Алаш қозғалысы және алашорда үкіметінің тарихи деректері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

І.тарау. Алаш қозғалысы мен Алаш партиясының құрылуы бойынша деректер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1. Алаш қозғалысы және Алаш партиясының құрылуы ... ... ... ... ... .9.30
1.2. Алашорда үкіметінің қызметі мен күйреуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31.40

ІІ.тарау. Алаш зиялыларының қызметі мен ұлттық баспасөзде жарияланған
мақалалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
2.1. Алаш зиялыларының қызметі мен соңғы тағдыр жолдары ... ... ..41.60
2.2. Ұлттық басылымдағы зиялылардың жарияланған мақалалары...61.78

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79.80

Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81.83
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі: Қазақстан ұлттық мемлекетінің идеяларының қалыптасуы Алаш қозғалысының идеясынан және Алаш партиясының бағдарламасынан бастау алады. Алаш партиясының бастау көздері, Алашорда үкіметінің саяси рөлі және қазақ зиялыларының халық бостандығы жолындағы күресін және олардың ғылыми саяси еңбектерінің маңызын зерттеудің қажеттілігі өзекті болуда. Алашорда үкіметінің саяси процестегі ақ гвардияшылдармен және Совет өкіметі арасындағы қарым-қатынастары, Алаш зиялыларының Алаш қозғалысындағы рөлі толық зерттелмеуде. Қазақ автономиясын құрған кеңес өкіметі емес, Алашорда кеңесі мен Алашорда үкіметі болатын. Алашорда үкіметі 1917жылдың желтоқсан айында құрылды, ал 1919 жылдың желтоқсан айында оны кеңес өкіметі ресми мойындады.
1919 жылдың сәуірінде А.Байтұрсынов Қазақ Өлкелік революциялық комитетінің мүшесі болып бекітілді. 1920 жылы қазанда Қазақ АССР-і болып өзгертіліп, әкімшілік атқару комитеті қайта құрылды. Біздің тәуелсіздік алу идеямыз 1917 жылы желтоқсан айында құрылған Алашорда үкіметінің құрылуынан басталады1.[№1,85б.]
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялылары бүкіл қазақ халқы атынан іс-қимыл жасай отырып, отаршылықтың нәтижесінде елді экономикалық және рухани дағдарыстан шығару жолын іздестірді, қазақ халқының мемлекеттігін қалпына келтіріп, халықты жалпы адамзат құндылықтарымен таныстыруға ұмтылды.
Жұмыстың мақсаты: Алаш партиясы және Алашорда үкіметінің саяси тарих процесіндегі рөлі мен қазақ зиялыларының қызметін деректік материалдар негізінде тарихи зерттеулер тұрғысынан көрсету. Тарихшы ғалымдардың тұжырымдамалары мен берген бағаларын анықтау. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметіндегі қазақ зиялыларының атқарған еңбектеріне деректік мазмұн беру.
Әдебиеттер және сілтемелер тізімі
1. Жұртбай Т. Алаш идеясы және Ораз Жандосов. //Саясат. 1999. №10, [№1,85б.]; [№1,87б.].
2. Нүрпейісов К.Алаш һәм Алашорда. Алматы: Ататек. 1995. 256б. [№2,153б.]; [№2,27б.].
3. Актюбинский обл.гос. архив д-681 опись-1 дело-4.[№3,1-7б.].
4. Сайлаубай Е. Семейдегі Алашорда үкіметінің құжаттары мен іс-қағаздары. //Абай. 1999. №36, [№4,44-47б.]; [№4,6-9б.]; [№4,45б.]
5. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Алматы: Алаш, 2005. Т-2.496б.[№5,187б.]; [№5,295-297б.]; [№5,149б.]; [№5,158б.]; [№5,96б.]; [№5,76б.]
6. http:// www. Egemen.kz\? act. Ж.Самрат. «Қазақтың мемлекеттік думаға сайлануы», http://www. iie freent kz\ gazag tarih 8html Қойгелдиев М. «Тарих ғылымы Мемлекеттік Думада қызмет еткен қазақ зиялыларының еңбегін талдап, терең зерделеуі керек». [№6б.]
7. Қойгелдиев М. Алашты бұғаудан қашан босатамыз?. // Арай. 1990. № 8. [№7,6-9б.]; [№7,7б.]
8. Байтурсынов А. Революция и киргизы. //Жизнь национальностей. 1919. 3августа, №29.
9.С.Сейфуллин. Қазақ интелегенциясы. // Жизнь национальностей. 1920.25қараша, №10.
10. Бочагов А.К. У истиков. Воспоминания. Алма-Ата. 1971.
11. сост. Н.Мартыненко, Алаш-Орды сб. документов, Кзыл-Орда. 1929.
12.Браинин С., Шафиро Ш. Очерки по истории Алаш Орды. Алма-ата: 1935.
13. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы: Жалын. 1992. [№13,106-181б.]
14.Олкотт М.Б. Казахи. Стэнфордский университет.1987.
15. Қойгелдиев М.К. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат. 1995.303б, [№15,28-29б.]; [№15,141б.]
16.Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры. Алматы: Жалын. 2004. 400б. [№16,110б.]
17.Өзбекұлы С.Арыстары алаштың: тарихи очерктер. Алматы: Жеті жарғы. 1998. 192б. [№17,24б.]; [№17,29б.]; [№17,87б.]
18. Г.Дулатова, С.Иманбаева. М.Дулатұлы. Алматы: Мектеп. 2003. 255б. [№18,44-49б.]; [№18,65б.]; [№18,29-30б.]; [№18,41-42б.]; [№18,46б.]; [№18,121б.]
19. Бисенова Ғ. Бірінші орыс революциясы тұсындағы қазақ азаттық қозғалысы. Автореферат. Алматы: Ғылым. 2002. 32б.[№19,4б.]
20. ҚР Ұлттық қаУІПСІЗДІК комптетінің архиві, іс — 06610, іс-том 3 52-парақ.
21.Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Алматы: Өлке. 2003,224б. [№21,14б.]; [№21,174б.]
22. Нәсенов Б,А.Исин. 1905 жылғы Қарқаралы петициясына және патшаға жіберілген телеграммаға қол қойған қайраткерлер. \\Абай 2006. №3. [№22,26-29б.]
23. Ахмедов Ғ. Таңдамалы шығармалар жинағы. Естеліктер мен тарихи деректер. Алматы: Жібек жолы. 2005. Т-2. 280б.[№23,204-211б]; [№24,20б]
24. Нысанбаев Ә. Қазақ газеті. Алматы: Қазақ. 1998.560б. [№24,150б.]; [№24,234б.]; [№281б.]; [№24,115б.]
25. Нүрпейісов К. Он алтыншы жыл және Алаш қозғалысы. // Ақиқат. 1996. №6. маусым [.25,45б.]
26. Телебаев Ғ. Алаш партиясы- Қазақстандағы алғашқы либералдық партия. //Егемен Қазақстан. 2001.7-желтоқсан. [№26,3б.]
27.Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы: Қазақстан. 1994. [№27,271б.]
28.Свободная речь. 1918.[№28,162б.]
29.Назарбаев Н.Ә.Қазақтың бүкіл тарихы –бірігу тарих, тұтастану тарихы.
// Егемен Қазақстан. 1998,18 наурыз.[№29,5б.]
30.Қозыбаев М. «Ақтаңдақтар ақиқаты». Алматы: Қазақ университеті. 1992. [30,17-20б.]
31.Т.Омарбеков, М.Қойгелдиев «Тарих тағлымы не дейді?» Алматы: Ана тілі. 1993.208б.[№31,108б.]
32.Шоқай М. Таңдамалы шығармалары 3-томдық жинағы Алматы: Қайнар,2007,352б. [№32,222б.]; [№32,232б.]
33.Сыздықова Р.«Ахмет Байтұрсынұлы» Алматы: Білім. 1990,52б. [№33,52б.]
34.Ашкеева Н. ХХ ғасырдың бас кезіндегі Қазақстандағы саяси әлеуметтік процес лидерлерінің көзқарастары.Автореферат. Алматы: 2004.30б.[№34,7б.]
35. «Ақаңа келгенде Ақтөбе тым-тырыс». //Жас Алаш №15,21ақпан 2008ж.[.35,4б.]
36.Нүрпейісов К. «Жетісулық Алаш қайраткерлері». //Қазақ тарихы 2006,№2,[.36,59б.]
37. Г.Сәдірқызы «Алаш рухы асқақтады» http: www iie freent kz\ gazag tarih 8html
38. Нүрпейісов К.Алаштың күрескер ұлы. //Саясат. 1998.№1, [№38,79б]
39.Тәтімов М. Қазақ әлемі. Алматы, Қазақстан-Атамұра 1993 160б.
[№39,128-130б.]
40. Шоқай М. Таңдамалы. Алматы: Қайнар. Т-2. 1999.520б. [№40,389б.]; [№40,407б.]
41. Құлмаханова. Қойгелдиев М. «Тынышбаев М және қырғыз трагедиясы» //Қазақ тарихы №5, [№41,85-89б.]
42.Қазақ ССР Орталық Мемлекеттік архиві, 9 қор, 1-тізім, 34-іс, 1-2-парақ
43.Алаш ақиықтары: мақалалар, деректер, құжаттар, аудармалар. Алматы: Алаш, 2006,228б.[№43,19б.]; [№43,23б.]
44.Атабаев Қ. Қазақ баспа сөзі Қазақстан тарихының дерек көзі. Алматы: Қазақ университеті. 2000.358бет. [№44,48бет]; [№44,59-62б.]; [№44,24б.]
45. Нұрсұлтан Назарбаев. Жадымызда сақталсын, таулық дәйім сақталсын. //Егемен қазақстан.1998,15 қаңтар. [№45,6б.]
46.Дулатов М. Шығармалары.Алматы: 1991. [№46,37б.]
        
        Тақырыбы: АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫ  ЖӘНЕ АЛАШОРДА ҮКІМЕТІНІҢ  ТАРИХИ  ДЕРЕКТЕРІ
Ұраны:
Ұлтарақтай ... ... ... жер ... ... болса да
Туып өскен ел қымбат.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...............................................3-8
І-тарау. Алаш қозғалысы мен Алаш партиясының құрылуы бойынша деректер
............................................................................
.......................................................9
1.1. Алаш ... және Алаш ... ... ... ... ... Алаш зиялыларының қызметі мен ұлттық баспасөзде жарияланған
мақалалары.................................................................
..............................41
2.1. Алаш зиялыларының ... мен ... ... ... ... ... ... мақалалары...61-
78
Қорытынды..................................................................
........................................79-80
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер………………...………………..81-83
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі: Қазақстан ұлттық мемлекетінің идеяларының қалыптасуы
Алаш қозғалысының идеясынан және Алаш ... ... ... Алаш ... ... ... ... үкіметінің саяси рөлі
және қазақ зиялыларының халық бостандығы жолындағы күресін және ... ... ... ... зерттеудің қажеттілігі өзекті болуда.
Алашорда үкіметінің саяси процестегі ақ гвардияшылдармен және ... ... ... Алаш ... ... рөлі толық зерттелмеуде. Қазақ автономиясын құрған кеңес
өкіметі емес, Алашорда кеңесі мен ... ... ... ... 1917жылдың желтоқсан айында құрылды, ал 1919 ... ... оны ... ... ... ... ... сәуірінде А.Байтұрсынов Қазақ Өлкелік революциялық комитетінің
мүшесі болып бекітілді. 1920 жылы қазанда Қазақ ... ... ... атқару комитеті қайта құрылды. Біздің тәуелсіздік алу идеямыз
1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... басындағы қазақ зиялылары бүкіл қазақ халқы атынан іс-қимыл
жасай отырып, отаршылықтың нәтижесінде елді ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттігін қалпына
келтіріп, халықты жалпы адамзат құндылықтарымен таныстыруға ұмтылды.
Жұмыстың мақсаты: Алаш партиясы және Алашорда үкіметінің саяси ... рөлі мен ... ... ... ... ... ... зерттеулер тұрғысынан көрсету. ... ... мен ... ... анықтау. Алаш партиясы мен Алашорда
үкіметіндегі қазақ зиялыларының атқарған еңбектеріне деректік мазмұн беру.
Жұмыстың міндеттері:
1.Алаш қозғалысы, Алаш партиясы мен Алашорда ... ... және ... ... ... кезеңдеу.
2.Алаш қозғалысының бастау көздерін және Алаш партиясының бағдарламасын
тарихшы ғалымдардың тұжырымдамалары негізінде мәнін ашып көрсету.
3.Алашорда үкіметінің ... мен ... ... тарих, саясат
тұрғысынан баға беру.
4.Қазақ зиялыларының қазақ мүддесін көтерген қызметтеріне тоқталу.
5.Қазіргі таңда жарық көрген әдебиеттер мен ... ... ... дерек көздері:
1.Архив материалдарынан Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік
архивінен алынған №19,25,33,317,643 қорлары Ресейдің Қазақстандағы ... ... мен ... ... түсінуге мүмкіндік беретін
деректер мен ҚР ... ... ... ... 20-30 ... ... ІІ томнан тұратын №124, IV томдық №06610 тергеу және соттау
істері ... көп ... ... ... ... ... облыстық саяси қуғын сүргін құрбандарының мұражайынан
алынған «Алаш-Орда» ... Алаш ... құру және атты ... ... туралы
мәлімет береді3.[№3,1-7б.]
3.ҚРШҚО Қазіргі заман тарихының құжатнама орталығынан Р-37қор, 1-тізбе,126-
ісі Алаш қозғалысы мен Алашорда үкіметінің ... мен ... ... ... мөрі ... ... басылған құжаттары
алынды4.[№4,44-47б.]
4.Құжаттар мен материалдар негізінде Алаш қозғалысының құжаттары ... ... Бұл ... ... ... ... ... «Бірлік туы»баспасөздерінде жарияланған мақалалар
топтастырылған. [5.]
5.Интернет сайт материалынан: http:// www. ... act ... ... ... ... http://www. iie freent kz\ gazag
tarih 8html Қойгелдиев М. ... ... ... ... ... ... талдап, терең зерделеу керек ... ... ... ... бойынша Саясат, Қазақ тарихы, Абай, Арай,
Егемен Қазақстан газет-журналдарында жарық көрген тарихшы ... ... ... ... ... байланысты жарияланған мақалалары пайдаланылды6.[№7,6-9б.]
Жұмыстың зерттелу ... ... Алаш ... тарихы
бойынша жазылған еңбектерді екі кезеңге ... ... ... ХХ ... ... ... ... дейін жарық көрген
әдебиеттер; екінші ... ... 50 ... ... ... ... жатады.
1.ХХ ғасырдың басында жарық көрген А.Байтұрсыновтың ... ... ... 1917жылғы қазан, ақпан революцияларын қазақ халқының
қалай қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш ... ... мен ... ... ... ашып ... Алашорданың Уақытша Сібір
үкіметі, құрылтай жиналысы комитеті (комуч) және Колчак билігімен қандай
қарым-қатынаста болғандығы туралы өз ... ... ... ... ... бүркеншік атпен жазылған «Қазақ
интелегенциясы туралы» ... ... ... ... және ... кешегі революционерлері» деген екі бөлімнен
тұрады. Мақала 1905-1912 жылдары қазақ зиялылар қызметіне арнаған.[9.]
3.Алаш қозғалысының тарихын ... ... ... және партиялық тұрғыдан
А.К.Бочагов 1971жылы жарияланған еңбегінде Алашорданың контрреволюциялық
мәні жөнінде, деректер негізінде ... ... ... етіп ... жылы ... тарихына арналған құжаттар жинағын құрастырған Қазақ
Өлкелік Комитетінің ... ... ... ... ... ... АССР Халық комиссарлар Кеңесінің төрағасы Ораз Исаев
жасады. Кітапқа енген құжаттарға берілген ... ... мен ... ... ... Алаш ... ... баға
берілген. [11.]
5.1935 жылы С.Брайнин мен Ш.Шафиро «Алашорда тарихы бойынша ... ... ... ... ... ... қозғалысының бастау көздері»,
«1916жылғы көтерілістегі алаш интелегенциясының ролі», «Алашорда- ... ... Алаш ... ... ... қарсы
деген бөлімдерден тұрады.[12.]
6.М.Шоқайдың «1917 жылғы естеліктерден үзінділер» атты еңбегі 1917 ... ... ... кезекте Түркістан өлкесімен Қазақстандағы саяси
хал-ахуалды жан-жақты, әрі ... ... ... береді7.[№13,106-
181б.] 7.Американдық зерттеуші Марта Олкоттың 1987 жылы ... ... ... ... ... көрген «Қазақтар» атты
монографиясы үш бөлімнен көне дәуірден ХХ ғасырдан бастап, ... ... ... ... ... ... ... бөлімі
1917-1920 жылдарға арналған тарауында 1917 жылғы екі ревоюция мен азамат
соғысы жылдарындағы Қазақстанға ... ... мен ... тарихының әртүрлі кезеңдеріне , 1917жылы болған жалпы қазақ
сьездеріне шолу жасады.[№14]
Тәуелсіздік алған ... ... ... ... ... жұмыс істеуге қол жеткізді. Зерттеушілер бұл мәселені белсенді
зерттеп, мерзімді баспасөз беттерінде ... ... ... ... етіп ... ... «Алаш һәм
Алашорда» еңбегі бойынша «Алаш» қозғалысының бастаулары, Алаш ... ... мен ... ... ... ... деген бөлімдерге
бөліп қарастырған.[№2.]
9.М.Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты монографиясында «1905-1916 ж.ж.
қазақ зиялыларының қоғамдық саяси қызметі», «Алаш ... мен ... ... ... ... ... ... М.Қойгелдиевтің «Ұлттық саяси элита. Қызметі мен ... ... ... ... ... еңбектері қазақ
зиялылардың өмірі мен қызметіне арналған көлемді шығармалар ... ... ... ... ... ... ... жарияланған «Жер мәселесі», , «Алаш азаматтарын»,
«Қайтсек жұрт боламыз» т.б. ... ... ... әр ... ... ... ... мотодологиялық негіздері: Алаш қозғалысы, Алаш партиясының
құрылуы мен Алашорда үкіметінің ... және ... ... ұлттық
идеяларын жандандыруға байланысты күресін тарихилылық, партиялық,
обективтік ... ... ... ... ... логикалық анализ әдістері арқылы зерттеулік жұмыстар жасалынған.
Қазіргі таңда тарих ғылымында ... ... ... ... шегін анықтауда ғалымдардың тұжырымдамалар негізі ретінде
алынды. ҚР тұжырымдамасы Алаш қозғалысының ... ... ... ... Дүние жүзінде Ұлттық тарихи мектептердің ... ... ... ... ... принциптер
негізінде баяндалған. Алаш қозғалысы және Алаш партиясы мен Алашорда
үкіметінің методологиясы осы ... ... ... ... идеяларын
негізі ретінде асырылған, бағаланған. Алаш қозғалысы мен Алашорда үкіметін
сипаттап бағалауда ... ... ... ... ... тұжырымдамалық моделдер арқылы зерттеп
баяндалған.
Жұмыстың құрылымы: кіріспе, екі тараудан: бірінші тарауы Алаш ... Алаш ... ... ... ... деп ... мынадай бөлімнен
тұрады: Алаш қозғалысы және Алаш партиясының құрылуы, Алашорда үкіметінің
қызметі мен күйреуі. Екінші ... Алаш ... ... мен ... ... ... Алаш ... қызметі мен соңғы
тағдыр жолдары, Ұлттық басылымдағы ... ... ... және ... ... тұрады.
І-тарау. Алаш қозғалысы мен Алаш партиясының құрылуы бойынша деректер
1.1. Алаш қозғалысы және Алаш ... ... ... ... ... экономикасы», «француз утопиясы»,
«неміс философиясы», «славян ... ... ... ... ... анықтайтын «Алаш идеясы» қазақ топырағында да аса күрделі
жағдайда ... ... ... ... ... ... ... құдіретің, тарихың-тағдырың, саяси бас бостандығың мен
экономикалық дербестігің – Алаштың ... ... ... ... ... еткен, оны жүзеге асырған Ұжданды Ұлдар туды10. [№1, 87б].
XX ғасырдың бас кезінен өрістей бастаған қазақ қауымына тән ... өз ... ... мәні бар ... мақсат-
міндеттерді: ұлттық тең құқылық, халықтың мәдениетін ... ... ... әйел ... ... ету, ... ... міндеттерді қойды. Басқа сөзбен айтқанда бұл істің басы-қасында
болған жаңадан ... ... ... ат ... аз ғана ... жалпы ұлттық сұраныстарға жауап беруге және оларды шешуге
тырысты.
Бірінші орыс революциясы дүмпуі Ресей империясының шет ... ... ... өрши түсуіне әсер етті. Осы жылдары қазақ
зиялылары ... ... ... ... ... ... ұлттық
бірлікті орнықтыруға, әрі тәуелсіздік жолында ұлттық, мұсылмандық,
түркілік ... ... ... ... ... тағдырлас елдер
өкілдерімен бірлесе кіріскенді11.[№19, 4б].
Олардың саяси көзқарастарының қалыптасып, қоғамдық-саяси қызметке
араласуына ... орыс ... ... ... ... ... 1903-1909 жылдары Петербургтегі әскери-медициналық ... ... Алаш ... ... ... ... ... саяси көзқарасының қалыптасуы мен саясат саласында белсене
көріне бастауы оның осы ... өмір ... ... дәл ... Бұған
Халел Досмұхамедовтың 1931 жылғы қыркүйектің 14-інде ... ... ... жазып берген мәлімдемесі дәлел бола алады. "Мен, — деп жазды өз
мәлімдемесінде ... ...... бірінші орыс
революциясының қарсаңында келдім. Бұл кезде демократиялық күштер, оның
ішінде студенттер қауымы да, ... ... ... жататын. Қым-қиғаш
студенттік өмірге араласумен қатар саяси білімімді жетілдіруге кірістім.
Әртүрлі саяси партиялардың бағдарламаларымен таныстым... Мені және ... ... ... ... ... бағдарламасы қанағаттандырмады.
Социал-демократтар тек қана ... ... ... ... ... жөнінде сөйлеп жататын Кадеттер орыс халқының
ұлылығы жөнінде сайрап, басқа халықтар туралы жұмған аузын ашпайтын, ... ... орыс емес ... жамандап, оларды қудалаумен болатын.
Сол кезде жолдастарыммен бірге митингіге кездейсоқ тап ... ... ... ... ... осы ... ... ұмытқан жоқпын. Ол
"патша үкіметі орыс емес халықтарды аса дөрекілікпен және ... ... деп еді ... ... мен ... қазақ студенттерімен бірге Орал қаласында
үгіт жұмыстарын ... ... елде ... жатқан оқиғаларды
түсіндірдім. "Фикр" және "Уральский листок" ... ... 1906 жылы ... ... аралап жүргенімде полицляның
көзіне іліктім де саяси ... ... тиым ... ... қазақ интеллигенциясының алғашқы легінің Халел Досмұхамедов,
Әлихан Бөкейханов, Мұметжан Тынышбаев, Жақып Ақбаев, Жаһанша ... ... ... ... ғасыр басындағы Россияда орын алған
саяси хал-ахуалға сергектікпен әрі сын ... ... ал ... ... ... саяси ұйымнан үлгі алу ... ... ... ... бірі 1905 ... соңында Орал қаласында
өткен Ә.Бөкейханов, Жаһанша Сейдалин, М.Дулатов, ... ... ... зиялылары өкілдерінің "бес облыстық делегаттар съезі" аталған
бас қосуда ... ... ... демократиялық" партиясын құру
жөніндегі әрекеті болды. Бұл әрекет сол кезде Петербургте оқуда болған
Халел ... ... да ... ... ... орыс ... жылдарында Ә.Бөкейхановтың төңірегіне
топтасқан қазақ зиялылары өздерінің саясатқа араласқан ... сол ... ... үкіметіне оппозицияда болған кадеттер ... ... ... ... үлгі тұтты.
Бұл пікірімізді Әлихан Бөкейхановтың 1910 ... ... ... — авт.) атты ... ... ой — ... ... Бұл мақала 1910 жылы ... ... ... ... ... ... ... в современных государствах" деген кітапқа енген болатын. "Қырғыз
(қазақ — авт.) халқының арасында, — деп жазды ... осы ... ... ... әлі пайда бола қойған жоқ ... орыстандыру саясатының
ауыртпалығын көтерген басқа шет аймақтардың халықтарындай, қырғыз халқы да
үкіметке ... ... және ... оппозициялық партияларына көңіл қояды.
Жақын болашақта қырғыздар арасында ... келе ... екі ... сай екі ... ... ... ... Оның бірін ұлттық-діни
бағыттағы деп атауға ... ал оның ... ... ... біріктіру болмақ. Екіншісі қырғыз келешегі кең мағынадағы
батыс мәдениетін енгізуге байланысты деп есептейтін бағыт. Бірінші бағыт
мұсылман — ... ... үлгі ... екіншісі — оппозициядағы орыс
партияларын, атап айтқанда, халық бостандығы партия-сын үлгі етпек". Осы
үзіндіден анық ... ... XX ... ... он жылдығында
Ә.Бөкейханов пен оның пікірлестері қазақтың ұлттық саяси партиясын ... ... ... ... ... ... орыс буржуазиясының
өздерін халық бостандығы партиясы деп ... ... ... үлгісінде құруға бейім тұрғандығын ... ... ... оның озық ойлы ... ... ... білім алу арқылы меңгерген қазақ зиялылары
Ресейдің оппозициялық партиялардың ықпалы ... ... ... ... ... қоғамды реформаторлық, эвлюциялық даму
жолымен жетілдіруді қабылдағандарға бір табан ... да ... 1905 ... ... ... ... ... Омбы
қаласындағы митингтен кейін Ж.Ақбаев Павлодар — ... ... ... ... ... шықты. Осы сапар барысында ол 1905 жылы қарашаның ... ... ... қалалық митингіде бостандық идеясын уағыздаған
және жергілікті әкімшілікті қайта ... ... ... сөз ... ... ... ол ... 11-інде Баянауылда, 14-інде Қарқаралыда көп
адам қатынасқан жиналыстарда да айтты. Қаркаралыдағы ... 14,5 мың ... ... ... ... ... төрағасы С.Ю.Виттенің атына
жолданған петиция (арыз-тілек, арыз-талапты) Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... қазақ зиялылары
дайындағаны айдан анық. Петицияда патшаның 1905 жылы қазанның 17-сінде
жарияланған Манифесінде ... ... ... орындалуы, ал қазақ
өлкесі жағдайында жер мәселссінің әділ шешілуі, халықтың өшпснділігін
тудырған патшаның ... ... ... ... қазақ
тілінде ұлттық басылым-дар шығару, т.с.с. талап етілді. Осы петиция
туралы және оны ... ... ... ... ... ... ... жоғары бағалаған Мұхтар Әуезов 1923 жылы
жазган ... елу ... ... ... мақаласында былай деп баса
керсетті: "1905 жылы ... ... ... ... оқығандар бас қосып,
кіндік хүкіметке қазақ халқының ... ... ... ... ... аталған үлкен сөздер: бірінші — жер мәсслесі. Қазақтың жерін
алуды тоқтатып, переселендерді жібермеуді ... ...... ... ... ... ... — отаршылардан орыс қылмық саясатынан
құтылу үшін, ол күннің құралы барлық- мұсылман жұртының қосылуында ... ... ... ... ... тілек қылған ірі мәселелер
осы. Ол ... ой ... ... ... дертті мәселелері осылар
болғандықтан, Ақандар бастаған іске қыр қазағының ішінде тілеулес кісілер
көп шыққан, көпшіліктің оянуына себепші болған'".
Б.Нәсенов пен ... «1905 ... ... ... және патшаға
жіберілген телеграммаға қол қойған қайраткерлер» ... ... ... ... және тың ... ... ... «Дело об агитации среди ... ... ... ... о посылке в Петербург депутатции для представления от
киргизского ... ... ... деп ... Петицияға қол қойған
қайраткелер: Павлодар уезі ... ... ... ... ... ... уезі Сейтен болысынан Темірғали Нұрекенов және Қарқаралы
уезі едірей болысынан Апық Жолшарин.1905 жылдың 21 шілдесінде ... ... ... ... ... Дума) уезд қазақтарынан
Ә.Бөкейханов пен Ж.Ақбаев сенім өкілдері ретінде белгіленгендігі туралы
хабарлайды.
1905-1907 ... ... ... ... мен ... ... І жәнс II ... Думаға сайлауға дайындық
пен оны өткізуге байланысты оқиғалар ерскшеленді. Бұл ... ... ... ... ... түрде араласты.Бұл тақырып
көптеген ғалымдарымыз зерттеп, өздерінің үлкенді-кіші ... ... ... ... шығармасы осы тақырып бойынша
жазылған деректер болып отыр16.[№23,204-211б.]
І Мемлекеттік Думаға Семей облысынан депутаттыққа түскен Ә.Бекейханов
кептеген ... және ... ... болып сайланды.
Алайда Ә.Бекейханов небәрі бірнеше ай ғана I Мемлекеттік ... ... ... ол оның ... мәжілісіне қатынасып та үлгерген
жоқ. ... ол I Дума өз ... ... кезде Омбы генерал-
губернаторының негізсіз жарлығымен үш айлық мерзімге Павлодар абақтысына
отырғызылған болатын.
Өз жұмысын 1906 жылы ... ... ... I Мемлекеттік Думаны
Николай II патшаның тікелей нұсқауымен ... ішкі ... ... шілденің 9-нда күштеп таратып жіберді. Ә.Бөкейханов Петербургке
Дума таратылғаннан соң жеткен еді. ... осы ... ... ... ... ... және социалистік ағымды
жақтайтын депутаттарымен бірге Ә.Бөкейханов Финляндияның Выборг қаласына
келіп, онда ... ... ... ... ... қол ... ... жарлығына наразылық ретінде халық жеңіл түрдегі ... ... ... ... ... адам ... т.с.с. шақырылды. Полиция
осы үндеуге қол қоюшыларды, олардың қатарында Әлихан ... ... ... Дума ... ... ... ... Орал облысынан Б.Қаратаев, Торғай облысынан А.Бірімжанов,
Жетісу облысынан — М.Тынышбаев, Семей облысынан — Норакенов те болды.
II Мемлекеттік Думаның ... ... (1907 ... ... 20-сынан
маусымның 2-сіне дейін) жұмыс істегеніне қарамастан, оның ... ... ... ... ... ... жеткізуде
мүмкін болғанның бәрін істеді. Осыған орай Бақытжан ... ... ... 1907 жылы ... ... ... мәжілісінде сөйлегсн
сөзін ерекше атау керек. Өзіне берілген 10 минут ішінде ... ... оның ... ... бірі — ... ... ... облыстарына орыс шаруаларын жаппай көшіру ісін
әшкерелеп, мұны ... мен Орта ... ... күшейтетін және
жергілікті халықтарды тонауды шырқау ... ... ... ... ... өз ... ... депутаттарының орыс шаруаларының "...
жерге мұқтаждықтарын жақсы ... ... айта ... ... ... бере қоятын" "басы артық" жердің өте аз екендігін
ескертті. Сонымен қатар ол "қоныстандыру ... ... ... ... ... ... ... жатқанын ... қырғыздарды
жерінен емес, олардың тұрғын үйінен ... ... деп ... патша үкіметінің осы саясатының нәтижесінде қазақтар өз ... ... ... өз ... ... айналып отырғандығын
ашық қанады. Сондықтан да деді ол ... ... ... өкілдері
үкіметке оппозициядағы фракциялдрдьң бәріне іш тартып отырды17.[№6, сайт.]
1-кесте.
|І Мемлекеттік Думаға сайланған |ІІ Мемлекеттік Думаға сайланған ... ... ... ... ... ... |Ақмола облысынан-Ш.Қосшығұлұлы, ... ... ... ... |
|Орал облысынан-А.Қалменұлы, ... ... ... ... |Жетісу облысынан- М.Тынышбаев, |
|Жетісу ... ... ... ... ... ... ... облысынан-Б.Қаратаев, |
|мен ДәуітНоян-Тұндұт , ... ... ... ... ... | ... жылы ... Оралға кадеттердің Орталық комитеті басшыларына
етене таныс Әлихан Бексйханов,оған бас иуші ... ... ... және ... келді. Қазақ интеллигенциясының аға,
орта және жас буынының ... бас ... осы ... ... ... бес ... ... бас қосуында") Россиялық
кадеттер партиясының үлгісімен қазақтың ұлттық саяси ұйымын құру әрекетін
жасалды .
Жаңадан дүниеге келген осы ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуші Қойгелдиев өзінің Ә.Бөкейханов туралы
зерттеуінде: қазақ кадеттерінің бағдарламасы... сол кезде Оралда Камиль
Тухватуллиннің ... ... ... ... ... жарияланған", —
дей келіп, "онда қазақ жерін бүтіндей сол елдің меншігі етіп ... ... ішкі ... ... ... ... толқынын тежеу, кедей
жұмысшыларға еркіндік, теңдік беру, оларға пайдалы ... ... ... үшін ... ... ... ашу туралы, , т.с.с. талап-
тілектер айтылған", — деп жазды18.[№7,7б.] Ахмет Байтұрсынов, Әлихан
Бөкейханов, Міржақып ... 1913 ... ... ... жалпы ұлттық
биресмилік "Қазақ" газетін шығара бастады. Көп ойланудын, жақсы ... ... ... ... осы ... бірден жалпы ұлттық мәнге
ие болған басылымға айналды. Оны Қазақстанның барлық аймақтарының өкілдері
жаздырып алып оқи бастады. Газет 1913 жылы ... ... 1918 ... ... ... тұрды. Осы кезеңде оның 265 саны жарық көрді. Алғашқы
жылғы оның ... 3 мың дана ... ... ... 8 мыңға жетті.
"Қазақ" газеті алғашқы санынан бастап халықты ағарту, онңн саясатқа деген
ынтасын арттырып, тарихи зердесін ояту және ... ... ... ... ... ... ... басталуы, оған байланысты отарлық
езгінің күшеюі, соғыс мұқтатдарына жиналатын алым-салықтардың ... ... ... ... ... ... ... Соғысқа оның барысында 1916 жылы майданның қара
жұмыстарына Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... ... жән осылардан туындаған салдарларға
байланысты өз көзқарастары мен ... ... ... ... үшін оңай ... ... қауымында патшаның маусым жарлығы мен көтеріліске көзқарас
бірдей болған жоқ ауылдың феодалдық-байшыл ... тобы мен ... ... ... ... ... ... жарлығын
толығымен қолдап, оны белсенді түрде жүзеге асырушылар болды; қазақ
интеллигенциясының радикалды ... ... ... аз ғана өкілдері
(мәселен, Тоқаш ... ... ... ... Рысқүлов, Әубәкір Жүнісов,
Әліби Жангелдин, Сейітқали Меңдешев, Бәймен Алманов т.б.) халықты қарулы
көтеріліске шакырып, оған ... де ... ... газетінің төңірегіне топтасқан либералды-демократиялық
интеллигенция өкілдерінің жетекшілері (мәселен, Әлихан ... ... ... Дулатов) патша жарлығы мен 1916 жылғы ұлт-азаттық
қозғалысына байланысты радикал интеллигенттер сияқты батыл әрекеттерге
бара ... жоқ. ... бір ... ... ... ... қарсы
шықпауға үгіттеп, оны орындамаған жағдайда қазақтар қантөгіске ... деп ... және ... ... ... аландаушылық білдірді19.
[№24,150б.]
«Қазақ» газеті 1916 жылы шілденің 6-сындағы санында патшаның жарлығы ... ... оған ... ... ... деп ... сол жылғы
тамыздың 11-індегі санында Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың және
М.Дулатовтың ... ... ... ... ... ... ... ал бұлай етпеген жағдайда үкімет органдары елге жазалаушы
жасақтарын шығарып, қантөгіске ... ... ... деп ... ... 1916 жылғы 192-ші санында осы үш қайраткер "Алаштың азаматы"
деген мақала- хаттарында:" ... қазақ ... ... елге ... ... ... елдің берекесі кетеді, бас пен малға әлегі бірдей ... ... ... — дей ... ... болдырмау үшін халықты патша
жарлығын орындауға шақырды. Осы газеттің 1916 жылы 207-санында "Торғай һәм
Ырғыз ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов,
Сейітәзім Қадырбаев және Мүхамедияр Түңғашин қол ... ... ... Онда атап ... былай делінді: "... біздің Торғай һәм Ырғыз
уездерінен қазанның 15-інен бастап кісі ... еді, ... ... елге неше мың әскер зеңбірек шығып тұр ... көнбесеңдер ... күні ... де ... ... Қырғын болады, босқа кан
төгіледі, шаруа күйзеледі ... ... бір ... ... ... Бұл ... жазушы біздер — өз балаларың, тумаларың. Бұл Кеңес
осыған дейін айтылып жүргендей ... ... ... ... ... лидерлері ... өкімет органдарына көмек
көрсету"' үшін шақырылған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... кешеуілдетудің жолдарын
іздестіруге, ал майдан ... ... мен ... отбастарына
мемлекет тарапынан жеңілдіктер жасау ... ... ... ... ... және ... рет ... жоғарыда
айтылған Қазақстанның бес облыс өкілдері мәжілісінің 1916 жылғы тамыздың 7-
сінде жазылған хаттамасы дәлел бола алады.
Патшалық ... ... осы ... ... ... және оның хатшылары О.Алмасов пен М.Дулатов қол қойған.
Осы қүжатқа ... баға ... ... (1917, ... ... ... ... Алашорда үкіметін үйымдастырған (1917 ... ... ... ... патшаның маусымның 25-дегі
жарлығын сөз жүзінде қолдап, ал іс ... оған ... ... қиын ... ... керіп, біле отырып, ең бастысы халықтың дәрменсіздігін,
қарусыздығын ескере отырып, біз ... ... ... қарсылық керсетпеуге
шақырдық. Өйтпеген жағдайда қазақ даласы қанға бөгер еді деп ... ... ... жолдастар ... сол кезде қазақ ... ... ... ... ... ... соңынан ерді, онымен бірге
әрекет жасады деген сияқты пікірлер айтады. ... ... сол ... ... ... адам ... айтпаған болар еді.
Қазақ еңбекшілерінің 1916 жылгы ұлт-азаттық қозғалысы 1917 жылғы ақпанда
жеңіске жеткен буржуазияшыл-демократиялық революцияға ұштасты.
1917 жылы ... ... ... ... ... мен
жұмысшыларының стихиялық көтерілісі нәтижесінде монархия ... ... ... орнатылуы бүкіл елдегі, оның ішінде Қазақстандағы
қоғамдық-саяси жағдайды ... ... ... ... ... жаңа өмір құру ісіне белсенді түрде араласа
бастауы елдің жоғарғы басшылығы тарапынан ... ... ... ... құрылып жатқан қазақ комитеттерін өлкедегі өзінің аса ... бірі деп ... ... ... ... ... ... 1917 жылы наурыздың 3-інде онын Торғай ... ... ... ... ... ол ... ... Уақытша үкіметтің
Түркістан комитетінің мүшесі болып бекітілді. Мұхаметжан Тынышбаев ... ... ... ... ... ... ... жағдай үзаққа созылған жоқ. Көп кешікпей жер-жерлерде буржуазияшыл
уақытша үкіметтің органдары қүрула бастады. ... ... ... барысында жүмысшылар мен солдаттар өздсрінің ... ... ... ... ... ... ... үкімет империяның Қазақстан сияқты отарлы аймақтарында
кадеттерден, эсерлерден және өзінің ... ... ... ... ... табылған қазақтың ұлттық-либералдық интеллигенциясының жекелеген
өкілдерінен өз ... ... ... 1917 ... ... ... ... Н.Щепкин басқарған құрамында М.Тынышбаев, ... ... ... Түркістан комитеті қүрылды. Көп кешікпей Ә.Бөкейхнов
Семей облысындағы, ал халықшыл ... ... мен ... ... үкіметтік комиссарлары болып тағайындалды.
М.Шоқаев, А.Бірімжанов, А.Кенесарин сияқты қазақ ... ... ... ... мен ... өңіріндегі Уақытша үкіметтің жергілікті
органдарында жауапты қызметтер атқарды. Облыс, уезд орталықтарында Уақытша
үкіметтің жергілікті органдары-атқару ... ... ... ... ... қалыптасты.
Ақпан революциясы женіске жетісімен Ә.Бекейханов бастап қазақ зиялыларының
15 өкілі "Қазақтарға, жаңарған Россияның ерікті азаматтарына" ... ... Онда атап ... ... ... "... ... ... үшін бостандықтын, тендіктің және туысқандықтың күні
туды. Жаңа ... мен жаңа ... ... үшін қазақтар ұйымдасуы керек.
Жаңа коғамды ... ... ... ... ... ... ... Қүрылтай жиналысына дайындалып, лайықты ... ... Біз ... ескі ... ... мен ... ұрыс-
керісін тастауға шақырамыз, халықтың ұраны-бірлік пен әділеттілік.
Жер ... тез ... ... ... ... ... жәнс ... одан мал шаруашылығы мен егіншілік ... ... ... ... басқадан қорықпаңыздар ... Әділет жолымен
жүріп, жаңа үкіметті қолдаңыздар. Министірліктін азық-түлік ісі жөніндсгі
өкілдері мен ... ... ... көмек көрсетушіз керек.
Халықтың пікірін ... ... ... көп кешікпей Петроградқа келіп, онда
Мемлекеттік Думаның мүшесі И.А.Ахтянов шақырған ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Кенжин,
Ж.Сейдалин, М.Дулатов және М.Бозтаев болды. Пікір алыса ... ... ... ... іс-әрекеттерін үйлестіру органы —
Орталық мұсылман ... құру және ... ... ... ... деп ... өзінің дүниеге келуі арқылы ақпан ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінің тұрақсыз екендігін
көрсетті. Мұндай жағдай ұзаққа ... еді: ерте ме, кеш ... ... ... ... ... буржуазия мен оның
одақтастарының мүддесін қорғайтын Уақытша үкіметтің ... ... ... езгінің ауыртпалығын көтерген халықтың басым көпшілігі болған
жұмысшылар мен ... ... ... органы болған
кеңестердің қолына кешуге тиіс еді.
Қазақстандағы саяси күштердің топтасуы мен ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
саяси күштердің оң қанаты мен аралық (центристік) топтарының құрамы
құбылмалы ... ... ... ... ара ... ... қиынга түсетін еді.
Оның саяси тірегі кадеттер партиясының жергілікті ұйымдары мен топтарынан,
Орал, Орынбор, Сібір және ... ... ... ... ... ... ... Түркістан, Қазалы) "Шуро-и-
Ислам" партиясының жергілікті ... ... ... ... комитеттері кейде оңшылдардан іргесін аулақ,
салып, эссрлермен одақтаса отырып центристік саясат жүргізді.
Мұхаметжан Тынышбаев пен ... ... ... ... ... құрылып, өз қызметін бастаған алғашқы кезенде бүкіл Түркістан
өлкесіндсгі барлық басқару жүйесінін жүұмысын жолға қойып, оны ... ... ... ... 1917 ... 9-16 сәуір аралығында
Ташкентте мемлекеттік құрылыс процесін ... ... ... ... ... Сырдария мен Жетісу облыстарындағы) атқару
комитеттері ... ... ... оның алғашқы үш ... ... ... ... ... облыстары мсн Бұқара хандығы
атқару комитеттерінің 171 делегаты ... ... ... ... Ғубайдулла Ходжаев, Серәлі Лапин сияқты белгілі қайраткерлер бар
съезд делегаттары көпұлтты өлкенін ... ... ... ... ... жылы негізінен сәуір-мамыр айларында өткен облыстык, және уездік
қазақ съездерінде құрылды. Атап айтқанда, мұндай ... ... ... ... ... ... ... (Орал облыстық), Семейде (Семей облыстық),
27-сәуір — 7-мамыр аралығында Омбыда (Акмола облыстық), т.б. қалаларда
болды21.[24,234б].
Торғай ... ... ... ... қаласында 1917 жылы
сәуірдің 2-8-інде аралығында өткен съезінің жұмысына ... ... ... А.Байтұрсынов, оның орынбасарлары болып І-мемлекеттік
думаның мүшесі Алпысбай ... және ... ... ... ... ... Омар Алмасов және Шафхат Беиухамедов сайланды.
Атап айтқанда, съездін күн тәртібі 14 мәселеден тұрды:
1. Жер-жерлердегі азаматтық комитеттер.
2. Жалпы қазақтық және ... ... ... ... басқару формалары және құрылтай жиналысы.
4. Дін басқарма.
5. Халыққа білім беру.
6. Аграрлык мәселе.
7. ... ... ... Почта...
11. Қоғамдык қаражат.
12. Уездік бастықтар мен зиянды ... ... ... ... тыл ... ... байланысты Торғай облысында болған
оқиғалар.
Осы маңызды мәселелер бойынша қабылданған шешімдердің мәні мен мазмұны
мынаған саяды:
"I). Уакытша ... жаңа ... ... пен ... ... ... бағытталған іс-әрекетін қолдау мақсатында жер-жерлерде
азаматтық комитеттер кұру кажет. ... кұру еркі ... ... ... ... ... ... біріктіру, оның мүқтаждықтарын анықтап, шешу
үшін жалпы қазақтық съезд шақырылсын. Бұл үшін ерекше ұйымдастыру бю-росы
құрылсын. Оған сьезд бағдарламасын жасау мен оның ... ... ... орнын анықтау тапсырылсын. Бюро қүрамына Әлихан Бекейханов, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, ... ... Омар ... ... Иса ... ... Тұрымов сайлансын.
3). 7-8 мамыр аралығында Москвада өтуге тиіс жалпы мұсылмандық съезге
... Торғай облысынан төрт ... — Ораз ... ... ... Досанов және Сұлтанғазы Ысқақов — жіберілсін.
...6). Міндетті түрде бастауыш білім алу керек... мектептерде ... ... оқу ана ... жүргізіледі ... Мектептсрде ұл балалар мен кыздар
бірге оқытылады. Мектептер земстволық және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... ... ....". Съезд
өз жүмысының соңында 1916 жылғы Торғай облысындағы тылдың қара жүмысына
адамдар ... және ... ... ... ... ... орын ... заңсыздық пен қатыгездікті тексеріп, айыптыларды
жазалау үшін ерекше тсргсу комиссиясын құруды ... ... ... ... қазақ съезі сәуірдің 12-сі мен 13-і аралығында ... ... ... Оған облыстың барлық уездерінен 81 ... ... ... ... — 54 адам ... уезінің өкілдері еді.
Жетісу съезінің ... көп ... ... ... ... ... Оған 17 мдәселеден тұратын съездің төменгі күн
тәртібі дәлел болды. I). ... ... 2). ... ... көзқарас.
3). Жергілікті және өлкелік өкіметке, сонымен бірге атқару комитеттері мен
басқа қоғамдық ұйымдарға ... 4). ... ... ... ... 5). ... іс. 6). Азық-түлік мәселесі. 7). Жергілікті
басқару. 8). Сот. 9). Партиялық ... ... ... 10). ... оқу ағарту. 11). Облыстағы жер мәселесі. 12). Су мәселесі. 13). Мал
шаруашылығы. 14). Отырықшылыққа көшу. 15). ... ... 16). ... орыстардың қарым-қатынастарын рсттеудін жолдары. 17). Босқындарды
Қытайдан ... ... ... ... ... ... белгілі қоғам кайраткері Ибраим
Жайнақов, оның орынбасарлары болып Ғ.Удербаев пен ... ... ... ... ... пен ... ... басқару жүйесінің барлық деңгейлерінде міндетті
түрде екі комиссардан — "бір ... ... ...... ... Бұл ... ... үкімет пен оның Түркістандық
комитетінің (бірінші қүрамы) Жетісуга облыстық комиссарлар етіп ... псн ... ... ... ... бағытына дәлме-дәл келдім.
Бұл облыстаты жер мәселесін жан-жақты әрі қызу талқылай ... ... ... ... ... ... ... қоныс
аударушылар үшін мүлде жабық деп саналсын".
Съезд күн тәртібінің соңғы ... ... ауып ... ... ... ... Осы ... байланысты съезд шешімдері
Жалпы алғанда осы сьездер шешімдері Уақытша үкімсттің сыртқы және ішкі
саясатын қолдағанына қарамастан, оларда бүкілхалықтық ... ... ... ... да аз ... жоқ. Ол талап-тілектер атап айтқанда ең
алдымен ... ... ... ... ... мемлекеттік, оқу-ағарту
мәселелеріне тікелей қатынасты болды. 1917 жылы мамырдың 1-інен 11-іне
дейінгі аралықта ... ... ... ... ... ... ... мұсылман халықтарына ортақ көптеген проблемаларды
қарастырды. Съезге жиналған 800-ге жуық делегаттар ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың
орталық органы туралы; Россияның мемлекеттік қүрылысы, аграрлық; әйел және
жүмысшы мәселелері; Қүрылтай жиналысы ... ... ... ... ... ... жергілікті басқару; соғысқа көзқарас; Россиялық
мүсылмандардың Орталық бюросы туралы.
Мұсылмандар сьезі облыстық қазақ съездерінің дін ... ... ... ... ... Кеңес құрды, ол өзінің құрамынан атқару комитетін
сайлады. Атқару ... мүше ... ... ... Уәлихан Танашев, Жақып Ақпаев және Көлбай Тоғысов болды.
Аты аңызға айналған барлық түркі халықтарының атасы-«Алаш» атын ... ... ... ... ... партия болды. Бұл партия
саясаттанушы ... ... ... ... алғашқы
либералдық партия» деген мақаласында «либералдық көзқарасты жақтайтын ұлт
зиялыларынан құрылды және ... ... ... Ресей кадеттер
партиясына (конституциялық ... ... ... ... ... ... қазақтың либералдық-демократиялық қозғалысы
жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген сенімі әлсіреді. Өйткені Уақытша
үкімет Қазақстанда ... ... ... ... іс ... ... үкіметінің саясатын жүргізумен болды. Осыдан кейін
Уақытша үкіметтегі шешуші позицияға ие ... ... ... ... ... күрт езгерді. Мүны Ә.Бөкейханов кейінірек
"Қазақ" газетінің 1917 ... 23 ... ... ... ... партиясынан неге шықтым?" деген ашық хатында (хат ... 1918 ... 25 ... № 29 ... ... ... ... негіздеді. Осы "сұраққа ... ... үш ... назарын аударған: "кадет партиясы жер адамға меншікті ... жөн" ... ... ... ... ... ... алса, башқұртша
көрші мұжыққа сатып, біраз жылда сытырылып, жалаңаш шыға келеді. "
Кадет партиясы ұлт автономнясына қарсы. Біз Алаш ... жұрт ... ... ... болдық.
Француз, орыс һәм өзге жүрттың тарихынан көрінеді, молда хүкіметтен
ақша ... ... ... ... іс аяқ асты болмақ. Жалование алған
молдалар хүкіметке жетекшіл ... еріп ... ... ... ... көркейтетін болса, хүкімет ісінен бөліп ... оң ... ... ... церкви от государства" дейді. Кадет партиясы менің бұл
пікіріме өзгеше қарайды.
Осы үш жол айырылғаны биыл ашыққа ... Мен ... соң ... ... ... ... Мен мүны ... жалпы қазақ съезінде айтқан
едім"23.[№21,174б].
Бірінші бүкілқазақтық съезд 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынбор ... Оған ... ... ... ... ... Сырдария облыстары мен
Бөкей ордасынан, сонымен ... ... ... ... ... ... ... Съезге қатынасушылар саны аса ... ... ... аса ... оның күн ... сол ... әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өміріне тікелей
қатынасы бар аса маңызды 14 мәселе енгізілді. Бұл мәселелердің ... 1917 ... ... ... ... облыстық қазақ
сьездерінде алдын ала талқыланған ... және ... ең ... ... ... ... ұсынылар еді. Олар мыналар: "
1) Мемлекет билеу түрі. 2) Қазақ облыстарында авто-номия. 3) Жер мәселесі.
4) Халық милициясы. 5) ... 6) Оқу ... 7) Сот ... 8) ... 9) Әйел ... 10) ... ... сайлануына даярлану
һәм қазақ облыстарынан депутаттар. 11) Бүкіл Россия мүсылмандарының кеңесі
(Шура и ... 12) ... ... ... 13) ... облысынан Петерградта
болатын оқу комиссиясына қазақтан өкіл жіберу24.[№5,187б]. Халел
Досмүхамбетовтың ... ... ... ... ... ... және Асылбек Сейітовтың хатшылығымен
өткен бірінші жалпықазақтық сьезд делегаттары осы 14 ... ... ... ... ұлттық автономия, жер, құрылтай съезіне дайындық
және ... ... ... құру ... аударды.
Съезде А.Байтұрсынов пен М.Дулатов "автономиялы тәуелсіз қазақ
мемлекетін құру" ... ... ал ... ... және ... ... ... құрамындағы"
қазақтың ұлттық-территориялық автономиясы болуын қолдады.Съезд делегаттары
күн тәртібіндегі жер туралы мәселені аса ... әрі ... Осы ... ... съезд 14 тармақтан тұратын шешім қабылдады.
Оның бастылары ... ... ... халқы өзіне еншілі жерге орналасып
болғанша қазақ жері ешкімге берілмесін. Қазақ ... ... жер ... ... пайдасынан алынып кеткен мынандай учаскалар қазақтың
өзіне ... ... ... ... ... ... монастырский, переселенец... Бос учаскелерге
жазылу ... ... ... ... ... ... қазак,
шабындығы өзіне қайтарылсын ... Жер хақында қазақ өз алдына жер жобасын
жасасын. Съезд Құрылтай ... ... ... "жер ... басқа саяси партиялармен келісуді" тапсырды.
Бірінші жалпықазақтық съезд Құрылтай жиналысына сайлау туралы мәселені
талқылап, оның депутаттығына ... әр ... ... ... ... ... Олар Қазақстанның барлық облыстары мен Орта
Азиядагы (Бұхара, Ферғана және Хиуа) қазақ ... ... ... ... ... бірінші қатарда қазақтың либералды-
демократиялық қозғалысының көпшілік таныған көсемдері. Әлихан Бөкейханов,
Ахмет Байтұрсынов, облыс ... ... ... Халел Ғаббасов,
Жақып Ақбаев (Семей), ... ... ... ... ... Дулатов, Ахмет Бірімжанов, Сейітәзім Қадырбаев (Торғай), Халел
Досмұхамбетов, ... ... ... Мұхаметжан Тынышбаев,
Ыбырайым Жайнақов, Садық ... ... ... ... Әзімхан
Кенесарин (Сырдария), Қоңырқожа Қожықов, Ғабдалрахман Оразаев (Ферғана
облысынан), ... ... ... Танашев (Бөкей), Алдабек
Мангелдин (Самарқанд) т.б. болды. Бұлармен ... ... ... ... ... жалпықазақтық съезд бекіткендердің
қатарында ... ... ... ... Сейфуллин мен Мағжан
Жұмабаевтың, Сырдария ... ... ... пен ... ... ... ... Төреқұловтың, Семей облысынан
ғалым, қоғам қайраткері Григорий Николаевич Потанин, ... ... ... ... ... мүшесі Вадим Чайкиннің болғандығын
ерекше атау керек.Бұл әсіресе дін, ... және әйел ... ... ... қарарларынан айқын көрінеді. Атап айтқанда съезд
шешімдеріне сәйкес ... ... көп ... ... ... ... ескі сот жүйесі ("народный сот") таратылып, олардың ... ... ... ... сот ... тиіс болды; "міндетті түрде бастауыш
оқу енгізу", "бастапқы екі ... оқу ... ана ... ... білім
алудың тегін болуы талап етілді; "әйелдер саяси құқықта ... ... тию еркі ... ... ... "қалың малдың жоғалу" қажеттігі
баса көрсетілді; "тұл қатын ... ... ... деп ... ... ... атаға келмеген жерден қазақ қыз алмасын" — делгнді.
Бірінші жалпықазақтық сьезд ... күн ... аса ... бірі — ... ... ... құру мәселесін талқылау
барысында іс ... осы ... ... ... ... ... Осы мәселе жөнінде съезд қабылдаған қарарда былай
делінеді: "Қазақ халқының өз алдына ... ... ... тиіс ... ... ... жасауды съезд шораи исламға сайланған қазақ ... ... ... демократическая федеративная парламентарная
республика құрылмақ.
Партия жобасын жасап болған соң өкілдер қазақ областной комитеттерінің
қарауына ... Онан ... ... ... ... ... ... бекітеді.
Қазақ саяси партиясының жобасы жасалғанша осы съездің ... ... ... ... ... ... ... құрылған партия "Алаш" деген атқа ие ... ... ... ... ... Ақмоладан Айдархан
Түрлыбаев, Семейден Әбікей Сәтбаев, ... ... ... Оралдан
Жаһанша Досмүхамбетов, Бөкейден ... ... ... ... Сыр-дариядан Мүстафа Шоқаев, Ферғанадан Ғабдалрахым Оразаев
сайланды. Өлихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов сияқты қазақтың ... ... ... басқарған Алаш партиясының
құрамына әуел бастан-ақ қазақтың ... және ... ... ...... М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашев,
С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Жаһанша ... ... ... күн ... 14 мәселе бойынша қабылданған қарарлар
тізбегі ... 1917 ... ... ... ... ... Алаш партиясы бағдарламасы жобасында өз бейнесін тапты.
Сондықтан да 1917 жылғы ... ... ... құрылған Алаш
партиясының идеялық бастау көздерін бірінші орыс революциясы ... ... ... 1917 жылы ... 21-26-сында Орынбор қаласында
өткен бірінші бүкілқазақтық съезде Алаш партиясы құрылды. Осы ... 1917 ... ... ол ... ұйым ... өмір ... кеткен
20-шы жылға дейін Алаш немесе Алашорда қозғалысы Қазақстан тарихынан орын
алды. Алаш партиясының құрылуы қазақ халқы өміріндегі ... ... ... ол ... ұйым еді. ... бірі Алаш ұсақ ... ... екіншісі либералдық-байшылдық пен ұсақбуржуазиялық
демократиялық партия деп бағалады, ал үшіншісі Алашты ... ... ... қозғалыс деп анықтауды жақтайтынын білдірді. Алаштың
әлеуметтік тегі туралы пікірдін осылайша ... ... да, ... ... ... ... бай, жартылай феодалдық топтардың, "ақсүйектердің"
өкілдсрімен қатар қазақ топырағының "әртектілерінің" (разночинцы), ... ... ... Сөз жоқ, ... ... ... Алаш
партиясының құрылғандығын жариялау оның дәстүрлі ұғымдағы саяси партия
болып ... ... және аса ... ... боды. Алайда ол өзінің
бірнеше айларға созылған қысқа ғұмырында шын мәніндегі саяси партия
ретінде ... ... Ол ... 1917 ... ... ... ... саяси партияға тән Жарғысы да, Бағдарламасы да болған жоқ. Оның
мүшелеріне партиялық ... ... ... де архивте сенімді
деректер кездеспейді. Демек, Алашты саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс
дәрежесінен әдеттегі партияға ... ... ... бастан кешірген
өтпелі саяси ұйым деп қарастырған Алаштың ... ... ... айналу
процесі 1917 жылғы шілдеден сол жылдың соңына, яғни Алаш автономиясы мен
Алашорда үкіметі қүрылғанға дейін айтарлықтай қарқынмен ... ... ... ... ... 1917 ... қазан-қараша
айларында құрылғандығы жөнінде құжаттар да сақталған. Дей тұрсақ та, Совет
өкіметінің орнауына байланысты, 1918 ... ... соңы — ... ... ... басталуына орай Алаштың партия болып қалыптасуы
аяқсыз қалды. Ал азамат ... ... ... ... ... "Алашорданың көлеңкесінде қалғаны" тарихи шындық.
1.2. Алашорда үкіметінің қызметі мен күйреуі.
Алаш автономиясы туралы жазылғанмен, оның мемлекеттік белгілері ... ... ... жазылған еңбектер жоқ.
1917 ж. желтоқсандағы II жалпықазақ съезі ұлттық мемлекетітік құруға
байланысты негізгі мәселелерді ... ... ... күн тәртібіне
қойылған он мәселенің арасынада мынадай аса маңызды мәселелер де бар ... ... ... 2. ... 3. Ұлт ... 4. Ұлт қазынасы;
5. Халық соты: 6. Ауылдық басқару. Съезд бұл ... ... ... ... М.Шоқаев, Ж.Досмұхамедовтің баяндамалары мен
жарыссөзде ... ... ... ... ... мен милиция –туралы Халел Ғаббасов жасаған
баяндаманы тыңдап осы мәселе бойынша саяси мәні ... ... ... Ол ... ... газетінде 1918 ж. 25 қаңтар, N29 санында
жарияланды.
Қазан-қараша айларындағы ... ... ... Алаш ... ... ... қайраткерлеріне жаңа міндет жүктеді. Алаштың мемлекеттік
құрылымы - Ресей құрамындағы Алаш автономиясы мен ... ... ... ... ... ... нақты көрініс тапқан еді. II
жалпықазақ съезінде Ұлт ... құру ... ... да ... ... ... Бұл іс жүзінде Қазақстандағы саяси билікті ... ... ... ... кұру деген сөз. Сонымен, іргелес аймақтарда
қалыптаскан саяси жағдайлар, Алаштың ... ... ... ... ... ... ... алып шығу міндетін жүктеген еді.
Жалпы автономия жариялауда 2-ші жалпықазақ ... ... ... Бір бөлігі (33 адам) ресми түрде қазақ автономиясын дереу, сьезд
үстінде жариялау керек деп тас салып дауыс берсе, ... ... (42 ... ... жариялауда Алашорда үкіметі шешсін деп тас салып дауыс
берген. Дауыс беру қорытындысына қарамай бірінші ... топ ... ... ... ... ... ... ордасы Түркістан автономиясына
кіретіндігін мәлімдейді. Осындай қазақ халқы үшін шешуші жағдайда съезд
екі ... да ... ... ... қабылдайды: "1. Бір айдың ... ... ... ... ... қосып алады, қосып ала алмаса да
бір айдан кейін халыққа білдіреді. 2. Бір айда Түркістан ... ... ала ... өз ... автономия иғлан, етуге, ерікгі. 3. Егер бір
айдан кейін Алаш баласы қосылмаса һәм ... ... ... ... һәм кім өз ... өзі ... 4. Егер ... қазағы бір айдай
бізге қосылса автономияны қашан иғлан ету ықтияры Алашордаға ... ... заң ... бір ... ... күшіне енуі қажет деп табылды.
Алашорда Алаш автономиясының Ұлт ... Оның ... 15 ... ... 15 ... орынбасар болып қазақ өлкесінің әртүрлі
өңірінен тағы да 15 кандидатура бекітілді. Алашорданың төрағасы баламалы
түрде ... Оған үш ... ... Әлихан Бөкейханов,
Бақыткерей Құлманов, Айдархан Тұрлыбаев жасырын дауыс беру ... 40 ... ... 20 ... ... 19 ... ие
болды. Әлихан Бөкейханов көп дауыс алып Алаш ... ... ... болып сайланды.
Тарихқа Алаш автономиясы мен оның Уақытша ... ... ... ... мәлім болды. Бүкіл ... ... ... ұлттық-
территориялық автономия аясында біріктіру мақсатында ... ... 1918 ... ... ... 20-нан кейін іске асырылды. Алашорда
өзінің уақытша орталығы Семей қаласына қаңтар айының соңына қарай ... ... бұл ... ... ... ... ... анықтап жатты. Қалалық Думаның 5-қаңтардағы (1918 ж.)
мәжілісінде Гласный Кузин Дума ... ... ... ... ... Онда ... Комиттетінің Қазақстанда ұлттық-
территориялық ... ... ... асуы ... ... ... келтірген болатын. Бұл факті қалалық Дума ... ... ... ... анық ... ... ... облысында қалыптасқан
саяси хал-ахуаллың аса шиеленіскенін ... ... ... ... ... облыстық шаруалар Кеңесі, Қазақ Комитеті
бір жақта болса екінші жақта облыстық жұмысшы және солдаттар депутаттары
Кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... ұлттық-территориялық Қазақ
автономиясы 1918 ж. 28 қаңтарда "Сарыарқа" газеті арқылы ресми ... Ал, ... ... ... және оның Уақытша Ұлтгық Кеңесі
"Алашорданың" іс ... ... сол ... ... ... ... Алашорда үкіметінің құжаттары мен іс-
қағаздары» атты мақаласы Алашорда үкіметі тарихының ... ... ... әрі ... ... қызметін жан-жақты көрсетуде Семей
қаласындағы «Қазақстан Республикасы Шығыс Қазақстан облысы қазаіргі ... ... ... ... ... ҚР ШҚО ... заман
құжатнама орталығы. Р-37-қор. 1-тізбе.126-іс. сақталған құжаттар біршама
мүмкіндіктер ... Алаш ... мен Алаш Орда ... ... ... ... Бүкілресейлік Уақытша үкіметтің
Семей облыстық басқарушысы (48-қор), Бүкілресейлік ... ... ... ... ... ... ... земство басқармасы (Р-37-қор),
Алаш қалалық қоғамдық басқармасы (Р-133-қор), т.б. ... ... ... ... ... ... қайраткерлері
Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов, т.б. қайраткерлердің ... ... ... ... бірнеше мағыналық топқа
бөледі: 1) Алаш әскери ұйымын құру және оны ... 2) ... ... ... түрлі саяси күштермен саяси экономикалық
қарым-қатынас: 3) Алашорда үкіметі және Қазақ облыстық соты; 4) Алашорда
үкіметінің ... және ... ... ... ... көрсететін құжаттар;
Алашорданың кеңселік іс-қағаздарының қолданысы 1918 ... ... ... 1919 ... ... айына дейінгі аралықты қамтиды.
Алашорда ... ... ... ... әртүрлі
қалыптағы штамптар баспаханалық әдіспен басылған. Алашорда үкіметінің мөрі
1918 жылдың маусым және ... ... ... ... ... партиясы мсн Кеңес өкіметі ұлттық-мемлекеттік құрылыс
мәселесін шешудің негізіне таптық ... ... ... Алаш
көсемдері бұған керісінше ұлттық бірлік саясатын тандап алды. Сондықтан
олар қазақ халқын ұлттық тұтастық пен ... ... ... ... құрыла сала, "Қазақ" газеті арқылы зиялы ... ... жар ... ... ... мемлекеті енді жақын арада үйірге қосылмайды.
Бірліктен айырылсақ, мына орысша қаңғып кетеміз. Көш бастаған ақсақал аға,
зиялы іні, ... ... ... таза ... ... жұртқа мұрындық
бол!"27. [№27,271б]. Ал екінші жалпықазақ съезінің қазақтың ... ... құру ... ... саяси баға бере
келіп, Ә.Бөкейханов кейінірек (1919 ж. 11 ақпанда) ... деп ... бұл ... қазақтар мекендеген ... ... ... ... ... жол ... ... туындады.
Сол кезде Ресейде орьн алған жағдайда қазақтардың жарияланған автономиясын
жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы - ... ... ... ... ... ... Алаш әскери
жасақтауға қатты көңіл бөлінді. Алаш әскері ... 30 атты ... ... оның ... ... сол болыстықтарға тікелей тиесілі
екендігі көрсетілді.
Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмірдің ... ... бет ... ... ... ... ісі ... өлкесінің әр аймағында әр түрлі
уақытта жүзеге асырылды.
"Свободная речь" ... 1918 ж. 162, 164, 165 ... ... атты әскерін ұйымдастыру мен жабдықтауда
Ә.Бөкейханов пен Х.Тоқтамьшевтың ... ... ... ... 1918 ж. қаңтар-маусым айлар аралығында Семейдегі Алашорда
әскерінің шағын ... Алаш атты ... ... құру ... жету ... ... қарамастан іске асырылды. Алаш атты әскер полкінің Уақытша
Сібір үкіметі қолдауымен жасақталуы Алашорда әскері ... ... ... ... Алаш атты ... тез арада құрылуын,
біріншіден, осы аймақта Ресейдегі азамат соғысыныа жаңа майданы ашылуымен
байланыстырсақ, екіншіден, әскер құру арқылы ... ... ... ... ... ... ... жағдай іздеген Алашорда үкіметі
іске кіріседі. Алашорда үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейхановтың Семей уездік
Земство басқармасының төрағасы А.Қозыбағаровқа ... ... ... 25 ... 1918 ж.). ... ... уездің әр болысынан 30 адамнан
алу және оларды Семейге жедел жеткізу жөнінде қадап айтылған.
Алашорда әскерінің әскери-командалық ... ... ... ... ... Өйткені, ол кезде ұлттық әскери маман кадрлар
бірен-саран ғана еді. Орыс офицерлерінің үйретуімен қазақ |жігіттеріттері
әскери өмір ... ... ... ... түсті. Ұлттық әскери
мамандардың жетіспеуі ... ... ... ... ... ... қызметке шақырумен жүргізілген. Алашорда әскері мен Уаытша
Сібір үкіметі армиясының арақатынасы 1918 ж. 29-30 ... жөне 2-3 ... ... екі ... ... шешілді. Онда Алашорда үкімет өкілдері
Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Х.Тоқтамышев және ... ... ... ... комиссия құрып, өзара саяси, әскери және экономикалық ... ... ... Бұл ... 1918 ж. ... ... басталған
Алашорда әскері мен Сібір, ... ... ... ... ... жылы маусым айында Орталық Алашорда комитеті ... ... ... ... Алаш ... ... ... әскери және саяси кеңесін құрьп жетілдіру, Алашорданың
облыстық және уездік ... ... ... Бұл ... аясы ... ... ... иелік ету, мемлекеттік
салық, қазақ соты мен тергеу комиссиялары жөнінде болды. Яғни, мемлекетгік
істер кең ауқымдағы жүйенің түзілу мәселесіне ... Осы ... ... Алашорда төрағасы ретінде, мүшелері
ретінде М.Тынышпаев, Х.Ғаббасовтар қойған.
Сөйтіп, Алашорда Алаш ... ... ... ... ... оның уездік, болыстық бөлімшелері түгелдей саяси күшср ... ... ... көшетіндігі мәлімделеді. Ендігі жердс қазақ өлкесінің
нақты билігін қамтамасыз ету мәселесін шешу қажет ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылы маусымда
Алашорда ... өз ... ... ... ... ... байланыс
жасауға жібереді. Шілде айында Алашорда өкілдерінің бір тобы Омбыдағы
Уақытша Сібір үкіметіне ... ... ... ... ... ... жергілікті автономия мәселесін шешу керек болды.
'"Мемлекет билеу түрі" мәселесінде II бүкілқазақтық съезд өкілдерінің
екі ... ... ... Оған ... ... ... һәм оның ... ісі", деген дерек Богачов А. және С.Зиманов
пен К.Нүрпейісовтың Алаш һәм Алашорда. пікірлері ... ... бола ... ... ... ... ... автономия алуға тиіс"
деген шешімге келді29.[№10,9б.]
"Съезд құрамына 6 облыс қазақтары енетін Алаш автономиясы жарияланып,
ал оны ... ... ... ... Оның себебін М.Дулатов
"...арамыздағы анасы басқа жұрттармен ... ... ... ... ... болып кетпесіне көзіміз жетпеді. Бұл сақтық
орынды екеніне жұрттың көзі енді ... ... -деп ... ... түрі атты ... болатындықтан, тұсында атты қазағы бар
Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу облыстарында түрлі деңгейде жұмыстар
жүрігізілді. Алашорда ... ... ... ... ... орнатып, ортақ жау большевизмге қарсы күрсесте бір ... ... ... ... ... ... ... шығьнын үйрететін офицер туралы Дутовпен хабарлас деген жедел
хаты және атаман ... ... ... құттықтап Ә.Бөкейхановқа
жолдаған жедел хаты дәлелдейді31.[№24,281б]
Автономияның елге түсетін салмағының ең ...... ... ... "Пұл ... істі тоқтатпастың жалғыз-ақ шарасы — ақшаны қазір
қарызға алу, жұрттан ақша жиналған соң орнына салу. Олай болса Орданьң ... ... ... де ... берілетін ақшасы бар жерлерді
қарастыру" идеялары да көтерілді. Мұндағы мақсат ұлт қазынасы жиналғанға
дейінгі ... бос ... ... пайдалану еді.
Алаш жетекшілері ... ... ... ... ... ... артып, біртутас мемлекет ретіндс Алаш автономиясын
мойындайды деп ... ... орай Алаш ... ... тану ... ... әр турлі деңгейде көмек беруді сұрайды.
Уфа мемлекеттік мәжілісінен (8 қыркүйек, 1918 ж.) автономияға ұмтылған
халықтардың бәрі де үмітті еді, бірақ ол ... ... ... ... ... 1918 ж. 4 қарашадағы жарлығы бойьшша Алашорда үкіметі
таратылып, оның ... ... ... және ... ... ісін ... Алаш ... Бас өкіл
тағайывдалды. Мұндай жарлықтар Алашордадан ... ... ... ... ... ... ... туралы да шықты.
Алашорда үкіметі 2-ші жалпы қазақ ... ... ... ... 11-24 ... ... күші бар 8 пунктен тұратын қаулы-қарарлар
қабылдады. Соған орай Колчак үкіметінің Ішкі ... ... ... бірнеше рет жеделхаттар жолдап, "Алашорда" шығарған
жарлықтарды, жасаған зандарды ала ... ... Ә. ... ... ... ... күрес жүргізуді назардан тыс қалдырмады. Оның
С.Қадырбаевқа жолдаған "қазақтан шыққан большевиктерге еш рақым қылмаңыз"
деген жедел хатынан Алашорда үкіметініц ісі ... ... ... ... ... ... басқа облыстармен
салыстырғанда Семей меи Орал ... ... ... ... ... 1918 жылдың 8 маусымында "большевик заманында Алашқа қастық
ойлап, зияншылық ... ... ... сот" ашу ... ... 1918 ж. 31 ... "ерекше қазақ соты мен тергеу комиссиясын
кұру жөнінде қаулы қабылдайды32. Сарыарқа. 1919.№67.[№5,295-297б.]
Қазақ қоғамындағы мұндай жіктеліс заңды құбылыс. Ұлт өкілдерінің ... ... ... жету ... ... деп түсініп,
объективті бағалауъмыз керек. Екіншіден, олар автономия ісінде қазаққа
қажет ұлт ... ... ... ... сөзімен айтқанда,
"Орынбордағы съездің қаулысы жұртқа мәлім. Бірақ бұл ... ... екі ... себеп болды: 1) орыс һәм қазақтан шықкан большевиктердің
кесірі, 2) ... ... ... ... тік тұрып кетуіне осындай
жағдайлар кедергі жасады.
Алашорданың ... ... 1918 ж. 29 ... белгілі
"циркулярында" "жорықтарда" Семей, Ақмола, Торғай ... ... ... ... ... ... онда ... мен жаралылар жөнініде мәліметтер жок. Алашорда отрядтары әскери
бөлімшелері жеңіліске ұшырап қашкан отрядтар мен большевиктерді, Кеңес
депутаттары ... ... ... Мұны ... "жорық" деп атауға
болмайды.
20-ж.ж. Қазақстанда большевиктик ұлттық саясаттың негізіндс шешуді
мақсат еткен территориялық ... ... ... ... мен ... сол қанаты ынтымақтасу
саясатын дұрыс қабылдады. Оның өкілдері коммунистік партияға кіріп, жаңа
кеңестік әкімшіліктің алғашқы жергіліхті ... ... ... ... ... ... ортодоксалды коммунист болған жоқ, себебі олар
өздерінің шыққан тегі мен дүниетанымдық позициясы ... ... ... тәуелсіз мемлекеттіліктіі құратын әлеуметтік-мәдени топтасуға
алдын-ала дайындық деп қарады. ... ... ... ... ... ... идеялық әсері басты фактор болды. Өлкенің
болашақтағы статустық құрылымы жөнінде Ә.Бөкейхановтың реалистік позициясы
мен М.Дулатов пен ... ... және ... ... ... ... ... жобасы бойынша ішкі ауыз бірліктің
болмауына қарамастан, қазақ автономиясының құрылуын Алашорда партиясының
саяси ... ... бұл ... ... нәтижесі деп санау
қажет33. Қазақ. 1917. 15 қазан. №244. 149б.[№5,149б.]
Қазақ ұлтшылдарының көзқарасын көптеген жадидшілер бөлісті, сондықтан
жаңа өкімет оны ... ... жоқ. ... ... ... алғашқы
кезеңде соның мүддесіне жағына білу қабілеттілігін көрсетті. Ол кезде
большевиктер ... ... ене ... Осы ... шеңберінде ешқандай
психологиялық қайшылық байқалмады. "Мұсылман лидерлері өздерінің ... ... ... ... ашық ... ... тұра білетін
шынайы коммунист ретінде көрсете білді. Олар пантюркистер болды. Бұл
терминдер ... ... ... ... шынайы көрсеткен
өздерінің большевик жолдастарына сенді.
Алашорда мен ... ... ... ... келіссөздерге қатысты
құжаттардан байқайтьнымыз, ол Алашорданың Уақытша Сібір үкіметі тарапынан
ресми ... ... етуі ... Әлихан Бөкейханов бастаған Алашорда
үкіметінің қайраткерлері саяси мәселеде Алаш ... ... ... қойды, Алашорданың позициясын көрсете білді.
ІІ-тарау Алаш ... ... мен ... ... ... Алаш ... қызметі мен соңғы тағдыр жолдары.
Қазіргі уақытта Қазақстан ұлттық тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... жүзілік тарихи және саяси үрдісте орны
айқындалып жатқан кезде ХХ ... бас ... ... ... ... халқының бостандығы жолында күресін және олардың ғылыми саяси
еңбектерінің маңызын зерттеуді қажет етіп ... ... ХХ ... ... процес лидерлерінің саяси қызметі, әлеуметтік саяси көз ... рөлі ... әрі ... ... Президентіміз 1997 жылды
«Татулық пен еске алу» жылы деп жариялауы ХХ ғасырдағы тарихымызды тың
тұрғыдан қарастыруға ... ... ... ... баға беруге мүмкіңндік
жасады,ал 1998 жылы Ел басының жарлығымен халықтың тұтастығы мен ұлттық
тарих жылы деп ... ... ... ... ... ... да, ... әрі сырыла қойылмаған тоталитаризм идеологиясын
әшкерелеуді жалғастыра түсем», деп көрсетті34. [№29,5б.].
1991 жылы ... ... Алаш ... ... жол ... ... ұлттық мүдде тұрғысынан олардың өмірі
мен ... ... ... ... ... Олардың қызметін жаңаша
көзқарас тұрғысынан М.Қойгелдиевтің ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейхановтың, М.Шоқайдың өмірі мен қызметі
баяндалған35.[№16,110б.] М.Қозыбаевтің «Ақтаңдақтар ... ... ... кейіннен Алаш партиясына топтасқандары саяси күресті
буржуазиялық демократия шеңберінде жүргізді. Олар заңмен ... ... ... ... ... ... ... ғылым
мен мәдениет даму ... ... ... ... ... тағлымы не дейді?»,С.Өзбекұлының
«Арыстары Алаштың: ... ... ... ... т.б.
зерттеушілердің саяси лидерлер жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... тарихи-танымдық
еңбектер де соңғы кезде жарық көрді. М.Шоқайдың таңдамалы шығармалары 3-
томдық жинағы және Ә.Бөкейхановтың таңдамалы шығармалары 2-томдық ... ... ... ... ... ... ... «Ахмет Байтұрсынұлы» атты кітабын атауға
болады38.[№33,52б] Е.Серікбаевтың «Бүкіл ... ... және ... мақаласында құрылтайға депутаттар сайлау барысы мен ... шолу ... ... ... Алаш ... баға беру
үшін алдымен оның көш ... ... ... ... мәселесі
осы тақырыпты ғылими тұрғыдан игеруге шешуші түрде ықпал ... ... ... Н. ХХ ... бас кезіндегі Қазақстандағы саяси
әлеуметтік процес ... ... атты ... ХХғасырдың
басындағы саяси процестердің басында болған лидерлердің саяси қызметіне,
шығармаларына талдау жасай келе ұлттық лидерлердің саяси-әлеуметтік көз-
қарасын ... ... 1997 ... ... ... татулық пен саяси
қуғын сүргін құрбандарын еске алу жылы», 1998 ... ... ... ... бірлігі жылы» ретінде жариялануына орай саяси әлеуметтік процес
лидерлерінің көзқарасын зерттеп зерделеуге арналған ... ... ... ... Нүрпейісовтың «Жетісулық Алаш қайраткерлері»
«Қазақ тарихы» ... ... ... ... да ... ... табылады41.[№36,59б.]
http: www iie freent kz\ gazag tarih 8html сайтында ... ... атты ... ... жарық көрді42. [№37,сайт.] Қазақ
мемлекеттік қыздар педагогика институтында Алаш партиясының 90 жылдығына
орай әдеби тарихи кештің ... Алаш ... еске алу, ... ... тәрбиелеу керектігін баса айтқан. М.Қойгелдиев «Алаш
қозғалысы мен ... ұлт ... ... атты ... ... ... Алаш қозғалысы емес, Алаш қайраткерлерінің есімін де атай
алмадық, ал атағандар құрдымға кеттік. Осы күнгі ... ... деп ... Ғ.Ахмедов, Г.Сұлтанғалиева, В.Григорьев және
М.Қойгелдиевтердің мәліметтеріне сүйенсек, ХІХ-ғасырдың 20-шы жылдарынан
1917 жылға ... ... ... ... 30-ға жуық ... ал XIX ... соңы мен XX ... бас ... ... 20-ға жуық ... ... ... олардың қатарында
Б.Қаратаев, Б.Құлманов, Б.Сыртанов, А.Тұрлыбаев, Ж.Досмұхамедов, М.Шоқаев,
Ж.Ақбаев, т.б. ... ... мсн ... ... ... ... Ә.Бөксйханов, Х.Досмұхамедов, М.Тынышбаев, т.б. қазақ жастары
бітірген. Қазақ жастары Россиядан тыс шетелдік шығыс оқу орындарында ... ... ... жинақтаған мәліметтер бойынша 1917 жылға дейінгі
кезенде Стамбул университетінде Ә.Ғайсин, С.Шанов, Д.Көлбаев, М.Тұрғанбаев
және Ә.Машаев деген жастар білім ... ... емес ... ... ... ... ... 120-ға жуық қазақ жастары әр түрлі жоғарғы оқу
орындарын ... ... ... ... ... ... жастары арнайы
орта білім беретін оқу орындарын бітірген.
Осы тоталитаризм құрбаны болған ХХ ... бас ... ... ... ... ... демократтарымен үзеңгілес болып, иық
тірестіріп, еңбек еткен ... ... ... ... ... ... ... Сұлтанбек Қожанов, Мұхамеджан Тынышбаев,
Мұстафа Шоқай, т.б. болды. ХХ ғасыр басындағы саяси процес лидерлері бүкіл
қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... және рухани дағдарыстан шығару жолын іздестірді, қазақ
халқының ... ... ... халықты жалпы адамзат
құндылықтарымен ... ... ХХ ... бас кезіндегі саяси-
әлеуметтік процес лидерлерінің көзқарастарын ... ... ... жоқ. ... Алаш тарихына байланысты және сол кездегі
саяси тұлғалардың шығармалар жинақтары ... ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Т.Рұсқұлов т.б.
шығармалар жинақтары мен ... ... ... біздің
тәуелсіздігіміздің жемісі болып табылады.
Ахмет Байтұрсынұлы XX ғасырдың басында-ақ хальққа ағартушылық, ғылыми-
зерттеушілік, ... ... ... кеңінен таныс болды. Ол
ғылым мен ілімнің, әдебиет пен ... ... ... ... бойы ел игілігіне айналған және қазір де оған қызмет етіп ... асыл мұра ... ... ... ... ... кезең Қазақстанньң Ресей
империясының отарына түгелдей айналып болған ... ... ... ... ... жане 1886, 1891 ... ... жүзеге
асырған көп салалық реформалары (әкімішілік, сот, салық, т. б. мәселелерге
байланысты) өлкеміздің империяньң ... ... ал ... ... ... ... ... орай патшаның
жергілікті әкімшіліктері тарапынан әлеуметтік-саяси тұрғыдан езу, ... ... ... ... мен ... жаппай орын алды. Мұны
Байтұрсыновтар әулеті де ... ... XIX ... ... өз ... ... қорлағаны үшін Торғай уезінің ... ... ... ... ... жывққан. Сол үшін ол ... ... жер ... Бала ... ... ... ... тез есейген43.[№15,28-29б.]. XX ғасыр басында өрістей бастаған
қазақ қауымына тән қоғамдық-саяси қозғалыс өз ... әуел ... ... ... ... Бұл істің басы-қасында екі
ғасыр тоғысында қалыптасқан қазақ зиялылары болды. Әлихан Бөкейханов
төңірегіне топтасқан ... ең ... ... Байтұрсынұлы мен Міржақып
Дулатов, өздерінің әдеби шығармаларының беттерінде демократиялық ... тең ... ... ... ... ... жер мен
суды тартып алуына наразылық білдіру сияқты әлеуметтік-саяси мәні бар
мәселелерді көтерді. ... ... ... ... (1911 ж.),
Міржақып Дулатовтың «Оян, қазағы» (1909 ж.) дәлел бола алады және олардың
авторларының сол кездің өзінде-ақ коғамдық-саяси мәні ... ... ... ... ... беруімен Ахмет Байтұрсынұлының
басшылығымен, Міржақып ... ... озық ... ... ... ... дәулетті адамдардың демеушілігімен 1913 жылдан ... ... ... ... «Қазақ» газеті шыға бастады. Оның бірінші
санында жарияланған оқырмандарға арнаған мақаласында Ахмет ... ... ... ... һәм тілі» деп анықтай келіп, оның «жұртым
деп халықтың арын ... ... ... халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын
қорғап, зарына қарсы тұрып, қарғаға көзін шоқытпасқа ...... ... газеттің қоғамда алатын орнын, оның саяси маңызын барынша
айқындап берді. Газет 1917 жылы ... ... ... ... ... партияны дайындауда сан қырлы, салиқалы жұмыстар атқарды.
Партия Россияда 1917 жылы ақпан революциясы ... ... ... елде
орын алған саяси хал-ахуал берген мүмкіндіктер жағдайында 1917 жылы ... ... ... ... ... ... сиезде құрылды. Бұл
партияға «Алаш» деген ат беріледі. Сиезді шақыру мен оны өткізуде Ахмет
Байтұрсынұлы ... ... ... Ол сиездің хатшылар тобын
(құрамында М. Дулатов, Ә. ... А. ... бар) ... ... құжаттарын жасауға жетекшілік етті. Сьезд өткеннен кейінгі екі-үш
ай бойы оның шешімдеріне сәйкес Ахмет ... ... ... ... жасау ісіне қатынасты. Партия бағдарламасыньң
жобасын жасауға, Ахаңмен бірге Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Елдес
Ғүмаров, ... ... ... ... ... ... Петроградта қазан революциясы жеңіске жетіп,
Қазақстанда Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... белсенді араласуымен дайындалған «Алаш» партиясы
бағдарламасының жобасы «Қазақ» ... 1917 жылы ... ... Байтұрсынұлы 1917 жылы 5—17-желтоқсанда Орынбор қаласында өткен
Бүкілқазақтық ... сиез ... да ... ... ... Сиез ... Алаш партиясы бағдарламасы жобасының талаптарынан және орталықта
социалистік революцияның жеңіске жетуіне байланысты орын алған ... ... ... Сиез талқылап, шешім қабылдаған 10 мәселенің
ішіндегі ең маңыздылары ... ... ... ... ... ... мемлекеттігін) құру оны басқаратын үкімет — Әлихан
Бөкейханов басқарған — Алаштың Ордасы (Алашорданы сайлау) және ... ... Алаш ... ... ... ... жөнінде
қабылданған шешімдер болды.
Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуын қазан ... ... ... ... ... қарсы тосқауыл ретінде түсінген А,
Байтұрсынұлы большевиктік үстемдіктің ... ... ... баға ... ... орталық аудандарында ... ... ... ... белгісіз, шет аймақтарда ол барлық
жерде зорлау, ... ... және ... ... ... ... ... Егер бұрын патша чиновниктері аталған адамдар тобы ... ... ... ... енді ... ... ... коммунистердің тобы жүргізіп отыр».
Сондықтан да Алашорда Кеңес өкіметін ... 1918 жылы ... ... ... ... оған ... ашық күреске шыққан
күштермен (атаман Дутов басқарған Орынбор казачествосымен, адмирал ... ... ... Орал казачествосымен, т. б.) одақтасты.
Жауласушы күштердің (Қазақстандағы) ара салмағы 1919 ... ... ... мен ... Армия жағына ауысуы Алашорданың жағдайын қиындатып
жіберді. Сондықтан 1919 жылы көктемде ... бір ... ... байланысты түгелдей үзбей отырып, екінші жағынан, Кеңес
өкіметімен байланысын жандандыруға ... ... Бүл жолы Алаш ... жылы көктемдегі жағдаймен салыстырғанда) Кеңес өкіметімен ... ... ... ... ... оның ... ... атынан
жүргізілген жөн деп шешеді. Сондықтан да Ахмет ... ... ... өлкесіндегі Кеңес өкіметінің комиссары Әліби
Жанкелдинмен байланыс орнатып, одан ... ... ... ... ұлт ... жөніндегі халық комиссары (министрі) И.
Сталинмен келіссөздер ... жылы ... ... ... ... азамат соғысы жағдайьнда
қоғамнвң бір-біріне қарсы екіге бөлінуінің нәтижесінде Аманкелді Имановтың
опат болуы Алашорданың торғайлық ... ... ... ... ... күрделілендіріп жіберді. Саяси хал-ахуалдың дамуындағы осындай
өзгерістер келіспей жүргізу ушін ... ... А. ... ... ... ... қарамастан А. Байтұрсынұлы
большевиктердің Алашордамен ... ... ... халқының тағдыры
жөнінде келіссөздер жүргізу қажеттігін дәлелдеуге көп күш жұмсады. А.
Байтұрсынұлының ... ... ... жоқ. ... үкіметі қазақ
халқының Ресей ... ... ... ... ісін басқаратын орган құру туралы шешімге келді. 1919 ... 10-ы күні В. И. ... ... ... — Н. К.) ... басқаратын
революциялық комитет жөніндегі уақытша ережеге» қол қойды. ... ... А. ... С. Меңдешев, С. Пестковский (төрага)
енгізіліп, кейін әр кезде оның құрамында Б. Қаратаев, М. Тұңғаншин, ... Т. ... Т. ... т. б. ... ... ... өкіметі жағына шығуын және оньң
Қазревкомның ... ... ... ... саяси
науқанға айналдырып жіберді. Көп кешікпей (1920 ... ... ол ... сол ... белгілі әскери және саяси қызметкері М. Фрунзенің
ұсьнысымен Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының ... ... орай ... ... тұрған «Известия Киргизского
(Казахского — Н. К.) ... атты ... ... сол жылы сәуірдің 15-
і күнгі санында арнайы мақала жарияланып, Ахмет ... ... ... ... және ... бейбіт үлттық либералзмнен ... және ... ... ... дейін кезеңдерден өтіп халықаралық
коммунизмге келуін партияның ірі жеңісі және оның ... ... ... ... көрінісі» — деп бағалады. Ал Ахмет Байтұрсынұлы
болса коммунистік партияға бір ... ғана мүше ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының 1929
жылы маусымның 2-і күні ОГПУ тергеушісіне берген жауабында осы ... ... ...... ол, — партиядан 1921 жылғы тазалау барысында
енжарлығым (пассивность) үшін шығып қалдым. ... ... ... ... берілгендіктен және жалпы алғанда саясатқа аз көңіл
аударғандығымнан ... (КР ... ... ... ... парақ-
159)44.[№38,79б.]
Ахмет Байтұрсынұлының бастамасымен 1919 жылы жаз бен ... ... ... ... өкіметі жағына шықпаған
басқа топтарымен, ең алдымен, оның Батыс ... ... ... ... белгілі шарттармен кешірім (амнистия) жасау мәселелері сан рет
көтерілді.
1919 жылы қазанның 27-сі Қазревкомның кеңейтілген ... ... ... ... ... ... россиялық Орталық Атқару комитетінің осы
екі орталық органының Түркістан істері жөніндегі ... ... ... ... кеңесінің мүшелері қатысты), онда «қазақ
халқын біріктіру және оны ... ... ... ... ... мәселе
талқыланды. Мәжілісте А. Байтұрсынұлы мынадан ұсыныстар жасады: «1) Кеңес
өкіметі ... ... ... ... іс ... ... билейтін
автономия беретіндігіне оның көзін жеткізсін. 2) ...Ақтардың жағында
қызылдарға күресіп ... ... ... және Оралдық тобына
олардың кеңес екіметі жағына ... ... ... ... ... Казревкома (1919-1920 гг.) Сб. документов А.,
1993. с. 32-33.) Осы мәселелердегі А. Байтұрсынұлының ... ... өз ... ... 1919 ж. қарашаның 4-інде Түркістан майданының
революциялық соғыс Кеңесі «Совет өкіметіне тікелей және жанама түрде күрес
жүргізіп келген ... ... ... — авт.) ... ... ... ... қабылдады.
Ахмет Байтұрсынұлы Қазревком төрағасының орынбасары әрі оның ішкі
істер бөлімінің меңгерушісі ретінде 1920 жылы 4—12-қараша ... ... ... Кеңестердің бүкілқазақстандың құрылтай сиезін шақыру және
оның ... ... ... ... АССР ... праволарының
Декларациясын» дайындауға үлкен үлес қосты. Бүл ... ... ... ... ... социалистік автономиялың
республикасы құрылғаны белгілі. А. Байтұрсынұлы осы ... ... ... ... Кеңесінің құрамына өтіп, оқу-ағарту комиссары
(иинистрі) болып саяланды, ол 1922 ... ... ... ... ... басқарды. Сонымен қатар ол Бүкіл россиялық Орталық Атыару
комитеті мен Қазақ Республикасы Орталық Атқару комнтетіне мүше болды.
20-жылдардың ... ... жж.) А. ... ... Казақстанның оқу-ағарту комиссары, Мухтар Әуезов Қазақ
автономиялы Республикасының ... ... ... ... ... алаш-шыл азаматтар Қазақстан мен Тұркістан АССР-нің мемлекеттік
басқару жүйелерінде жауапты қызметтер атқарды. ... ... Алаш ... ... баспасөз, оқу-ақарту, ғылым, өнер
жүйелерінде басшылық етіп, айтарлықтай лауазым иелері болды. Сонымен қатар
олар ғылым, әдебиет, өнер салаларьнда ... ... ... ... ... түрып, қызмет атқаруына мүмкіндік
болмай, Москваға ауып кеткен жағдайында Қазақстандағы күннен-күнге ... келе ... ... ... билікке қарсы рухани күрестің
көсемінің рөлін Ахмет Байтұрсынұлы атқарды. Осының нәтижесінде 1921—1928
жылдар ... А. ... ... ... «23 ... ... ... «Қазақ жер мәселесі тарихы», Көшке
Кемеңгеровтың «Қазақ халқының тарихы», К. ... ... ... ... «Ер ... ... М. ... «Әдебиет тарихы»,
«Қилы заман» мен «Караш-қарашы», Досмұхамедовтың «Аламаны» мен ... ... ... ... ... т. б. ... көріп,
халық игілігіне айналды. Бұл еңбектердің басым көпшілігі 20-жылдардың
ортасынан бастап елде тоталитарлық жүйенің күшеюіне орай ... ... ... ... тапсырысымен жазылған зерттесымақтарда
қазақтардың арығ-бергі тарихы мен мәдениетінің өзекті ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстар
мәселесі, жер-су мен үлттық мәдениет тарихы өрескел бұрмалануына қарсы
бағытталған рухани күрестің жарқын көрінісі болды.
Егер 1917 — 1920 ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы, Мүстафа Шоқай және олардың сенімді серіктері Кеңес өкіметіне
сөзбен де, қараумен де қарсы шықса, 20-жылдары ... ... ... ... ... бастаған серкелері тоталитарлық жүйеге
қарсы рухани майданда бетпе-бет келді.
Енді сталиндік ... жүйе көш ... ... ... ... Алаш ... ... белсенді мүшелері мен жақтастарын
«Кеңес өкіметіне жау», «буржуазияшыл ұлтшылдар», ... ... ... ... ... 1928 ... ... түрмелерге жапты,
1930 және 1932 жылы екі сот ... ... олар ұзақ ... ... ... өлкелерге жер аударылды. Одан елге
оралғандар 1937-1938 жылдары «үлкен ... ... ... ... да ... ... кейін НКВД жендеттерінің құрығына ілігіп,
1929 жылы тұтқындалып, 1930 жылы он жыл ... ... ... ... Солтүстік өлкеге (Архаигельск облысына) жер аударылуға өзгертілді.
Одан 1934 жылы ... ... елге ... Ахаң үш жыл өткен соң 1937 жылы
сегізінші қазан күні қайта ұсталды ... ... ... ... жазамен ату
жазасына кесілді.
Кеңестік шығыстағы түркі халықтарының қатарындағы ең озық ойлы қазақ
зиялыларына, халқымыздың ақыл-ойының ... ... ... ... ... да қайғылы болды. «Әділет» қоғамы халыққа қазақ зиялыларының ... ашып ... зор ... ... ... ... ... (түпнұсқа) КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясының Алматы қаласында
1938 ... ... ... ... ... ... ... бойынша
аталған азаматтардың тізімі табылды. Азалы сыр шертетін қаралы ... ... ... ... жылдың 25 ақпанынан 13 наурызына ... 631 ... ... анықталды. Жендеттер күн сайын орта есеппен
43 адамды атып отырған45.[№39,128-130б.]. Шамамен 1914-жылдан ... ... ... ... ... ал ... оның
хатшысы міндеті атқарған Мұстафа Шоқай, белгілі дәрежеде, ... ... ... ... ... эпицентрінен бір-ақ шықты. Мұстафа
Шоқай Мемлекеттік Дума жанындағы фракция жұмысына ... ... ... байланысты Дума және ... ... ... дайындау барысында белсенді түрде қатысты. Баяндама дайындау
А.Ф.Керенскийге жүктелген ... ... ... ... қайту
мақсатында А.Ф.Керенский 1916-жылдың күзіне қарай Ташкентке келіп қайтады.
Онымен бірге келген Дума депутаттарының ... ... да ... ... ... ... ... билік орындарының назарына ұсынылған бұл өткір
баяндаманы дайындауда М.Шоқайұлының да үлесі бар-тын. ... ... ... ... алды. М.Шоқай басқа түркістандық зиялылар сияқты
ақпан төңкерісі нәтижесін үлкен ынтамен қолдап, уақытша ... ... ... ... жатқан саяси оқиғаларға қызу араласады. 1917-
жылдың сәуірінде бір жеті бойы Ташкентте өткен өлкелік ... ... ... ... ... ... ... оның төрағасы етіп
Мұстафа Шоқайұлын ... Бұл ... оған ... ... ... ең ... ... көрінісі болатын.
Бұл қызметке қоса М.Шоқай осы жылы ... ... ... ... ... ... ... жанындағы Өлкелік Кеңес
мүшесі және баска қызметтерді атқарады46.[№32,222б.] Осы ... ... ... қаласында өз жұмысын ... ... ... ... ... ... ... билеуіне ықылас білдіре
отырып, Түркістанды Ресей Федеративтік Республикасымен ынтымағы бір
территориялық ... деп ... ... ... ... ... ... әуелде бұл үкімст құрамына Сыртқы істер министрі есебіндс
еніп, екі жеті өткен соң оның төрағасы болып сайланды.
Түркістан ... ... ... ... мен оның ... ... іске ... қаншалыкты азапты, күрделі екендігін жақсы түсінді.
Ал осы 1917-жылдың 11-ақпанында большевиктер күшпен Қоқан ойранын
жасап, ... ... ... ... автономиялық үкіметі нені
көздеді? 1917-жылдың желтоқсан айында М.Шоқай Орынборда ... ... ... ... съезд сайлаған Алашорда үкіметінің құрамына
енді. Сөйтіп, ол жаңа құрылған екі ... де ... ... Оқиғалар
ағымы бүл екі автономияның да ... ұзақ ... жоқ. ... ... ... ... мансұқ еткен түрлі саяси топтардың
өзара арпалыс күресі жағдайында мәселенің басқаша шешілуін күту ... ... ... ... басы ашық ... сол, М.Шокайұлы өмірінің соңғы
сәтіне шейін Түркістан халықтарының тәуелсіздігі ... ... ... ... ойда ... Осы ... жалынды насихатшысы
болып өмірден өтті.
Сонымен, Ресей империясы көлеміндегі азаматтық карсылықтың ... ... ... 1920-жылы Маңғыстау арқылы Грузия асады ... яғни ... ... ... ... отанында қалған Алаш зиялыларына тиеселі басқа үлес жоқ-тын. Мұны
Мұстафа Шоқайұлы ... ... ... де ... ... ... таңдап алды. Оның мұндай қадамға баруы, белгілі дәрежеде,
азаматтық ерлікпен бірдей ... ... ... ... басқа отандастары
сиякты Ыстамбулда ұзақ кідірместен ресейлік саяси эмиграцияның астанасы
Парижге ... Оған ... ... ... ... ... ... құралы, тәжірибе және әдіс қажет еді. Керенскийдің "Дни"
және Милюковтың "Последние новости" газеттеріне қызметке ... оның ... ... ... ... ... ... тұтас және
еркін Түркістан идеясы большевиктерге қалай ... ... ... солай ұнай қойған жоқ-тын. Сондықнан да ол көп ... орыс ... ... үзіп, Керенский жөнс Милюковтардан
іргесін алыс сала бастайды. Мұстафа Шоқайдың ... ... ... ... ... ... азаттығы үшін күреске атсалысу еді.
Түркістандағы кеңестік билікті сынауды өзінің тікелей ұйымдастыруьмен
1927-жылдан бастап ... шыға ... ... қайраткер және ғалым
Заки Валиди редакторлық етуші "Жаңа Түркістан" журналы атқаруға тиіс еді.
Кейіннен бұл ... ... ... ... шығып тұрған
"Жас Түркістан" журналы ауыстырды. Оған өзі бас ... ... ... ... ... ... ... "Біздің жол" атты
кіріспе сөзінде М.Шоқай "егер біз халқымыздың ұлттық тәуелсіздік ... ... сол ... ... ... "Яш ... бере алсақ, онда бәріміз үшін қасиетті жене аса ... ... ... бір бөлігін өтеген болар едік.
М.Шоқайдың "Кеңестер билігіндегі Түркістан" атты еңбегі мәселемен тек
сырттай ғана ... ... ... еңбегі емес, Түркістанда
атқарылып жатқан істердің түп-төркінінен, терең астарынан, ... ... ... ... ... ... тарихын жақсы білетін
осы өлкеден шыққан зерттеушініц талдауы болатын.Міне, сондықтан да ... ала ... ... ... мен ... ... Шоқайдың сыны өте
жайсыз тиді, олар бүл сын ... және ... ... ... ... ... ... тиімсіз пікір туғызуы мүмкін деген
қауіпте болды.
Мұстафа Шоқай сынының ұтымдылығы оның аргументтілігінде, ... ... ... еді. Ал ол фактілерді М.Шоқай негізінен
түркістандық орыс және қазақ тіліндегі ... алып ... ... бірі ... ... шығып түрған ресми басылым
"Ақ жол" газеті болатын.
М.Шоқай өзінің сынын Қазан төңкерісін Түркістан халықтарының "үлкен
қуанышпен" қабылдағандығы ... ... ... пікірдің тарихи
шындыққа сәйкестігін анықтаудан бастайды. Ол ... ... ... ... ... да Қазан төңкерісіне ... да ... ... өз ... ... ... қазақ
жұрты арасында үгіт-насихат жұмысын тек саяси билікке ... соң ... ал ... сөзі мен ісі ... ... ... ... күндерінен-ақ байқалғандығын нақты фактілік негізде талдайды.
М.Шоқай Отанға қызмет жасаудың жолдары көп деп түсінген. ... ... ... ... айтады: "Өмірінің соңғы сәттерінде, 1940-жылы
соғыс тұсында ол ... ... ... , ... ... елімнің тәуелсіздікке қол жеткізгенін көруді ... мен тек ... ... ғана ... ... ... ... мен елімнің тарихы және ... өлке ... ... ... ... ... едім", - дейтін Мұстафа Шоқай. Бұл ретте ең
беделді дерек - М.Шоқайұлының жары ... ... ... осы ... ... ... Берлин қаласының "Виктория"
ауруханасында 1941-жылы 27-желтоқсанда өмірден қайтқан жары , ... ... рет ... туралы мынадай деп жазады: "Шыны
қабырғаның ар жағында, ағаш ... ... ... ... ... бар ... екен. Бетін ақ салфеткамен жауып қойыпты, қолдары
қарнының тұсында айкасқан, ... ... ... жүзі ... ... ... емес, қатты ұйықтап кеткен секілді. Қарсы
қабырғаға табыттың қақпағын сүйеп қойыпты. Мен ... ... мен ... ... ... ... ... қойдық, тақия мен сәлдені
мұсылмандардың әдетіндей ... ... ... ... кім?" ... ... қайта,оралайық. Мұстафа
Шоқай - өз ... ... ... ... биліктің отаршыл
сипатын қатесіз тани білген және онымен ымырасыз күреске ... ... ... Оның омір жолы Ұлы Отаны - Түркістан - үшін от ... ... жолы ... ... ... дейін Орынборда шығьп тұрған А.
Байтұрсыновтың «Қазақ» газеті ... деп ... ... ... — IІ
Государственный Дума ағзасы, инженер. Саясат ісіне жетік, ... ... ... қызмет етіп жұрген алдыңғы ... ... ... ... ... Жетісуда бүліншілік болғаннан бері Мұхаметжан көзге
көрінерлік көп пайда келтіріп жүр. ... ... ... ... ... ... кезде, Жетісудағы бүліншіліктің не себепті
болғандығьн, мәселенің бәрі Жетісу қырғыз-қазағьнда емес, ... ... ... Куропаткинге жете түсіндіруші
Мұхаметжан. Түркістан ... ... ... ... ... ... ... саясаты бойынша мұжыққа алынғандығын,
жергілікті халықтардың тау мен тасқа қамальп қалғандығын һәм мұнан ... жер ... ... қазақ пен қырғыз аса таршылықта қалатындығьн
дәлелдеп доклад жазған Мұхаметжан»50.[№41,.85-89б.]
М. Тынышбаев Уақытша ... ... ... ... ... жүріп те бауырлас қазақ және қырғыз елдері ... ... ... бас ... ... ... оны нақты істерімен дәлелдеп
берді. Жаңа қызметке бекітіле салысымен (1917 ж. ... ... ол ... ... ... жергілікті ауыр жағдаймен танысып, нақты істерге
көшеді. Осы сапарында бай-манапттардың, келімсектер мен ... ... ... ... іске асыра отырьп, ол Верныйға келген бет-
те Петроградтағы 11 мекемеге, атап айтқанда, ... ... ... ... ... Комитетінің төрағасы
Шепкинге, Мемлекеттік Думаның ... ... және ... ... ... жағдайды баяндай отырып, нақты көмек көрсетуді
өтінген те-леграммалар жолдайды. Телеграммада: «Ел ішіндегі ... ... ... июньде уездік комитеттердің және комиссарлардың өкілдерімен
бірге Кытай-дан қайтып оралған Түптегі қырғыздзрды ... ... ... тұрмысы біздің жанымызға қатты батты. Елдің үстіне ілген киімдері
әбден тозған, балалар өте аз, ... ... ... жетіспеуінен рахит
ауруына шалдыққан. Бойжеткен қыздар мен жас келіншектер жоқтың ... ... ... ... айырбастаған көрінеді. Киіз үй дегенміз —
таяққа қыстырылған ескі киздің қиыңдылары, мал басы өте аз, оны да ... ... ... ... Ең қорқыныштысы кырғыздардың жаппай
аштықтан ... ... деп ... елге ауыр тиіп ... бірі заңсыздық, отаршылдық пиғылдағы қазқ-орыстар ... ... да ... халыкқа зорлық, қиянат ... ... жылы ... ... ... ... ... Жалпы қазақ, съезі
өтеді. Съезде Жетісу облысындағы жағдай жеке мәселе ретінде ... ... ... ... және Ішкі ... министрлігіне жедел
телеграм-ма жолдап «Жетісудағы қазақ-қырғызды атып, жаншьп ... һәм ... ... солдаттардың қолынан қару-жарағын сыпырып
алып, халықты зорлықтан ... ... ... ... ... ... ... жатқан қазақ-қырғызга Алаш баласы жәрдем
беруін» өтінеді «Қазақ», 1917, № 238. Бұл шараны іске ... да ... ... роль атқарғандығы даусыз51.[№24,115б.]
Уақытша үкімет комиссарлары Шкапский мен Тыньшбаевтың ... ... көп ... ... ... астьққа монополия
енгізілді. Оны іске асыру уездік азық-түлік комитеттеріне ... ... ... ретінде 12 адамнан тұрған уездік Реквизиция комитеттері
құрылады.
Көңіл аударуға ... тағы бір ... — М. ... ... ... оралған қырғыз бен қазақтар үшін шекаралық уездерде
халықты тегін тамақтандыратын асхана-пункттердің ашылуы еді. ... ... ... ... етіп тұру ... ... ... 1917 жылғы 27 қазаңда Тоқмақта өткен
селолық жиналыстың протоколында босқындар үшін бірнеше ... ашу, осы ... үшін ... пұт ... орыс ... ... алу ... шешім қабылдағандығы баяндалады52 [№42]. Әрине, М.
Тьнышбаев қазақ және қырғьіз босқындарының ... ... ... ойлаған істерінің бәрін іске асыра алмаған еді. Оған ... ... ... ... ... ... жасады. Ол Уақытша үкіметтің
комиссары қызметін бар ... 7-ақ ай ... ... ... ... ... бір ... бойынша
жүргізіліп, ұйым мүшелеріне өзара бөлініп беріледі. «Алқа» атты ... ... өмір ... әдеби еңбектерді белгілі бір тәртіп бойынша
бөлісіп дайындауға ұйытқы болды, оның бағыт-бағдарын ... ... М., және ... ... ... ... X.,
Әуезов Мұхтар мен Кемеңгеров Қошмұхамед қатысты53.[№43,19б.] «Осы кезде
әдебиет майданындағы жұмыстарымыз жандана ... ... ... ... ... ... ... біздің ісімізді жүргізіп отырды. Өзіміздің
ықпалымызды баспасөз арқылы кеңінен тарату үшін біз ... ... ... ... қалуға тырыстық... «Алқа» үйірмесінің пайда болуы да
соның нәтижесі. Бұл істі ... ... ... ... ... ... маған жұмыс бабы бойынша кеңес алу үшін келіп тұрды, мен ... ... ... ... № 2370 - іс, 1 т., 221 ... ... ... кеңес өкіметіне қарсы ашық пікір ... оны ... ... ... күш болмады, сондықтанда барлық күшті
кеңес мекемелеріндегі қызметке ие ... сол ... ... ... мен шараларына бөгет жасауға тырыстық» (Тынышбаев, № 2370-іс, 1
т., 131 -парақ).
«...біздің ойлаған мақсаттарымыз кеңес өкіметінің мемлекеттік басқару
аппараты арқылы ... іске ... ... ... ... ... біз көп іс ... комиссариатының ғылыми комиссиясында Байтұрсынов,
Досмұхамедов жэне Ысқақов ... ... ... дейін Оқу-ағарту
комиссариатын Байтұрсынов басқарды, одан ... ... ... ... ... одан ... ... келді, ОАК-ға
Дулатов та жақын жүрді, бір кезде Ташкенттегі институттың директорлығының
міндетін Әділов те атқарды. ... ... мен ... ... қоғамы құрылды. ... ... ... ... ... ... Әуезов, Тынышбаев жэне
Ж.Досмұхамедов пен Қашқынбаев болды. Қазақтың мемлекеттік баспаларында -
Досмұхамедов пен ... ... ... Дулатов (Қызылордада),
Бөкейханов пен Әуезов (Мәскеуде) қызмет істеді. Оқулықтарды - Байтұрсынов,
Дулатов, Омаров Елдес, ... X. және ... ... ... ... жазды. Аударма әдебиеттерімен -
Бөкейханов, Дулатов, Жұмабаев, Байтасов ж). ... ... ... X.
Досмұхамедов (қазақтардың тәуелсіз кезіндегі өмірін жырлаған, батырлар мен
қазақ даласының құдіретін баяндайтын ежелгі әндер мен халық ... ... ... табиғаты мен ауыл өмірін үлгі ете ... ... ... үлгі етіп ... Жұмабаев, Тынышбаев (орыс тілінде -
кең байтақ кең далаға ... ... ... ... ... ... күн ... тарихын) кітап етіп бастырып шығарды. Ескі
араб әліпбиін жақтап қорғағандар: Байтұрсынов, Е.Омаров, Байсейітов Әзіз.
Тілдің тазалығы үшін ... ... ... мен ... ... ... Маркстік қондырғысыз, бұрынғы
«Алашорданың» идеология-сының ... ... ... Аймауытов,
Жү-мабаев, Байтасов, Жэленов, Омаров Е., Омаров А.С., Байсейітов Әзіз,
Әділев, Әуезов, X. Досмрсамедов, М. Тынышбаев оқулық ... ... ... ... Байтұрсынов, Ермеков, Досмұхамедов X.,
(университетгің ашылу кезінде Байтұр-сынов «Алашорданың» идеологиясы
тұрғысынан сөйледі).
Осы ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарының түлектері сол идеямен қаруланып шықты
(Тынышбаевтың 3. X. 30 ж. жауабынан. № ... 1 т., 277-278 ... ұлты ... ... даму баспалдағына неғұрлым ... ... өзі үшін ... ... алаш ғұламаларын соғұрлым
құрметтеп, тағзым етуі тиіс. Өйткені, ұлттың рухани тәуелсіздігін сақтап
қалғандар да, ... ... ... де, ... ... ұлы ... ... берген де солар.
Таланттың тағдырын талқыға салған, тұлғаларды тұқыртқан ... ... бір ... ... ... ... біріккен
Мемлекеттік Саяси Басқарманың '' төтенше өкілеттігінің жанындағы үштіктің
мәжілісінің № ІІІ/к мәжіліс-хатының ... 1932 жыл. ...... ... : Тынышбаев Мұхамеджанды, Досмұхамедов
Халелді, Досмұхамедов Жаһаншаны қылмыс кодексінің 58/10, 57/7, 58/11 ... ... 2. ... ... ... Мұхтарды ҚК
58/7, 58/11-ста-тьялары бойынша; 3. ... ... ҚК ... ... ... Қошмұхамедті, Бұралқиев Мұстафаны ҚК
58/10, 11-статьялары бойынша; Күдерин Жұмақанды, Қожамқұлов Нашимді ҚК
58/11-статьялары бойынша; ... ... ҚК 58/11 жэне ... ... ... ҚК 58/10, 59/3-статьялары бойынша; Қадырбаев
Сейтазымды ҚК 58/7, 11-ст. бойынша; Омаров Әшімді ҚК 58/10, 7, ... ... ... ҚК ... ... ... Әлімханды,
Әуезов Мұхтарды ҚК 58/7, 10, 11 -ст. бойынша ... ... ... ... ... ... ... ҚК 58/10, 11-статьялары
бойынша жауапқа тартты. Шешім:
1. Тынышбаев Мұхамеджанды. 2. Досмұхамедов Халелді. 3. Досмұхамедов
Жаһаншаны. 4. ... ... 5. ... ... 6 ... 7. Буралқиев Мұстафаны. 8. Кемеңгеров ... ... ... 10. ... ... 11. ... ... 12.
Ақбаев Жақыпты. 13. Қыдырбаев Сейтазымды. 14. Омаров Әшімді. 15. Тілеулин
Жұмағалиды - бес жыл мерзімге ... ... оны ... ... ... ... шешім қабылдады. 16. Ермеков Әлімхан. 17. Әуезов
Мұхтар - үш жыл концлагерьге қамалсын, уақыттары 8/Х - 30 ж. ... ... пен ... ... ... ... есептелсін. 18.
Омаров Уәлиханды. 19. Сүлеев Біләлді. 20. ... ... ... тергеу кезіндегі отырғаны еске алынсын».
Қазақ ұлтшылдарының ... ... ... ... бес ... ... тергеу ісінің нәтижесі ... ... ... басылымдағы зиялылардың жарияланған мақалалары.
Бір өзі бірнеше ғасырға ... ХХ ... ... да белгілі
обьективті себептерге байланысты, тек соңғы жылдары ғана ... ... ... ... ... тұрғысынан бастап зерттеле бастағандығы
белгілі. Бұл ретте тарих ғылымы үшін ғасыр айнасы іспетті болған мерзімді
басылымда жарияланған ... ... орны ... ... жылы ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев өзінің
«жадымызда сақталсын, таулық дәйім сақталсын» деген еңбегінде56 ... ... пен ... ... ... ... яғни
өз елі, өз халқы өткен жолдың байыбына әр адам өзінше барады. Мұнда бәріне
ортақ, әрі ... де ... ... ... жоқ және ... да тиіс
емес. Тарихтың соншама бай, сан қырлы болып келетіні сияқты танымның ... сан ... -деп ... ... үшін өз ... өз ... ... жолының
байыбына бармай апаратын танымның тек бізге ғана тән жолдарының бірі, ол
–ғасыр басында шығып тұрған ұлтық басылымдарды тарихи ... көзі ... ... алаш ... ... жеке жинақ етіп бастыруда ұлт
басылымдары материалдарының ғылыми зерттеу жұмыстарына ... ... ... ... қате көрсету бірінің еңбегін екіншісіне ... осы ... абай ... ... де ... жүр. ... 1994
жылы М.Қойгелдиевтің құрастыруымен Әлихан Бөкейхановтың «Қазақ» газетінде
жарияланған мақалаларынан тұратын, «Шығармалары»жарық көрді. Сол жинақтың
96-99 беттерінде , ... Дума һәм ... » ... ... осы ... жылы ... Міржақып Дулатұлының шығармаларының ІІ томының ... ... ... ... ... қойылған, М.Дулатұлының мақаласы
ретінде басылған. Автор ын анықтау мақсатында түпнұсқамен салыстырып
қарау бұл ... ... ... ,1913 жылы 2 , 13 ... ... ... ... «Қыр баласы» Ә.Бөкейхановтың
баршаға белгілі бүркеншік аты57.[№44,59-62б.].
1997 жылы ұлттық басылымдардың белсенді авторларының бірі Міржақып
Дулатұлының «Шығармаларының» 2-ші томы ... ... Онда ... ... әр ... ... ... мақалалары жинағы басылған.
Бірақ, бір өкініштісі жинақты құрастырушылар ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер
жіберілген. Мысалыы, М.Дулатұлының өзі Қазақтың 1917 жылғы 239 санында ,
«Жер аудару» деген мақала ... ... ... ... өзгеріске
шейін тергеу, тексеру, тінту абақты, штрафтан «Қазақтың» көзі ашылған жоқ-
деп жазды. ... ... ... сол, ... 1913 жылы ... ... «Жер аудару» деген мақаласы, ғасыр басында Ақмлоа
Семей,Жетісу, Орал және Торғай ... ... ... 1891 ... Дала ... 17 ... ... наразылық ретінде
жазылған еді. Мақаланы автор «Степнй положенияның 17-статиясы бойынша Дала
уалаятының ... ... ... һәм мал ... бес жылға жер аударуға ерік берілген » деген ... ... әрі ол ... ... ... орынды-орынсыз, оңды-солды
пайдаланғандығы туралы нақты мысалдар ... ... ... М. Жер ... ... ... ... Алаш
қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Желтоқсан ... ... ... 5 жыл бойы ... ... тұруы әрине патша өкіметінің
жақсылығынан емес, сол газетті ... үшін ... ... ... Міржақып Дулаұлының еңбектерінің арқасы еді. Біріншіден, олар
газетті жабылудан сақтау үшін, әрбір ... ... ... мың толғанып
барып жазуға мәжбүр болды. Екіншіден- газетті сақтау үшін А.Байтұрсынов
денсаулығының ... ... ... ... түрмеге отырды.
«Қазақ» газетінің тарихы туралы АҚШ-ғы Висконсон университетінің
ғылыми қызметкері Дениз Балғамыш ханым да өз ... ... ... , большевиктер бұйрығымен Орынбордағы «Қазақ» газетінің
редакциясы жабылған соң: «Қазақ» газетінің негізгі ... ... ... «Үш жүз» деген социалистік саяси ... ... ... осы ... ... шығарды. Бұл газеттің редакторы К.Тоғысов болды.
«Үш жүзге» қосылмаған «Қазақтың» ... ... ... үшін «Бірлік туы» газетін шығарып, осының маңына топтасты. ... ... ... ... ... ... ... Балғынбай
Хайретин қызмет еткен. Дениз Б. Газет неге «қазақ»аталды?//Қазақ
әдебиеті.1993,№10,5 ... ... ... ... ған ... ... бір ... қадір тұтып қастерлеп отырған жәдігерлерінің ... ... ... тиіспіз. Біріншіден, «Үш жүз» де, «Бірлік
туы» да1917 жылы, «Қазақ» газеті жабылмай шыға бастаған газеттер. Ол ... ... ... ... шығып тұрған. Екіншіден, «Үш жүз» партиясының
құрылуына да, оның газетінің ... да ... ... ... ... ... болған жоқ. Керісінше «Қазақ» газетінің Алаш
партиясының тілі ретінде «Үш ... ... ... ... ... ... «Үш жүз» ... Ташкентте емес Петропавл қаласында
шыққан. Төртіншіден, Көлбай Тоғысовта, басқа ... ... ... «Қазақ» газетінің редакциясында жұмыс ... ... ... «Үш жүз» және ... туы» ... ... «Қазақ»
газетінің қызметкерлері шығарды деудің еш қисыны жоқ. Жалпы қазақ
тарихының ... ... бірі ... ... 1916 ... ... қатысты туындаған оқиғаға қатысты ... ... ... бағытын Д.Белғамыш: «орыс үкіметінің сеніміне ие
болып, жер мәселесінде өз мүдделерін өткізу үшін ... ... 1916 ... ... ... ... көрсетті» -деп, өзінше
түсіндірген.
Француз зерттеушілері А.Беннигсен мен Ш.Лемерсье-Келькежейдің сөзімен
айтсақ: «ХХ ... ... ... ... ... жеккөрушілік бойын
түгелдей билеп алған қазақ зиялыларының» отаршылдық езгіге қарсы күресте,
баспасөздің қажеттігін ... ... ... екіншіден, бүкіл империяны
дүрліктірген бірінші орыс революциясының әсері еді. Ол туралы ... ... оның ... ... Міржақып Дулатұлы: «1905 жылдан
бері біздің қазақ жұрты да басқалардың ... ... ... ... ұлт ... ... ала ... не жазғаны, не айтпақ болғны, жалпы бағыт бағдары мен
мақсаты, неліктен «Серке» атанғандығы туралы газет ... ... 22 ... ... ... М.Дулатовтың59 , газеттің бірінші санында
жарияланған «Жастарға» деген өлеңі мен екінші ... ... ... атты бас ... ... болады.Өлеңінің бірінші шумағында:
Найзаменен түртседе,
Жатырсың, қазақ, оянбай.
Мұнша қалың ұйқыны
Бердің бізге, ой, ... ... ... ... ... жетектеп.
Терең судан өтер ме,
Мың қойды серке бастамай?
Дейді59.[№46,37б.].
Бірінші шумақтан М.Дулатовтың бүкіл саналы өмірінің ... ... ... ... қазағын оятудың әрекеті байқалса, қой
бастағансеркедей, ... ... ... ... ... ... ... Петербургта басылып шыққан, алғашқы ұлттық
басылымдардың бірі ... 2-ші ... ... деп қол ... «Біздің мақсатымыз»60 деген мақаласында:
«Қазағым менің, елім менің!»
Ең алдымен қазақ ... ... ... ... Оның ... ... ыза мен кек тудырады.Халықтан ... ... көп ... ... ... де ... емес ... Өздеріңіз көз жазбай байқап отырғандай ...чиновниктер, урядниктер
кедей қазақтарды ұрып-соғып, мал-мүлкін тартып, ойына не ... ... ... ... ... ... мен генералдар
Россияда көбейіп келе ... ... ... үшін ... ... ... жер аударуда...»,-дейді60.[№18,29-30б.].
Кезінде Петербург баспа сөз істері комитеті, «Полицияға түскен
мәліметтер бойынша, бұл қазақ халқын ... ... мен оның ... күреске шақыратын «барлық қазақ халқына арналған үндеу сияқты»-деп
«өте ... ... ... ... осы номіріне қатысты барлық
адамдар жауапқа тартылсын»деп шешім қабылдаған, өзінің батылдығымен бүкіл
петербург ... ... ... одан арғы ... ... ... ... Әбсембет былай дейді: «Полиция қанша
іздегенімен мақаланың лақап атпен жүрген ... таба ... ... ақын ... ... ... Бөкейхановтың 1910 жылы Санк ... ... ... ... ... «На ... ... пока нет ни одной газеты,
точно так же киргизиы не распологают до сих пор своей ... ... ... и ... ... в ... степи в счастливые дни свободы, но не
осуществилась... Киргизская степь покорно несла беззакония, глубоко затаив
ненависть и ... ... сол ... ... еді. Ол туралы
тарихшы М.Қойгелдиев61: «ХХ ғасырдың алғашқы он ... ... ... үшін ... ... зәру мәселелерді көтеретін қоғамдық ойға
қозғау ... ... бере ... ... ... ... ... қоғамдық
мәселеге айналған болатын. Қарқаралы петициясында өкімет алдына қойылған
негізгі талаптардың қатарында қазақтардың «күнделікті ... ... үшін ... ... ... шығару қажеттілігі» деп айтылған еді»,-
дейді61.[№15,141б.].
«Қазақ» газеті, белгілі бір ... сол ... ұлт ... ең ... ... ... және М.Дулатовтың үлкен
еңбегінің ортақ жемісі еді. 1905-1907 жылдардағы қазақтарды да қамтыған
саяси толқуларға ... ... ... ... ... ... ... жандермериясы тарапынан саяси қуғын сүргінге ... ... ... де әр түрлі уақыттарда тұтқындалып, бірінен
кейін бірі ... ... ... Аса ... ... ... ретінде
Қазақстаннан тыс жерлерге жер аударылды. Тек, сондай тар жол ... ... ... 1910 жылдан бастап, олар ... ... ... ... мүмкіндік алды. «Қазақ» газетінің пайда болуы және ... ... ... ... оразайдың Мұртазасының Файзолласы «Газеттің 80
жылдығына арнап баяғы 265 санынан 266 ... ... ниет ... ... ... Оразай әулетінің моральдық хұқы бар деп білеміз.
өйткені «Қазақ» газетін шығару идеясы Ахмет Оразаев аулына ... ... осы екі кісі ... ... ... тапқанын және
Оразаев Ахметтің газетті шығаруға қаржы беріп, құрылтайшылық еткенін газет
тігіндісі де, Орынбор губернаторлығының ... да ... ... ... үзбей шығарып тұру үшін ... ... ... ... аз еместігіне сенген А.Байтұрсынов пен М.Дулатов, 1913
жылдың соңына қарай «Азамат» серіктігін құрмақ болғандығы туралы,аталған
газеттің 42-санында ... ... ... ... ... ... басынан бастап «Қазақ» газетін
бастырушы міндетін атқарған «Азамат» серіктігінің іс әрекеттері туралы
мәліметтер апталық ... ... ... Ол ... ... журналы
Орынборда шығатын «Қазақ » газетасының ... ... ... ... ... есімді серіктік жасады. Бұл
серіктік 2-ші декабрьде ... ... ... ... ... ... ... Мұнан былай «Қазақ» газетін сол «Азамат» серіктігі
бастырып тұрмақшы Бұл «Азамат» серіктігіне азаматтықпен ... ... ... ... ... ... ең азы 100 теңге. Аталған
серіктіктің бас мақсаты Алаш азаматтарының серіктескен пұлыменен ең ... ... ... нық ... ... ... Онан соң ... ақшаның көбеюіне қарап қазаққа пайдалы қазақша кітаптар бастырмақ.
Бұл ерлік істің ілгері басуын тілейміз» -деп жазды. «Азамат» ... ... 1915 ... 1 ... ... «Қазақ» газетінің
апттасына екі рет шыға бастағаны белгілі. Газетті аптасына екі рет ... ... ... ... ... ... ... қажет болған. Сондықтан «Қазақ» газетінің шығарушысы ... ... ... билеушісі А.Байтұрсынов 1914 жылдың 8
желтоқсанында Орынбор генерал ... ... арыз ... Көп ... ... ... бағдарлама бойынша «Қазақ» газетін
аптасына екі рет ... ... ... рұқсат етілген №7021 куәлік
тапсырылған Жаңа бекітілген бағдарлама алғашқы бағдарламамен ... ... ... ... ... ... алғашқы жылы таралу географиясы
мен таралымы саны туралы Басқарма, «Орынбор.9 январь» деген редакциялық
мақалада: «Қазақ» ... 10 ... ... киіз туырлықты қазақ байдың
баласының 1913 жылдың ішінде алдырып ... ... ... ... аумағы ... саны |
|1 ... ... |694 |
|2 ... облысы |612 |
|3 ... |584 |
|4 ... |327 |
|5 | Орал |301 |
|6 ... |157 |
|7 ... ... |136 |
|8 | ... |30 |
|9 | ... |8 ... | ... |5 ... 3007», деп жазды.
1913 жылы газет бетінде жарияланған материалдардың «жер ... ... «Жер ... ... ... ... һәм дума», «Сайлау»,
«Земство не нәрсе», «Шаруа жайы» т.б. ... ... ... ... ... ... ... соның дәлелі. Осылай шыға
бастаған бірінші, яғни 1913 жылдың өзінде –ақ газет ұлт ... ... ... білген. Ү.Суханбердина өзінің «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» деп
аталатын мазмұндалған библиографиялық ... ... ... мен ... ... және мазмұныына қарай:
«Россиядағы имперализм ... ... ... аграрлық
саясты және қоны аудару қозғалысы», «Қазақ ... ... және ... «Қазақстанның әлеуметтік экономикалық дамуы», «Қазақстанның ХХ
ғасырдың бас кезіндегі мәдениеті мен әдебиеті» т.б. деп, барлығы 20 ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп, өз бетінде
үздіксіз көтерген мәселелердің бірі оқу ағарту, ... ... ... ... өмірі туралы мәселесі болды. 1913 жылы ғана ... оқу ... ... 30 ... ... ... ... Оқу жайы «Тілшілер
сөзінде», ... ... ... ... Ақмола, Петропавл,
Қостанай,Қарқаралы, баянауыл, қотанқарағай, Шымкент, ... оқу ... ... ... салу ... ... ... сол хабарларда
басылған. Осындай хабарлардың бірінде: «Қапал уезінде ... ... осы күні 130 дан ... ... баласы оқиды екен.
Оқытушы бесеу.. маманов, Тұрысбековтер келісіп өз ауылында қыздар оқитын
мектеп салмақшы болыпты. Ақсу деген жерде тағы да ... үлгі ... деп ... «Оқу ... хақында»62 Азамат Алашұғлы Айқап журналының
1911ж. санынының №7. Міржақып қазақ ... ... ... жоқ ... ... үшін ... ... Медресесіндегі шәкірттеі «Әлифбә» тәртіп
етіп қирағат кітабын шығару үшін өзінің мойынына алғанын айтады. Міржақып
ағамыз кітапты мазмұнды ... үшін ... ... жинап, орыс
педагогтарының оқу кітабымен ... Ы. ... ... ... материалдарын өзінің мұғалімдік тәжірбинсіне қоса
отырып жазуға кіріскенін көреміз. «Қирағат» кітабын әлифбәдан соң 3 ... ... 3 ... ... де әлгі ... үш ... бір
бөліміне лайық сөздерді таратып жаза бастадым деп жазды. Бірақ бұл ... ... ... ... болып ісін бітірмей тастады62. [№18,41-
42б.].
Ү.Суханбердинаның аталған мазмұндалған библиографиялық көрсеткішіне
енген, 1913 жылы газетте ... 215 ... 44-ін ... 32-
ін М.Дулатов, 23-ін а.Байтұрсынұлы жазған. Зерттеуші Ө.Әбдіманов газет
алдына қойған бұл мақсаттарды шартты түрде: ... ... ... және ... ... деп ... бөле отырып: «Газетттің осы ... ... ... көрген
мақалаларын негізінен үш публицист жазып және ... ... ... Олар ... Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Әлихан Бөкейханов. Қай-
қайсысы да ... ... жаза алар хас ... ... де
Ә.Бөкейхан көбінесе саяси экономикалық, Ахмет-мәден-ағартушылық, Міржақып
әдебиет пен өнер мәселелеріне ... ... ... ... ... ... түседі. «Қазақтағы»көптеген бас мақалаларды А.Байтұрсынов
жазған және бас жазушы ретінде ... да бір ... ... ... өзіндік көз –қарасын білдіріп, газеттің бағыт-бағдарын айқындап
отырған. Оның кейінірек «батысшылдық» тобының идеологы ... ... ... ... осы ... мақалалары арқылы танылуы болса
керекті»,-дейді.
1913 жылы ғана жер туралы айтылған. Жерге қатысты мақалалардың ... ... осы ... ел ... ... ... жазған. Дегенмен,
мәселенің өте маңыздылығына, өткір қойылуына байланысты А.Байтұрсынұлы сол
жылғы газетке «Қазақ жерін алу ... ... «Жер ... ... һәм ... ... ... мақалалар жазды. Жер мәселесі
М.Дулатұлы «Земство не ... атты ... ... да ... ... ... №11 саннында Азамат Алашұғлы бүркеншік атымен
міржақып Дулатұлының «Жер мәселелесі»63 атты ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай көшіп жүру керек
пе он бес десятинадан ер басына жер кестіріп, қала болу керек пе? Деген
сұрақ ... ... мен ... ... ... ... ... жақсы жерге орналастыруды пайдалы көрді. Атақты қазақ адвокаты
бақытжан Қаратаев мырза өзіне ерген ағайындарымен ... ... ... қала болды. Қала болу мәселесі бүкіл қазақ жерін қамтып, қала
болудың ... ... ... ... ... ... ... беріп халық сынынан өткізу керек деп жазды63.[№18,44-46б.].
Газет шыға бастаған бірінші жылы қазақ зиялылыарыныың арасында ... ... бас ... сьез өткізу мәселесі туралы да үшеуі бірдей
арнайы ... ... Аса ... ... «Алаш азаматтарына» 1913 31
декабрь. Екеуі бірігіп жазғандығын ... ... 1913 ... бір ... екі ... ... ... жиі кездеседі. Ал,
кейде, олардың бір нөмірде 3-4 ... ... ... болған.
Мысалы, апталықтың 7 санында ... ... ... ... ... ... деген мақаласы және «Қазақтың
тарихының» жалғасы ... 9 ... ... ... «Ғабдолла
Тоқаев», «Жер аудару» және «Қазақтың тарихы » атты төрт ... ... ... ... ... ақын жанын күйзелткен мәселелердің
көбі «Қазақ» газетінің де өзекті мәселелеріне ... Абай ... ... қоғамынан орын алған келеңсіз көріністер апталық ... ... ... дау мен ... ... даласында Абайдан соң
да тоқтау тапқан жоқ. Сондықтан өз кезегінде «Қазақ» газеті де оған қарсы
күресуге мәжбүр болды. Оның ... ... ... ... мақалалар
жарияланды. Соның бірінде Әлейхан Бөкейхан: «Үш жылда бір сайлау сайын
жұрт өрт шыққандай, жау шапқандай жанталасып ... ... Әке ... ... туған-туысқаннан айырылып, бірі атқа, бірі асқа сатылып
сандалады. Өсітіп жұрт бүлініп ... не? ... ... ... -деп сайлаудың қазақ халқына әкелер бар «пайдасын»
айтады. Абай мен ... ... ... қазақтар арасында
қалыптасқан жалпы қоғамдық құбылыс туралы айтса, мұрағат құжаттары бізге
жеңіл жолмен мал ... деп ... ... ... көптеген болыс, би,
ауылнайлардың нақты есімдерін жеткізіп отыр. Мысалы, Верный уезінің Көлді
болысы Жабықбаев 1915 жылы ... 61 сом 70 тиын ... ... ... ... ... ... қағаз бермей өзі пайдаланып кеткені үшін қылмысқа
тартылған. Кіші Алматы болысының 1-ші ауылының старшыны ... ... жылы 17 ... пара ... үшін ... ... ... болысының
бұрынғы ауылнайы Сейдін Әбділдин қызмет бабын пайдаланып қылмыс жасағаны
үшін, сол жылдың 11 маусымында сотқа тартылған64. [№44,249б.].
1999 жылы ... ... ... ... «Айқап» бетіндегі
«материалдар мен хат-хабарлардың» ... ... ... рет ... ... ... «1960,1963
жылдары «Айқап»журналы мен «Түркістан уалаятының газеті», «Дала уалаятының
газеті», «Қазақстан» ... ... ... материалдарының
мазмұндалған библиогрфиясы басылып шыққан болатын. Бірақ өкінішке орай, ол
көрсеткіштерде А.Байтұрсынов, ... ... ... т.б. ... ең құнды материалдары қысқартылып берілген ... ... ... ... қалыптасқан демократиялық жағдайда
Қазақстанның әртүрлі аймақтарында шығып тұрған ... ... бәрі де ... ... ... ... туралы
мақалалар жаза бастады. «Қазақ» газеті бастағанұлттық ... ... ... ... тарапынан жалпы мемлекетке
төнген қауіп туралы жазса көп ұзамай тікелей қазақтарға төнген ... ... ... ... ... ... ... бастады. 1917 жылдың
1918 жылдың барысында қазақ тіліндегі негізгі тақырыбы большевизмге ... ... ... сол жылдары Алаш зиялылары бас қосқан ... ... пен ... қалаларында шығып тұрған «Бірлік ... ... орны ... Егер ... ... ... жерінде
өз үстемдіктерін орнатқан большевиктер туралы айтса, екіншісі ел таныған
Алаш көсемдерінің Дала өлкесінде большевизмге қарсы ... ... ... ... ... і-әрекеттерімен, 1917-ші жылан жылының
күзінен бастап бетпе-бет кездесе бастаған ташкенттегі ... ... ... ... туы» ... 8 қарашасынндағы 14 санынан бастап
тұрақты жаза бастады. «Ташкентте болған оқиғалар ... ... ... өз уақытынан кешігіп шықты. Оқушыларымыз айыпқа бұйырмағай»
-деп қараша айының басындағы большевиктердің ... ... қан ... ... ... кешігіп шыққан себебін айтудың
басталған 14 ... «Екі ... ... және ... ... деген екі
үлкен мақала басылған. Бұл мақалаларда Ресейде қазан төңкерісінен кейінгі
қалыптасқан саяси жағдай туралы большевиктердің өкімет ... үшін ... ... отырған күресінің мемлекет үшін, жалпы ел үшін аса ... іс ... ... ... ... мақалада
«Россияның көп шаһарларында большевиктер Уақытша үкіметке қарсы бүлік
шығарып, мемлекеттің өз халқы ... бірі ... ... ... ... ... ... жеңіп алған бұрынғы үкімет орнына жаңа
хүкімет ... бұл ... ... ... ... деп атап, һәр
министрлікті басқаруға бір-бір комиссар құрылған.. Советтің төбе төрағасы
Улянов деп оқырмандарды Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Россияның басқа шаһарларында
болды. Көп жерлерде солдаттар мен қара ... ... ... бүлік
шығарып, көп қандар төгілді» -деп жаңа ... қол ... ... ... жеткізді.»65[№5,96б.]. Мемлекет халі// Бірлік туы,№14
1917,8 ноябрь. Алаш ... ... мен ... жинағы. Желтоқсан
1917ж-мамыр 1920ж. «Бірлік туы» газетінде «Түркістан автономиясы» деген
мақалада: «Соңғы кезде ... ... ... ... қылған большевик
пулеметінің салқыны Түркістанға да жетті. Түркістанның я тұрмысына ... тура ... ... ... ... ... болып орыстың солдаттары мен жұмыскерлері қару ... ... ... ... ... ... ... жаткеңес
өкіметін большевиктердің Түркіәстанда да қарудың күшімен ... ... Ал, ... күй» ... ... ... топырағында алғашқы нақты қадамдары туралы: «Большевиктердің
хүкімет басына мінгенне бері қарай ... ... ... ... үркітіп
отыр. Олар әділдік, туралықты бір жаққа тастап, зорлық-зомбылық жолына бет
алды.» Түркістан зиялылары газет беттерінде ... ... ... ... ... ... сол ... саяси өмірге белсенді араласа бастаған түркістандық Алаш
жастарының бірі Сұлтанбек ... ... ... мақаласында, бітім
туралы: «Әзірге бар халге қарап айтсақ россияның большевик хүкіметі ... ... ... ... жарлығымен бұқараның көңілін аулағаны
болмаса һеш патшалықтардың я ... ... жылы ... ести ... сөзі ... ... тұрса керек»-десе
жер туралы: «Екінші бұқараға жағымды сөзі жер ... ... ... ... ... ... керек, бұл іс айтқанымен болала
салатын іс емес. Бұл бірүлкен іс»,-деп ... ... ... ... газетінің басты ерекшелігі сонда, ол ... ... ... ... ... сол ... барысында тарихи деректерді
дүниеге келтірді. Бұл ретте мына пікірге баса ... ... ... большевизмнің халық аралық сипатқа ие болғандығын, демек оған ... сол ... ... ... бөлігінің большевизм індетіне
қарсы күресінің алдыңғы ... ... деп айта ... Орыс
большевиктерінің, өздерінің сандырақ идеяларын іс жүзіне асыру мақсатымен,
көшеге шыққан 1917 ... 3-4 ... ... ... ... Қыр ... (Ә.Бөкейхан) «Мемлекет халі» деген мақаласы
басылған, «Қазақтың» 237 санынан бастап ... ... ... ... көсемі, серкесі, - жазушы Ульянов, жұртқа мәшһүр аты «Ленин»
туралы жазыла бастады. Өзінің соңғы 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... жақтастарына қарсы
белсенді күрес ... ... ... ... екі
жүзділіктерін әшкереледі, түпкі ниеттері мен ... ... ... ашып ... ... Алаш азаматтары!» -деп ұран тастап,
большевиктерге қарсы жалпы халықтық ... ... ... ... ... -деген ұран мақалада: «Ау, алаш! Сен кім? – Сен ... ... ... ... ... ... ... ат үстінде жүріп,
қылышпен өздерін ... ... ие ... ... ... ... қалың қамалын бұзған. Ер түріктің ер жүректі ... ... ... атқа мін, ... ... Жауың кім? Жауың большевик..
Ортақ жау –большевикке қарсы жорыққа ... ... ... ... түріктің титтей де қаны ... алаш ... ... ... ... ... бастаған қазақ жауынгерлерінің
әртүрлі майдандарда большевиктермен жүргізген бетпе-бет соғыстары «Қазақ»
бетінде бейнеленді.
Міржақып ... ... ... жұрт ... ... ... өзін өзі қорғай алатын әскері болған жағдайда ғана жұрт бола
алатұғынын дәлелдесе, ... ... ... ... алу ... ... ... Алаш Орда бөліміне милиция алу туралы тәртібін айтқан.
Біріншісінде, «Большевик ... бір пәле ... ... ... ... асты ... ... ойран болғанда» біз қайтсек жұрт боламыз деген
сұрауға, «Қайтсек жұрт боламыз дегенді ойласақ, жауап біреу-ақ, әскеріміз
болса ғана жұрт ... деп деп ... ... сол ... 18 ... тұратын нақты тәртібін көрсетеді66.[№5,76б.]. Мадияр.
Қайтсек жұрт боламыз Қазақ. №264, 1918, 10сентябрь Алаш ... мен ... ... ... ... ... ... зиялыларының, Алаш Орда көсемдерінің саналы түрде, өз ұлтына бас
болып, большевиктерге қарсы күреске ... ... ... Көптеген мақалаларда сол күрестің барысы баяндалды. ... атты ... ... ... ... ... өз ... етіп жүр»-дей келе: «Жетісу облысында ... атты ... ... ... қиратқан. Қатын, бала-шағаны қырған, сондықтан сол
бейшараларды большевик қолынан құтқару үшін біздің қазақ әскері тты-казак
әскеріне қосылып Жетісуға қарай жолға ... деп ... ... ... ... ... большевиктердің қолынан
алғашқылардың бірі болып, қаза тапқан Алаш боздақтары Семейлік 22 жасар
Қази Нұрмағанбетұлы мен ... І ... ... ... 28 ... ... Нұғман Сарыбөпеұлы туралы айтылған. Мақалада
Қазының қазасына көп адам ... ... ... ... ... ... ... қарап сөз сөйледі:» .. Құдай тағала Алашқа шын ұл
бергеніне көзім жетті. Алпыс жасқа келгенімде ... ұлт үшін ... ... ... ... жоқ еді. Көрдім, енді бүгін өлсем де
арманым жоқ.., дегендігі, ... ... өлең оқып ... ... ... және Жүсіпбектердің сөз сөйлегендігі туралы айтылған. Одан
әрі мақалада большевиктердің ... туын ... ел ... ... ғылымын оқыған бірнеше жыл соғыста болып тәжірибе ... ... ... Сарыбөпеұлын «қылыштың астына алып, мылжа-мылжа қылып,
қарнын тіліп, басын шауып, көзін шығарып, ит ... ... ... ... ... Бұл ретте «Тағы құрбан» деген мақаланың
деректік маңызы үлкен. Онда, Міржақып Дулатов, сол ... ... ... ... ... ... деген қаланың қасында большевиктермен
соғысып, Алаш Орда һәм құрылтай ағзасы ... мен ... ... ... ... баяндайды. Мақалада: «.. большевиктер елге ойран салып,
қазақ қырғызды қырғынға ұшыратуға кіріскен еді. Ұлтшыл ер, ... ... ... ... жолдастарымен бірігіп, жігіт жинап, елді ... ... ... июль ... мынадай хат келді: «Елдің басына
мынадай пәле туып тұрғанда мен бұларды ... кете ... ... де ... ... ... айтқанын қылды, елді пәлегетастап,
өзі бас амандап кетекн жоқ. Алаш жолында ... ... ... ... ... ... 1996 жылы ... «Алаш Алаш
болғанда»атты еңбегінде Қази Нұрмағанбетұлын ақтар атып ... ... ... ... ... жас ... ... солдаттарының атқанын айта
келе: «Алашты» жамандаған кісілердің ... ... ... болды» дегенді
«одақтастарының» түрі әлгідей. Шындығында «Алаш» пен ақтардың арасы жақсы
болмаған, тек амалсыздан ғана «сен жақсы, мен жақсымын» ... ... ... ... да, қызылынан да аулақ, өз алдына бөлініп шығу
ғой»,- дейді68. ... ... ... Президенті Нұрсұлтан
Назарбаев, өзінің 1998 жылдың ... ... ... ... ... ... атты ... бүгінгі күннің биігінен ... ... ... ... 74 ... қорытындысын ой елегінен
өткізе келе ... ... баға ... ... ... ... ... ұрандарды желеу еткенімен, олар патша заманында
басталған істі одан әрі және ... ... ... әрі ... ... берді. Екі жүйенің екеуі де өз мүдделерін көздеп, «ұлттық шет
аймақтарға » қатысты қатаң бағыт ұстады. ... де ... және ... ... ... мүддесін ескерген емес, олардың кез келген
қарсылығы қашан да қатаң басылып тасталып отырды». ... ... мен ... ... ... ... ... даласында кеңес өкіметін күштеп орнатуы салдарынан, 1918 жылдың ... 265 ... ... ... ... ... шығуын тоқтатты.
Елде Кеңес үкіметінің, большевиктер ... ... ... де, Алаш ... де, ... ата ... ұлт ... ерлік істерінің бұрынғыдай жыр-дастандарға арқау болып, ауыздан-ауызға
тарап, атадан ... ... ұлт, ... мақтанышына айналуына кедергі болды.
Елін сүйген ерлерді өз халқына жау етіп, елін ... ... ер ... күндер басталды.
Сонымен, қорыта айтсақ, газеттің 1913 жылдың басынан бастап шыға бастауы
оны, өзінің еркінен тыс, әлемдік соғыс ... ... ... ... ... экономикалық, мәдени өмірінің дерегіне
айналды. Сол жылғы апталық бетінде жарияланған материалдарға талдау ... ... ... ... ... ... басылған мақалалар ел өмірінің барлық жағын
дерлік қамтыған. Сондықтан біз олардан ұлтымыздың ... ... ... күнделікті тұрмыс тіршілігіне қатысты өздерін қызықтыратын
мағлұматтар ала алады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... терең белгілері, халқымыздың ойларын озық, қаламдары жүйрік
азаматтары Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы және М.Дулатұлы үшеуінің ... ... ... ... ... Ресейдегі буржуазиялық-
демократиялық революциядан бастап 1986 жылдың желтоқсан оқиғаларымен 1991
жылы ... ... ... ... ... ... кезең тарихы.
2.Алаш партиясы мен Алаш зиялыларының тарихтағы орнын қайта ... ... ... ... ... ... түрде бағаланған. Соның
салдарынан тарих ғылымының кеңестік 1953 жылы КОКП ХХ ... ... ... ісі жүргізіліп, ғалымдар олар туралы ... ... ... ғылымында түрліше методолгиялық жүйелермен принциптерін
қолдау мақсатында ұлттық тарихты жандандыру идеялары ... ... ... ... ... қызметі, саясаты іс-әрекеттері Кеңестік
және қазіргі заман тарихнамада түрліше тұжырымдалып, сипатталған. Ал, ҚР
тарихшылары өздері оларды ... ... ... ой ... ... ... Алаш ... мүшелерін қос өкімет,Совет өкіметі,
ақ гвардияшылдармен қарым-қатынастары толық нақты деректер берілмеген.
5.Қазақстан Республикасының тарихшы ғалымдар Алаш ... мен ... ... біржақты қызметі арқылы ғана бағалап отыр. Және де
Кеңестік ... ... ... ... ... ... Алаш немесе Алашорда қозғалысы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың
басында Қазақстанда орын ... ... ... ... ... ... өмірге келді. Бұл қозғалыстың
өзегі өзінің бастау көздерін 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы
әкелген өзгерістерден алған, ал саяси ұйым ... 1917 ... ... Алаш ... болды.
7.ХХ ғасырдың басымен 30 жылдарға дейінгі баспасөз материалдарында Алаш
лидерлерінің, зиялылардың партияға мүшелерінің берілген ... ... ... принцип бойынша обьективті болып есептелінеді.
Ұлттық жандандандыру барысында Кеңестік идеологияда оларды ... ... жауы деп ... ... ... ... ... құрбандары ретінде
бағалаған.
8. жалпы ұлттық саяси ұйымды құру үшін ХІХ және ХХ ... ... ... ... ... ... жұрт ... Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Ермеков, Жақып Ақбаев,
Халел Ғаббасов, т.б. ондаған қайраткерлер 12 жыл ... ... ... еңбек етті.
9.Шетелдік тарихнамада ХХ ғасырдың басы мен 50жылдары ... ... ... ... ... ... идеяны іске асыруда
алғашқы идеологтары мен практиктері деп бағалаған.
10. ХХ ғасырдың басынан өрістей бастаған қазақ ... тән ... өз ... ... мәндегі мақсат-міндеттерді:
ұлттық тең праволылық, халықтың мәдениетін көтеру, оқу-ағарту ісін
жетілдіру, әйел ... ... ету, ... ... Бұл ... басы-қасында ат төбеліндей аз ғана ... ... ... ... лидерлер мен мүшелері «Қазақ», «Айқап» ... Алаш ... ... ... іске ... ... ... қолданған.
Әдебиеттер және сілтемелер тізімі
1. Жұртбай Т. Алаш идеясы және Ораз Жандосов. //Саясат. 1999. ... ... ... ... һәм ... Алматы: Ататек. 1995. 256б. [№2,153б.];
[№2,27б.].
3. Актюбинский обл.гос. архив д-681 ... ... ... Е. Семейдегі Алашорда үкіметінің құжаттары мен іс-қағаздары.
//Абай. 1999. №36, [№4,44-47б.]; [№4,6-9б.]; [№4,45б.]
5. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. ... ... 2005. ... ... [№5,149б.]; [№5,158б.]; [№5,96б.];
[№5,76б.]
6. http:// www. Egemen.kz\? act. Ж.Самрат. «Қазақтың мемлекеттік думаға
сайлануы», http://www. iie freent kz\ gazag tarih 8html ... ... ... Мемлекеттік Думада қызмет еткен қазақ зиялыларының еңбегін
талдап, терең зерделеуі керек». [№6б.]
7. Қойгелдиев М. Алашты ... ... ... // ... 1990. № 8.
[№7,6-9б.]; [№7,7б.]
8. Байтурсынов А. ... и ... ... ... ... ... ... интелегенциясы. // Жизнь ... ... ... А.К. У ... ... Алма-Ата. 1971.
11. сост. Н.Мартыненко, Алаш-Орды сб. документов, Кзыл-Орда. ... С., ... Ш. ... по ... Алаш ... ... 1935.
13. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы: Жалын. 1992. ... М.Б. ... ... ... ... М.К. Алаш ... Алматы: Санат. 1995.303б, [№15,28-
29б.]; [№15,141б.]
16.Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. ... мен ... ... ... 400б. ... ... ... тарихи очерктер. Алматы: Жеті жарғы. 1998.
192б. [№17,24б.]; [№17,29б.]; [№17,87б.]
18. ... ... ... ... ... 2003. ... ... [№18,29-30б.]; [№18,41-42б.]; [№18,46б.];
[№18,121б.]
19. Бисенова Ғ. ... орыс ... ... ... ... Автореферат. Алматы: Ғылым. 2002. 32б.[№19,4б.]
20. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комптетінің архиві, іс — 06610, ... 3 ... Ә. ... ... Өлке. 2003,224б. [№21,14б.]; [№21,174б.]
22. Нәсенов Б,А.Исин. 1905 ... ... ... және ... телеграммаға қол қойған қайраткерлер. \\Абай 2006. ... ... Ғ. ... ... ... ... мен тарихи
деректер. Алматы: Жібек жолы. 2005. Т-2. 280б.[№23,204-211б]; [№24,20б]
24. ... Ә. ... ... Алматы: Қазақ. 1998.560б. ... ... ... ... К. Он ... жыл және Алаш ... // Ақиқат. 1996. №6.
маусым [.25,45б.]
26. Телебаев Ғ. Алаш партиясы- Қазақстандағы алғашқы либералдық партия.
//Егемен Қазақстан. ... ... Ә. ... Алматы: Қазақстан. 1994. [№27,271б.]
28.Свободная речь. 1918.[№28,162б.]
29.Назарбаев Н.Ә.Қазақтың бүкіл тарихы –бірігу тарих, тұтастану тарихы.
// Егемен Қазақстан. 1998,18 наурыз.[№29,5б.]
30.Қозыбаев М. ... ... ... ... университеті. 1992.
[30,17-20б.]
31.Т.Омарбеков, М.Қойгелдиев «Тарих тағлымы не дейді?» Алматы: Ана тілі.
1993.208б.[№31,108б.]
32.Шоқай М. ... ... ... ... ... ... [№32,232б.]
33.Сыздықова Р.«Ахмет Байтұрсынұлы» Алматы: Білім. 1990,52б. [№33,52б.]
34.Ашкеева Н. ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... көзқарастары.Автореферат. Алматы: 2004.30б.[№34,7б.]
35. «Ақаңа келгенде Ақтөбе ... //Жас Алаш ... К. ... Алаш ... ... ... ... «Алаш рухы асқақтады» http: www iie freent kz\ gazag
tarih ... ... ... ... ұлы. ... ... ... М. Қазақ әлемі. Алматы, Қазақстан-Атамұра 1993 160б.
[№39,128-130б.]
40. Шоқай М. ... ... ... Т-2. ... [№40,389б.];
[№40,407б.]
41. Құлмаханова. Қойгелдиев М. «Тынышбаев М және ... ... ... №5, ... ССР ... Мемлекеттік архиві, 9 қор, 1-тізім, 34-іс, 1-2-парақ
43.Алаш ақиықтары: ... ... ... ... ... ... ... Қ. Қазақ баспа сөзі Қазақстан тарихының дерек көзі. Алматы:
Қазақ университеті. 2000.358бет. ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев. Жадымызда сақталсын, таулық дәйім сақталсын.
//Егемен қазақстан.1998,15 қаңтар. [№45,6б.]
46.Дулатов М. Шығармалары.Алматы: 1991. [№46,37б.]

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы6 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
Сарысу өзені алабының зерттелмеген өзендерінің ағындысын есептеу50 бет
Семей қаласы бойынша тұрмыстық-коммуналдық шаруашылығын талдау22 бет
Эмпедоклдың экологияға қосқан үлесі2 бет
Қызмет көрсету және еңбек шығындарын есептеу20 бет
Өндірістік құрылыстың техникалық сатысы және еңбек өнімділігін төмендетудегі негізгі бағдарламалар3 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь