... ... қаншығынан шығу) және тарихи
(түркіттердің бір белігінің арғы ... ... тау ... ... ... келіп тоғысқан деп жорамал жасай аламыз.
Шыныңда да тарихи сюжет мұсылман авторлары ... ... ... ... ... ... келтіріледі және тау алқабы
Еркене күн — ... ... ... ... атқа ие болады. Бәлкім, біз бұдан
ежелгі бір оқиғаның нышанын - теріскей хундарының ... ... 93 ж. ... әткелі арқылы босып кеткенін, олардың бір бөлігінің
Алтай өңірінде қоныстанып қалғанын көретін шығармыз, ... ... енді ... ... ...... қасқырдың қайдан пайда болғаны.
Ең алдымен теле тайпасының пайда болуы жөнінде тап ... ... атап өту ... Бұл аңыз ... хұн шаньюі қыздарының әкесі көк
тәңрісіне бағыштап қойған ...... ұл ... да, сол ... ... ... ... Бұл тайпаларда, Ашиннің ордасы сияқты,
Халха өңіріне Сары өзен ... ... ... ... ... де, ... де шығу тегі жөнінен бір ғана аңызға сүйенеді. Ендеше
түпкі атасы — ... ... ... ... ... шыққан көзі бір
екен деп болжам айтудың қисыны бар. Дегенмен де ұйғырлар мен Ашиннің ... ... ... деп ... айту ... өйткені, бастаухаттарда
олардың қасқырға өзгеше қатынасы болды — деп ... ... біз ... ... көне заманда осынау аңға төтендік тұрғыдан табыну іздерін
көреміз, ал сосын оның біз ... ... ... ... ... ... ... кеткенін білеміз. Хош, сонымен VII ғ, Алтайда екі ... ... ... ... ... ... мен ұлы ... аймағынан шыққан түрік және монғол тілді ... ... ... сипаты бар, ата-бабалар аруағына табыну діндерінің қатар
өмір сүргенін анық айта аламыз.
Түркіттердің ата-бабалар аруағына табыну салтының, оның ... ... ... жол ... ... бар. Тап ... ... сәйкес келетін діни сенім эхи-рит-булагаттар яғни Байқал өңірінің
буряттары арасында бар екені байқалған.
Байқал ... ...... ... (көп ... шынайы пікірі бойынша, әлемді 99 тәңірі билейді» бұлар солардын
бәрін ... ... ... ... ру өз ... ... ... мұндағы
ең маңызды нәрсе, бурят "бақсыш" балгерлік жасағанда, жаңбыр жаудырғанда
жебеуші — аруақтан медет ... ... ... ... ... ... аруағынан қолдау тілеп жалбарынады. Сонда ата-бабалар аруақ-демеуші
ретінде ... ... ... көк ... ... ... ... деп
танылады. Сол сияқты "бутлдар" (қасиеттілер — үлкен ... ... ... көне ... заттары киелі болып санала ... ... ... ... ... не ... ... жан ретінде
(анимизм) әрекет жасамайды, ... көк ... ... ... ... ... осындай дамыған жүйесімен бірге
тотемизмнің бұлдыр бейнесі еске ... діни ... (оны ... ... болмайды) үстіндегі киіміне аңның бейнесі ... ... ... т. б.) ... ... ... алады. Бұл бейне сол кісінің,
арғы атасы әлгі аңыз аң болып табылатын руға жататынын ғана көрсетеді.
Осы айтылған ... ... да ... ... тағы бір ... бұл ... конвергенцияны емес, генетикалық байланысты байқаймыз. Эфирит-
булагаттар — буряттардың ең ежелдегі тұқымы. Жоғарыда сипатталған ... ... ... ... ... V ғ. ... ... шыққан
этникалық бұрқаныс дәуірінде жатыр. Ашиндер "бөрі" руынан. Сонымен, олардың
байланысы тым ерте ... ... ... ... ... ... ... өткен кезде Ашин ордасы ол арада болмаған. Демек, біз бір
мәдени ...... ... ... мәдениеттен шыққан екі
параллелm сызықты кереміз.
Бірақ VI ғ. аяғы мен VII ғ. бас кезінде ата-бабаларға тотемдік ... ... ... ... ... мен ... ... тұрғындарының
арасындағы тығыз байланыс синкреттік-бірлескен діни сенімнің пайда болуына
бастайды. Бұган әлі күнге дейін шешілмейтін жүмбақ тәрізді ... ... ... ... бола ... Бұл ... қытай, парсы мен грек
жазбаларында сақталып қалған және оларды ... ... оқу ... ... Тобоханның өз аты Арсила (грекше) ол түрік-монғол сөзімен
"Арыс-лан" деп аударылады. Қытайша "Були", түрікше "Бері" деген сез. ... ... ... ... түрі де бар. ... ... ... да жиі
кездеседі: "Иби"—"Ибрис" (барыс), ал ... ... (үкі) ... ... бәрі ... есім емес, кісінің жасы мен қоғамдық жағдайына
қарай өзгеріп отыратын сипаттамалы атар. Бұны ... ... ... ат ... Сол ... еске ... қоятын бір нәрсе, хан қара ... үшін ... үшін де ... ... яғни ... жүйесінде осынау екі сенім-
наным да қоян-қолтық тірлік еткендағы, біртіндеп, ұласып бір ... ... ... ол ... дәрежесінде жүзеге аспайды, өйткені
қағанаттың өзі құлайды да, оған ... ... ... ... ... ... П. Потапов пен С. А. Токарев сипаттаған ... ... ... ... ... дәстүрлерінің едәуір бөлегін тау қырқаларының тұйық
тасасыңда сақтап қалған, ... ... ... ... ... ... Ашин ... дәстүрлері шалқар дала кеңістігінде
түбірінен өзгереді, сол себепті де ... ... ... ... тым ... ... ... қарамастан ата-бабалардың
тотемдік нанымдарының дала мәдениеті үшін зор маңызы бар, соңдықтан да оның
мән-маңызы мен ерекшеліктерін анықтап, нақтылай түсу ... де ... ... ... арғы тегі — аңға ма, әлде ...... ма? Егер адамға табынса, оның қандайына: кез ... ... ... батырға ма? Егер біз "Суйшудің" текстін ескерсек ("аруақтарға
табынады"), оның ... ... ... ... VII ғ. ... ... тек түркіттердің бекзаттарымен ғана ... ... VI ғ. ... ... ... сол ... ... аруағы болғаны анық. Бірақ ісіін мән-жайын, сол діни ... ... ... X ғ. бас ... арап ... Абу-
Дулафтың рисалесінде сақталған мәліметтер дау-дамайсыз ... ... әлі ... ... ... қарлықтардын "Қабырғаларына
өздерінің бұрынғы хандарының ... ... ... бар" ... ... сияқты ежелгі дунхулар да өздерінің ... ... ... ... ... ... екен . ... батыс
түркіттерімен байланысты болғаны "Таншуда" анық көрсетілген, ол шежіреде
"гэлолу" яғни қарлықтар түркіттердін бір тармағы деп аталған. ... ... ... ... ... ... ... қастерлейтін түркіт халқына
қарама-қарсы, түркіттің бекзат-билері тотемдік дүние танымнан туған салт,
қаһарман-ата-бабалар аруағына ... ... деп ... ... ... ... ... адам жанының өлмейтіні, о
дүниедегі ... ... діни ... бар ... де атап ... дүрыс. 576 ж.
Істеми ханды қойған кезде, марқұммен бірге ана дүниеге баруы үшін "ғүнның
төрт әскери ... ... ... 649 ж. ... Тайцзунды
жерлегенде» ағзам досынан айрылмас үшін27 Ашина Шэни өзін-өзі өлтірмек
болады.
Міне осы екі ... ... о ... ... бұл ... ... деп есептегені байқалады; мұндай сенім аса көп ... ол діни ... тым ерте ... даму ... ... дегенмен де
оның анимизмнен бір өзгешілігі адамның жаны көп ... ... жеке ... деп ... ... ... бақсылығымыз, табиғаттан қалыс, қадым заманнан бері
өмір сүріп келе ... ... ... қайда, тілдескенде
онша табынып, құлдық ұрып жатпай, үйреншікті практикалық ... және ... ... жолымен болатын тілдесуіміз
қайда?28 Нұғыраны соғып, ежелгі аруақтарды ... ... ... ... ... ... ... сипатталған екі жүйенің екеуінде
де, жебеуші-аруақтарға орын жоқ, ... ... ... ... ... ... өзі де, оның камланиясы да, іс-әрекеттері де болмайды,
Рас, біз талдаған тексте дуақанттар мен сиқыршылар жөнінде сөз ... ... ... ... ... ... ... немен
айналысқанын қарап көруіміз керек.
Фирдоусидің "Шахнамасында" Герат шаһарының қасыңда түркіттер мен (автор
оларды "Қытай түріктері" дейді) парсы ... ... ... ... бір хикая бар. Фирдоусидін ... ... өзге ... Табари, Саалиби, Балами, Мирхонд, Себеостармен, VII ғ.
беймәлім сириялық автормен, X ғ. ... ... ... мұқият са-
лыстырылды, соның нәтижесіңде Фирдоусидің сол бірінші бастаухатта, ... гөрі ... ... дәлелденді. Фирдоуси хикаясында басқа
авторлар ... ... ... біз үшін аса ... жәйттер бар. Фирдоуси
түркіттердің Дуалаушылық өнері мен ... ... ... ... ... ... Чубиннің қорқынышты түс көруінен басталады. Оның
түсінде ... ... ... ... ... кетіп, өзінің әскері
тасталқан болып жеңіліп қалыпты. Ктезифонға баратын жолды ... ... ... өзі жаудан жан сауғалап, жаяу келеді екен. Мұндай жаман ырымға
қарамастан, Бахрам айқасты бастайды29. Түріктер ... ... ... ... кіріседі. Дуақанттар аспанға от тастап, өртейді де,
сол арқылы аңыратып жел шақырып, қара ... ... ... ... ... оқ ... Бірақ Бахрам айқас салып, мұның тек
көзбояғыш жалған керініс екенін, Іс жүзінде ешбір оқтың жоқ ... ... ... ... ... жете ... ... жеңіске жеткен
осынау айқастан кейін, олардын қолына ... ... ... ... ... көрген түсті өзінің жібергенін мойындайды , Егер бұл ... ... ... ... ... бол-1 ... хикаясыy "парсы аңызы ретінде талдауға болар еді.
Юебань туралы хикаяда күңді суытып, ... ... ... ... ... ... ... қағыс кезінде Юебаюның дуақанттары қарлы ... оны ... ... ... ... ... ... ішінде
суықтан үсігендер саны кебейіп кетеді де, олар ... ... ... тайып тұрады. Бұл аңызды жеткізген Григорий Турский. Аварлар
франктермен соғысып ... авар ... ... ... қара ... ... найзағай франк лагеріне соғып жай ... де, ... ... Тағы да тап ... сиқырлы қүдырет наймандарда да болған
деген сыбыс бар. Рашид-ад-Днн, ... ... ... ... ... жорық айтқан кезде (1201 ж.) найман ... ... ... ... оның ... ... ... кетеді де, ол
бұлардың өзін жайпап ... бұл ... ... ... ... көрінеді.
Осы аныздардың бәрінің түп-төркіні жадыгейлік амал-айла арқылы ауа
райын басқаруға болады деген діни ... ... ... ... авторлардың
ішінен тек Фирдоуси ғана, мұнда жаппай гипноздың салқыны бар деп, аныздан
шындықтың мәйегін іздеп табуға ... VI—XII ғғ. ... мен ... бұл нанымның шығуы қандай болса да бәрібір, әйтеуір, күллі ... ... ... тірелмейді, қайта жағымды жадылыққа барып
тіреледі яғни түркіттер терминологиясын қолдансақ, біз бұдан кыма-бақсыны
көрмейміз, жадышы ... ... шығу тегі ... ... ... ... тартқан Әлихан
Бокейханов, Мүхаммеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев,
Санжар ... ... ... ... ... ... көпшілігі опат болды. Мұстафа Шоқаев еңбектері өз Отанына әлі ... ... ... белгілі ғалымы Б. Аталай "Дивани лұғат-ат-туріктің" үш томдық
аудармасын, осындағы сөздердің бір томдық тізімін жасап шығарды. Бұл еңбек
әрқилы ... ... ... кең жол ашып ... Белгілі ғалым,
профессор Әбсатгар Дербісалиев араб, парсы тілінде X—XII ғасырларда
жарияланған ... ... ... ... мен оны ... жолында тынымсыз еңбек етіп келеді.
Осы аталған еңбектерден ... екі ... ... бар ... аңғаруға
болады: біріншісі — түркілердің дербес халық ретінде тарих сахнасына шығуы
да, екіншісі — олардың дербес мемлекет ... ... ... мен ... ... ... біз түркі этногенезінің
бірінші және екінші сатыларын танып біле аламыз.
VI ғасырдың ... ... төрт ... ... ... ...... Азияның этникалық және саяси тарихының басқа сатысына
көтерілді. Ол — VI— IX ... Жаңа ... ... одан әрі ... ... ... енді өз ... одан әрі жақсартып, мемлекеттер
құрды. Олар: Шығыс түркі ... ... ... ... Түргеш
қағандығы, Қарлұқ қағандығы, ...... ... ... Дамудың екінші сатысына көтерілген мемлекеттер бірлігінің күіпті
болуына ортак тіл, ортақ жазу ... ... ... ... игі ... ... болған мемлекеттердің әлеуметтік-саяси құрылымдарының беріктігі түркі
этногенезінің батысқа қарай жылжуына мүмкіндік берді.
Түркі мәдениетінің дамуын біздін ... I ... ... ... ... оқ, садақ, сондай-ақ өлген адамның
зиратына құлпытас орнату рәсімдерінен байқауға болады. ... ... ... ... қарай мынадай топтарға бөлуге болады: 1)
Енисей ... ... 2) ... ... 3) Алтай
түркілерінің модениеі:.
Сонымен, біздің заманымыздын I мыңжылдыкында Орталық Азияда, ... ... ... ... ... қыргыз, қыпшақ
этногенезінің дамуы жүріп ... Енді осы ... ... ... жаңа этнос орталықтары пайда болды. ... ... ... ... ... Ертіске көшті.
Қырғыздар Байқалдан Шығыс Қазақстанға бет бұрды. Тоғыз-оғыз тайпалары
тибеттіктермен болған соғыстың ... ... ... және ... бет алып ... ... 744 жылы ... қасіретке ұшырады,
өзінің бұрынғы орталықтарың жоғалтып, Қашкар, Жетісуға ығысты. Өл жерде ... ... ... ... ... ... тайпаларымен косылып,
Қарахандықтар мемлекетіп құрды. Ішкі, сыртқы факторлар өзгерді. ... ... ... жүрді. Сонымен жоғарыда аталған мемлекеттердің
этникалық дамуы өзгере бастады.
Қорыта келгенде, түркі халықтары дамуының 1 және II ... ... ... ... ... ... із ... әдебиеттер тізімі
1. Абул-Гаэи-Бахадур-хан. Родословная древо тюрков. Перевод и предис. Г.
С. Саблукова. Казань, 1906.
2. Абдрахман Хайруш. Тарихынды таны. (Отан ... ... ... ... ... ... гимны. Перевод И. М. Стебилина-Каменского. Душанбе,
1990.
4. Агаджанов С. Г. Государство Сельджукмдов и Средняя Азия и XI — XII ... М., ... ... С. Г. ... ... ... ... Средней Азии IX—XIII в.
в. Ашхабад, 1969.
6. Акишев К. А., Кушаев Г. А. ... ... ... и ... ... ... Алматы, 1963.
7. Акишев К. А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. М., ... ... К. А. ... и ... саков. Алматы, 1984.
9. Акинжаиов С. М. Кыпшаки в истории Средневекового Казахстана. Алматы,
1989.
10. Алексеев В. П. В ... ... ... и история. М., 1972.
11. Алшиан Марцеллин. ... в ... с ... ... Вып. III. ... 1908, стр. ... Арриан. Поход Александра. М.-Л., 1962.
13. Аристов Н. А. ... об ... ... ... ... ... и ... об их численности: СПб, 1897; Отдельный оттиск
из живой старины. Выпуск III, IY, ... ... С. Д. ... ...... ... Алматы,
"Қазақ университеті", 1993.
15. Айдаров Г., Сыздыков С. Орхон-Енисей жазбалары. А., 1990.
16. Айдаров Г., Құрышжанов Э., ... М. Көне Typкi ... ... А., ... ... К. М. ... ... культура Южного Казахстана и
Семиречья. Алматы, 1986.
18. Байпаков К., Ерзакович Л. ... ... ... ... ... Байпасов К.М. Э.Х.Марғұлан. Археология институты. (қысқаша тарихы)
Алматы. "Ғылым" 1998.
20. Бартольд В. В. ... Том 1—9, М., ... ... В. В. ... ... ... ... 1927.
22. Бартольд В. В. Современное состояние и ближайшие ... ... ... ... ... ... 283Бартольд В. В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских
народов. ... ... том 5, ... Бертельс А. Е. Насири Хосрав и исламизм. М., 1959.
25. Бертельс Е. Э. К вопросу о ... в ... ... ... ... ... том 4, 1947, стр. 73-79.
26. Бернштам А, И. Тюрки и Средняя Азия в описании Хои Чао. Москва, 1952,
27. Бернштам А. Н. ... ... ... (YI—YII
вв). Москва, 1946.
28. Бес ғасыр жырлайды. I—II том. Алматы, 1991.
29. Бимса нов М. ... ... ... XYIII в. в ... и ЗИПИКА
русских исследователей. Ал маты, 1973.
30. Бичурин Н. Я. Собрание ... о ... ... в древние
времена. Том 1—3, М.-Л., 1950.
31. Большаков 0. Г. К истории Таласской битвы (751 г.)— ... и ... 1980, вып. 22, кн. ... ... Б. ... Москва — Берлин, 1992.
33. Гардизи. Зайн ал-ахбар (извлечения)—в кн. В. В. Бартольд. Сочинения.
Том. YIII. М., 1973, с. ... ... ... в ... ... ... Ф. Г. ... Т. 1, изд.
2. Москва, 1988.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
Туризмдегі қызмет көрсету мәдениеті ( тур. фирма мысалында)62 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
«ертедегі орта ғасыр феодалдық мемлекеттер»53 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы32 бет
Ахысқа түріктері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь