Қазақстан Республикасында көші-қон үрдісінің әлеуметтік аспектілері

МАЗМҮНЫ

КІРІСПЕ 2

Тарау I. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КӨШІ.ҚОН ҮРДІСІНІҢ
ӘЛЕУМЕТТІК АСПЕКТІЛЕРІ 6
1.1. Көші.қон үрдісі туралы үғым 6
1.2. Көші .қон үрдісін реттейтін заңдардың қалыптасуы 13
1.3. Көші.қон түрлері 18

Тарау II. ОРАЛМАНДАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘРТЕБЕСІ 24
2.1.Оралмандардың өлеуметтік мәртебесі және олардың Қазақста*
Республикасының азаматтығын қабылдау мәселелері 24
2.2. Оралмандардың әлеуметтік жағдайы және жүмыссыздық мәселесі ... 36 Тарау III. КӨШІ.ҚОН МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҮЛТТЫҚ
ҚАУІПСІЗДІККЕ ЫҚПАЛЫ 48

З.І.Үлттық қауіпсіздіктің түсінігі және оның егеменді мемлекетіміз
үшін маңызы 48
3.2. Қазақстанның үлттық қауіпсіздігіне Қытай миграциясының ықпалы.58

ҚОРТЫНДЫ 64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 68
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы сияқты мемлекетте де көші-қон үрдісі ерекше маңызға ие болды. Себебі сан жылдар бойы отарлаудың, жер аударудың, тың игерудің, жер байлығын игеру саясатында XX ғасырдың басында басталған халықты орналастыру КСРО-да Қазақстанда ғана көші-қон деңгейіне эсер етті1. Жетпіс жыл бойы жалғасқан Кеңестік өкімет қүлағаннаң кейін ғана еліміз өзіндік көші-қон мәселесін шешуге қолы жетті.
Көші-қон тақырыбы жалпылай алғанда өте кең мағынаға ие. Сондықтан мүның тек қана зерттеу методологиясын ғана сараптамай, көші-қон үрдісі кезінде пайда болатын олеуметтік мәселелерге де көңіл бөлінді.
Көші-қон мәселесі еліміз өмірінде айрықша күрделігімен ерекшеленді. Қазақстандағы жалпы көші-қон үрдісімен мен қатар экологиялық апат салдарынан және өндірістің қүлдырауына " байланысты республиканың ішкі коші-қоны де аса күрдеМ жағдай қалыптастыруда. Республика көлеміндегі заңсыз көшіп-қонушылар\мен босқындардың ағыны да бой корсете бастады.
Осындай ауқымды да күрделі көші-қон моселесі Президенттің "Көші қон саясатының 2000 жылға дейінгі негізгі бағыттары" деп аталатын Жарлығында атап көрсеткендей: "Негізгі реттеуші қүқықтық базаның болмауы және қаржылық қамтамасыз етілмеуіне орай жаңа тенденциялардың көрініс табуына байланысты болып отыр" деп айқындауы аса маңызды тетік ретінде қаралады.
Халықтың көші-қоны көптеген ғылым салаларының зерттеуіне мүрындық болған маңызды проблемалардың бірі.
Атап айтсақ, Бүл мәселелер бойынша социология, демография, саяси экономика, экономикалық география, халық географиясы, экономикадағы еңбек ресурстары, заң салалары жан-жақты зерттеуде. Мүның озі қазіргі коғамдағы көші-қон мәселесінің басты маңыздылығын айқындайды.
Көші-қон ең жоғарғы деңгейде белгіленетін адамзат мәселесі деуге болады. Өйткені, адамдардың түрақты жерін өзгертіп бір елден екінші елге келуі, кетуі немесе таптардың бір ауданнан екінші ауданға, қалаға қозғалуына байланысты олардың алдындағы пайда болатын мәселелерді шешуге тура келеді.
Соңғы жылдары біздің республикамыздан эмифацияға кеткендердің 71 проценті таяу шет елдерге қоныс аударған. Ал бүл елдерден Қазақстанға келгендер — барлық эмигранттардың 91 пайызын қүрайды. Іс жүзінде Бүл Қазақстанды емін-еркін жайлаудың "еркін аймағына" айналдырған. Өйткені бүған кедергі болар заң 1997 жылғы желтоқсанның 13-де ғана қабылданды. Бүрынғы Қазақстан Республикасының "Коші қоны туралы" 16.06.1992 ж. заңында мүндай кедергілер қарастырылмаған. Сонымен қатар бүған дейін жүмыс істеп келген Бүл заңда иммиграциялық қор және жер қорын қүру заң жолымен қамтамасыз етілмеген болатын.
Көші-қон үрдісіне қатысушы субьектілерді бірнеше топтарға белуге болады. Атап айтсақ, біріншіден, қазіргі кездегі әлемдегі әрбір кеші-қон үрдісі — бүкіл әлемдегі елдерде маңызды мәселеге айналуда. Көші-қон үрдісі әртүрлі қоғамдық жүйеде әлеуметтік эономикалық даму ерекшеліктері басқа елдерде де ерекше қарқынмен көзге түсуде.
Бүл мәселелер Қазақстан Республикасы мен басқа шет мемлекеттер арасындағы болатын халықаралық көші-қонда, сондай-ақ Республика территориясындағы халықты орыаластырудағы жергілікті облыстық, аудандық деңгейдегі туған мәселелер қозғалды.
Елімізде ішкі коші-қон саласындағы олеуметтік жоне озге де сипаттағы мәселелер де аз емес.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы - Алматы: "Жеті Жарғы", 1998 жылғы қазанның 7-де өзгертулер мен толықтырулар енгізілген. 1995. 2.Қазақстан Республикасының "Халықтың көші-қоны туралы" заңы. Алматы: "ЖетіЖарғы", 1998.
3. "Шетелде түратын отандастарды қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы"
туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы, 31.12.1996,
№3308. Қазақстан Республикасының Парламентінің материалдары.
4. "Көші-қон саясатының 2000 жылға дейінгі негізгі бағыттары
туралы" Қазақстан Республикасы Президентінің 19.03.1997 жылғы №3419
Жарлығы. Қазақстан Республикасының Парламентінің материалдары.
5. "Үлттық татулық пен саяси қуғын сүргін қүрбандарын еске
алу жылы деп жариялау туралы" 30.12.1996 жылғы Қазақстан Республикасы
Президентінің Жарлығы. // Вечерний Алматы, 1997, 6 қаңтар.
6. Қазақстан Республикасының "Көшіп-келу туралы" заңы, 1992 жылы
маусымның 26-сы. // Халықты жүмыспен қамтылу туралы Қазақ КСР-ның
заңына қатысты нормативтік актілердің жинағы, Алматы, 1992.
7."Қазақстан Республикасы азаматтығы туралы" заңы. 20.12.1991. //Халық
Кеңесі. 1992, 8 қаңтар.
8.Назарбаев Н.Э. "Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде
қалыптасуы мен дамуының стратегиясы". Алматы: "Дәуір", 1992.
9.Назарбаев Н.Ә.Қазақстан-2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. -Алматы: "Білім", 1998.
Ю.Анисимов Л.Н. "Право на выъезд рубеж и статус эмигрантов".
//Московский журнал международного права, 1992, №4.
11.Бекхожаева А.К. Өмір сүру деңгейі және кедейшілік проблемасы.
Саясат. №3-4. 2004.

69
12.Бжезинский 3. Великая шахматная доска. М.: Международные
отношения. 2003.
ІЗ.Витковская Г.С. Российские диаспоры в Центральной Азии:
миграционный потенциал, социалогические исследования, №2, 1999.
14.Гай С. Гудвин-Гилл. "Статус беженца в международном праве. -М.:
"ЮНИТИ», 1997.
15.Галиев А. Миграция населения и этническая судьба (в
Казахстане) // Казахстанская правда, 8 июня, 1995.
іб.Жалимбетова Р.Б. Некоторые аспекты миграционных процессов
в Казахстане. //Сб. Информационный обзор, №2 (49), -Алматы, Еоскомтруд,
2004.
17.Жиенбаев Е. Политика возвращений и интеграции. // Материалы семинара
- "Миграция в Казахстане - настоящее и будущее", -Астана, 2000.
18.3иманов С. Вопрос о двойном гражданстве в Казахстане. //Советы
Казахстана, 1994, 18 января
19.Избанов Мухит. Миграционная ситуация в Казахстане.
//Материалы семинара "Миграция в Казахстане - настоящее и будущее". -
Астана, 2000.
2О.Интыкбаева Б. "О проблемах гражданства" //Вестник
министерства Юстиции. -1995, №9.
21.Қопабаев Ө.К. Шетелдердің конституциялық қүқығы. Алматы: Жеті
жаргы, 1998.
22.Кушкумбаев С К. Влияние глобализации на Центральную Азию:
региональная интеграция и безопасность // Аналитик. 2004. №2.
23.Котов А.К. Единое гражданства - Конституционная основа равноправия в
Республики Казахстан //Саясат. -1995 №3.
24.Лассиг Райнер. Процесс интеграции поздих переселенцев в Германии.
//Материалы семинара - "Миграция в Казахстане -настоящее и будущее".
Астана, 2000.

70
25.Мейірманов С. ҚР Үлттық қауіпсіздігі және оған Қытай миграциясының қатері. Саясат. №2, 2004.
26.Миграция населения и ее социальные последствия в Казахстане /Общ. ред. Б.И.Бектургановой. -Алматы, 1996.
27.Нартов Н.А. Геополитика: Учебник для вузов. М.: Юнити, 2000. 28.Проблемы переселенцев - проблемы государства /О некоторых аспектах переселения этнических казахов на историческую родину/ //Казахстанская правда, 27.05.1998.
29.Рыбаковский Л.Л. Минрация населения: прогнозы, факторы, политика // АНСССР,-М.: Наука.
ЗО.Сапаргалиев Г. Конституция Республики Казахстан. Человек и гражданин. -Алматы: "Қазақстан", 1995.
31 .Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық қүқығы. -Алматы: "Жеті-Жарғы", 1998.
32.Султанов С. Предоставление гражданства репатриантом-казахом и иностранцам: опыт первых лет независимости. // Материалы семинара «Миграция в Казахстане - настоящее и будущее»,- Астана, 2000. 33.Садовская Е.Ю. Миграционные процессы и миграционная политика в Казахстане. В сб: Миграционная ситуация в странах СНГ. Центр изучения проблем вынужденной миграции в СНГ и Независимый исследовательский Совет по миграции стран СНГ и Балтии. ИПРАН. -М., 1994. 34.Садовская Е.Ю. Панорама 2004. №33. август. 4.
35.Современная миграция населения России. / РАН Институт социально-политических исследований. -М., 2003.
Зб.Тәтімов М.Б., Ж.. Әлиев. Дербестігіміз - демографияда. Алматы: "Жеті-Жарғы", 1999.
37.Түрапбайүлы А. «Егемен Қазақстан». 2003.
38.Толипов Ф. Теория и практика региональный интеграции в Центральной Азии / Центральная Азия и Кавказ. 2002. № 2 (20).

71
39.Тоқаев К.К. ООН: Полвека служение миру. Алматы, 1995.
40.Федотов И., Селиванов Л. Призрак «демографического империализма» /
Миграция. 1997.
41.Шимырбаев Г. Хартия безопасности // Каз. правда, 1993. 23 ноября.
42.Шестак А.Д. Основы правого регулирования процессов миграции в
СССР. Автореферат -М: 1988.
43.ЫсқақӘ. Көш-керуен. -Алматы, 1997.
        
        КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы сияқты мемлекетте де көші-қон үрдісі ерекше
маңызға ие болды. Себебі сан жылдар бойы ... жер ... ... жер ... ... ... XX ... басында басталған
халықты орналастыру КСРО-да Қазақстанда ғана ... ... эсер ... жыл бойы ... Кеңестік өкімет қүлағаннаң кейін ғана ... ... ... шешуге қолы жетті.
Көші-қон тақырыбы жалпылай алғанда өте кең ... ие. ... тек қана ... ... ғана ... көші-қон үрдісі
кезінде пайда болатын олеуметтік мәселелерге де көңіл бөлінді.
Көші-қон мәселесі ... ... ... ... ... ... ... үрдісімен мен қатар экологиялық апат
салдарынан және өндірістің қүлдырауына " байланысты ... ішкі ... де аса ... жағдай қалыптастыруда. Республика көлеміндегі заңсыз
көшіп-қонушылар\мен босқындардың ... да бой ... ... ... да күрделі көші-қон моселесі Президенттің "Көші қон
саясатының 2000 жылға дейінгі негізгі бағыттары" деп ... ... ... ... ... ... базаның болмауы және қаржылық
қамтамасыз етілмеуіне орай жаңа тенденциялардың көрініс табуына байланысты
болып отыр" деп айқындауы аса ... ... ... ... ... ... ... салаларының зерттеуіне мүрындық
болған маңызды ... ... ... Бүл мәселелер бойынша социология, демография, саяси экономика,
экономикалық география, халық географиясы, экономикадағы ... ... ... ... ... ... озі қазіргі коғамдағы көші-қон
мәселесінің басты маңыздылығын айқындайды.
Көші-қон ең жоғарғы деңгейде белгіленетін адамзат ... ... ... ... ... жерін өзгертіп бір елден екінші елге
келуі, ... ... ... бір ... ... ауданға, қалаға
қозғалуына байланысты олардың алдындағы пайда болатын мәселелерді ... ... ... ... ... эмифацияға кеткендердің 71
проценті таяу шет ... ... ... Ал бүл елдерден Қазақстанға
келгендер — барлық эмигранттардың 91 пайызын ... Іс ... ... ... жайлаудың "еркін аймағына" айналдырған. Өйткені
бүған кедергі болар заң 1997 ... ... 13-де ғана ... ... ... ... қоны туралы" 16.06.1992 ж. заңында
мүндай кедергілер қарастырылмаған. Сонымен қатар бүған дейін жүмыс ... Бүл ... ... қор және жер ... қүру заң ... ... ... үрдісіне қатысушы субьектілерді бірнеше ... ... Атап ... ... ... ... ... әрбір кеші-қон
үрдісі — бүкіл әлемдегі елдерде маңызды мәселеге айналуда. Көші-қон ... ... ... ... эономикалық даму ерекшеліктері басқа
елдерде де ерекше қарқынмен көзге түсуде.
Бүл ... ... ... мен ... шет ... ... ... көші-қонда, сондай-ақ Республика
территориясындағы халықты орыаластырудағы жергілікті ... ... ... мәселелер қозғалды.
Елімізде ішкі ... ... ... жоне озге де ... де аз ... ... А.Д. ... правого регулирования процессов миграции в СССР.
Автореферат -М.: 1988, 10 бет.
Қазақстан Республикасы өзін ... ... және ... ... орнықтырып, мемлекеттің ең қымбат қазынасы адам және ... ... мен ... деп ... жоғары қүндылық болып табылады3.
Қазіргі таңда ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар
Жарлықтарында айқындалған қүқықтық мемлекеттің демократиялық идеялары мен
қағидалары ... ... ... нормативтік актілерде көрініс таба
алмай отыр.
Мәселен сондай көріністі қажет етіп отырған Қазақстан Республикасының
"Халықтың ... ... ... ... ... орай ... Н.Ә.Назарбаевтың "Шетелдегі отандастарды қолдаудың"
және "Көші-қонның 2000 жылға дейінгі бағдарламалары" атты ... ... қол қоюы және 1997 ... "Үлттық татулық пен саяси қуғын сүргін
қүрбандарын еске алу жылы"6 деп ... ... ... Қазақстанға
қаншама өзекті екендігін білдіреді.
Президенттің Бүл стратегиялық саясатының жалғасы ... 1997 ... ... ... ... ... ... заңның жеке
балама жобасы үсынылып көші-қон тауқыметіндегі бірнеше маңызды мәселелердің
нақтылы түйіндерін ашып берді. Біздің елде көші-қон қазіргі ... ... ... ... өте ... ... ... Бүл
дипломдық жүмысты а халықтың территориялық араласу ... ... ... ... ... ... ең өткір
3 Қазакстан Республикасының Конституциясы - Алматы: "Жеті Жарғы", 1998
жылғы қазанның ... мен ... ... 1995, 96 ... ... Республикасының "Халықтың коші-қоны туралы" заңы. Алматы:
"Жеті Жаргы", 1998, 4 б.
5 ... ... ... қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы"
туралы Қазақстан Республикасы
Президептіпің Жарлығы, 31.12.1996, №3308. Қазақстаи Республикасының
Парламентінің материалдары.
мәселесше жататын халықаралық халықтық ... ... ... автор тарапынан жарияланған ғылыми макалаларда берілді. Бүл
жүмысты жүзеге асырудың күрделілігі оны ... ... ... ... етеді. Заң ғылымы көші-қон саласындағы заңдарды жүйелеуге негізделген
тиімді ... ... ... ... мен ... ... ... алу және өңдеу әдістері, үлттық атау сездер ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде А.Д.Шестактың, Б.С.Хоревтің, Чапектің,
Р.Б.Жалимбетованың, Ә.Ысқақтың, Е.М.Арынның, М.Әбеновтың және басқалардың
еңбектері сүбелі үлес болып ... ... ... тақырыбына арқау болып отырған осы кеші-қон
мәселелерінің ... ... ... ... ... ... ... материалдарды зерттегт, әдістемелік тіркеу ... ... ... ... ... көрсетігт теориясын анықтау болып
табылады. Өйткені бүрындары ... ... ... үрдісі туралы ғылыми
мақалалар, монографиялар тек қана арнайы сипатқа ие ... ... ... ... ... болуына байланысты қүқықтық жүйеге сай келмейді. Оларды
оқып ... бір ... ... адам мәселесін қозғау (миграция) көші-
қонды жан-жақты зерттеу оньтң қарапайым түсінігі мен ... ... ... кеші-қонның негізгі заңдылықтарын зерттеуге бағытталады. Бүл
қазіргі таңдағы қай мемлекетте болмасын маңызды, өте ... ... ... ... нәтижесінде келетін коші-қон мәселесі ғылымның ... ... ... ... 1997 ... ... ... пен саяси қуғын сүргін қүрбандарын еске алу
жылы деп жариялау туралы" ... ... ... ... Жарлығы. // Вечерний Алматы, 1997, 6 қаңтар.
Тарау I. ... ... ... ... АСПЕКТІЛЕРІ 1.1. Көші -қон үрдісі
туралы үғым
Қазіргі кездегі қоғамдық-саяси мөселелердің ішіндегі ең ... ... ... ... алып Біріккен үлттар үйымына және ... ... мүше ... байланысты Қазақстан өзі үшін жаңа
проблемалармен - өзінің ішкі, ... ... ... ... және ... ... бетпе-бет келіп отыр. Кез
келген тәуелсіз мемлекеттің ішкі сыртқы саясатында айрықша назар аударып
отыратын мәселелері болады. ... ... ең ... ... ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін алыс, ... ... ... ... мен ... ... қүқықтық реттеге тура келді.
Халықтың көші-қоны дегеніміз — түрғылықты өзгерту немесе оған қайта оралу
мақсатында ... ... бір ... ... ... ... ... коші-қон үрдісі туралы үғым 70-ші жылдардың ... бола ... еді. ... ... келген жүмыс күштерінің өз ... ... ... ала ... жылы 26 маусымда "Кешіп келу" туралы заңын қабылдағанға дейін
коші-қон мәселесімен 1977 жылдан ... ... ... қүрамында 5 адам
бар арнайы бөлім айналысқан. Заң қабылданған соң ... 1992 жылы ... ... кабинетінің "Кешіп келушілер туралы" № 4055 қаулысы
қабылданды. Ол 17 тармақтан түрады. Қаулыда бірыңғай мемлекеттік ... ... ... ... ... ата ... қайтып жатқан
адамдарды және оның ... ... ... ... және ... ... түрғыдан қамтамасыз
ету мәселелері ... ... ... ... туралы Конституциялық заң көші-қон үрдісін қүқылық реттеу мен
көші-қон саясатының негізін қүрды7.
1992 жылы ... ... жүзі ... ... ... Осы ... ... шет елде түратын байырғы үлт өкілдерінің елге
қайтуға ... ... ... да арта ... қазақтарының қауымдастығы Қазақстан Республикасының Үкіметі
мен және басқа мемлекеттік ... ... ... адам ... мен өзге де жаппай танылған халықаралык күқык ... адам ... мен бас ... басымдылығын танып, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Қазақстан ... ... ... Конституциялық заңды басшылыққа отырып,
шетелде ... ... ... ... және ... ... ... белгілі жүмыстарды атқара бастады. Атап
айтсақ отанына ... ... ... ... қамтамасыз ету
жөніндегі мәселелерге байланысты сүрақтарды шешуге өз үлестерін қосуда.
Казір алыс ... ... ... ... қазақ
о
үлтының үштен бір бөлігін немесе 4,5 млн. адамды қүрайды . Олардың көпшілік
бөлігі, кеңестік ... ... және ... ... ... ... ... қуғын-сүргін салдарынан өздерінің тарихи
отандарын тастап ... ... ... КСРО ... ... ... Тәуелсіз
7 Миграция населения и ее ... ... в ... ... ... ... 67 ... М.Төтімов, Ж.Әлиев. Дсрбсстігіміз - демографияда. Ллматы: "Жеті-
Жаргы", 1999, 113 ... ... ... ... ... қазақ диаспорасына
айналды.
Аталған елдердегі диаспоралардың мәдени және әлеуметтік-экономикалық
өркендеу деңгейі бір-бірімен мүлдем ... ... ... кешенді зерттеу жөне оны шешу, ... ... ... ... ... және ара байланысын анықтауға тура келеді.
Шетелдердегі отандастар мен жүмысты жан-жақты жетілдіру, оны тек үдайы
және ... ... ... ... ғана жүзеге асыру ... ... ... ... көшіп келушілердің (байырғы мәдени
үлт өкілдерінің) әлеуметтік-экономикалық, мәдени, білім алу сүраныстарын
барынша қанағаттандыруды қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... оралғылары келетін оралмандарға (репариант)
мүмкіндік туғызатын ойластырылған жүмыстардың ... ... ... ... сай келіп отыр.
Қазір елімізде көші-қон мәселесі мен оралмандардың тарихи ... ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасу
үстінде, деуге болады. Атап айтсақ шетелде түратын ... ... ... ... ... ... саясатын жүзеге
асыру тетігінде негізгі қүжат болып ... ... ... 1996 жылғы 31 желтоқсандағы Жарлығымен күшіне енген ... ... ... ... ... нақ осы
мақсаттар негіз болып отыр9.
9 Шетелде түратын отандастарды қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы" ... ... ... ... ... ... ... Парламентінің материалдары.
Бүл бағдарлама кешенді іс-шараларды қамтитын негізгі алты ... ... ... ету;
-нормативтік -қүқықтық негізді қүру;
-білім беру;
-мәдениет;
-туризм және спорт;
-кітап ... және ... ... ... ... ... қамтылған.
Ғылыми қамтамасыз ету саласында шетелдегі отандастардың тыныс
тіршілігі мен ... ... ... ... ... ... көші-қон үрдістеріне жан-жақты зерттеу жүргізу
шетелдегі ... ... ... ... ... база
қалыптастыру, Қазақстан Республикасының Үкіметіне тиісті ... мен ... ... және беру ... ... ... қүқықтық қорғау және қолдау саласындағы басты мақсат болып
олардың проблемаларына қатысты мемлекеттік ... ... ... Республикасында көші-қон үрдісін қүқылық реттеу және оларды
бір жүйеге келтіру шетелдегі қазақ диаспорасымен байланысты қалыптастыру
және ... ... шет ... конституциялары мен заңдарына
халықаралық қүқық нормаларына негізделген.
Еліміздің тәуелсіздігі мен ... ... ... сақталуына, үлттық өсіп-өркендеуінің жүзеге асуына көші-қон
үрдісінің алар орны ерекше.
10
Қазақстан ... ... ... үзақ ... ... ... бағыт-бағдар үстануы қажет. Оның төмендегідей екі басты себебі
бар:
Біріншіден, басқа елдерді айтпағанда ... ... ... ... ... ... ... айрықша зардап шеккен
республика. Соңғы 150 жылдай уақытта ежелгі ... ... сырт ... ... ... себептермен топ-тобымен көшіріп өкелу үздіксіз
жүрді. Соның нәтижесінде Қазақстандағы ... ара ... ... ... үлт өкілдері азшылдыққа үшырап, мәдениеті, ана тілі
тағы басқа мәселелер ... ... ... ... ... енді көші-қондағы осы зардапты жағдайлардың қайталамауын, үлғаймауын
үнемі ескеріп отыруы тиіс.
Екінші себебі, шет елдердегі отандастарға немесе қазақ ... XX ... ... ... ... өздерінің тарихи
отандарына қайтуға, өз туысқандарымен қосылуға үмтыла ... Атап ... ... оның ... Қазақстанда да түратын немістерді көптен
көшіріп алуда. Израиль, сондай-ақ Греция, Туркия да сырт жерлердегі ... ... ... ... үшін ... жасауда. Ал Ресей үкіметі
де орыстар мен орыс тілді халықтардың мүддесін ... ... ... ... ... ... кәшіп келуіне
барлық мүмкіндіктер туғызуда10.
Сондықтан да шет елдердегі қазақтарады Қазақстан Республикасына тарту
туралы игі істен Қазақстан да сырт қала ... ... ... ... населения России. / РАН Институт социально-
политических исследований. -М., 2003, 68 бет.
11
1991 жылғы 16 желтоқсандағы "Қазақстан ... ... ... ... ... 7 бабында "көші-қон
процесстерін мемлекет реттеп отырады және де жаппай қуғын-сүргін, ... ... ... жат өзге де ... шаралар
нәтижесінде республика территориясынан кетуге ... ... ... ... өз ... ... ... жағдай жасайды" деп айқын
көрсетті.
Жалпы көші-қон мәселесі мемлекеттің калыптасуы жағдайында саяси жоне
әлеуметтік-экономикалық ... ие ... ... ... ... ... ... дамуының стратегиясы" атты еңбегінде: "Үлт мемлекеттіліксіз өмір сүре
алмайды, қүрып кетеді. Ал үлттық ... оның ... өмір ... ... Сондықтан қай үлтқа жататынына қарамастан барлығы үшін
мүмкіндіктер теңдігі мен ... заң ... тең ... ... ... ... ... үлт - қазақтардың мүддесі жекелеген
жағдайда бірқатар ... орын алып ... ... ... ... орынды. Бүл үлттық мәдениет пен тілді түлетуге қазақ
диаспорасьшен рухани-мәдени және басқа да байланыстарды қалпына ... ... ... ... ... ... өз ... қайтып
оралуына қандай да болмасын алғы шарт ... ... деп ... ... деп есептелінетін еліміздің ең үлкен моселесі - үлыс
иесі ... ... ... республика жүршылығының жартысын ... Сол ... ... қазақтың саны басым көпшілікке айналмай
үлттық мемлекет ретінде дамуы мүмкін емес. Ал
" ... ... ... ... ... мен ... ... Алматы: "Дәуір", 1992, 56
бет.
12
заңды көпшілікке айналудың екі түрлі жолы бар, бірі демографиялық өрлеу,
екіншісі оралмандардың өз тарихи ... ... ... яғни шет елдердегі
қазақтардың Қазақстанға келуі.
Дәл қәзіргі кезеңдегі ең ... төте жол — ... жөне ... шекара
сызығының арғы жағында қалған ... өз ... ... ... ... ... бет бүруын бағыттау болып табылады.
13
1.2. Көші -қон үрдісін реттейтін заңдардың ... ... ... тарихи өлшем
мен онша көп уақыт өте қоймаса да жаңа мемлекеттің
конституциялық дамуының кейбір қортындыларын ... ... бар. Бүл ... ... болғандықтан мемлекет тану
ғылымы үшін де мемлекет қүрылыс тәжірибесі үшін барлық ... ... жылы 25 ... ... Қазақ КСР-ның мемлекеттік егемендігі
туралы Декларациясы осы кезеңнің де Конституциялық сипаттағы маңызды актісі
болып табылады. Бүл ... жаңа ... ... ... ... ... мемлекеттің басқару жүйесіне айтарлықтай өзгеріс
әкелді. Ол жәй өздеушілік Декларация емес еді, оның нормативтік ... ... ... ... ... ... ... ҚСРО-ға ерікті
түрде бірігетін жөне олармен шарт негізінде қарым-қатынас қүратын егеменді
мемлекет болып табылатындығы бірінші жарияланды. Сондай-ақ бүрын ... ... ... Бүл ... ... және ... ... және Одақтың жоғары органдарының баска да актілерінің
қолданылуын өз аумағында ... қүқы ... ... ... ... ... 1991 ж. 16
желтоқсанда "Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" Қазақстан Республикасының
Конституциялық заңымен басталады.
"Мемлекеттік ... ... ... ... ... Қазақстан
халқының еркін білдіре отырып, адам ... ... ... ... қүқықтың жалпы таныған өзге де
нормаларында баянды етілген жеке адамның ... мен ... ... ... үлтының өзін-өзі билеу қүқығын сендіре ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаш рет жарияланды. Тәуелсіз мемлекетке
тән элементтер:
-біртүтас;
-азаматтық;
- ... ... ... органдарының дербес жүйесі;
төуелсіз мемлекет мәртебесіне сәйкес дербес экономикалық жүйе;
- жеке қарулы Күштер пайда болды.
Сөйтіп Қазакстан ... ... жеке ... ... ретінде
енді. Қазақстан республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі ... заңы ... ... ... ... ... баптар
енгізді. Атап айтсақ заңның 7 ... ... ... көші-қон
процестерін реттеп отырады. "Қазақстан Республикасы жаппай қуғын сүргін,
күштеп үжымдастыру кезеңдерінде, адамгершілікке жат өзге де ... ... ... ... ... ... ... адамдар мен
олардың үрпақтарының ... ... ... ... ... қазақтардың өз территориясына қайтып оралуы үшін
жағдай жасайды"-деп айқын көрсетті.
1992 жылғы "Көшіп келу ... заңы ... ... ... дамуына өз үлесін қосты. Мүнда
12 ... ... ... ... ... Қазақ ССР-інің
Декларациясы 25.10.1990 ж. Қазақстан мемлекеттік кезеңдері: Конституциялық
актілер. -Алматы: "Жеті-Жарғы", 1997.56 бет.
15
азаматтардың Конституцияда бекітілген еркін жүріп түру қүқығына байланысты,
көшіп қону ... ... I ... ... ... ... ішІнде түрғылықты жерін ауыстыруға, басқа елге қоныс
аударуға жөне қайтып оралуға қүқылы. Шетелде түратын отандастар
өздерінің ата қонысы Қазақстан Республикасына еркін орала ... ... ... ... Қазақстан Республикасы өзінің сыртқы көші-
қон саясатын халықаралық қүкықтың көпшілік мыңдаған үрдістерін
негізге ала отырып, мемлекет пен халық ... ... ... кету және ... келу ... оның жері арқылы аялдама жасап өту арнаулы
заңдармен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ... ... ... ... заңның негізгі мақсаты республикада қоныс ... ... ... ... ... ... босқындар үшін,
өздерінің ата қонысына оралып жатқан адамдар мен отбасылар үшін жаңа ... ... ... ... ... ең алғашқы қүқықтық негізін қүру
болды.
"Көшіп келу туралы" ... ... ... саяси-қүқықтық
негізі Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақ КСР-ң мемлекеттік
егеменді туралы Декларациясы, ... ... ... ... ... ... ... заңы болып
табылады.
Президент квотасы бойынша босқындар мен қуғын-сүргінге үшырап, күштеп
үйымдастыру кезеңдерінде, адамгершілікке жатпайтын ... ... ... ... республикадан кетуге
13 Ә.Ысқақ. Кеш-керуен. -Алматы, 1997, 56. бет.
16
мәжбүр болып, енді өз елдеріне оралып жатқан оралмандар /репарианттар/ ... ... ... мен ... берілді.
Үлты қазак, азаматтарға басқа ... ... ... ... ... ... бірдей деңгейде арнайы-техникалық
кәсіби оқуға, ... орта және ... оқу ... аспирантураға,
тәжірибелік, зерттеуге мемлекет есебінен материалдық жағдайын, стипендия
мен қамтамасыз етуді алғаш рет ... ... ... ... ... пен ... ... Алматы қалалық окімшілігіне басқа
елдерде түратын үлты қазақ азаматтардың жер иеленуге, ... және ... ... ... үй-қүрылыс кооперациясын, өндірістік қүрылыстар
салуға жер бөлуде жеңілдіктер көрсетіп, асхана, дүкендер жөне де ... ... ... ... орындарды арендамен алуға, жергілікті
кәсіпорындарды ашуға, мемлекеттік ... ... ... үшін ... ... ... ... өзі 1992 жылғы
26 маусымда күшіне енген "Көшіп келу туралы" ... ... ... ... оның ... ... эсер ... жер қорын қүрудың негізі Қазақстан Республикасының жыл
сайынғы бекітетін облыстар бойынша көшіп келу ... мен ... ... ... келушілерді ораналастыру жөніндегі облыс
өкімдерінің ... ... ... ... ... ... көшіп
келушілерді оралмандарды жинақы орналастыруды және өмір сүруі мен ... ... ... ... ... отырып, қоныстандыру мен топтасқан
шаруашылықтарын үйымдастыруға арналған тиісті аумақты ... ... ... ... ... пен ... ... республиканың жер
және мемлекеттік ... үй ... және ... ... ... ... ішінде
шетелдік үйымдардың ерікті аударылурынан және жеке ... ... ... ... қоры есебінен жүзеге
асырылады деп анықтады14.
14 Проблемы ... - ... ... /О некоторых аспектах
переселения этнических казахов на историческую родину/ //Казахстанская
правда, 27.05.1998.
18
1.3. Көші-қон түрлері
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ауыстыруға, басқа елге қоныс аударуға және қайтып оралу ... ... -қон ... ... ... жағдайында саяси және
әлеуметтік-экономикалық мазмүнға ие болып отыр.
Негізгі себебі, бір жағынан белгіленген бір шамада көшіп кетудің ... ... ... жағынан, халықтың демографиялық хал -ахуалын
жақсартуға айрықша үлес қосады. Сондықтан көші-қон түрлерін анықтау маңызды
шаралардың бірі ... ... ... ... ... ... мемлекет ретінде
өзіндік саясат жүргізуге тура келді. Кейінгі ... ... ... ең ... көші-қон мәселесіне байланысты, қазір
де өз халқының мүддесіне сай келетін ... ... ... ... ... Үлттар Үйымы мүшесі ретінде әлем жүртшылығы кеңінен
танып отыр. Әсіресе, оның шет ... ... төрт ... ... үшін ... отаны ретіндегі ролі ерекше16. Халықтың көші-
қоны дегеніміз - түрғылықты жерін ... есе оған ... ... ... белгілі бір территория шекаралары
15 Ғ.Сапарғалиев. Қазақстан Республикасының Конституциялық қүқыгы.
-Алматы: "Жеті-Жарғы", 1998, ... ... А. ... ... и ... ...
Казахстане) // Казахстанская правда, 8
июня, 1995.
19
арқылы қозғалуы, ... ... ... ... ... ... ... :
1. Босқындар
2. Қоныс аударушылар
Көші -қонның сипатына қарай ішкі және сыртқы деп бөлінеді.
Сыртқы көші-қонға ... ... және шет ... байырғы үлт
адамдарының Қазақстан Республикасына қоныстануы мен Қазақстан Республикасын
басқа үлт өкілдерінің өз елдеріне қайтуы, жүмыс күшінің шет ... ... Ішкі ... ... ... бір қаладан екінші калаға
/Алматыдан-Астанаға және мемлекеттің стратегиялық саясатына байланысты
пайда болған көші-қон/ ауылдан ... ... ... ауыр ... ... қалаларға, облыстарға қоныс аударуы немесе көші-қон жеке
адамдардың Қазақстан Республикасы ішінде біржола, ... ... орын ... ... ... да босқындар және қоныс аударушылардың
қүқықтары мен ... ... ету осы ... ... өз ... өткір мәселелердің бірі болып табылады.
Босқындар мәртебесі — ... ... ... ... ... ... түтастық қағидасын басшылыққа ала отырып жүзеге
асыратын принципі, сондай-ақ БҮҮ-ң ... мен ... ... ... ... ... гуманитарлық принциптерше карай аиқындалуы тиіс .
1991 жылдың күзінен бастап, алғаш рет мәжбүрлі түрде түрақты түратын
мекен жайын тастап ... ... ... 710 ... ... ... Л.Л. ... населения: прогнозы, факторы, политика //
АНСССР,-М: Наука, 199 бет.
18 Гай С. ... ... ... в ... ... ... 1997, 32 ... Кеңес Социалистік Республикалар Одағы территориясында тіркелді және
одан кейін де бүл өсе түсті. Қазіргі кездің өзінде ... ... ... 2,7 млн. адам мәжбүрлі көшіп-қонушы ретінде тіркеліп
отыр. Олардың ішінде — ... ... ... және ... ... Осы ... ... достастық елдеріндегі мемлекеттер
соның ішінде Қазақстанда бетпе бет келіп отыр19.
Қазақстанда босқындар ... ... ... ... ... ... ... ағымға — Армения жер сілкінісінің қүрбандары мен тарихтың
килы-қилы кездерінде ата мекен туған елін тастап босып ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан кейінгі қайтуы. Екінші ағымға
Кавказдағы және Орта ... ... ... ... пайда болған
босқындар легі жатады. Бүған Тажікстан, Онтүстік Осетия, Шешен-Ингушетиядан
қашқан босқындар кіреді.
Қазір де Қазақстанда 1992 ... ... бас ... босқан мәжбүрлі
қоныс аударушылардың саны 200 ... ... ... Бірақ олардың
ешқайсысына босқындар мәртебесін берілмеген және түрақты тіркеуден өтпеген.
Сол ... ... ... ... ... үлттық заңдылықтары арқылы
ретке келтірмесек болашақта мемлекеттің қауіпсіздігіне де эсер етуі ... ... ... ... ... ... ... келіп кетуін тіркеп
қадағаламау ол адамның басқа да іс әрекеттерін еркін жүргізуіне жол ашады.
Екінші жағынан елімізде ... ... ... ... қолдарында Қазақстан
тарапынан куөландыратын қүжаты жоқ болғандықтан өмір ... кез ... ... ... ... ... Садовская Е.Ю. Миграционные процессы и миграционная политика в
Казахстане. В сб: ... ... в ... СНГ. ... ... ... ... в СНГ и Независимый исследовательский Совет по
миграции стран СНГ и ... ... -М., 1994, 26 ... ... күші болса, еді біреулер қайыр сүрау арқылы күндік тамағын
асырайды. Босқындардың еліміздегі жүмыссыздығы бақылауға алынбауы босқындар
лагері ... ... жаңа ... элементтерді пайда болуы мүмкін.
Қазақстан республикасына көшіп келіге байланысты Республика Үкіметінің
үсынысы бойынша Қазақстан Республикасының ... ... ... ... келі ... белгілейді. Онда көшіп келушілердің қайсы
елдерден келетіні көрсетіліп, олардың шекті саны мен ... ... ... ... және ортаға бейімдеу үшін ... ... ... ... ... олар ... ... тиіс
облыстар, аудандар, қалалар, олар жүмысқа орналасуға тиіс шаруашылықтардың
(мекемелер мен кәсііпорындардың) түрлері ... ... ... ... таяу алые шет ... ... ... өздеріне етене жақын әлеуметтік-психологиялық үлттық ... ... ... ... ... халықтың Ресейге көшіп келуі бойынша
1996 жылы Қазақстан 10 орында болған.
Кеткен халықтың қүрамын орыстар (57.5 процент) және ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстарының
азаюымен сипатталады. 2000 жылы 737,2 мың мға, ал 1999 жылы 590,7 ... тең ... ... ... ... ... ... Л.Н. "Право на выъезд рубеж и статус эмигрантов". //Московский
журнал международного
права, 1992, №4. 140 бет.
22
жылдағы ... |1000 ... ... |
| |1999 |2000 ... саны |4,32 |3,3 ... саны |16,6 |14,0 ... ағым ... |-14,48 |-10,7 ... ... шаққандағы кету-лер|4358 |4256 ... | | ... ... ... ... (78 ... астам) таяу
шетелдердегі мемлекеттерге бағытталған. Атап айтсақ Ресей (72 процент),
Украина (2 процент), Белорусь пен ... (1 ... ... ... бойынша келушілер саны кетушілерден ... ... ... ... ... ... ... Армения және Туркмен
истаннан пайда болған кеші қон үрдісі ... бола ... ... ... ... ... кетушілер ағымының
азаюының салдарынан болды22.
Көшіп кетушілер ағымының біртіндеп азаюына кдрамастан олар жергілікті
дәрежеде әлі де ... ... эсер ... Қазақстанда 1992 жылдан басталған
коші-қон үрдісі кезінде ... ... ... ... ... ... ету, денсаулық
21 Итоги миграции населения по Республики Казахстан за 2004 год. ... ... по ... ... ... Райнер. Процесс интеграции поздих переселенцев в Германии.
//Материалы ... ... ... и ... ... 2000, 61 бет.
23
және жүмыссыздық баспана мәселесін толық реттеуге немқүрайлы қарауына
байланысты алыс жақын шет ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Бүгінгі 4700 оралмандар отбасы үйсіз. Үй -жайдың болмауы және ... ... ... ... ... бір жерден екінші жерге
көшуге мәжбүр етіп, республика бойынша ішкі көші-қон ... ... ... ... көшіп кетудің негізгі себебі қоғамдағы олқылықтар мен
өмір сүру деңгейінің төмендігі отбасы ... ... ... ... салыстырмалы түрде алғанда, білім деңгейі жоғары адамдар
кетуде. Бүл жағдайда еңбекке қабілеті бар жастағы адамдар 63 ... ... ... ... ... 13 ... ... отыр.
Қазақстан Республикасының Үкіметі Сыртқы істер министрлігі үсынуы
бойынша Қазақстан Республикасы азаматтарының басқа елге ... ... ... ... ... ... салдарынан Қазақстан
Республикасының азаматгары ол елге бара ... ... ... қатер төнуі мүмкін болса, уақытша шектеу енгізуте қүқылы.
Қазақстан Республикасы азаматтарының басқа мемлекеттерге түрақты түру
үшін Қазақстан Республикасынан кетуіне байланысты ... ... ... есебінен жүзеге асырылады.
23 Галиев А. Миграция населения и этническая судьба (в Казахстане)
//Казахстанская правда, 2005 8 ... II. ... ... ... әлеуметтік мәртебесі және олардың Қазақстан
Республикасының азаматтығын қабылдау мәселелері
Оралман деп - ... ... ... ... ... күштеп үжымдастыру ізгілікке жат өзге де ... ... ... ... ... ... және азаматтығынан
айырылған Қазақстан Республикасына түрақты түру мақсатымен ерікті түрде
қоныс аударған байырғы үлт ... ... оның ... ... деп ... және түрақты түруға ықтиярхат алған адам
Қазақстан ... ... ... ... ... Азамат Қазақстан Республикасы шегіңде
де, сондай-ақ шет елдерде де мүлікке оны ішінде шет ел валютасына меншік
қүқығына, ... ... алу және ... ... ... ... жүру және ... орнын еркін тандауға; республика
шегін еркін тастап шығу және оның аумағына еркін қайта оралуға; заң
актілерімен ... ... ... ... ... заңды
түлғаны жеке немесе басқа азаматтармен және заңды түлғалармен бірлесе
қүруға; заң актілермен тыйым салынбаған кез ... ... ... ... ... ... ашуға, ғылым ... өнер ... және өзге де ой ... жеке ... ... ... және моральдық зардаптардың орнын толтырылуын ... ... да ... және жеке ... ... ... ... тәуелсіздігін алып, саяси еркіндікке ие болуы,
тарихи отанымен шеттеп кетуге мәжбүр болған отандастырымыз үшін өте ... ... ең ... ... ... ... ... байланысты. Осыған орай оралмандардың ... ... ... жоқ. Атап ... ... деп танылған куоліктер
берілмеген, оралмандардың Қазакстан Республикасының азаматтығын қабылдау
мүмкіндігі босқындармен бірдей жағдайда, үзаққа ... ... ... ... ... ... ... Бүдан басқа оралмандар үшін азаматтықты
алуға 9 айдан 2 ... ... ... ... ... ... эсер ... үзақ жылдардан бері оралмандардың Қазақстан Республикасының
азаматтығын қабылдау мәселелері өзекті сипатқа ие бола ... ... ... ... дүние жүзіне паш еткеннен кейін
оның алдында Республика ... ... ... ... ... ... ... жүмыстарды атқару егеменді еліміздің кезек күттірмес ең ... бірі ... деп ... ... ... азаматтық мәселесінің
күрделене түсуіне жаңадан пайда болған көші-қон үрдісі де эсер етті. КСРО
кезінде басқа аймақтардан, басқа үлттар мен халықтарды ... ... ... ... ... Атап ... Үлы Отан Соғысының
алдында және со л ... ... ... ... ... Одан ... Тың игеруге байланысты ІКСРО-ның түрлі
аймақтарынан орыс ... ... ... ... ... кейін бүрыңғы одақтас республикалар әз тәуелсіздігін ... ... Е. ... ... и ... // ... ... "Миграция в Казахстане -
настоящее и будущее", -Астана, 2000, 42 бет.
26 ... Г.С. ... ... в ... Азии: миграционный
потенциал, социалогические
исследования, №2, 1999, 15 бет.
26
үлттық және мәдени әдет-ғүрыптарын жаңғартып, өз тілш, өз үлтын анықтауға
үмтылды. ... ... өз ... ... ... ... ... өзінің
туысқандарына қосылуға, олардың отбасылық және туысқандық қатынастарын
қалпына келтіруге күш ... Әр елде ... ... өз ... ... ... шақырды. Бүл жағдай Қазақстаннан лажсыз ... ... ... ... өзге де ... ... ... өз тарихи отанынан күштеп айырған, алыс-жақын шет елдерде түратын 4,5
млн-дай қазақтарға да ерекше эсер етті. Бүлардың көпшілігі өздерінің тарихи
отанынан ... және ... ... ... ... ... ... актілері, ашаршылық, заңсыз реквизациялау, ... ... жат өзге де іс ... ... қуылған,
қудаланған байырғы үлт өкілдері еді27.
Осыған ... ... ... ... даму стратегиясы-2030»-нде мемлекеттік көші-қон ... ... ... ... қазақтарды өзінің тарихи отанына
бөгетсіз оралуын жариялады . ... ... ... және ... да
мемлекеттік органдар отандастарымыздың Республика ішінде және шет ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп,
тарихи отанына оралғандарға әлеуметтік және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... байланысты нормативтік-қүқылық
базаны пайда болдыру үшін кең көлемдегІ дайындық ... ... ... ... ... ... ... ситуация в ... ... ... ... - ... и будущее". -Астана, 2000, 49 бег.
28 ... ... Ел ... Қазақстан халқына
Жолдауы. -Алматы: "Білім", 1998,
17 бет.
27
Республикамыз жаңа мазмүндағы бірқатар ... ... ... ... қатарына 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Кеңесі ... ... ... ... ... ... /103/. Одан кейін Қазақстан Республикасының Президентінің
"Қазақстан Республикасының азаматтығына байланысты сүрақтарды қарау тәртібі
туралы" Жарлығы қабылданып, ... ... ... алу ... ... реттеуге кеңінен жол ашылды.
Сондай-ақ "Халықтың көші-қоны туралы" ... ... 26 ... оралмандардың азаматтықты қалпына келтірудегі қүқылары
мен міндеттері анықталған. ... ... ... ... ... қүқықтар мен бостандықтарды қайтарып алатындығы көрсетілген.
Қазақстан Республикасының азаматтығы мемлекет пен ... ... ... ... Бүл ... олардың өзара қүқылары мен
міндеттерінің жиынтығынан көрінеді. ... ... ... күрайтын қүқықтар мен міндеттер жиынтығы оның шетел ... ... жоқ ... ... ... ... алу және ... тәртібі туралы мәселелер көртеген
мемлекеттерде сәйкес ... ... ... ... ... өзінің Конституциясының 10 бабының 1 тармағында "Қазақстан
Республикасының азаматтығы заңға ... ... және ... қандай негізде
29 "Казақстан Республикасы азаматтығы туралы" заңы. 20.12.1991. ... 1992, 8 ... ... А.К. ... гражданства - Конституционная основа равноправия в
Республики Казахстан //Саясат.
-1995 №3,20 бет.
28
алынғанына қарамастан бірыңғай және тең ... ... деп ... ... үғымы заң бойынша үш элементтен түрады: 1) адамның
мемлекетпен ... ... ... ... болуы тиіс. 2) адамның
мемлекетпен байланысы саяси қүқықтық сипатта болады. ... ... ... ... табылмайтын кез-келген адаммен қүқықтық
байланысқа түсе алады. Бірақ саяси қатынас тек мемлекет пен оның азаматтары
арасында ғана ... 3) ... пен ... ... ... ... ... белгіленеді. Азаматтық және басқа экономикалық, саяси және
қоғамдық қызмет салаларына белсенді ... ... ... ... алу мен ... тәртібін мемлекеттің ішкі заңдылықтары
анықтайды. Ал, халықаралық қүқық нормалары оларға жан-жақты эсер етеді32.
Мысалы ретінде ... мен ... ... ... ... бойынша
(1995 жыл 20 қаңтар) азаматтықты алудың оңайлатылған ... ... ... ... ... ... ... алу туралы
өтініштерін өзкізгеннен кейін 3-ай мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... 1995 жылғы 3
қазандағы "Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы заңға" толықтырулар
мен өзгертулер ... ... заң күші бар ... ... азаматтық туралы негізгі қағидалар: барлық азаматтардың
теңдігі, азаматтардың қүқықтары мен ... ... мен ... ... Г. ... ... Казахстан. Человек и гражданин.
-Алматы: "Қазақстан", 1995, 26
бет.
32 Зиманов С. Вопрос о двойном ... в ... 1994, 18 ... жол ... ... азаматтықтан айыруға, республика
шегінен қүғындауға болмайтындығы туралы көрсетілген.
Республика азаматтығы: 1) тууы бойынша; 2) ... ... 3) ... ... мемлекет аралық шарттарында
көзделуі бойынша; 4) азаматтық туралы заңда белгіленген өзге де ... ... ... ... ... азаматтығы жоқ адам олардың
өтініштері ... ... ... ... ... шарттаға сәйкес
Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау мүмкін. Азаматтыққа қабылдау
туралы ... ... ... Президенті кабылдайды.
Республика аумағында кем дегенде 5 жыл ... бүл ... 10 жыл ... ... не ... ... ... некеде болуы
азаматтыққа қабылдаудың шарты болып табылады. Осы ... ... ... ... ... а) ... ... толмағандардан;
б) әрекет қабілеттігі жоктардан; в) Қазақстан Республикасына ерекше ... г) ... ... Қазақстан аумағын амалсыз тастап
кеткендерден және олар тарихи Отаны ретінде ... ... ... үшін ... келсе олардың үрпақтарынан; д) ... ... ... ... бірі ... ... ... алған баласы), жүбайы (зайыбы), апасы, ағасы, атасы, әжесі ... ... ... ... ... түру ... ... Интыкбаева Б. "О ... ... ... ... ... ... ... келтіру азаматтық алудың дербес әдісі
болып табылады.
Азаматтықты қалпына келтіру туралы шешімді Қазақстан Республикасының
Президенті қабылдайды. ... ... ... ... ... ... одан ... қалған аматтарға азаматтықты ... ... ... Бүл ... әдетте, азаматтыққа қабылдауда
қажет шарттар көрсетілмейді.
Азаматтық туралы мәселелер Қазақстан Республикасының мемлекет аралық
шарттармен шешіледі. ... ... мен ... ... Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы осы
мемлекетердің азаматтығын алудың жеңілдетілген тәртібі туралы ... ... және ... Мүндай келісімдер аталған мемлекеттердің өздерінің
азаматтығының жалпыға бірдей ... ... ... ... ... ... тиісті тарихи және дәстүрлі достық
байланыстарын сақтау мен нығайтуға үмтылудан туындайды.
Келісімге сәйкес ор тарап басқа елдерден өз ... ... ... ... КСРО ... ... дәлелдеген азаматтарға азаматтық
алудың жеңілдетілген (тіркелетін) тәртібін үсынады. Мүндай ... ... бірі ... 1) егер ... ... ... ... аумағында туған немесе түрған болса; 2) өтініш
білдірушінің біреуі болса да азаматтығын алатын тараптың аумағында ... ... ... ... (зайыбы), ата-анасы, баласы, апалы-сіңлісі, аға-
інісі сол елдің азаматы болса қолданылады. Ішкі істер органдары тараптардың
бірінің азаматтық ... ... үш ... ... мерзімге
жеңілдетілген тәртіппен жүзеге асырады.
31
Келісімде ата-аналары азаматтығын өзгертуіне байланысты баларының
азаматтығының өзгеруінің ... ... ... Республикасының азаматтығына қабылдаудың дәстүрлі де
жеңілдетілген ... ... ... ... ... негізі
қолданылады. Азаматыққа қабылдау туралы өтініш, егер адам:
- адамзатқа, ... ... ... ... ... ... ... Республикасы аумағының бірлігі мен түтастығын бүзуға
шақырса;
мемлекеттік тәуелсіздікке, халыктың денсаулығына нүқсан
келтіретін ... ... ... ... ... ... ... және діни өшпенділікті түтатса,
мемлекеттік тілдің қызметіне қарсы өрекет етсе;
* ... ... үшін ... ... ... аса ... ... деп танылса;
- басқа мемлекеттің азаматы болса қабылданбайды. Конституцияның
10 бабы 3 ... ... ... азаматының басқа
мемлекетінің азаматтығында болуы танылмайды", яғни қос ... ... ... ... елдердің заңдары қос
азаматтықты рүқсат етпейді. Қос азаматтық ... ... ... ... ... кездері, Қазақстан Республикасы егемендігін жарияланғаннан кейін
алыс-жақын шетелдермен халықаралық байланыс орнатып алыс ... ... өз ... ... келе ... ... С. ... о двойном гражданстве в Казахстане.//Советы
Казахстана, 1994, 18 ... ... Ө.К. ... ... қүқығы. Алматы: Жсті жарғы,
1998, 25 б.
32
Оралмандар үшін ең күрделі және күнделікті өмірде көптеген қиындықтар
туғызатын мәселе ... алу мен ... ... ... отыр.
1991-1995 жылдар аралығында Монғолиядан Қазақстанға оралмандар еңбек
шарты негізінде келе ... Бүл ... ... бірінші бөлімінде атап
өтілген.
Екі ел үкіметінің келісім-шартының мерзімі бітісімен үлты қазақ
Монголия азаматтары ... ... тиіс еді. ... ... ... өз тарихи отанына калғысы келді. Сол себепті олар
Қазакстан Республикасының азаматтығын қабылдауға өтініштерін бере
бастады. Жалпы соңғы кездері Қазақстан ... ... ... беруші оралман-қазақтардың көбеюі, өз тарихи
отанына Исламдық Мемлекет Ауғанстаннан, ... ... ... ... ... ... ... ТМД-на қатысушы ... ... ... ... мақсатында Республикаға келусіші
азаматтарға байланысты болып отыр. Тек соңғы ... ... ... 10 ... ... 43,0 мың отбасы қоныс аударды
немесе 200 мыңға жуық отандастарымыз өз тарихи отанына ... ... ... ... алыс және ... ... ... мен
орыстар иеленеді.
Келген оралмандардың азаматтық мәселесі күні бүгінгі дейін өткір
қалпында қалып отыр. 2000 ... 26 ... ... ... ... ... өткізген "Қазақстандағы қөші-қон: ... ... атты ... қатысушылардың
36 Избанов М. Миграционная ... в ... // ... «Миграция в Казахстане - настоящее и будущее»,- Астана,
2000, 50 бет.
33
көпшіліп ... ... ... ... ... ... азаматтық мәселесі кедергі болып отарғанын, оның жақын
арада шүғыл шешу үшін Заңдарға өзгерістер енгізу мен ... ... ... ... және ... ... алудың
жеңілдетілген келісімдерін жасау туралы үсыныстар ... ... ... ... үрдісіне қатысушы мемлекеттер өз азаматтарының
азаматтықтан шығару тәртібін өте күрделі, үзақ мерзім ... ... ... ... кейбір мемлекеттерде өте қымбат төлем түрлері қарастырылған.
Бүның өзі оралмандар үшін Қазақстан Республикасының ... ... ... ... айтар болсақ, Монголия қазақтарының азаматтық мәселесі күрделі
дәрежеде өз шешімін таба алмауда. Оралмандардың көпшілігін күрайтын ... ... бүл ... ... 10 жыл ... бар жоғы 7000 ... ... шығып, 100 адам ғана Қазақстан ... ... ... 4000 жуық адам ... ... ... ... сәйкес анықтамалар мен қүжаттарын толтыруда.
Ауғанстан мен Пакістаннан келген оралмандардың шаттықтары ... ... ... ... ... түрмайды. Сондықтан
аталған елдерден келген оралмандар үшін Қазақстан азаматтығын алуға қолайлы
жағдайлар туғызылған. Бүл жерде Қытай ... ... заңы ... ... азаматтығынан шықпай оралған оралмандар, егер Қазақстан
азаматтығын алған жагдайда,
37 ... С. ... ... ... ... опыт ... лет независимости. // Материалы семинара «Миграция
в Казахстане - настоящее и будущее»,- ... 2000,87 ... ... ... ... ... ... айырылады. Бірақ Қытайдан
келген оралмандардың көбі ықтиярхат (вид на жительство) алуға қүштар. Мүның
екі ... ... ... ... ... ... көптеген кедергілері бар
екендігі, сондай-ақ көп жағдайда отбасымен көшуге төлқүжат ала алмауына
байланысыты, олар ... ... ... ... ... аз үлт ... шығуына қойылады). Сол себепті ... ... ... ... барып келу жеңілдігін ойлайды.
Екінші себебі, зейнетақыға байланысты "Оралмандар Қытайда Қазақстан
ақшасымен 10-15 мың ... ... ... алады. Қазақстан
Республикасындағы зейнетақы заңдарына ... ... ... ... ... ... зейнет ақы мүлдем тоқтатылмайды. Бүл ... шет ... ... оралмандарға де өте қиыншылық туғызып отыр.
Сол сияқты шешімін таппаған ... ... ... ... ... ... Қазақстан азаматтығын қабылдауды
кейінге калдырып отырғанын да атап өту ... ... ... ... азаматтықтан шығу деген жоқ. ... ... ... ... ... бір ... бір ... ма, үш жылға ма, бес жылға ма
беріледі. Сол мерзім біткеннен ... олар ... ... ... ... Осы ... ... Түркиядан келген оралмандарға да
Қазақстан Республикасының ... ... жол ... әрі, оның еш
қиындығы жоқ.
35
Ал таяу шет елдерден көші-қон үрдісі ... ... ... да Қазақстан Республикасы азаматтығын алу жолдары эр ... ... ... ... мен ... ... ... аралық Келісім бойынша бір айдың ішінде-ақ Қазақстан азаматы
атанады.
Ал Өзбекстан, Тәжікстан, ... ... ... ... ... сол республиканың азаматтығынан шықпаған болса, ... ... ... ... ... ... ... елдердің азаматтығынан шыға алмай келген оралмандар мүнда да көптеген
қиыншылықтарға кездесуде.
Өзбекстан заңының тағы бір ... - ... ... ... ... төлқүжатымен келсе бірден Қазақстан Республикасының азаматтығына
қабылдай беруге ... ... ... олар ... азаматтығын алып
үлгермегендер болып ссептеледі. Негізгі қиыншылықтарды Өзбекстанның жаңа
төлқүжатын алғаннан кейін барып Қазақстанға қоныс аударған ... ... ... ... үшін көп ақша ... талап
етумен қатар, азаматтық мәселесін Өзбекстан Президенті өте ... ... қос ... ... қалыптасқан көші-қон
үрдісі кезінде көптеген оралмандарға ... ... ... ... ... түрмайтыны туралы анықтама дайындау талабы қойылады.
Содан, кейін ғана Қазақстан азаматығын алудың техникалық күрделі кезеңдері
басталады.
38 ... С. ... ... репатриантом-казахом и
иностранцам: опыт первых лет независимости. // ... ... ... ... - ... и ... Астана, 2000, 90 бет.
36
2.2. Оралмандардың әлеуметтік жағдайы және жүмыссыздық мәселесі
Жалпы кедейшілік пен ... бір ... ... ... қатар
жүреді. Сондықтан да кедейшілікті жою үшін барлық мемлекеттер оралмандарға
әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... жүмыссыздығы көп экономикалық шығындарды қажет етеді, ... де бүл ... жою үшін ... ... ... ... ... тиіс. Қазір оралмандардың жүмыссыздық мәселесі проблемасымен
тек қана Қазақстанда ғана емес, сондай-ақ ... аса озық ... ... үшін де өте ... ... ие бола ... ... проблемасы дүрыс және дер кезінде шешілмеген
жағдайда ол осы мемлекеттерде үлкен өлеуметтік жағымсыз ... ... яғни жәй ... ... әр ... ревалюциялық төңкерістердің
басталуына басты себеп болуы әбден мүмкін. Демек, бүл проблеманың тек қана
әлеуметтік немесе экономикалық мәні бар ... ... ... оның ... ... салдары болуы мүмкін.
Еңбек рыногында да сүраныс пен үсыныс заңдары орекет етіп, жүмыс күшін
сатып алу және сату ... және ... ... ... ... ... сүраныс пен үсынысты теңдестіретін ерекше ... ... ... Мемлекет пен көсіподақтың еңбек рыногына әсері ерекше.
Әуелі жүмыспен камтудың классикалык концепциясын қысқаша қарайық.
Классикалық ... ... деп ... емес ... ... мен ... ... түсінеді. Олар
37
Рикардодан Маршаллға, Пигу және тағы басқалары ортодоксальдық ... ... ... экономикалық теңдік теориясын жасауға бағыт ... ... ... ... әлем ... ... ... және
еңбекті үсыну қызметін қүруға, оны жетілген бәсеке рынок жағдайында ... ... ... ... ... тек жекелеген кәсіпкерлер
сүранысы мен жекелеген жүмыскердің үсынысы ... ... ... ... ... ... адам — кәсіпкер ғана. Бәсеке жетілдірілген
рыноктарда кәсіпкерлер ... ... саны екі ...... ... мен ... еңбек өнімінің қүны. Жалданатын
оралмандардың санының артуымен шекті өнім қүны төмендейді. Қосымша жүмыс
күшін қамту ... өнім қүны ... ... теңдескенде ғана
тоқталады.
Оралмандар үшін жүмыссыздық және қамтылмаған ... ... ... ... ... ... ... механизмдер
тарапынан жүмыспен толық қамту бағытында түзетулерге тап болады. Шынында да
тепе-теңдік жағдайында жоғары жалақы тағайындаудың ... ... ... көп болса, жүмыссыздар пайда болады, олар өздерінің еңбектерін
төмен бағаға сатуға келіседі. ... ... ... да осындай
қадам жасайды, өйткені жүмыс орындарын жоғалтқылары келмейді. Тек жалақыны
төмендеткен жағдайда ғана кәсіпкерлер көп ... ... ... ... ... ... ... үсыну саласыңда да және еңбекке
сүраныс саласында да қалыптасады. Жалақының ... ... ... ... ... оны ... артық болуында жағдай өзгеше. Жүмыс
берушілер оралмандардың бос орынды толтыру үшін жалақыны ... ... ... жоғары жалақыға өздерінің еңбектерін үсынушылардың
мөлшері ... ... және ... ... ... ... тепе-теңдік қалпына келіп, рыноктың жүмыспен толық
қамтылған кезі болады.
Оралмандар арасында түрақты жүмыссыздар қатарының болуы бір ... ... ... рыногында бәсекеге қатысы жоқ факторлар бар, олар
жалақының тепе-теңдік жағдайынан ненің жоғары көтерілуін қалайды, соған
итермелейді. Жоғарыда ... осы ... ... ... ... ... ... бәсекеге қатысы жоқ факторлардың барлығы
мынадан көрінеді: соңғы он ... ... ... жалақының өсуіне
әкелмеді және толық жүмыспен қамту жағдайы да болмады.
Дамыған елдердегі мемлеқет оралмандар үшін жалақының ең ... ... ... ... ... ... саясатының оралмандар
үшін басқа да бағыттары көп ... ... ... ... ... ... деңгейінің еңбек бағасының тепе-теңдік жағдайынан жоғары
өсуіне кәсіподақтар да өз үлесін қосады. Еңбеқ рыногының ... ... ... түрақты және үзақ мерзімге созылады.
Ірі корпорациялар, одетте, жалақы ставкасының уақыты жағынан түрақты,
стандартты болуын жақтайды, оларды еңбек рыногындағы ... пен ... ... ... бас тартады.
Жүмыспен қамтамасыз ету теориясының өкілдерімен пікір таластыра
отырып, ол жетілдірілген бәсеке түсындағы ішкі ... ... ... Бүл ... ... толық жүмыспен қамтылған кезде рынокта
тепе-теңдік болады дегенге күмәнданады.
Қазіргі неоконсерватизмнің жақтаушылары жаппай ... ... ... тыс ... әсерінен болатын жалақының
қатаң жүйесін жояды. Оралмандар арасында жүмыссыздық өз ... де ... ... орны болса да
39
жүмысшыға жалақы деңгейі үнамайды, немесе еңбеқ сипаты ... ... ... ... ... арасында амалсыздан, болатын
жүмыссыздық жалақы ... ... ... ... ... ... ... күшіне деген сүраныс пен ... ... ... ... ... проблемасы
Басқа елдерді айтпағанда, Қазақстанда оралмандар арасындағы кедейшілік
проблемасына ... ... өзге осы ... ... ... Үйымы
мен Азия Даму банкі қызу атсалысып-ақ келеді. Тіпті Бірікен ... ... ... ... ... проблемасы жою жөніндегі
Халықаралық Бірікен ... ... бас ... ... бойынша жыл атап
өтіледі. Осы күн қарсаңындағы есеп ... екі ... ... ... он ... ... жатады. Егер жағдай осылай
дүрыстала берсе, онда екі-үш жылда кедейшілік денгейі әжептеуір төмендеріне
сенгің-ақ келеді. Алайда ресми мәліметтерғе ... ... ... төмендегі, ал керісінше әлеуметтік бағдарламалар негізінде
қаржы бөлу артып келеді.
Бүл түрғысынан келгенде, ... ... ... ... кедейшілікті төмендету үшін республикалық және ... 610 ... ... болу ... Бүл ... пайдалану
оралмандар арасындағы кедейлікті төмендету мәселелерін тура ... ... ... және ... ... шеңберінде жүзеге
асырылмақ. Қазіргі таңда да түрмысы төмен азаматтарға жан-жақты ... өзге де ... ... келеді.
39 Жалимбетова Р.Б. ... ... ... в ... //Сб. ... ... №2 (49), -Алматы,
Еоскомтруд, 2004, 4 -5 бет.
40
Статистика агенттігі берген мәліметтерге жүгінсек, үстіміздегі
жылдың екінші ... өмір сүру ... ... ... ... 27 ... ... Әсіресе мүндай жағдай Алматы (38,8),
Атырау (36.5), Жамбыл (38.1), және Қызылорда (36, 8) ... ... бүл ... орта және ... ... ... ... ала ал май келеді. Енді осындай жағдайдан шығу үшін, яғни
кедейлікпен күресу үшін аймақтарда «Мемлекеттік өлеуметтік көмек
туралы» Заңы ... өмір ... ... ... 40 ... ... ... арнайы өлеуметтік төлемдер төленуде.
Халықты ... ... ... ... ... ақпараттарына сүйенсек, үстіміздегі жылдың қаңтар-қыркүйек
айлары аралығында арнайы әлеуметтік кемек алуға 820,8 мың адам ... жылы осы ... ... ... ... ... ... теңге жүмсалыпты, 24 мың адам кәсіптік дайындықтан өткен. ... екі ... бір ... ... қалған 48,8 пайызы әлі күнге
дейін әлеуметтік көмек алуға мәжбүр. ... ... ... ... сол ... жәрдемақы төлеп қоймай, олардың табыс табуына жағдай жасаса, сонда ... ... ... да ... еді. Жалпы, соңғы жылдары әлеуметтік
бағдарламаларға деген каржы колемі көбеймесе, кемімей келеді. Экономикадағы
көрсеткіштердің артуымсн оралмандар ... ... та ... ... ... ... ... тиіс еді.
Ағымдағы жылы бүл керсеткіштер 4,7 пайыз, ал ... ... ... ... жатаді деп жоспарланып қойылған. Осы орайда айта кететін тағы бір
маңызды ... ол ауыл ... ... кедей отбасылардың
өте көп екендігі.
Былтырғы мәліметтсрге жүгінсек, ауылда түратын оралмандардың 39 ... ... ... ... ... киіп ... Ал
41
шағын қалалардағы халықтың ... ... ... өтей алмай
қиналып жататыны өз алдына әңгіме. Дегенмен де Үкімет 2008 жылға дейін өмір
сүрудің төменгі шегінен төмен ... ... ... ... ... санын 20-25 пайызға дейін түсірмек ойда.
Еліміздегі оралмандар арасындағы ... ... ... ... деп ... әлі ... Олай дейтін себебіміз, оралмандардың
көптеген әлеуметтік мәселелеріне жергілікті әкімшіліктер жүрдім-бардым
қарап ... ... ... ... мен ... болмағандықтан, оралмандар
алдымен өз жағдайларын күйттейтіні де ... ... ... өзі ... ... оралмандар арасындағы кедейлік көрсеткішін төмендетіп,
орталыққа акпарат беруге машықтаның алған деуге негіз бар. ... ... ... жүмыссыздар еңбекпен қамтылып жатқанымен нөтиже көрінер
емес. "Баяғы жартас — сол ... ... ... ... ... өкімдік
тарапынан уақытша, мезгілдік жүмыстарға тартылған азаматтарға төленетін
жалақы мөлшері мардымсыз, шамамен 5-6 мың ... ... ... ... гөрі ... сол мөлшерге төленетін жәрдемақысын алып үйінде
отыра беру әлдеқайда тиімді. Сондықтан да оралмандарды табыс ... ... ... ... ... қыр-сырын меңгеруге ықпал жасау керек-
ақ. Осы арада бір малы бар екен деп ... ... ... ... қою ... болмайтын шығар. Қарап отырсаңыз сол малды үстауға да
қосымша шығындар кететінін ескерсек, онда бүл әбестік ... ... осы істі ... ... ғана ... арасындағ кедейшілікті
азайтуға мүмкіндік туады. Бүндай шараны оралмандар сирек орналасқан ауылдық
жерде жүзеге асыру қиынның қиыны. ... 40 ... осы ауыл ... ... ... ... басым бөлігі қалалардың айналасына шоғырландыру одан ... ... ... ... үй ... беру түрмақ , екі қолға ... ... ... өзі оңай шаруа болмақ емес.
Қалаларда жаңа технологиялар алып ... ... ... ... ... ... ... екіталай деуге негіз бар. Оның үстіне
шикізаттың барлығы дерлік шетелдіктердің қолында болғандықтан, ... қүны ... Біз ... ... мен ... ... отырғанымызбен, ол бәрібір инфляция жетегінде кетіп жүр.
Әсіресе, осындайда кедей ... ... ... шегері жасырын емес. Олай
болса, мүндай жағдайдан ... ... бір жолы — ... ... ... түзеу болып табылады40.
Оралмандардың өмір сүру деңгейі және кедейшілік проблемасы
Оралмандардың кедейшілік проблемасы ... күні ... ... отыр жөне ... ... ... барлық уақыттада орын
алып келген, яғни ол өте үзақ тарихы бар әлеуметік әлемдік ... ... ... ... жүмыссыздық пен кедейшілік проблемасы ... ... ... ... ... ... болады. Жүмыссыздық жағдайында мемлекетте
экономиканың өсуі мүмкін емес және өте үлкен әлеуметтік ... ... ... және осы ... ... ... себептерінің
бірі болып табылады деп айтқан болар ... ... ... ... ... ... адамдар мен кедейлер, яғни күн көріс көзі
өте төмен адамдардың саны 300 ... ... ... ... ... 2003. ... жетті деген статистикалық мөлімет бар. Солардың біразы өлеуметтік
жағдайдың тым темен ... ... ... ... қазіргі кезде таза
су мәселесі өте өткір ... еніп отыр жөне оны ... ... ... сүйеніп шешуге шамалары жоқ. Оралмандар үшін тағы бір аса
қатерлі олеуметтік зардап ол ... ... ... ... ... жер ... 3 млн. артық адам жыл сайын туберкулез және
малярия ауруын жүқтырып нәтижесінде одан ... Ал 130 млн ... ... ... қыз ... кедейшілік салдарынан мектепке бармайды анықталып
отыр.
Кедейшіліктің әсіресе оралмандар арасында бүгінгі күнде еліміз бойынша
айтарлықтай үлкен деңгейде деп айтуға болады. Бүгінгі Қазақстанда 1, 3 ... ең ... деп ... әрі олар әр күн ... - өмір сүру үшін ... ... 30 жыл аралығында әлемнің барлық халыктарының 20 % -ке ... ... оның саны 85% ... ал ... саны 2,3 ... жылы ... ... Халықаралық Кеңес өтті. Біріккен
Үлттар Үйымының әлеуметтік бағдарламасы бойынша осы ... ... ... ... ... болатын. Біріккен Үлттар Үйымының бүл
Кеңесіне қатысқандар ортақ бір нәтижеге келіп, осы ... ... ... және осы ... жоюға барлық мемлекеттерді шақырып
дамыған ... ... ... ... беруін сүрады41.
Оралмандар арасындағы кедейшілік пен қайыршылық күйі, жүмыссыздықпен
тікелей байланысты, бүл ... ... ... ... ... жағдайға да
тигізеді. Оралмандар арасында кедейшілік көбейіп бара ... ... ... ... ... тиіс және
41 Материалы, предоставление Отделом по связям с общественностю ООН.
44
барлық елдер осы мақсатта ... ... ... ... ... ... көбейюі, жүмыс орынның қысқартылуы, кедейшіліктің
өткірлеуіне ... эсер ... ... және бүл казіргі қоғамның өмірі
қүбылыстары болып өз белгісін сақтап қалуда.
Кедейшілік барлық ... ... ... әлеуметтік және саяси
саламен тығыз ... ... әр ... ... ... ол: әйелдер,
балалар, жастар, мүгедектер, қарттар, эмигранттар, қашқындар ... ... ... әр ... ... өте бай ... де болуы
мүмкін. Ол көбіне жүмысын жоғалтуға байланысты. Бірақ бүл ... ... ... ... арнайы мемлекеттік бағдарламалар
бойынша оларға, яғни кедейлергел үзақ уақытта, үсақ жүмыс ... ... ... тауып беруге үмтылады. Әсірес кедейшілік пен қайыршылық
өте кедей және жетілмеген елдерде тым көп болады.
Сонадай-ақ қазір ... ... ... ... жүмыссыздық жаппай
көбейіп кетті және де ол, әрине өте қауіпті әлеуметтік фактор ... ... саны ... ... дамыған елдерде де көбейіп
кетті деуге болады бүл ... ... ... мен ... және Американың
елдері кіреді, әсіресе жүмыссыздық жастар арасында көп кездеседі. Мысалы,
1992 жылы бүл көрсеткіш 14 % -ке АҚШ - та , 15 - % -ке ... ... ... 33-% -ке Италияда, 34 -% -ке Испанияда. Ал әлемдік статистикаға
жүгінсек, ол 2025 жылы жастар ішінде ... 16 %-ке ... ... бар, ал ... ... деңгейде оның 4/5 дамыған елдерде түрады42.
42 Пресс-релиз выступления Генерального секретаря ООН.
45
Ал енді өз ... яғни ... ... ... ... ... ... саны көбейіп отыр, олардың көбін жүмыссыздар
қүрайды және санын көбейтеді. Кәзіргі уақытта, ... ... ... ... от ... ... жатыр, оның себебі, оның жанүясында ... ғана ... ... ... узақ мерзімге жалақысын төлемейтін еңбек
демалысқа жібереді. Осы ... ... ... ... экономикасына теріс
әсерін тигізіп отыр деуге толық мүмкіндік бар. Осы ... ... ... алатын еңбек ақысының өте төмен деп айтуға болады.
Қазақстанда, мысалы, көп балалы оралман отбасылардың саны ... ... ... ... оқуға түсуге, олардың материалдық
немесе киімдері жок ... ... ... ... ... ... көбейтеді. Олардың көбісі балаларына ... ... ... ... ... бәрі ақылы болды, соның себебінен олар
дәрігергеде қаралуға мүмкіндіктері жоқ.
Мысалы, Қазақстанның Қызылорда облыстарында су тапшылығынан, таза ... ... ... жүқпалы аурулар саны көбейіп, жүмыссыздық кезінде
ол да осы проблемаларды одан ары ... ... ... ... ауыруларды емдеу үшін ауруханаға мемлекеттен қаржыны ... ... Ауру ... ... ... ... адамдар азайғандықтан да
жүмыссыздық саны көбейіп, кедейшілік саны үлғая түсуде.
Қазақстанда соңғы ... ... ... саны да ... ... Әке
шешесі баға алмағандықтан балаларын жетім балалар үйіне өткізуде, кейбір
жағдайларда ... ... ... ... ... ... бәрі кедейшілік пен жүмыссыздықтың әсері.
Әсіресе ауылдық жерлерде де жүмысқа мәжбүр болғандардың ... ... ... ... мен жүмыссыздар көп себебі. бүкіл
өлемде адамдардың тең жартысынан көбі өйелдер болып саналады. Кедейлердің
ішінде ... саны тым көп. ... ... ... ... арасында
өте күрделі проблема, ол нашар дамыған елде ғана емес, ол индустриясы жақсы
елде де. ... ... ... ғана ... ... жалғыз басты әйелдер өте
кедей түрады, оны аңғарсақ 1980-1990 жылғы олардың саны, 5,8 -ден 7,7 млн.
дейін өсіп ... ... ... ... ... ерлерге қарағанда өте көп.
Әйелдердің әлі экономика ... ... ... ... және оқу ... жоқ. ... оралман әйелдер елімі көбейіп кетті43.
«Қазақстан - 2030» Бағдарламасында, Үкіметтің Қаулысы бойынша, ... ... ... ол ... ... және ... ... нығайту деп көрсетілген.
Бүкіл әлемдегі жүмыссыздық, кедейшілік, гендерлік аспектілер ... өте ... ... болып табылады. Осы арада ең үлкен ... түр, ол бүл ... ... ... шешу мәселесі.
Кедейшілік проблемасы Қазақстанда дамыған елдерге қарағанда әр ... және ... да ТМД ... ... ... яғни ... ақысын
дер кезінде алмайтын әлеуметтік топтар да бар. ... тағы ... ... о ... развитии за 1997.
47
денсаулығы жақсы және еңбек істей алатын азаматтар кіреді, ол: мамандығы
бар жүмысшылар, ... ... т.б. ... ... ... ... Одағында да болған. Ең басты
моселелер ол: асыраушысынан айырылғаны, жүмыссыздық жан үясының ішінде,
денсаулығы ... ... Ол ... ... ... азамат болса,
кәмілеттік жасқа толғаннан ... оған ауыл ... ... ... оқу орны тегін болатын және де денсаулық сақтау қызметтері тегін
жәрдем көрсететін, бүл мәселелер жүмыссыздық проблемасын шешетін.
Ол кезде ... ... ... ... ... ... ақы алатын.
Нарықтық экономикаға көшкелі бері оралмандардың кедейшілік проблемасы
өте ... ... ... ... ... ауыл ... бүл нарықтық
экономикаға дайын болмады, ең алғашында түрмыс жағдайлары тез ... ... ... ... Бекхожаева А.К. Өмір сүру деңгейі жене кедейшілік проблемасы. Саясат.
№3-4.2004. 19-22. бет.
48
Тарау III. КӨШІ -ҚОН ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... жәнс оның ... ... маңызы
Бүгінгі күнгі үлттық қауіпсіздігін қорғау мәселесі тек Қазақстанға тән
проблема ғана болып қана қоймай сондай-ақ ол ... ... ... ... ... де ... ірі моселесіне айналып отыр. Мәселен, үлттық
қауіпсіздігін қорғау мөселесі шын мәнінде қазір ... ... ... ... ... ... ... да белгілі. Сондықтанда
біздің елімізде ... ... ... және оны қүқықтық түрғыдан
қамтамасыз ету мемлекеттің маңызды мәселелерінің бірі болып ... ... ... ... ... ... мен
қағидалары еліміздің тәуелсіздігін нығайтып барлық даулы мәселелерді бейбіт
жолдармен шешу, ... ... ... ... төндіруді болдырмау және
күш қолданудан немесе қандай да бір нысанда болсын күш қолдану ... ... ... да бір іс-қимыл қолданбайтындықа негізделген. Осы
түрғыды Қазақстан тәуелсіздік алған ... ... ... ... тарапқа қарсы бағытталған қандай да бір ... ... ... ... ... егемендігі мен үлттық қауіпсіздік
мүдделеріне нүқсан келтіретін қандай да бір үшінші тараппен шарт ... ... бас ... ... Қазақстанның сепаратизімді және діни ... ... ... Республикасының Президенті Н.Назарбаев ашық
мәлімдеме жасаған болатын.
45 Қазақстандағы кедейшіліктің себебі. Саясат. №3-4. 2002. 27. Бет.
49
Қазіргі таңда жаңара ... ... даму ... ... күн ... сайын қарқын алып келеді. Аталмыш үрдістердің ... ... ... ... күні елеулі беделге ие болған үйымдарды немесе
олар әлемдік болып келе жатқан, болуды көздейтін түрлі ... ... ... ... ... күштері екенін атап айтқан
ләзім. Әлемдік қарым-қатынастар ... енді ғана ... ... ... да аталмыш оқиғалардан тыс кала алмайды.
Жаһандану үрдісінің ... ... ... түрлі ықпалдары бар
екенін ескерсек аталмыш даму сатысындағы елдер үшін ... ... ... ... айқындау, осыған орайластыра сыртқы саяси түғырын
орнықтыру — бүгінгі таңдағы басты ... ... ... арасындағы бәсекеде жүтылып кетпеуді мақсат түтатын
Қазақстан үшін әлемде ... ... ... ... төңірегіндегі
туындауы мүмкін қайшылықтар мен қауіптерді нақты бағалай отырып, өз мүддесі
үшін оңтайлы шешімдер қабылдау — күн ... ... ... атап ... ... интеграциялық үйымдардың, Қазақстан
мен олардың арасындағы екіжақты, әрі сан-салалы байланыстардың дамуы ... әрі ... ... ... ... әлемнің саяси-
экономикалық дамуы жөнінен түрлі деңгейдегі елдерімен өзара пайдалы қарым-
қатынастар орнатуына, сол ... ... ... ... оңтайлы
жолдармен шешуіне біршама жағдай жасайды деп ойлаймыз.
Қазіргі таңда ... үшін ... ... ... бекемдей түсуге, дүниежүзілік қауымдастыққа дербес араласуға,
әлемдік үрдістер шеңберінде өзіндік орнын белгілеуге ... ... бар. Ол үшін ... ... ауқымда болып
50
жатқан өзгерютерге орай қазақстандық қадамды дүрыс қалыптастыра білу,
мемлекеттік мүддеге сай барынша ... ... алуы ... кезде әлемдік экономикалық дамудың негізгі тетігі ретінде
біртүтастық қүбылысқа бет алу, яғни жаһандану үрдісінің ... алып ... ... ... әрекеттердің өзі осы жағдайға жетелеп отырғанда
болмай қалуы мүмкін емес, бүл процестің негізін қүрайтын оның ... ... бір ... ... ... ... ... қарым-қатынастар
да күн өткен сайын жандана түсуде.
Осындай аймақтық қүрылымның қатарына Азия қүрлығандағы Экономикалық
Ынтымақтастық Үйымы (ЭЫҮ) жатады. Ол 1985 жылы ... Ол үш ... ... ... Пәкістан, Түркия 1977 жылы 12 наурызда қол
қойған Измир Келісім — Жарғысының негізінде әрекет ететін Даму ... ... ... ... мүрагері болып табылады.
1992 жылдан бастап аталмыш Үйымға Қазақстан, Қырғызстан, ... ... ... ... ... мемлекеттердің
бірігуімен оның жүмысы айтарлықтай деңгейде қарқын алуымен қатар, ендігі
жерде ол 300 ... ... ... ... 7 млн. ... шақырым
аумақты қамтитын ірі экономиқалық және әлеуметтік-гуманитарлық ... ... ... ... ... ... елдердің Үйым
шеңберіндегі қарым-қатынастары ... ... және ... үстанымдарына
негізделе отырып, өзара қатынастарда көбіне экономикалык әріптестікке баса
назар ... ... С К. ... ... на ... ... региональная
интеграция и безопасность // Аналитик. 2004. №2. 10.бет.
51
Осы түрғыдан да, Экономикалық Ынтымактастық ... ... ... ... дамуға анағүрлым жайлы жағдай туғызу,
осындай ... ... ... отырып, аймақ елдері арасында ішкі
аймақтық ... ... ... және ... ... ... (әлеуметтік-мәдени және ғылыми-техникалық) бір-біріне өзара
көмек көрсету ... ... ... ... ... Үйымы
біріктіретін аймақ елдерінің халықаралық қауымдастықтың әлемдік шаруашылық
қатынастарына қосылуын қамтамасыз етуді көздейді.
Экономикалық ... ... ... және саяси ... ... ... екі ... бір рет үйымдастырылатын,
Экономикалық Ынтымақтастық Үйымына мүше мемлекеттер басшылары бас ... ... оның ... және ... ... кең көлемде
іске асуы жолдары қарастырылады.
Солай бола ... де, бүл ... ... жаңа ... ... ... ... өлі де болса Кеңес Одағы
кезіндегі аграрлық-шикізаттық ... ... аса ... ... ... осы ... азаматтарына тән қүбылыстың бірі — өздерін өмір ... ел мен ... шын ... иесі ... әлі де болса толық сезіне
алмау сынды келеңсіз ... ал ол ... ... ... алып келе ... тек қана кері ... ... де бере қоймайды. Жаңа ғасырдағы
әлемдік деңгейде болып жатқан өзгерістерге және олардың негізгі салдарлары
осы аймақтар ... өтіп ... ... ... ... назары біз
сөз етіп отырған аумақта тігілгеніне оңай кез жеткізуге болады.
Орталық Азия және ... ... ... ... ... ... болатын себептердің бірі. Осы жағдайда Орталық Азия
интеграциясы, Ресей, Қытай, ... ... ... ішкі ... ... бақылау жасау үшін ... АҚШ ... ірі ... ... ... мен ... ... оңай түсетін болады. Дегендей, соңғы кездері коалициялық күштердің
парсы шығанағындағы жеңісінен соң. НАТО ... ... ... ... кіре бастауы ресми Мөскеуді де бейжай қалдыра алмады.
Ендігі жерде ортақ қауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ...... ... ... ... да болар. ЭЫҮ-ң мүше-
мемлекеттері ішінде ендігі жерде бибағыттық үрдіс белең алды.
Бүл дегеніміз Орталық Азия ... әлі де ... ... ... әрі аса ... ... ... жоғары жайттарға
тосырқай қарау жалғасып келе жатқаны екенін көрсетсе керек. Осыдан келіп,
алдағы уақытта біз сөз етіп ... ... үшін ... идея ... ... ме, олде ... мүддеден жоғары аймақтық мүдде ме деген сауал
туындайды.
Бүл аймақ елдерінің қауіпсіздік шеңберіндегі терроризм, экстремизм ... ... ... күресте және Арал теңізін қүтқару, шекаралық
өзендердің суларын ортақ және теңдей пайдалану, ядролық қарудан еркін ... т.е.с ... ... төңірегінде тек осы елдер ғана атқара алатын,
осы елдер өкілдерінің қатысуымен жүзеге асатын ... ... бір ... қатынастар әрекетінің белгілері байқалып түратыны немесе ... ... ... болашақта өз-өзінен интеграциялық үйымға
бірігу керектігі көрініп түрған жоқ па? Саяси ... ... тағы ... ... ... принциптерінің бөлінбестігі мен аймақтың
бөлінуі тіпті де ақылға сыйыспайтын үтымдар деген ойға жетелейді.
53
Орталық Азия елдері үшін ... бір ... ... ... ... ... ең алдымен, аймақ ішіндегі басты мәселелерде өзара пайдалы
түсіністік негізінде жүмыс ... ... ... емес, бәсекелестік
түрғыда өркениетті елдер қатарында көріне білу, әлемдік саяси-экономикалык
саладағы аймаққа тән маңызды жайттар мен тегершіктерді ... ... ... ... тиісті мәселелер күн тәртібінде түрғаны дер кезінде шара
қолданбаса, жақын ... күн ... түсе ... ... ... Азия ... қол жеткізген табыстары ... ... ... әлемдік денгейде таныла бастауы, яғни
әлемдік үйымдар мен қауымдастықтарда ауызға ... ... ... ... ... ... ... қақтығыстарға жол
берілмегені. Алайда аймақтық басымдылыққа ... ... ... ... ... жолға қойылмайынша, Орталық Азия елдері мен
Каспий маңыңдағы (тиісінше ЭЫҮ мүше-мемлекеттері) ... ... ... сейіле қоймайды.
Экономикалық Ынтымақтастық Үйымының негізгі қүрушыларының қатарынан
саналатын Иран, Түркия, Пәкістан елдерінің аталмыш үйымдағы өзара ... ... ... ... ... ... олар ... қалаған үйымның одан әрі қарай да өмір сүруіне қаншалықты ... ... ... ... ... ... болу идеясының өзі осындай
қүрылымға деген сүраныстан туындағанын ескерсек, аталмыш ... ... ... ... түрғыда кеңейе түсуі оның қүрылтайшы-мемлекеттері
мен ... ... ... ... негізінде жүзеге
асқанына көз жеткізе түсеміз.
Аталмыш үйымның қүрылтайшылары арасында ... ... ... дем ... ниет ... олар да Орта Азия мен ... ... әріптестері сияқты
көбіне сыртқы күштердің ықпалы әсерінен үйым ... ... ... ... ... ... ... қалып отырады. Алайда
қүрылтайшы-мемлекеттердің өзара ортақ мүдделері ...... ... ... ... ... ... өзара тауар айналымын өсіру т.б. жайттарды атауға болады.
Территориялық тартыстар маңайындағы дау-дамай салдарынан да ... ішкі және ... ... ... ... туындауда. Мысалы, әлемдік дәрежеде көтеріліп отырған Кашмир
мәселесі, күрдтар мәселесі, осы ... ... ... деп есептелетін
экстремистік-террористік әрекеттер аталмыш елдердің халықаралық ... ғана ... ... ... катар оның территориялық
түтастығына, үлттық тәуелсіздіктеріне және мемлекеттің ... ... ... айтарлықтай дөрежеде зиянын тигізеді47.
Жалпы, Экономикалық Ынтымактастық Үйымы жүмыстарының алға басуының
алғышарты онда жоспарланған ... ... және осы ... мәселелерінің оң шешім табуына тікелей байланысты деп ойлаймыз.
Сонымен қатар жоғарыда айтылып кеткен осы ... ... ... ... ... ... Үйым аумағындағы қауіпсіздік
мәселелеріне айтарлықтай эсер ... де ... жөн ... ... Ф. ... и ... региональный интеграции в Центральной Азии
/ Центральная Азия и Кавказ. 2002. № 2 (20). 9 ... ... ... қауіпсіздігіне Қытай миі рациясының
ықпалы
Қытай Халық Республикасы мен Қазақстан арасындағы қатынаста миграцияға
байланысты басты мәселе ... ... ... ... қауіпсіздігіне тікелей ықпал етуі, яғни оған тікелей қатер
төндіруінде деп айтуға ... ... ... ... жағдай нашарлауда ал Қытайдың
экономикалық ықпалы күшеюде. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... байланысты кейінгі жылдары Қазақстан қоғамдастығының
еліміздің территориясындағы қытай үлтының өкілдеріне деген ... ... да ... Бүл ... ... ... деңгейінің
жылдам өсуінен болып отыр.
1989 ж. Бүкілодақтық халық санағының материалдары бойынша, ... 11 мың ... ... ... Ал 2001 — 2005 ... ... ... үлтының өкілдерінің саны жөнінде айтар
болсақ, Республикамыздың прокуратурасының ... ... 140 ... ... пен ауыл шаруашылығы объектілеріне жүмысқа орналасқан, 3
мыңдай бизнесмен мен банкирлер келген, 1720 студенті ... ... ... ... ... Ресейлік авторлар, еш дәлел келтірместен,
олардың саны 500 мыңға дейін жетті, Қытай ... ... ... алуды бастады деп дабыл қағуда.
Қытай Халық ... ... ... ... шикізатты сақтау түжырымы алып отыр. Алайда Қытай ... ... ... ... И., ... Л. ... ... империализма» /
Миграция. 1997. 4 бет.
56
орташа дамыған еуропалық мемлекеттердщ материалдық деңгейше жету ... ... ... "Жер шары ... тағы бір ... ... ... Осыдан "демографилық-империализм" тезисі алға шығарылған
еді. Бүл тезистің авторлары У. Гогуан және Ван ... ... ... кейінгі Қытай: ең маңызды он проблема" деген еңбектерінде былай
деп ... ... 10% ... өз ... ... бір жаққа кетер болса,
дүние жүзінің қайсысы болмасын, еліне дағдарыс төнеді49. Осы тезис қазіргі
кезеңде ... мен Қиыр ... ... ... Ал ... алатын болсақ
қытайлықтар заңды және заңсыз каналдар аркылы дүние жүзінің 72 ... ... ... ... ... ... министрі
Қасымжомарт Тоқаев та өзінің ... ... ... сыртқы саясаты" деген еңбегінде қарастырып өткен. ... ... ... жылдары көптеген саясаттанушылар мен экономистер
ҚХР-ның жоғарылауын жазып жүр. Біреулер үшін бүл процесс жаңа экономикалық
гиганттың пайда ... ... ... Басқалары, мәселен, С. Хантингтон
батыс өркениетіне қатер төндіретін анклавтың немесе блоктың ... ... ... ... ... маңыздылығын жазуда .
Жоғарыда айтылғандармен қоса, қазақстандық социолог Е.Ю. ... ... ... ... деп ... "Қытайдың демографиялық қысымы мен оның
Азиялық — Тынық ... ... ... ... ... ... ... ықпал ететін потенциалды фактор ... ... ... Н.А. ... ... для ... М.: Юнити, 2000. 239 бет.
50 То?аев К.К. ООН: ... ... ... ... ... ... үйғырлардың автономия қүру проблемасы да сақталып қалуда.
Егер, Қытай Халық Республикасының солтүстік-батысында ... ... ... ... ... ... ... ағымы да
күшеюі мүмкін (бірінші кезекте үйғырлар мен ... күні ... ... саны ең ... ... 200 мың ... қүрап отыр дегеннің өзінде, олардың саны ... ... ... ... Ал АҚШ 1971-1990 жж. аралығындағы
қытайлықтар саны 7,8 ... ... ... ... саны ... ... ... саны
қысқарады деуге де негіз жоқ. Себебі, Қытай Халық Республикасындағы тууды
шектеу саясатына байланысты ... ... тек бір ғана ... ал ... ... этникалық азшылықтар—қазақтар, үйғырлар және т.б. екі
немесе үш бала) қытайлықтар жасырын түрде бала ... ... ... ... Республикасында, әсіресе Қытайдың ауылдық жерлерінде қүпия
туған және тіркелмеген "жасырын" балалар түрып жатыр. Ал осы ... ... ... ... ... ... ТМД мемлекеттеріне
Қазақстанға, Ресейге, Қырғызстанға жүмыс іздеген ... ... ... ... ... ... миграция 1990 ж. соң. яғни Қазақстан—
Қытай қатынастары дамығаннан ... ... ... ... біздің елімізді
түрақтап қалды немесе біздің ... ... ... ... Осы ... жыл аралығында Қазақстанда қалып қойғандар немесе
транзит ретінде ... саны 130-150 мың ... ... ... Садовская Е.Ю. Панорама 2004. №33. август. 4 ... ... Г. ... ... // Каз. правда, 1993. 23 ноября. 3
бет.
58
Американдық ғалым 3. Бжезинский "Үлы ... ... ... ... өте ... ... осы ... одан Ресейге де, Орта Азия
мемлекеттері де қауіптенеді. Ал ... ... ... яғни ... ... ... Қытай Халық Республикасының беделін
күшейтіп, өзін ... және ... ... ... ... ... Кореяға,саяси ықпал күшейтеді,— деп жазады. Осы ... ... ... ... XXII ... ... әлемдік держава
ретіндегі Қытайдың ықпал аймағы ретінде белгіленген53.
Үшіншіден, Қазақстан халқының санының қысқарып ... ... ... де баяу өсуде. Бүлай болса әсіресе, Қазақстан кезіндегі Германия,
Франция, т.б. ... ... ... ... ... көшуі мүмкін.
Еліміздегі осындай жағдай жоне ... ... ... ... ... олар ... ... бәсеке тудырушылар
болады. Яғни, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 1460 к\м ... ... саны ... Содан кейін, Ресейдегі Қоңыр Шығыстағы секілді қытайлықтардың
көбеюі қаупі пайда болуы мүмкін. Мәселен, И. ... пен Л. ... ... ... ойларынша Қытай үлттының өкілдерінің
миграциясы біздін үлттық қауіпсіздігі үшін өте қауіпті.
Қазақстан үшін ... ... ... ... үлтының миграциясының
күдіктері бар. Осы шынымен негізделген бе деген сүраққа ... ... ... ... ... ... ... іздегенде, таңдаудың басты нүктесі
ретінде біріншіден, ... мен ... ... ... ... жағдайында ықпалы өсіп — ... ... ... ... ... 3. ... ... доска. М.: Международные отношения.
2003.
59
күрделендіреді. Екіншіден Қазақстандык қоғамның басым ... ... ... ... сақталып қалуы. Бүл түсінікті де
өйткені жер ... 6 ... ... 1,2 ... қара ... ... Қытай Халық Республикасының демографиялық өсу ... ... 1949 ж. ... 542 млн. адам ... ал 36 ... соң, яғни 1985
ж. адам саны 1 046 000 000 болып өскен. Бүдан көретініміз — 36 ... өсім 504 млн. ... ... Ал 1999 ... ... 1259 ... ... 1985 жылдан 1999 жылға дейінгі 14 жыл ішіндегі өсім 213 млн.
қүраған.
Тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... сияқты
ірі әрі көп жағдайда бірегей мемлекетпен жаңа қарым-қатынастар орнатудың
байсалды міндеті түрды. Әңгіме ... да ... ... ... туралы еді, өйткені оның ... ... ... мен ... ... үзақ ... созылды. Бүл орайда Даманский аралы мен
Жалаңашкөл көліндегі қарулы қақтығыстардан кейін екі ... ... ... ... қару қолданылуы мүмкін ... ... ... қайтқанын айтсақ та жеткілікті.
Көршілес державалар арасындағы ресми тікетірес М. Горбачевтің ... ... ... сапары барысында аяқталды. Сол сапар кезінде Қытай
басшысы Дэн Сяопиннің «Өткенді үмытайық әрі болашаққа көз салайық» ... ... ... ... мен ҚХР ... ... бәсеңдетуге Н. Назарбаевтың қосқан
үлесін де атап өту ... Ол 1985 ... ... ... ... ... жүргізу үшін Пекинге келген кеңестік парламенттік
делегацияны басқарды. Бүл үзақ жылдарға созылған екі ... ... ... ... ... ... үкіметтік бағыттар бойынша қандай да бір байланыс
үзілгеннен кейінгі жоғары деңгейдегі түңғыш ресми делегация болды.
Сондықтан саяси қайраткер және ... ... ... ... түлғасы Ресеймен көршілес Орталық Азия республикаларында ғана
емес, Қытайда да кеңінен белгілі болатын. Оның үстіне Н. ... ... сәл ... 1991 ... ... Қазақстан Президенті ретінде
Қытайда тағы да болды. Мүның ... сөз жоқ, ... ... одан әрі ... оң ... ... біздің жас мемлекетіміздің қауіпсіздігінің сенімді кепілі
ретінде Қытаймен ... тату ... ... қүру ... ... Тікетірестік және өзара күдік келтіру Қазақстанның стратегиялық
мүдделеріне қайшы келген болар еді. Өйткені ... ... ... ... кіру жоне ... қүрылымдық қайта
қүрулар жүргізу сияқты күрделі міндеттерді шешуі ... ... ... ... айтсақ, оның тарапынан екі елдің арасындағы өзара қарым-
қатынастардың барлық аспектілері бойынша Қазақстанмен кең ауқымды ... ... ... ... ... Н. ... сияқты ескіше ойлау
стереотипінен таза, жаңа геосаяси өмір ... ... ... ... саяси қайраткердің болғандығы Пекинге де үнайтын. Оның үстіне
Қытай Орталық Азияның басқа ... ... буын ... ... мен діни ... ... жолындағы қамал ретінде
Қазақстанның геостратегиялық жағдайын есепке алды. Осы ... ... ... ... аударарлық: ... ... ... ... олар ... ислам
фундаментализмнің таралу ерісіне ... ... ... ... экономикалық қоғамдастықта Қытай орасан зор инвестиция салуға
болатын, рыногы үлан-ғайыр мемлекет ретінде қаралады.
Мемлекеттік шекара ... ... ... ашу ... ... (Қазақстан) - Хоргос (ҚХР), "Достық" (Қазақстан) - "Алашанькоу"
(ҚХР), "Бахты" (Қазақстан) - ... (ҚХР) ... ... ... ... жылы ... ... министрлері өзара сапарлар алмасты. Тиісті
келіссөздердің қорытындысы ретінде Инвестицияларды көтермелеу және ... ... ... ... қол ... (1994 ... 18 тамызда
бекітілгеннеи кейін күшіне енді). Тараптар өзара инвестициялардың шарттары,
принциптері, режимі және туындайтын ... ... ... ... саяси деңгейдегі алғашқы байланыстар, сөз жоқ, ... ... ... серпін берді. Өзара қоян-қолтық араласу,
ынтымақтастықтың перспективалық салаларын іздестіру процесі басталды.
Шекаралық аудандар белсенді ... ... оның ... ... ... экономикалық қызметте өте үлкен қүқықтар берілді. Делегациялармен
алмасу да қарқынды түрде дами бастады.
Тараптар барлық ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін күш қолданудан немесе қандай
да бір нысанда болсын күш қолдану қаупінен ... ... да бір ... ... қуаттады. Тараптардың өрқайсысы екінші тарапқа қарсы
бағытталған қандай да ... ... ... я ... ... Центральной Азии), ежегодник, 1993 г.,
24 бет.
62
әскери-саяси одаққа қатысудан, екшші ... ... ... ... ... ... нүқсан келтіретін қандай да бір үшінші
тараппен шарт немесе келісім жасасудан бас тартатынын мәлімдеді.
Декларацияда ... мен ... ... ... ерекше мән беретіндігі атап ... ... ... ... келіссөздерінде қол ... ... ... ... ... ... болатын, әділетті және үтымды шешім үшін жалпыға
бірдей қабылданған халықаралық қүқық нормаларына сәйкес екі ел ... ... ... ... ... шешілмеген мәселелерді
талқылауды жалғастыру туралы уағдаластыққа қол жеткізілді. Н.Назарбаев ... ... ... ... ... ... ... екі жақты
келісімге қол қоюды үсынды, екі ... ... ... ... болып шешілді.
Қазақстанның сепаратизмді және діни фундаментализмді ... ... ... аралының Қытайға тиесілігіне қатысты біздің
еліміздің ... ... ... ... ашық мәлімдемесі екі
жақты қатынастарды дамытуда он, сипатты рөл ... Бүл ... ... ... ... ... қабылданды. Сонымен
бірге Президент Лобнорда жалғасып отырған ядролық жарылыстар ... ... ... ... туралы мәселе көтерді жөне
Лобнор мен Семей ядролық сынақ алаңдарын зерттеу үшін бірлескен ... ... ... Сол жылы ... Түркістанды азат ету майдамы" деп
аталатын іс-әрекеттің жандануына байланысты ... ... ... ... ... ... мен Орталық Азия мемлекеттерінің қарым-қатынасына
байланысты күн тәртібіне тағы бір
63
күрделі проблеманы - ... ... ... ... Осы
тенденциядан үлттық қауіпсіздікке қатер төнетінін әділетті түрде ... үшін ... Азия ... ... ... ... ... сепаратизмді ықтимал қолдауға қатысты болікте ... ... ... ... ... ... алу аса маңызды болатын55.
55 Мейірманов С ҚР Үлттық қауіпсіздігі жоне оған Қытай миграциясының
қатері. Саясат. №2, 2004. 63-65 бет.
64
ҚОРТЫНДЫ
Сонымен ... ... ... ... ... ... болады деп санаймыз, яғни қазір елімізде кеші-қон мәселесі мен
оралмандардың тарихи отанына ... ... ... ... ... ... ... үстінде, деуге болады. Атап айтсақ шетелде
түратын отандастармен жүмыс жүргізу ... ... ... ... жүзеге асыру тетігінде негізгі қүжат болып табылатын
Қазақстан ... ... 1996 ... 31 ... ... енген "Шетелде түратын отандастарды қолдаудың мемлекеттік
бағдарламасына" нақ осы мақсаттар негіз болып отыр.
Бүл бағдарлама кешенді ... ... ... алты ... Мүнда:
-ғылыми қамтамасыз ету;
-нормативтік -қүқықтық негізді қүру;
-білім беру;
-мөдениет;
-туризм және спорт;
-кітап шығару және бүқаралық ақпарат қүралдары мәселелерін ... ... ... ету ... ... ... ... мен олардың әлеуметтік экономикалық
жағдайларына, олардың қүқықтық хал-ахуалына, кеші-қон үрдістеріне
жан-жақты зерттеу жүргізу шетелдегі ... ... ... ... база ... Республикасының Үкіметіне тиісті ... мен ... ... және беру ... алыс ... шетелдердегі қазақ диаспорасы қазақ үлтының үштен
бір бөлігін ... 4,5 млн. ... ... ... ... ... ... революциялық және азамат соғыстары, зорлап үжымдастыру,
ашаршылық, жаппай қуғын-сүргін салдарынан өздерінің тарихи отандарын тастап
кетуге ... ... КСРО ... кейін жақын шетелдердегі Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығындағы қалған қазақтар шетелдегі ... ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық
өркендеу деңгейі бір-бірімен ... ... ... ... ... ... және оны ... ғылыми зерттеулер мен
практикалық шаралардың бірлігі және ара байланысын ... тура ... ... ... үрдісін қүқылық реттеу және оларды
бір жүйеге келтіру шетелдегі қазақ ... ... ... ... асыру шет мемлекеттердің конституциялары мен заңдарына
халықаралық қүқық нормаларына негізделген.
Қазақстан ... ... ... үзақ ... ... нақты бағыт-бағдар үстануы қажет. Оның төмендегідей екі басты себебі
бар:
Біріншіден, басқа елдерді айтпағанда Тоуелсіз ... ... ... ... ... жағынан айрықша зардап шеккен
республика. Соңғы 150 жылдай уақытта ежелгі қазақ ... сырт ... ... әртүрлі себептермен топ-тобымен көшіріп әкелу үздіксіз
жүрді. Соның нәтижесінде ... ... ара ... ... ... үлт ... азшылдыққа үшырап, мәдениеті, ана тілі
тағы басқа мәселелер жөнінде ... ... ... ... енді ... осы ... ... қайталамауын, үлғаймауын
үнемі ескеріп отыруы тиіс.
66
Екінші себебі, шет елдердегі отандастарға ... ... ... XX ... ... ... ... өздерінің тарихи
отандарына қайтуға, өз туысқандарымен ... ... ... Атап ... шетелдерде, оның ішінде Қазақстанда да түратын немістерді көптен
көшіріп алуда. Израиль, сондай-ақ Греция, Туркия да сырт ... ... ... ... ... үшін ... жасауда. Ал Ресей үкіметі
де орыстар мен орыс тілді халықтардың мүддесін ... ... ... бекітіп, олардың ата-мекеніне көшіп келуіне
барлық мүмкіндіктер туғызуда.
Сондықтан да шет елдердегі қазақтарады Қазақстан Республикасына тарту
туралы игі істен Қазақстан да сырт қала ... ... ... ... көмек пен қолдау көрсету республиканың жер
және мемлекеттік ... үй ... ... және ... ... ... ішінде шетелдік үйымдардың ерікті
аударылурынан және жеке адамдардың қайырымдылығынан қүралатын мемлекеттік
көші-қон қоры ... ... ... деп ... ... де ... 1992 жылдан бергі бас сауғалап босқан мәжбүрлі
қоныс аударушылардың саны 200 мыңдай адамды ... ... ... ... мортебесін берілмеген және түрақты тіркеуден өтпеген.
Сол себепті олардың ... ... ... ... ... арқылы
ретке келтірмесек болашақта мемлекеттің қауіпсіздігіне де эсер етуі мүмкін.
Бүгінгі 4700 оралмандар отбасы үйсіз. Үй -жайдьтң болмауы және ... ... ... ... ... бір жерден екінші жерге
көшуге можбүр етіп, ... ... ішкі ... ... ... қарай отырып көшіп кетудің негізгі
67
себебі ... ... мен өмір сүру ... төмендігі отбасы
жағдайына байланысты екенін көруге ... ең ... ... ... Республикасының азаматтық
мәселесіне байланысты. Осыған орай ... ... ... ... жоқ. Атап ... оралман деп танылған куәліктер
берілмеген, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, үзаққа созылған этаптарға бөлінген
11 түрлі қүжат тапсыруға келеді. Бүдан ... ... үшін ... 9 ... 2 ... ... созылатын процедура, олардың қүқықтық
мөртебесіне эсер ... үшін ең ... және ... ... ... ... ... азаматтық алу мен қүжаттар әзірлеу болып отыр.
1991-1995 жылдар аралығында Монғолиядан Қазақстанға ... ... ... келе ... Бүл ... ... бірінші бөлімінде атап
өтілген.
Екі ел ... ... ... ... үлты ... ... еліне қайтуы тиіс еді. Соған қарамастан келген
оралмандар өз тарихи отанына ... ... Сол ... олар ... ... ... ... бере бастады. Жалпы
соңғы кездері Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... өз тарихи отанына Исламдық ... ... Иран ... Пакистаннан, Монғолиядан,
Түрік Республикасынан, ҚХР-нан, сондай-ақ ТМД-на қатысушы ... ... ... ... ... ... ... байланысты болып отыр.
68
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы - Алматы: "Жеті Жарғы", 1998
жылғы қазанның 7-де ... мен ... ... ... ... "Халықтың көші-қоны туралы" заңы. Алматы:
"ЖетіЖарғы", 1998.
3. "Шетелде түратын отандастарды қолдаудың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Парламентінің материалдары.
4. "Көші-қон саясатының 2000 жылға ... ... ... ... ... ... жылғы №3419
Жарлығы. Қазақстан Республикасының Парламентінің материалдары.
5. "Үлттық ... пен ... ... ... қүрбандарын еске
алу жылы деп жариялау туралы" 30.12.1996 жылғы Қазақстан Республикасы
Президентінің Жарлығы. // ... ... 1997, 6 ... ... ... ... туралы" заңы, 1992 жылы
маусымның 26-сы. // Халықты жүмыспен қамтылу туралы Қазақ КСР-ның
заңына қатысты нормативтік актілердің жинағы, Алматы, 1992.
7."Қазақстан ... ... ... ... ... ... 1992, 8 қаңтар.
8.Назарбаев Н.Э. "Қазақстанның егеменді ... мен ... ... ... ... ... ... Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. -Алматы: "Білім", 1998.
Ю.Анисимов Л.Н. ... на ... ... и ... ... журнал международного права, 1992, №4.
11.Бекхожаева А.К. Өмір сүру деңгейі және ... ... №3-4. ... 3. ... ... доска. М.: Международные
отношения. 2003.
ІЗ.Витковская Г.С. Российские ... в ... ... ... ... №2, ... С. ... "Статус беженца в международном праве. -М.:
"ЮНИТИ», 1997.
15.Галиев А. ... ... и ... ... // ... ... 8 июня, 1995.
іб.Жалимбетова Р.Б. ... ... ... ... ... //Сб. Информационный обзор, №2 (49), -Алматы, Еоскомтруд,
2004.
17.Жиенбаев Е. Политика возвращений и интеграции. // Материалы семинара
- "Миграция в Казахстане - ... и ... ... ... С. ... о ... гражданстве в Казахстане. //Советы
Казахстана, 1994, 18 января
19.Избанов ... ... ... ... ... "Миграция в Казахстане - настоящее и будущее". -
Астана, 2000.
2О.Интыкбаева Б. "О ... ... ... -1995, ... Ө.К. ... конституциялық қүқығы. Алматы: ... ... С К. ... ... на ... ... интеграция и безопасность // Аналитик. 2004. №2.
23.Котов А.К. Единое гражданства - ... ... ... ... ... //Саясат. -1995 №3.
24.Лассиг Райнер. Процесс интеграции поздих переселенцев в Германии.
//Материалы семинара - "Миграция в Казахстане -настоящее и будущее".
Астана, 2000.
70
25.Мейірманов С. ҚР ... ... және оған ... ... ... №2, ... ... и ее социальные последствия в Казахстане /Общ. ред.
Б.И.Бектургановой. -Алматы, ... Н.А. ... ... для ... М.: ... 2000. ... - ... государства /О некоторых аспектах переселения
этнических казахов на ... ... ... ... Л.Л. Минрация населения: прогнозы, факторы, политика //
АНСССР,-М.: ... Г. ... ... ... ... и ... "Қазақстан", 1995.
31 .Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық қүқығы.
-Алматы: "Жеті-Жарғы", 1998.
32.Султанов С. ... ... ... ... опыт ... лет ... // ... семинара
«Миграция в Казахстане - настоящее и ... ... ... Е.Ю. ... ... и ... политика в
Казахстане. В сб: Миграционная ситуация в странах СНГ. Центр изучения
проблем вынужденной миграции в СНГ и Независимый исследовательский Совет по
миграции ... СНГ и ... ... -М., 1994. 34.Садовская Е.Ю. Панорама
2004. №33. август. 4.
35.Современная миграция населения России. / РАН Институт социально-
политических исследований. -М., ... М.Б., Ж.. ... ... - демографияда. Алматы: "Жеті-
Жарғы", 1999.
37.Түрапбайүлы А. «Егемен Қазақстан». 2003.
38.Толипов Ф. Теория и ... ... ... в Центральной Азии
/ Центральная Азия и Кавказ. 2002. № 2 (20).
71
39.Тоқаев К.К. ООН: ... ... ... ... ... И., ... Л. ... «демографического империализма» /
Миграция. 1997.
41.Шимырбаев Г. Хартия безопасности // Каз. правда, 1993. 23 ... А.Д. ... ... ... ... ... ... Автореферат -М: 1988.
43.ЫсқақӘ. Көш-керуен. -Алматы, 1997.
МАЗМҮНЫ
КІРІСПЕ 2
Тарау I. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КӨШІ-ҚОН ... ... ... ... ... туралы үғым 6
1.2. Көші -қон үрдісін реттейтін ... ... ... ... түрлері 18
Тарау II. ОРАЛМАНДАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘРТЕБЕСІ 24
2.1.Оралмандардың өлеуметтік ... және ... ... ... ... ... 24
2.2. Оралмандардың әлеуметтік ... және ... ... ... ... МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҮЛТТЫҚ
ҚАУІПСІЗДІККЕ ЫҚПАЛЫ 48
З.І.Үлттық қауіпсіздіктің түсінігі және оның егеменді мемлекетіміз
үшін маңызы ... ... ... ... ... ... ... 64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 68

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылжымайтын мүлік обьектілерінің инвестициялық тартымдылығын бағалау25 бет
Оңтүстік Қазақстан облысындағы мемлекеттік ақпараттық саясат: саяси-салыстырмалы талдау51 бет
Қазақстандағы қазіргі миграциялық үрдістер20 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
CorelDraw бағдарламасы туралы жалпы түсінік45 бет
XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ-қалмақ қатынастары79 бет
«АТФ Банк» АҚ27 бет
«ТұранӘлемБанкі » АҚ25 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
«Қазақстан Республикасында көші-қон қатынастарын реттеудің мемлекеттік-құқықтық негізі» тақырыбына69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь