Орта мектепте программалау негіздерін оқыту

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 тарау. Алгоритмнің программалау негіздеріндегі рөлі
1.1. Алгоритм негіздерінің ерекшеліктері 5
1.2. Оқушылардың алгоритмдік мәдениеті. 9
1.3. Алгоритм туралы ұғым 14
1.4. Блок.схема түрінде алгоритмдердің бейнеленуі 17
1.5. Алгоритмдегі басқару құрылымдары 19

2 тарау. Орта мектепте программалау негіздерін оқыту
2.1. Орта мектепте программалау тілін оқытудың орны 23
2.2. Орта мектеп оқушыларын компьютерде программалау дағдысына баулу. 25
2.3. Қолданбалы есептерге (жүйеге) программа құру. 29
2.4. Программалау тілінің құрамы .
2.4.1. Синтаксисі жєне семантикасы. 34
2.4.2. Тілдің сипатталуы. 36
2.4.3. Программалау тілдерінің стандарты және іске асырылуы 40
2.4.4. Программалық өнім және оныњ сипаттамасы. 41
2.4.5. Программаның өмірлік циклы. 42

3 тарау. Turbo Pascal программалау тілін мектепте оқыту әдістері
3.1. Turbo Pascal программалау тілін оқыту 45
3.1.1. Паскаль тілінің лексикалық құрылымы 46
3.2. Паскаль программасының жалпы құрылымы 47
3.2.1. Мәліметтер типтерінің классификациясы. 48
3.3. Паскаль тілінің операторлары 50
3.4. Амалдар және өрнектер 53
3.5. Поцедуралар және функциялар 55
3.5. Мәліметтердің құрылымды типтері
60
Қорытынды 69

Қолданылған әдебиеттер 71

1 қосымша 72

2 қосымша 73
КІРІСПЕ
Президентіміздің нақты тапсырмасына сәйкес, Республика Үкіметі орта білім беру мекемелерін ісіне қазірдің өзінде кірісіп кетті. Алайда, білім беру мекемелерін компьютерлендіру дегеніміз өзі сандық көрсеткіштер арқылы ғана өлшенбек емес. Әңгіме, оқушылардың қазіргі заман талабына сай жан-жақтылығын қамтамасыз ету жолындағы кеңінен ақпараттандыру процесі жайлы болып отыр.
Мектепте информатиканы оќытудың маќсаты - әрбір оќушыға информатиканы ғылымы негіздерінің алғашќы фундаментальды білімін бері, оќушыларға осы білімді мектепте оќытылатын басќа ғылымдардыњ негіздерін түпкілікті жєне сапалы түрде мењгеруге ќажетті іскерліктер мен дағдыларды ќалыптастыру болып табылады. Информатиканы оќытудағы алгоритмдер ќұру, оларды ЭЕМ-да орындау оќушыдан ойлануды және шыдамдылыќты арттыруды, көңіл ќоя білуді, көз алдына елестете білуді талап етеді. Алгоритмді жазуға дағдылану жауапкершілікпен ќарауды, жаңа талап ќоюды керек етеді.
Қазіргі заманда адам көп істі компьютерді пайдалану арқылы атқарады. Кез-келген міндетті орындау алгоритмнің болуын, яғни нәтиже алуға жеткізетін әрекеттердің алдын ала жазылып қоюын қажет етеді. Алгоритмнің негізінде программа түзіледі, яғни есеп шешушінің алгоритмі оны компьютерде орындауға жарамды түрде жазылады. Осыдан барып компьютердің көмегімен есепті шешу процесінің мәні алгоритмді құру екені көрінеді.
Алгоритм дегеніміз - іздеген нәтижеге жеткізетін әрекеттер тізбегі, яғни орындаушының белгіленген мақсатқа жетуіне бағытталған түсінікті де дәл ұйғарым.
Кез келген есепті компьютермен шешу үшін алдымен есептің математикалық қойылуын анықтау, алгоритмін құру, одан соң оны програмалау тілінде жазу керек екені белгілі. Программалау тілінің бірі – Паскальдің негізін салушы Никлас Вирттың тұжырымдауынша, программалау ісі қалай болған күнде де математикасыз өмір сүре алмайды. Математика қанша дамыса да көптеген құбылысты математикалық түрде мазмұндап жазу әлі күнге мүмкін болмай отырғаны сияқты, көптеген есептер үшін алгоритм жазу әлі күнге мүмкін болмай отыр.
Соңғы төрт-бес жыл ішінде пайда болған жаңа программалық өнімдер көпшілікке кәсіби информациялық технологияларды пайдалана білудің аса қажеттігін көрсетті. Біздің қоғамымызда болып жатқан өзгерістер орта білім беру саласының дамуына да өзгерістер енгізуге себепші болды.
Менің бітіру жұмысым 3 бөлімнен тұрады.
І тарауда. Алгоритмнің программалау негіздеріндегі рөлі қарастырылған. Кез келген программалау тілінің негізі – алгоритм болып есептелінеді.
ІІ тарауда. Орта мектепте программалау негіздерін оқытуды осы тарауда қарастырдым. Яғни, оқушыларды программалауға баулу.
ІІІ тарауда. Бұл тарау толығымен мектептегі Turbo Pascal программалау тілін оқытуға арналған.
Қорыта келе, менің бітіру жұмысымның негізгі мақсаты – орта мектепте программалау негіздерін оқыту ерекшеліктері, алгоритмдік тіл және оның ерекшеліктері, алгоритмдік тілдері жайындағы ұғымдарды толығырақ ашу, оқушылардың программалау дағдыларын қалыптастыру.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Семакин И.Г., Шестаков А.П. Основы программирования. Учебник. М.:Мастерство, 2002.
2. Лавров С. Программирование. Математические основы. СПб.:Петербург,2001
3. Давыдов В.Г. Программирование и основы алгоритмизации. М.:Высш.шк, 2003
4. Иванова Г.С. Основы программирования. М.:Изд.МГТУ им Н.Э.Баумана, 2002
5. Рапаков Г.Г., Ржеуцкая С.Ю. Программирование на языке Pascal.
Уч.пособие.СПб: БХВ-Петербург,2004
6. Фаронов В.В. Turbo Pascal 7.0 Практика программирования. Учебное пособие. -М.: «Нолидж», 1999
7. Немнюгин С.А. TurboPascal. Практикум.-СПб.:Питер, 2001
2. Ж.Қ. Масанов, Б.А. Бельгибаев, А.С. Бижанова, Қ.Қ. Мақұлов. Turbo Pascal. А.: «Бастау», 2004
3. Кнут Д. Искусство программирования для ЭВМ. Т.1. Основные алгоритмы: Пер. с англ. – М.:Мир, 1976.
4. Шәріпбаев А. Информатика (оқу құралы). –Астана, Нұржол, 2003.
5. Под ред. В.А.Острейковского. Лабораторный практикум по информатике: Уч.пособие для вузов. М.:Высшая школа, 2003.
6. С.И. Молчанов. Основы программирования. –М.: Высшая школа, 2000.
7. “Информатика негіздері” журналы, №1, 2002
        
        КІРІСПЕ
Президентіміздің нақты тапсырмасына сәйкес, Республика Үкіметі орта
білім беру мекемелерін ... ... ... ... кетті. Алайда, білім
беру мекемелерін компьютерлендіру дегеніміз өзі ... ... ... ... емес. Әңгіме, оқушылардың қазіргі заман талабына сай ... ... ету ... ... ... ... жайлы
болып отыр.
Мектепте информатиканы оќытудың маќсаты - әрбір оќушыға информатиканы
ғылымы негіздерінің алғашќы фундаментальды білімін бері, ... ... ... ... ... ғылымдардыњ негіздерін түпкілікті жєне
сапалы түрде мењгеруге ... ... мен ... ... ... ... ... алгоритмдер ќұру, оларды ЭЕМ-да
орындау оќушыдан ... және ... ... ... ќоя ... ... ... білуді талап етеді. Алгоритмді ... ... ... жаңа ... ... керек етеді.
Қазіргі заманда адам көп істі компьютерді пайдалану арқылы атқарады.
Кез-келген міндетті орындау ... ... яғни ... ... әрекеттердің алдын ала жазылып қоюын қажет етеді. Алгоритмнің
негізінде программа түзіледі, яғни есеп шешушінің алгоритмі оны ... ... ... ... ... барып компьютердің көмегімен
есепті шешу процесінің мәні алгоритмді құру екені ... ... - ... ... ... әрекеттер тізбегі,
яғни орындаушының белгіленген мақсатқа жетуіне бағытталған түсінікті де дәл
ұйғарым.
Кез келген ... ... шешу үшін ... ... ... анықтау, алгоритмін құру, одан соң оны програмалау
тілінде жазу керек екені белгілі. Программалау тілінің бірі – ... ... ... Вирттың тұжырымдауынша, программалау ісі қалай болған
күнде де математикасыз өмір сүре ... ... ... ... ... ... ... түрде мазмұндап жазу әлі күнге мүмкін
болмай отырғаны сияқты, көптеген есептер үшін ... жазу әлі ... ... ... төрт-бес жыл ішінде пайда болған жаңа программалық өнімдер
көпшілікке кәсіби ... ... ... ... ... ... ... қоғамымызда болып жатқан өзгерістер орта білім
беру саласының дамуына да өзгерістер енгізуге себепші болды.
Менің бітіру жұмысым 3 бөлімнен тұрады.
І ... ... ... ... рөлі ... келген программалау тілінің негізі – алгоритм болып есептелінеді.
ІІ тарауда. Орта мектепте программалау негіздерін ... осы ... ... ... ... ... ... Бұл тарау толығымен мектептегі Turbo Pascal программалау
тілін оқытуға арналған.
Қорыта келе, менің ... ... ... ... – орта ... ... оқыту ерекшеліктері, алгоритмдік тіл және оның
ерекшеліктері, алгоритмдік тілдері жайындағы ... ... ... ... ... ... ... Алгоритмнің программалау негіздеріндегі рөлі
1.1. Алгоритм негіздерінің ерекшеліктері
А.Г.Кушниренконың оқулығында алгоритмдік тіл – ЭЕМ ... ... ... ... және осы ... сай мектептегі Ямаха, Корвет, УКНЦ
компьютеріне арнайы оқу программалау жүйесі ретінде ... ... ... ... ... алгоритмді жазу құралы ретінде
пайдаланылды. Оның байқау оқу құралындағы псевдакод ... ... ... ... жеңілдету үшін жасалған. Бұл тәсілдің ерекшелігі
тілдер ауысқанымен, ЭЕМ-лар ауысқанымен, ... ... ... ... ... ... ... математиканың дайындығы
бар студенттер мен оқушылар үшін ... ... ... Бұл ... мен ... ... көпшілігі логикалық немесе
математикалық сипатта ... ... ... ... ... ... оқытудағы жүйелік тәсіл төмендегідей кезеңдерді
қамтиды:
есеп – сценарий – ......... ... авторлары В.А.Каймин және т.б.
Бұл тәсіл бойынша алгоритм мен программа құруда ... ... ... ... құру бірінші орындалады. Алгоритм мен программа
құруда құрылымдық программалаудың барлық ережесі мен ... ... Бұл ... ең ... ... ... ... сценариін алдын – ала талқылап, ұғып жазу ... ... ... ... ... ... бар, ... ЭЕМ-мен оқытуға арналған.
Осы тәсіл бойынша 10-15 жас ... ... ... элементтерін
меңгеруге болады деп есептейді. Бұның себебі, оқушылар шығармашылықпен
жұмыс істеп, ЭЕМ-де өзінің ... ... ... ... ... ... отырып, экраннан көруге мүмкіндігі бар. Бұл ... ... ... ... қана ... ... ... бірден таба алады. Осы құрылған сценарий бойынша ... ... ... ... ... ... ... болады.
Орта мектепке арналған барлық информатика оқулықтарында мектептік
алгоритмдік тіл (МАТ) ... ... ... ... қарастырылған болатын,
енді оны алгоритмнің жазылу ... ... ... ... қолдану қажет.
Алгоритмдік тілдердің құрылымы 1-суретте көрсетілген.
1 – сурет. Алгоритмдік тілдердің құрылымы.
Алгоритмдік тіл – ... ... ... Ол табиғи немесе жасанды
тіл ретінде беріледі.
Адамдар қатынас жасайтын тіл – табиғи тіл. ... ... ... ... орыс ... ... тілі жәнет.б. тілдер жатады. Алгоритмдегі
нұсқаулар мен амалдар анықтай түсу үшін кейде осы ... ... ... ... ...... ... есептерді шешуге
арналған информацияларды өңдеудің жоғары өнімді ... ... ЭЕМ – ... адам ... жарлықтарды тез және дәл орындайтын автомат.
Мұндай жарлықтарды дайындау, яғни ... ... ... ... біле ... – есептегіш машинаны пайдаланумен байланысты ... ... ... ... ... ... ... зердесін
сақтайды, сонда адамға тек программаны құрастырып және машина ... ғана ... ал ... ...... есеп шешуді – машина
автоматты түрде, яғни адамның араласуынсыз жүзеге асырады. Бұл жағдайда
машина ... ... ... ... да, онда ... шешу
процесі тікелей программаны құрастыруға байланысты болады. Демек, есептегіш
машинаға арналған программа негізінде ... ... шешу ... ... жеткізуші әрекеттер тізбегінен тұратын дәл жарлықтар ... - ... ... өте жалпы ұғым, ал ... ... ... ... ... ... ... Бұдан программалы
басқарылатын техника көмегімен есептерді шешу процесінің негізгі ... ... ... шешу ... ... екендігі көрінеді. Есепті шешу
алгоритмі айқындалғанда, ол еш қиындықсыз ... ... ... ... ... ... ... есептегіш машинада есепті
шығарудағы негізгі процесс – алгоритмдеу, яғни ... ... бір ... сәйкес құрастырып жазу. Алгоритм құру мәселесі алгоритм
жазуға қандай тілді пайдаланатынымызға байланысты болатындығы ... ... ... ... ... ІХ ... ... курсының маңызды
мәселелерінің бірі болады. Алгоритмдік тіл оқытуда екі ... ... ... оны ... ... ... ... стандарттауға, оларға ортақ форма беруге мүмкіндік жасайды,
бұл жайт ... ... ... үшін ... ... ... қалыптастыру үшін маңызды. Екіншіден, алгоритмдік тілді
оқу программалы ... ... ... ... ... Алгоритмдік тілдің
және оны пайдалану ережесінің құрылымдық қарапайымдығы бұл ... ... ... ... кезеңінде ойдағыдай қолдануға
мүмкіндік береді. Оның ... ... ... ... ... негізінен алынған. Сондықтан алгоритмдік тілді
игеру келешекте программалау тілдерін ... ... ... тілдің бірқатар әдістемелік артықшылықтары бар екенін атап
өту керек, осы себепті де алгоритмдер мен программалау негіздерін ... ... ... дәл осы тілді пайдалана отырып бастаған орынды.
Алгоритмдік тіл ең алдымен табиғи тілге жақын, бұл жайт оқушының ... ... тез ... және ... ... ... оқитын
алгоритмдердің мәніне шоғырландыруға мүмкіндік береді. Күрделі алгоритмнің
үлкен бөлімдерін бір ... ... жазу және ... мүмкіндігі
алгоритм жазуда оңай бағдарлануды қамтамасыз етеді. Ақырында, әлі де
көптеген ... ... ... ... ... ... орындауына бағдарланған. Алгоритмдерді жазудың ыңғайлы тілі болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... алгоритмдердің жекеленген қадамдарын орындау кезінде ... ... ... қажеті жоқ екенін, тек команданы команданың
соңынан дәл ... ... ... өз ... ... алады. Бұдан тағы бір
мақсатқа қол жетеді: барлық әрекеттерді автоматтық ... ... ... ... ... ... ол үшін деңгейі әр түрлі
көптеген алгоритмдік тілдер қолданылады. Қай тілді ... алу ... ... ең алдымен мазмұндау кім үшін арналғандығына – адам
үшін бе немесе машина үшін бе – ... ... жазу үшін ... да ... ... пайдалану қажет. Жалпы
алғанда тіл белгілі бір информацияны өрнектеу және жеткізу ... ... ... ... қатынас тілі (адамзат тілі), математика тілі
адамдар мен ... ... ... ... т.б. ... туралы айтуға
болады. Алгоритмдік тіл бірқатар қатаң талаптарға сай болуы керек:
1. ... ... ... ... белгілі операциялар
орындалуына ғана талап ету;
2. Командалар тек қана ... бір ... сай ... ... тыс ... ... ... атқарушы
алгоримтді түсінбейді де, оны атқарудан бас тартады.
1.2. Оқушылардың алгоритмдік мәдениеті.
Математиканы тереңдетіп оќытатын ... ... ... жєне ... ... ... ... Біраќ, сонымен ќатар ЭЕМ-ге жалпы білім беруде єсер ... жєне ... орта ... оќуды ќамтамасыз етуде адамныњ ... жања ... ... программалау енеді. Басынан бастап
программалау облысынан алынѓан єдістер мен идеялардыњ ... ... ... ... білім беруде жања фундаментальды компоненттерді ќамтамасыз
етуді дамыту ‰шін ‰лкен потенциалды ж‰зеге ... ... ... ... ... алгоритмдеу т‰сінігі жатады. Ол кењ
маѓынада берілген тілдіњ ... ... ... жєне ... ... ретінде ќарастырылады. Біраќ алгоритмдеу адамныњ наќтыланѓан
орындаушыларымен ќарым-ќатынасына с‰йенетін єдіс ... ЭЕМ ... ... ѓана байланысты емес. Модельдеу сияќты, алгоритмдеу –
б±л кибернетиканыњ жалпы єдісі. Єр ... ... ... ... ... бір алгоритмді ќ±растыруѓа єкеледі. Алгоритмді ќ±ру ењ ќарапайым
автоматты ... ... жєне ... ... ... ќиын ... µњдумен байланысты. Алгоритмдеудіњ т‰пкі негізі ќазіргі
математиканыњ ... ...... теориясында жатыр, біраќ
практикалыќ маѓынада алгоритмдеу ... ... ... ... негізделген аныќталѓан практикалыќ єдістер ... ... ... ... ... жєне ... ... єдістері
иформатика мен есептегіш техника шыќќанға дейін мектептік пєндерді оќыту
кезінде оќушылар т‰сінігінде ... ... ... ... роль ... ... ... операциялыќ жєне алгоритмдік іс-
єрекеттер оќыту ж±мысы элементініњ бірін ќ±рады. Шынында да, негіздеу, ... ... ... ... сонымен ќатар оны єрќашанда
наќты орындау оќшылардыњ математикалыќ мєдениетініњ мањызды компонентін
ќ±рады, біраќта ... ... ... ... ... да ... еді. ... және программалаудың көбеюіне
байланысты математикалық ... бұл ... ... ... ала
бастады, тек қана алгоритмдеудің белгілі компоненттерінің есебімен оны
толықтыру қажет ... ... ... ... ... ... ... элементін анықтайтын спецификалық түсінігінің арқасында және жалпы
мектептік білім алуды қосу нәтижесінде оқушының алгоритмдік ... ... ... ... ... жалпы оқыту анализі негізінде
құрастырылған алгоритмдік мәдениет ... ... мен ... ... ... және оның оның ... Алгоритм түсінігі
алгоритмдеудің орташа түсінігі, және де ... ... ... болып табылады. Алгоритмдеуді оқытуда бұл түсінікті
математикалық ... ... ... жоқ, тек қана оны интуитивті-
көрнекі деңгейде түсіндіру жеткілікті.
2. ... ... ... ... ... суреттеу
мәселесі әрқашанда суреттеу орындалған кейбір тілдердің түрін көрсетеді.
Сондықтан ... ... өзі ... ... әдісі ретінде тіл
түсінігімен үзілмес байланысты. Әрбір жеке жағдайда тілді таңдау алгоритмді
қолдану облысымен ... яғни ... ... ... (адам, автомат, компьютер) кұрамы анықталады. Орындаушы қарым-
қатынасындағы ... ... ... ... ... ... ... қызмет етеді. Бұл жағдайды түсіну ... ... ... дәл ... да алгоритмдік мәдениеттің
маңызды компонентін құрайды.
3. Суреттеуді нақтылау ... ... ... ... ... ... ажырамас байланыста. Егер суреттеу автомат ... онда бұл ... ... тіл ... ... ... ережелер жүйесіне сәйкестендірілген қатаң шектеулерге бағынады.
Мұндай жағдайда тілдің өзі нақтылана ... ... ... ... ... ... ... құру процесінде тек қана қатаң
шектеулер ғана қолданылмай, ... ... де ... мүмкін. Сонымен
қатар, мұндай жағдай алдын-ала құрастыру процесінде ғана мүмкін емес. Егер
де, мысалы, алгоритм адамға ... онда ... ... ... ... ... көрініс болуы мүмкін. Тәжірибеде қолданылатын
алгоритмдердің көпшілігі нақты емес ... ... ... Тек ... орындаушыға түсінікті болғаны маңызды, яғни оның ... ... ... ... ... керек. Орындаушы үшін
алгоритм түсініктілігінің факторын есептеумен әр ... ... ... ... істей білуі алгоритмдік мәдениеттің нақты
компоненті ... ... ... ... ... ... құру ... ететін
шешімдерге әкеліп соғатын мүмкін элементарлы іс-әрекеттерді нақты ... ... Бұл ... оған ... және ... алгоритмдерді суреттеудің анықталған дискретті құрылымын ... ... ... ... ... жеке ... әр түрлі әдістермен
көрсетіледі. Алгоритмнің (табиғи тілде) сөздік ... – бұл ... ... ... ... тілінде – бұл жеке блоктар, ЭЕМ-
нің объектті тілінде – бұл жеке командалар, алгоритмдік ... ...... Блоктау принципі. Алгоритмді құру үшін қолданылатын ... ... ... ... әкеліп соқтырады. Бірақ оның
ең бірінші схемасын суреттеу кезінде қажет ететін ... ... ... ... процесінде алгоритм жіберген ... ... ... ... өте ... ... қолдану
керек. Бұл жағдайдағы әңгіме, қиын есептерді ... ... ... туралы болып отыр. Есеп қиын болған жағдайда, керек тілде оның ... дәл сол ... ... мүмкін болу үшін бұл ... ... тура ... Бұл жағдайда есеп меншікті мағына берілетін
ақпараттық шектелген бөліктерге (блоктарға) ... және ... ... ... схеманы құрастырғаннан кейін жеке блоктарды детализациялау
жұмысы орындалады. Осы блоктың әрбірі жаңа ғана ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын блоктау принципі жалпы ... ... ... ... Оның схемасына өте жиі әр ... ... ... ... Ішкі ... ... ... зерттеуші жеке
меншікті бөліктерге (блоктарға) облысты бөлуге ұмтылады, содан кейін ... ... кіре ... Блоктау принципі программалау облысынан
алынған жалпы білім беру күшін көрнекі түрде көрсетеді:
а) жеке-жеке блоктарды көрсету ... ... ... ... ... өзі ... іздеудің жалпы орындау ролін сызып, сонда «балқып»
кетеді;
б) блоктардың мазмұны алгоритмге ... ал ... ... ... жеке ... ... ... соңғы алгоритм болып негізгі алгоритм ... ... жеке ... саналады.
6. Тармақталу принципі. Алгоритмдерді көрсеті үшін қолданылатын
тілдердің алгоритмдік толықтылығын ... етуі ... ... ... құрастыруға мүмкіндік беретін әдістердің
бірегейлігін ... ету ... яғни ... бастапқы шарттарға
байланысты шешім қабылдауын керек ететін жағдайлар. Мұндай алгоритмдерді
ұйымдастыру, тілдің ... ... ... білу ... ... ... ... сауаттылықтың нақты компоненттері болып:
а) суреттеу мәліметтердің шығу мәліметтер варианттарының барлық
мүмкіндіктері қарастырылады және әрбір комбинация үшін нәтижелі болуы
керек;
б) шығу мәліметтерінің ... ... үшін ... ... шарттармен анықталатын мүмкін жолдардың ішінен әрқашанда біреуін ғана
өтеді.
7. Циклдеу принципі. Көп жағдайда алгоритмдік суреттеудің ... ... әр ... ... ... қайталанатын
фрагменттерін қайталап өтуде тілдің логикалық әдістерін ... ... ... тіл ... ... ұйымдастырудың нақты
әдістерін де қамтамасыз ете алады (мысалы, тілдің жоғары ... ... Осы және ... да жағдайда алгоритмдік мәдениеттің нақты
компоненті болып ... ... ... жалпы схемасын түсіну
табылады және ... ... ... ... ... болып табылады.
8. Алгоритмді орындау. Алгоритмдік мәдениеттің маңызды компоненті
алгоритмдеу процесінде қабылдау қабілеті мен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Алгоритмдеудің бұл компоненті алгоритм авторын әрдайым қатал орындаушыға
айналуды қажет етеді және ... ... құру ... ... мен ... ... ... ретінде жалғыз жұмыс істейтін
процесс болып ... ... ... ... үшін берілген материал өңдеуді
қажет ететін ақпарат немесе берілген материал болып табылады. Алгоритм
құрастырушы ... ... ... ... ... ғана ... жұмысының бір айналмалы мен соңғы шешімін тіркестіріп отыру
керек.
Мен ... ... ... атап ... Бірақ
алгоритмдік мәдениетті құрастыратын компоненттер ерекшелігі оқушының ЭЕМ-
мен қарым-қатынасына тар ... бар, ал ... ... ... ... ... ... айтқанда, оқушының алгоримтдік мәдениеті жалпы
программалауға дейінгі көрінісі, қабілеті мен ... ... тек ... - компьютер» жүйесінде жұмыс істеу үшін ғана емес, сонымен қатар
«оқушы - мұғалім», «оқушы - ... және тағы ... ... емес ... оқушы мәдениетінің бастапқы деңгейін қамтамасыз етеді.
1.3. Алгоритм туралы ұғым
Алгоритмдер жазу үшін уақыт кетіріп ерекше тіл үйренудің қажетті ... ... ... жаза ... ... па ...... сұрақ
тууы мүмкін. – Біздің ана ... ... бай, ... ... ғана ... одан басқа да кез келген нәрселерді суреттеп ... ... ... бір ... ... ... сөзбен жеткізе
алатындығы, керісінше, жалғыз ғана сөзбен неше түрлі сезім толқындарын
тудыратындығы ... ... ... ... ... ... және т.б.
үшін өте құнды.
Алайда, алгоритмдерге келгенде мәселе басқаша. Мәселе алгоритмдерді
орындаушылардың басым ... ... ... ... тұр. ... жаңа нұсқауларды автоматтың негізгі командаларына сүйеніп, қатаң
ережелерді сақтай отырып құрастыруға болады.
Литерлік шама деп ... ... ... ... болып келген шаманы
айтамыз.
Жаңа байқау оқу құралында ... ... тіл ... былай тілді жай ғана алгоритмдік тіл деп атау келісілген. Осы тілде
жазылған алгоритмнің жалпы түрі ... ... ... ... ... шарты
нәт алгоритмді атқарудағы мақсат
басы
алгоритмнің денесі /командалар тізбегі/
соңы
Алгоритмдік тілде негізгі және қосалқы ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мезеттегі
өзара қатынасын көрсетеді. Бір алгоритмнің ... ... ... ... ал ... ... алгоритм пайдаланылатын
алгоритм негізгі алгоритм деп аталады.
Қосалқы алгоритм пайдалану жаңа алгоритмді ... ... әрі ... ... жазылуы жинақты және түсінікті болады.
Қосалқы алгоритм негізгі алгоритмнің құрамына ... ... ... Оны жазу ... ... асырылады: негізгі алгоритмнің тиісті
командасының орнына қосалқы алгоритмнің ... ... Ал ... бар ... онда алгоритм атауына тіркелініп дөңгелек жақша
ішіне қосалқы ... ... ... ... ... ... қалай пайдалану керектігі көрсетіледі.
Алгоритмдік тілде нақты сандардың орнына кейбір жағдайда сандық және
алгебралық өрнектерді де ... ... ... ... ... ... деп атайды. Оны былай түсінуге болады: ... ... ... ... ... ғана ондағы амалдар ЭЕМ-де
орындалады.
Арифметикалық өрнек деп арифметикалық амал белгілері және ... ... ... ... ... ... ... тізбегін айтады. Демек, алгоритмдік тілде сан ... ... ... ... болады.
Арифметикалық өрнектердің алгоритмдік тілде жазылуының ... ... ... бар екендігін бір-бірімен салыстыра отырып
түсідірген жөн. Ол өзгешіліктер мыналар:
- арифметикалық өрнектер алгоритмдік ... ... ... яғни ... бойына жазылады.
- арифметикалық амал белгілері: қосу/+/, азайту /-/, ... ... /:/, ... ... ... ... былай белгіленеді: +, -, *,
/, **;
- алгебрада көбейту ... ... ... ... болады, мысалы, 6
а, ал алгоритмдік тілде оны былай жазу керек: 6*а;
- қосалқы алгоритмдердің, фукнциялардың /стандартты, стандартты ... ... ... ... ... ... ... алгоритмдік тілдегі шамаларды тұрақты және
айнымалы шамалар деп бөледі.
Алгоритмдік тілде әр шаманың аты, ... типі және түрі ... ... ... ... берілуі, типі мен ... ... ... емес/.
Алгоритмдегі пайдалануына сәйкес, атқаратын жұмысына ... ... ... ... ... ... мынадай төрт түрі
бар: арг, нәт, арг, нәт және аралық.
Адам мен ЭЕМ ... ... ... ... ету ... ... ... және шығару командалары пайдаланылады. Мысалы, есептің
программасын, сол ... ... ... ... ... мен ... да информациялар ЭЕМ зердесіне клавиатурадан
енгізіледі. Алгоритмді атқару барысында ... і» ... ... ... мәтінің клавиатурадан енгізілуін күтеді. Енгізілген ... ... мәні і ... телінеді де, алгоритмнің атқарылуы әрі
қарай жылғасады.
«Шығару t» ... ... ... сөз ... ... ... ... Егер экранға текстік информацияны
шығару қажет болса, ол информация ... сөз ... ... ... сөзінен соң тырнақша ішіне жазылады.
Сонымен алгоритмдік тіл жай командалардың жазылу ережесін, құрама
командалардың, ... ... және ... ... ... дәл және ... анықтайды.
Алгоритмдік тілді анықтауда келесі ұғымдар:
1. Тілде ... ... ... ... ... ... ... конструкцияларының: айнымалының, өрнектердің, командалардың
жазылу және алгоритмдік жазудың жалпы құрылымының ... ... Әр ... ... ... мен ... ... яғни
семантика
берілуі керек.
Табиғи тілдерде бірмәнділік болмағандықтан осы тілдерде жазылған
алгоритмдегі нұсқауладың бірнеше ... ... ... ... ... ... ... жазылған алгоритмді орындауын қиындатады, тіпті
ондай алгоритмді орындау мүмкін болмайды. Сондықтан, табиғи ... ... ... ... бейнелеу үшін бір мәнді
жасанды тілдерді қолданады. Олар жасанды ... ... және ... ... ... ... ... бейнеленуі
Блок-схема тілі алгоритмдегі әр түрлі әрекеттердің хронологиялық
байланысын көрсете ... Ол үшін бұл ... ... ... бейнелейтін
геометриялық фигуралар және әрекеттердің орындалу ретін ... ... ... ... ... ... құрайды, ал
олардың мағынасы алдын ала анықталған келісім бойынша беріледі. ... ... ... ... ... ... ... Ол
алгоритм құрушының өз еркінде. Әдетте қағаздың бір бетіне логикалық толық
әрекеттер тізбегін жазады.
Блок-схема - ... ... да бір ... ... ... геометриялық фигуралардың жиынтыѓын көрсететін
алгоритмнің графикалық интерпретациясы. Символдар қалыпы жєне алгоритмдерді
құру ережелері мемлекеттік ... ... ... ГОСТ ... ... ... жєне ... схемалары».
Блок-схема тілінде алгоритмдерді ќ±ру ережелері
1. Блок-схема жоѓарыдан тµмен ќ±рылады.
2. Кез келген блок-схемада алгоритмніњ басына сєйкес бір ѓана ... ... жєне ... ... ... бір ... болу ... Блок-схеманыњ басынан кез келген элементке кем дегенде бір баѓыт болу
керек.
4. Блок-схеманыњ кез ... ... ... соњына кем дегенде
бір баѓыт болу керек.
Ќазіргі технологиялыќ алгоритмдерді жобалаудыњ негізгі єдістері
1. Қ±рылымдыќ жобалау єдісі. Кез келген ... ‰ш ... ... ... ... ... алгоритм (тізбектік), тармаќталѓан
алгоритм жєне циклдыќ алгоритм (ќайталау)
2. Жинаќсыз жобаланѓан єдіс. Ењ алдымен негізгі ... ... ... ерекшеленеді.
3. Ќадам бойынша бµлшектеу єдісі.
4. Модульдік єдіс. Модуль – ... ... ... ... ... б±рын мына іс-єрекеттерді орындау керек:
1. Кіру жєне шыѓу ќ±рамын реттеу, яѓни енгізілген мєліметтердіњ аралыќ жєне
шыѓарѓан нєтижелердіњ ... ... ... ... жєне ... ... атау ... Алгоритмдегі басқару құрылымдары
Басқару құрылымдарының алгоритмді ... ... зор. ... ... ... ... алгоритмдік тілдеріндегі бейнелері
және қасиеттері қарастырылады.
Басқару құрылымдарын бейнелеу үшін ... ... ... ... ... және ... тіл ... Сызықтық басқару құрылымы бірнеше қарапайым әрекеттердің тізбегінен
бір күрделі әрекет құрастыруға болатындығын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... жєне шыѓуы болады,
жєне программада бір рет ... ... ... ... белгілі шарт бойынша әр түрлі
әреттердің бірін орындалуға болатынын көрсетеді. Өз кезегінде тармақталу ... ... ... тамақталу, баламалы тармақталу,көп мәнді
тармақталу.
Қарапайым тармақталу ... S ... ... В ... ... S1 ... ... керек немесе еш нәрсе орындамау керек дегеннен
құрылатындығын көрсетеді. Яғни, шарты қанағаттандырылған жағдайда ... ... ал ... ... еш ... орындалмайды.
Алгоритмдік тілде әр команданы әр жолға жазумен қатар, бір жолға
бірнеше ... ... ... Бұл ... ... ... нүктелі
үтір (;) арқылы бөлініп тұрады. Мысалы, ах=в ... шешу ... ... ... а=0
онда егер в=0
онда у:= «кез-келген ... у:= ... ... ... Баламалы тармақталу күрделі S әрекеті ... В ... ... S1 ... ... S2 ... орындау керек дегенді
көрсетеді. Яғни, егер В шарты ... ... S1 ... ... S2 ... ... Көп мәнді тармақталу (таңдау) күрдел S әрекеті белгілі айнымалы
шама V өзінің әртүрліі мүмкін 1,2,…,N ... ... ... түрде
қабылдауына сәйкес берілген әр түрлі S1,S2…,SN әрекеттернің біреуі ... ... ... ... ... егер V=1, онда S1 ... егер V=2 онда S1 орындалады, әйтпесе егер V=N-1, онда ... ... AN ... Көп ... ... ... ... тартылған сымдарға шамдар орнатып, электр қуатын бергенде тек бір
ғана шамдар жағылатын болатындай еткенге ұқсас ... ... ... ... ... бір ... ... бірнеше
рет қайталау керек дегенді көрсетеді. ... саны ... ... ... ... ала ... ... Орындалуы қайталанатын әрекетті
қайталау денесі деп аталады.
Жалпы, белгл бр шартқа байланысты қайталаудың екі түр бар: ... ... ... ... ... реті ... ... шарт
берілген әрекеттен алғышарттты қайталауда бұрын ... шарт ... ... соңғы шартты қайталауда –кейін тексеріледі.
Егер қайталау саны алдын ала белгілі болса, онда оны ... деп ... ол ... ... қайталау тобына жатады.
3.1. Алғышартты қайталау күрделі S әрекеті ... В ... ... ... S1 ... ... қайталау керек,
ал егер осы В шарты қанағаттандырылмаса еш нәрсе ... ... ... ... ... ... күрделі S әрекеті қайталау денесі
болатын берілген S1 ... ... ... В ... ... қайталай беру керек, ал осы В ... ... ... ... дегенді көрсетеді.
3.1.2. Параметрлік қайталау басқару құрылымында қайталау денесінің
орындау саны параметр деп ... ... ... алғшқы мәні мен соңғы
мәні және қадам деп аталатын тұрақты шама ... ... ... әр ... ... ... ... мәніне жеткенше қадамның мәні
(егер қадамның мәні, онда 1) қосылып отырады.
Әдетте, параметрдің алғашқы мәні, ... мәні ... ... болады.
Сондықтан қайталау саны параметрдің соңғы мәні мен ... ... ... ... ... шыққан санның бүтін бөлігіне ... тең ... ... ... алғашқы мәні 5, соңғы мәні 20, ал
қадам мәні 2 болса, онда ... саны мына ... ... ... мұнда тік жақшаның ішінде санның бүтін бөлгі жазылады.
Алгоритмдік тіл – алгоритмдерді біркелкі және дәл ... және ... ... мен ... ... тілді анықтауда келесі ұғымдар:
І. Тілде қолдануға болатын символдардың (белгілердің) жиынтығы, яғни
алфавиті ... ... ... ... айнымалының, өрнектердің, командалардың
жазылу және алгоритмдік жазудың жалпы құрылымының ережелері, яғни ... ... Әр ... командалардың қызметі мен орындалу жолы, яғни семантика
берілуі керек.
2 тарау. Орта мектепте ... ... ... Орта ... ... ... ... орны
Қандай программалау тілін оқыту және сол ... ... ... ... ... мәселе болып табылады.
Осы уақытқа дейін бұл мәселе ... ... ... ... ... ... да бір ... программалар тілі оқытылды;
- тілді таңдау программаның ... ... көп ... ... тілі болды) немесе компьютердің маркасына және ... ... ... ... ... ... ... тиісті техникалық базасы бар және оқытушылары информатика оқытудағы өз
әдістемелерін әзірлеп ... ... ... ... жаңа ... мысалы, Турбо Паскаль) оқытылды.
Қазіргі уақытта мектепке жаңа компьютерлер келген кезеңде программалау
жүйелерін таңдау мүмкіндіктерінің ... ... ... Бұл Turbo ... Basic, Delphi, C++. Бұл ... әрі ... да ... беруге
болады.
Алайда мектепте оқыту үшін программалаудың қандайда бір жеке жүйесін
таңдау осы жүйеге тән қатаң ... ... ... бұған дейін Basic тіліне бауыр басып кеткені ... ... ... де ... кеткені айдан анық болды.Тығырықтан шығар жол қайда?
Мұның шығар жолы - программалаудың қандай да бір жеке жүйесін оқытуда
емес, жалпы алғанда ... ... ... ... атап ... да бір ... ... негізгі ұстамдармен (принциптерімен)
танысуда. Сондықтанда оқушыларда таныс алгоритмдік ... ... ... ... ... ... орта мектепте информатика курсын оқытудың мақсатына сай,
алгоритмдеу мен программалау бастамасының ... ... ... ЭЕМ-ның көмегңмен шешуге арналған есептің ... ... ... ... ... мектеп пәндерінен қарапайым есептерді шешу әдісі мен
моделін таңдау;
3) физика, математика және ... да ... ... ... ... ... ... құру іскерлігін
қалыптастыру;
4) қандай да бір программалау тілінде ... ... ... ... ... жүргізу іскерлігін қалыптастыру;
5) қазіргі есептегіш техниканың негізгі мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... ЭЕМ-нан алынған нәтижені талдау іскерлігін қалыптастыру.
Мұндай программаны жүзеге асыруды ... ... ... ЭЕМ-де
есеп шығаруға дайындалу іс - әрекетін былай көрсетуге болады:
есеп ... ... ... ... ... ... ... көмегімен шығару жұмысын келесі этаптарға
бөлуге болады.
1) Есептің математикалық қойылымы;
2) Таңдалған есепті қалыптастыру;
3) Есептің алгоритмін құру.
4) Программалау тілінде программа құру;
5) ... ... және ... ... ... ... және сараптау.
Бұл тізбекті ЭЕМ-да есепті шығарудың технологиялық тізбегі деп
атайды.
2.2. Орта ... ... ... ... ... ... ... жыл бұрын ғана программалауды сауаттылықпен ... ... ... еді. ... ... және ... техникасы
негіздері” пәні әрбір мектепте оқытылып жатқан ... ... ... осы ... ... ... заман адамының жалпы мәдениеттік білімінде
қандай орын алатынын және болашақтағы оның ... рөл ... ... Бір ... ... ... ... деген кең
мағынада түсінеміз.
Егер сауаттылықтың өзіндік пайда ... және ... бар ... ... ... онда ... ... салыстыру
оңайырақ.
Алайда, осындай қарқында дамудың алдында бір ... ... ... ... ... машинаға білім беру қабілеті сол машинаны ... ... көп ... ... ... ... мен ... кететін қоғамдық еңбек шығыны адам-сағатпен есептелетін болса, онда
программалық жабдықтарға ... ... әлі ... ... ... ай және ... өлшемдерімен есептеледі. Программалау мамандары программалаушы еңбегін
бұдан өнімдірек ету жолында ... ... ... ... олар қазіргі
дәстүрлі программа жасау процесіндегі еңбек өнімділігін он есе арттыруға
қажетті жағдай ... ... ... қарапайым есептеулер бойынша шамамен
жиырма жылдан ... ... ... ... ... үшін жер шарындағы барлық ... ... ... ... ... Өздерінің қиялдау күші XXI ғасырда ... ... ... ... ғылымдарды білмейтін адамды есеп және жазумен
“Хатшыларым айналысады” деп шірене ... орта ... ... ... ... де тура ... болуға тиіс. Ғылымда, өндірісте және
т.б. кай ... ... да ... істейтін әрбір маман ЭЕМ- ді тиімді
пайдалана және программалай алуы тиіс, міне ... ... ... біз машиналар әлемінен программалар әлеміне ауысамыз.
Француз жазушысы Мольердің кейіпкері месье ... ... өмір ... ... байқамағанын бігенде қатты таң қалады. ЭЕМ-нің шығуы және
соған байланысты есептеу ғылымының пайда болуы арқасында адамзат сол ... ... тап ... ... программалар әлемінде өмір сүріп
жатқанын сезінеді.
Иә, біз программалар ... өмір ... ... ... ... ... айналысамыз. XX ғасырдағы биологиялық ғылымның ең
үздік табыстарының бірі- организм дамуы оның ... ... ... ... ... ... екені күмәнсіз. Бұл жерде
орындалу және программа деген компьютерлік терминдерді ... ... ... олар клетка ішіндегі өсу және даму процестерінің
мағынасын беріп тұр, ол ... ... ... тұр, ол процестермен
салыстырып қарағанда, молекулалық ... және ... ... ... база және командаларды іске асыру тәсілі ғана болды.
Осыған ұқсас, біздің организмде өтіп жатқан барлық ... ... ... ... ... өте ... программалар
кітапханасы. Осы кітапхана программаларының ... мен ... ... ... жасау организмін қазіргі жағдайы туралы
қорытынды айтуға және оның ... ... ... ... ... жүзінде кез-келген кәсіпорында барлық өндірістік процес – ... ... ... ... ... ... процестің тиімділігі сол
программалардың тиянақты жасалу дәрежесіне байланысты.
Тіпті ... ... ... бар ... өзінде, мысалы,
аңшылық немесе автомашина жүргізу, кездейсоқтық және болжамсыздық ... ... ... ғана әсер ... ... осы жағдайларға
жауап реакцияға әсер етпейді, ал ол ... ... ... белгіле
программа бойынша орындалады.
Ақырында, оқып үйрену, яғни білім алу да - ... ... ... ... Шынында да, сәби бірдеңе істеуді үйрену үшін, ол алдымен оны
қалай істейтінін ... ... Тек ... ... ... ... кейін
ғана қайталап жаттығу нәтижеге жеткізеді. Бір ескертетініміз, бұл алдын-ала
белгілі әрекетке логикалық ... ... ... ... ғана ... ... ... қатар адамның спорттағы,
музыкадағы, ойындардағы және т.б. күрделі қозғалыс ... ... да ... ... өмірі - ол да көбінесе программа бойынша ... ... ... ... адам өзін ... ... сезінеді. Өздерінің таңертеңгілік, қоңыраулы сағат үнінен бастап үйден
шыққанға дейінгі уақыттарыңды еске сүріңдерші. Бұл ... ... әдет ... ... жұмыстарға толы: төсек жинау, жуыну және т. С.с. ... ... ... оның оңай емес ... ... ... Үй жинаудың
тиімді программасын жасау әрбір кәсіби программалаушыға абырой болар еді.
Сонымен программалар әлемі тіпті де ЭЕМ жадына салынған нәрсеге ... ... Ол ... ... адамзаттың жинаған амалдау білімінің
үлкен қоры, бұл қор қазір ғана ... ... ... ... ... арқылы іске асырылуда. Бұл бүкіл тіршілік иелерінің
гендік инженерияның мәселелері.
Ал мұның бәрі ... ... онда біз, ... ... ... ... оның ішінде табиғаттағы және адам ... ... ... ... мүмкіндік беретін кейбір бастапқы
мәндерді бөліп қарау проблемаларына келеміз. Егер біз осы ... ... ... ... қабылдай алсын десек, онда осы мәндерді жалпыға ... ... мен ... ... ... жол ... біз іс ... электронды - есептеуіш техниканың қоғамда
шексіз дамуы және ... ... ... ... іс ... ... ... да адамды бірсарынды өнімсіз жұмыстан босатып және
интелектін ... оның ... ... ... ... даму ... ... жеделдеткіші ролінде болып,
оның информация өңдеу заңдары, білімнен іске көшу тәсілдері, ... олар ... ой ... және ... ... ... ... болу
керек. Осы мәселелер бойынша білім жиынтығы қоғамның әрбір ... ... ... ... ... екінші сауаттылық болуы керек.
Қазір барлығымыз бүкіл дүние жүзіндегі ауқымды ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда болып
жатқан істердің бір жарқын көрінісі- біздің және ... ... ... ... енуі. Қазіргі компьютер біздің өміріміздің
барлық салаларына, оның ішінде білім беру ... да ... ... ... жылы 22 ... ... Республикасы Президентінің мемлекеттік бағдарламасы.
Қалыпты орта мектептер аумағыңда компьютерлік сауаттылықты ... ... ... ... ... ... мәселесі болып
табылады. Информатика ... 7-ші, ... 1 ... ... оқуды
қарастыратын оқу курсының бағдарламалары әзірленген және әлі де ... ... ... бірқатар нұсқалары және әртүрлі әдістемелік
құралдар баспадан шығарылды. Алайда бұған ... орта ... ... ... ... ... бола ма және ... оқыту керектігі туралы сұрақтар әлі депікірталас тудыруда. Бүгінгі
күнде байқап отырғанымыздай, дайын программаның ... ... ... ... негіздерін меңгерумен шектеліп, негізгі
көңілді стандартты офистік жиынды ... ... ... ... байланысты
курсты оқытуға бөлуге, ал программалауды оқытуды арнайы оқу орындарына-
колледждер мен ... ... ... еді. ... ... ... бір
қарапайым, бірақ өте маңызды нәрсені- ... ... ... ... потенциалдың программалауда жатқанын ескермейді.
Мұнымен есептеспеу - оқушыны жаңа, ... ... ... ... қабілеттерін дамыту мүмкіндігінен айыру деген сөз ( бұл кезде
оқушы бұған әбден бейім). Оның ... сөз ... ... ... ... ... программалау негіздерін оқып- үйрену туралы болып отыр, бұл
оқушыларға осы қызмет түрін танысуға, тіпті оны ... ... әрі ... алу ... таңдауына мүмкіндік береді.
Өзіміз байқап отырғанымыздай, қалыпты орта мектеп бағдаламасына
программалау тілдерін оқытуды ... үшін ... осы ... өзі ... ... ... ... (жүйеге) программа құру.
Модельдеуші жүйеге құрылған модельдің ... ... ... ... да ... Егер модельді шешуге арналған алгоритм белгілі болса,
онда ол белгі ... ... ... ... программаны бірден құруға
болады. Көп жағдайларда белгілі алгоритмге ... ... ... еніп машина зердесінде жазылуы болуы да мүмкін,
бұл жағдайда даяр программаны пайдалануға да ... ... жүйе ... оған ... модельдің
алгоритмі белгісіз болады. Яғни, жасалған модель бойынша есепті шешудің
алгоритмі орындаушыға белгілі ... ... ... келмейді.
Бұл жағдайда тіпті модельдеуші жүйге арналып құрылған модельдің дұрыс
немесе дұрыс еместігі белгісіз ... ... ... ... модельді
құрғанда кейбір қажетті шарттар модельге енбей қалуы немесе артық шарттар
енгіізіліп кетуі мүмкін. Бұл ... тек ... ... ... ғана ... ... Осы айтылғандарға байланысты есептердің
төмендегідей, негізгі классификациясын көрсетуге болады:
- шешу алгоритмі ... ... оған ... ... құруды
қажет ететін есептер тобы;
- шешу алгоритмі белгілі және оның программасы машина ... ... ... шешу ... жоқ, оны ... құру ... ... есептер тобы;
- математикалық моделін ізденіс және зерттеулер жүргізу арқылы ... ... ... ... есептердің математикалық моделдері де,
ол моделді іс жүзіне асыратын алгоритмі де белгісіз болуы мүмкін.
Көп жағдайларда есептің математикалық ... ... ... ... классикалық математиканың жолымен жолымен шешуге болмауы да мүмкін.
Ондай есептерге мысал ... ... ... ... есептері, динамикалық программалау, салалар ара байланыс және
т.с.с. есептерді алуға болады.
Алгоритмдерді алдын – ала ... ... ... ... ... ... емес ... алгоритмдерін орындаушы бірден таңдап
ала алады және “адам - ЭЕМ” жүйесінде шеше ... ... де ... ... ... құру барысында көптеген қиыншылықтардың
кездесуі мүмкін.
Орындаушы алгоритмнің дұрыстығын ... ... ... ... болады. Мұндай есептерді дұрыс анықталған есептер дейді, ал ... ... ... ... ... есептер дейді. Демек, кез
келген дұрыс ... ... ... ... деп ... болады.
Дұрыс анықталған есептер проблемалық немесе проблемалық болмауы да
мүмкін. Енді ... ... ... процесіне тоқталайық. Бұл тұрғыдан
қарағанда ... ... екі ... топқа бөлуге болады. Олар диалогтік және
диалогтык емес ... ... ... есептің шешу алгоритмі есепті шешуден бұрын машина зердесіне
енгізіліп, ... шешу ... ... ... орындалатын есептер тобын
диалогтык емес есептер дейді.
Ал, есептің алгоритмі есепті шешу барысында есептерді ... ... ... ... ... ... ... жүйенің
схемасын төмендегідей түрде көрсетуге болады.
2 – сурет. Шешуші жүйенің схемасы
Егер барлық есептерді ... ... ... онда
төмендегідей схема алар едік.
3 – сурет.
Ізденісті есептердегі І-және ІІ-және т.с.с. деңгей дегенді ... ... І- ... ... ... ... ІІ-деңгейдегі есепті
шешуге болмайды. Сол сияқты ІІ- ... ... ... тұрып, ІІІ-
деңгейдегі есептер шешілмейді және т.с.с.
Егер есептерге есептелу жағынан көз ... ... екі ... ... ... есептер.
2. Берілгендерді өңдеу есептері.
Бұлардың ерекшеліктері:
1-типтегі есептерде берілгендер аз болады да, есептеу жұмысы ... ... ... ... көп, ал есептеу жұмысы аз болады.
Бұл есептердің өзі де ... ... және кіші ... ... ... байланысты оларды шешуге қажетті уақыттар да әр түрлі болады. ... шешу ... көп ... ... үлкендігіне емес таңдалған
алгоритмге, пайдалынатын ЭЕМ-ге де байланысты болады.
Қажетті кезеңнің бірі модельдеуші ... ... ... шешу ... арналған қолданбалы программалардың пакеттерін
құру. Қолданбалы программалардың пакетін құру үшін, ... ... ... ... ... ... программа
құрылатын тіл (Паскаль, Фортран, Бейсик, Си, Пролог, HPL және т.б.) және
олардың версиялары таңдалынады. Одан соң ... ... ... ... және ... ... талаптар анықталады.
Қолданбалы программалар пакеттеріне төмендегідей талаптар ... ... ... яғни ... ... процестерінің
автоматты түрде орындалуын қамтамасыз ету;
- ... ... яғни ... ... ... тілге жақын болуын қамтамасыз ету;
- динамикалығы және ... яғни ... ... ... болатындығы;
- сенімділігі-компьютерде бар информацияларды, берілгендер базасы
тиімді және дәл ... ... ... ... ...... ... жетуді қамтамасыз
ететін есептеу жұмыстарын дәл орындауы қажет, ал олай ... ... қате ... ... ... отыруы, мүмкін болған
жағдайда қатені өзі түзетіп отыруы қажет;
- орындаушының пайдаланылуына жеңілдігі. Бұған пакет ... ... және ... ... ... ... ... өзінде оны пайдалану ережесе жөнінде толық анықтама болуы
керек.
- ... ... ... ... ... ... енетін есептердің бәрі үшін пайдалануы қажет. Ол
үшін әр түрлі есептер, олардың нұсқаларына арналып жасалған тест
мысалдарын, ... ... ... ... қажет. Онымен қатар
программада өзін-өзі бағалайтын бағалау модельдері ... ... ... шешу ... ... ... көлемі, есептеу
дәлдігі және т.б. мәселелер жатады.
Талдау
Есептеу нәтижесінде алынған шешуге талдау беру, мүмкін болатын басқа
шешулерді іздеу. ... ... ... алға ... мақсатты орындай ма? Оны
(шешуде) іс жүзінде пайдалануға бола ма? Өмірден алшақ емес пе? Және ... ... ... талдау беру.
Есептің нәтижесін талдау кезінде құрылған модельдің әр ... ... ... ... ... ... ... шарттар еніп кетуі немесе кейбір қажетті шарттар енбей
қалуы;
2) Шарттардағы теңдік, теңсіздік белгілері дұрыс қойылмауы;
3) Модельде пайдаланылатын параметрлер (коэффициенттер) ... емес ... ... ... ... ... параметрлердің бір-бірімен байланыстары
дұрыс анықталмауы және т.с.с.
Мұндай жағдайларда ... ... бір емес ... рет ... ... ... ќ±рамы .
2.4.1. Синтаксисі жєне семантикасы.
Сµйлесу тілі тµрт негізгі ... ... ... ... сµз ... жєне сµйлемдерден. Тілдіњ
алфавитін ќ±райтын символдар саны кµп емес. ... саны кµп, ... ... ... барлыќ сµздерін атауѓа болады, мысалы, оларды сµздіктен ... ... ... ... атау м‰мкін емес, біраќ олардыњ
ќ±рылу ережелері белгілі. Орыс тілініњ ережесі, мысалы, сєйкес ... ... ... ... ... элементтерден т±рады:
1. Символдар - б±л берілген тілде программаныњ барлыќ мєтінін ќ±райтын
негізгі бµлінбейтін белгілер. Барлыќ символдар жиыны тілдіњ ... ... ... ќараѓанда, программалау тілініњ алфавиті
кењірек. Ол латын єріптерін, арифметикалыќ ... ... ... жєне ... да ... ... ќосады.
2. Лексемдер - µзбетімдік маѓынысы бар алфавиттіњ символдардыњ
бµлінбейтін ... Олар ... ... ... ... Бір ... ... лексемдер бар болуы м‰мкін, мысалы,
амалдар белгілері . ... ... ... кілттік
сµздереніњ наќты жинаѓы бар. Олар тілдіњ ... ... ... ... бойынша жекеменшік сµздер –
идентификаторлар ... ... ... ... ... алгоритм
жазбасына ќараѓанда к‰рделірек т‰сіндіріледі. Лексемдер жєне олардыњ
ќ±рылу ережелері ... ... ... ... ... ережесіне сєйкес лексемдерден ќ±ралады. Олар кейбір
мєндердіњ ... ... ... ... ... тілдегі
сµзтізбектеріндегі сияќты, программалау тілдерінде де сол ... ... ... ... іс-єрекеттеррдіњ толыќ сипаттамасын береді.
К‰рделі єрекеттерді сипаттау ‰шін операторлар тобы ... Б±л ... ... ... немесе блокќа біріктіріледі.
Оператор берген єрекеттіњ деректер арќылы орындалады. Деректер туралы
мєліметтер берілген тілдіњ ... ... ... ... деп ... Сипаттау немесе операторлар жиыны ... ... ... ... ... ... ... ќ±райды.
Тілдіњ ќ±ру маѓынасы – б±л оныњ семантикасы. ... ... ... ... жеке ... ... т‰рін аныќтайды, ал
семантика осы ќ±растырушылар арќылы компьютер орындайтын ... ... ... ќазіргі тілдер семантикалары бойынша ... ... ... ерекшеліктері бар. Осыдан шыѓатын мањызды
ќорытынды: программалауды алѓаш мењгерушілер ... ... ... ќажет. Сапалы программаларды жазу тілдіњ синтаксисіне байланысты.
Емес. Семантиканы ... ... ... ... ... ... жеке ... жазуда міндеттері бойынша пайдалану одан
сайын к‰рделі.
Б±л жерде б±рыњѓы ... ... ... ... кµптеген
мысалдарды µњдеу, есептерді шыѓару – ±сынуѓа болады.
2.4.2. Тілдің сипатталуы.
Табиѓи тілден айырмашылыѓы єр программалау ... ... ... ... сипаттау не ‰шін керек? Б±л ... ... ... ... тіл туралы айтылып т±р. Яѓни, аздаѓан екі ойлар ќателікке
соќтырады.
Тілді ... ... оныњ ... элементтерін сипаттау. Тілдіњ
єр элементін сипаттау оныњ синтаксисімен жєне семантикасымен беріледі.
Синтаксистік аныќтамалар тілдіњ ... ќ±ру ... ... ... ... ... ... ќолдану
ережелерін жєне маѓынасын аныќтайды.
Тілдіњ ќалыпты емес сипатталуы.
Программалау тілін сипаттау ‰шін табиѓи тілді ќолдануѓа болады. ... ... ... сµз ... ... ... ... болады. Алгоритмдей сипаттаудан айырмашылыѓы, тілді сипаттау
адамныњ (програмисттіњ) мењгеруіне шаќталѓан. Сондыќтан ... ... ... сипаттау жиі ќолданылады.
Біраќ трансляторды ойлап ... ... ... ... ... ... ... ќалыпты сипатталуын ќажет етеді. Сонымен ол
сипатталу ешќандай бірмєнді талќылау жібермеуі ќажет жєне ... ... єрі ... болу ... ... ... ... алѓашќы тілдердіњ
бірін (Algol) сипаттау ‰шін арнайы ќалыпты сипаттау типі ойлап табылды.
Тілді ќалыпты сипаттаудыњ єдістері.
Ќазіргі кезде ... ... ... ... бар. ... ... ... ‰шін оларды тілдерліњ белгілері деп атайды.
Бірдей маќсаттар ‰шін жєне ... ... ... ... екі тілдіњ
белгілеріне сипаттама берейік:
1. Бэкус-Наур (БНФ) ќалыпты. Осы белгілі Аlgol ... ... ... ... кейін єрт‰рлі программалау тілдерініњ ... ... ... сипаттау ‰шін ќолдалынылды. Ќазіргі уаќытта РБНФ
деп аталатын кењейтілген н±сќасы пайдаланылады.
2. Вирттіњ синтаксистік диаграмалары. Тілдіњ негізгі ќ±растырушыларыныњ
графиктік ... ... ... ... ... ... – метасимволдарды
пайдаланып, тілдіњ барлыќ элементтерін µте ќатањ жєне ... ... ... Сонымен ќатар тілдіњ єр т‰сінігі ењ ... ... ... ... – б±л ... ... мен арнайы ќызме
ттегі сµздері. Олар ... ... ... терминалдар деп аталады.
Сипаттауда терминалдар «тырнаќшаѓа» алынады ... ... ... ... ... –терминалдар еместер – терминалдардан бірте-
бірте арнайы металингвистік формулалар кµмегімен шыѓады. Ол формулаларда
тењдік белгісініњ орнына ::= ... ... Єр ... емес б±рышты
жаќшаѓа алынады. Метасимволдыњ мєні ... (или) ... БНФ таѓы да ... ... ... {А} ... А ... бірнеше рет (ноль болуы да м‰мкін)
ќайталау дегенді білдіреді. [А] жазбасы А ... ноль ... бір ... дегенді кµрсетеді. РБНФ формулалары БНФ – ѓа ќараѓанда ќарапайым.
¤йткені, м±нда т‰сініктер б±рышты жаќшаѓа алынбайды. Ал ::= ... ... ... ... ... тырнаќшаѓа алынады.
Вирттіњ синтаксистік диаграммалары – б±л т‰зу ... ... ... ... ... т‰рде сипаттау. М±нда
терминалдар дµњгелектер (немесе доѓалар) кµмегімен, ал терминалдар еместер
тікб±рыштар кµмегімен белгіленеді. ... єр ... ... ... ... ... ... Мысалы, {А}жєне [А]
ќ±растырушыларына 4-суретте бейнеленген синтаксистік ... ... ... {А} жєне (А) ... ... ... ... сипаттайтын мысал келтірейік. Кез келген
программалау тілініњ ќиын емес ... яѓни ... ... ... ... пайдаланѓан сипаттауды т‰рі мынадай болады:
:=
< ... ... =< ...
: : =+ -
< ... : : = 0 1 2 3 4 5 6 7 8 ... ... Цифр {Цифр}
Белгі = "+" "-"
Цифр = "0" "1" "2" "3" "4" "5" "6" "7" "8" ... - ... ... синтаксистік диаграмма келтірілген.
5 - сурет. Б‰тін санды
сипаттаудыњ синтаксистік диаграммасы
Осы ќ±растырушыныњ ќалыпты емес ... ... сан- ... сипаттау- тілді сипаттау єдістерініњ ењ ќиыны болса да, осы
єдісті ќолданамыз.
Оныњ екі ... ... ... ... ... ‰йренушілер жењіл ќабылдайды. Б‰тін ... ... ... ... ... ал ... ќ±растырушыларды оќу
аныќталѓан к‰шті талап етеді:
2. Ќалыпсыз сипаттауда бар ... ... ... маѓынасына
ж±мсауѓа болады. Алѓашќы программалау тілін оќудаѓы негізгі маќсат-
оныњ семантикасын ... ... ... тілдерініњ стандарты жєне іске асырылуы
Табиѓи тілдер ѓасырлар бойы ќ±рылѓан. ... ... ... ... µзгерістер болып т±рды: жања сµздер жєне µрнектер ... ... ... ... Филологтар тілдіњ нормаларын ќарастырады ... ... ... ... де µзгерістерді ќажет етеді. Программалаудыњ
жалпыѓа ... тілі ... ... ... ... ... ... µзгерістер енгізеді. Ќолданбалы программаларды іске асырушылар ... ... єр ... ... ... бір ... саќтауды
талап етеді.
Программалау тілдерініњ стандартты ... ѓана ... жєне ... ... ... ... (American National
Standard Institute-ANSI), сонымен ќатар электротехника жєне электроника
Институтымен (Institute of ... and ... ... ... б±л ... ... ... ¦йымымен
(International Standard Organization-ISO) жєне оныњ электротехника бойынша
(International ... ... ... ... ... ... єр т‰рлі белгілеулері ... жєне ... ... ... ... стандарттары бар. Олар
C/C++, C#, Ada, Fortran, Cobol, Pascal ... тілі ... ... єдебиеттерде Borland Pascal(Turbo
Pascal) ... ... бар. ... ... Object Pascal ... Delphi программалау ортасы туралы кењейтілген єдебиеттер бар.
Ќазіргі уаќытта Pascal-дыњ екі халыќаралыќ стандарттары бар. ... 1983 жылы ... ... ... ... Languages-
Pascal ANSI/ISO/IEC 7185:1990;English version EN 27185:1992 ... ... ... ... ... келеді. Екінші стандарт – ол тілдіњ
кењейтілген ... ... ... Extended Pascal ... стандарты).
Тілдіњ соњѓы стандарты- обьектілі (Object-Oriented Extensions to
Pascal). Алѓашќы ... ... ол ... ... ... есеп т‰рінде 1993 жылы ќалыптастырылѓан ( ANSI Technical Repant).
Object Pascal ... ... біз Delphi ... ... Программалыќ µнім жєне оныњ сипаттамасы.
Ќазіргі уаќытта программалыќ µнім термині ќолданылуда. Программалыќ
µнім дегенді саудада ... ... ... ... ... азыѓы
ретіндегі компьютерлік программа деп т‰сінуге болады.
Єдетте тираждыќ жєне тапсырыстыќ программалыќ ... деп ... ... µнім кµптеген ... ... ... ... ... ... ... кестелер, деректер базасын басќару
ж‰йелері, электрондыќ сµздіктер, аудармашылар, символдарды оптикалыќ ендіру
программалары- барлыѓы ... ... ... программалыќ µнім бір ќолданушы ‰шін жасалады.
Программалыќ µнімніњ негізгі ... ... жєне ... яѓни ... ... шешу ќабілеті.
2. сенімділік, яѓни ж±мыс істемей ќалудан саќтау.
3. эксплуатацияныњ ќарапайымдылыѓы жєне икемділігі (басќаша айтќанда,
б±л достыќ ќолданушы интерфейс деп ... ... ... ... кµлемінде талап етілген
дєлелденген нєтижені алу ‰шін октимикалыќ тез ... ... ... ... ... жєне жады- компьютердіњ екі
мањызды ресурстары. Оларды ‰немдеу ќажет.
5. Бір компьютердіњ платформасынан басќаѓа (“кросс- ... ... егер ... ... ... ... (немесе компьютердіњ µзін ауыстырса) программа ж±мыс
істеуін тоќтатпау керек.
6. Ашыќтыќ - б±л ... ... ... ... яѓни ... ... ... µнімдермен ќиылысуы. Мысалы MS
баѓдарламамен байланыс м‰мкіндігі.
2.4.5. Программаныњ ... ... ... ... ... µнімді ќ±рудаѓы мањызды
кезењдер алгоритмдерді ќ±ру жєне сєйкес программалау тілінде іске асыру
керек екендігі т‰сінікті. ¤кінішке орай б±л екі ... ... ... ... ... ... ... µзінде ќателер болуы м‰мкін,
сондыќтан оны µњдеу керек болады.
Тєжірибеде б±л іс одан сайын к‰рделірек: ... ... ... ... ... ... дайын программаны эксплуатациялау кезінде
де кµріне ... ... ... ... ... ... программасыныњ ќатесі, б±л программаны ќолдана бастаѓаннан
кейін бірнеше жылдан соњ табылды.
¤њдеу процессініњ периодты ... ... ... ... ... ... цикл деп атау ... ќамтудыњ ќазіргі нарыѓы программаны ќ±ру ... ... ал оныњ ары ... іске ... ... ±заќ жєне ... ... етеді. Ол маќсатќа жету ... ... ... ... ... ... ќажет.
¤мір циклдерініњ бірнеше кезењдерін (фазалар) ерекшелеу ќабылданѓан:
1. Есептіњ ...... ... (орыс, аѓылшын жєне т.б) ... ... ... орындалады. Болашаќ µњдеудіњ маќсатын, оныњ
мазм±ныњ жєне шешіміне жалпы жолды ... ... Есеп ... ... м‰мкін. Программалыќ ќамту нарыѓында берілген есепті
шешу ‰шін жарамды дайын программалыќ µнімдер болуы м‰мкін. Б±л ... ... ... µнім ... ... ... анализі жєне оны модельдеу - б±л ... ... ... ... тобы жєне ... ... ... функциялар,
алѓашќы мєліметтер жєне программалар нєтижелері аныќталады, олардыњ
мєндеріне шектеулер беріледі, ... іске ... ... ... ... жєне ... ... ќ±рылуы (тањдау) орындалады.
2. Программаныњ негізгі функцияларын іске асырудыњ алгоритмдерін µњдеу
немесе тањдау - ... ... ... ... ... ... єр т‰рлі тєсілдермен шыѓаруѓа болады, ... ... ... ... ... керек. Б±л кезењде
алгоритмдер жазу ‰шін арналѓан тілдердіњ ... ... ... ... тањдау кейінірек шешіледі.
3. Программаныњ жалпы ќ±рылымын жобалау – б±л кезењніњ басында программалау
тілін жєне кµмекші программаныњ ќамтуды ... іске ... ... ... ... ... есебімен келесі бµлшекпен
модельдіњ шешімі жєне ішкі программаѓа бµлу ... ... ... ... жєне ... ... ... Кодтау – алгоритмді программалау тілінде жазу. ¤те к‰рделі кезењ. Delphi
сияќты ќазіргі программалау ж‰йелері автоматты ... оныњ ... ќ±ра ... программалауды µњдеу процессін ... ... ... ... ... тестілеу жєне оныњ ќатесін тузету (отладка). Ќатесін тузету
деген программалаудаѓы ќателерді болдырмау. Тестілеу – оларды іздеуге
м‰мкіндік ... ... ... д±рыс нєтижелер беретіндігіне кµз
жеткізу. Ол ... ... ... ... Тестілеу программадаѓы
барлыќ м‰мкін тармаќталуды ќамту керек, яѓни оныњ барлыќ ... ... ... ... ... ... ... тираждыќ
программалаудыњ µнімініњ жылжуы немесе тапсырушыѓа ... ... ... ... ... жєне ... - программамен ж±мыс істеуде
тапсырушылар кењестерін жєне оќытуды ќосады. Эксплутация процессіндегі
белгіленген кемшіліктер мен ќателіктер µњдеушімен тегін тапсырушылардыњ
µзгерген талаптарына ... одан ... ... ... ... етеді.
3 тарау. Turbo Pascal программалау тілін мектепте оқыту әдістері
3.1. Turbo Pascal программалау тілін оқыту
ЭЕМ үшін ... құру және ... - өте ... және қиын ... ... ... және ... жұмсауды талап етеді. Сондықтан жаңа алгоритмдік
тілдерді ойлап табушылар программаны ... ... және ... қолайлы етіп жасауға тырысады.
Паскаль тілі күрделі және қиын есептердің құрылымдық программаларын
құруға мүмкіндік береді. Қолданушы программа құру ... қате ... ... оны ... үшін алдын ала программалау тілінде ... ... ... ... ... ... айнымалылар, ішкі программалар сияқты программаның барлық
элементтері жөнінде міндетті ақпараттар қарастыру қажет.
Паскаль тіліндегі ... ... MS DOS ... үшін ... ... болу ... Ол ASK II кодымен жұмыс істейтін немесе
мәтіндік ... ... ... ... ... ... тұратын
алфавиті құрайтын сөйлемдер тізбегі. Сөйлемнің максимальді ұзындығы 126
символдар, ұсынылған ұзындық –70 ... ... ... алфавиті
келесі символдарды құрайды:
1. Латының бас және кіші әріптері A-Z, a-z;
2. Араб ... 0-9- ... және ... жазу үшін.
3. 22 арнайы цифрлар.
а) математикалық: + | - | * | / | = | > | < | ( | ) ... ... | . | - ... ... | , | : | ; | - әр ... т.б. | [ | ] | ... және ... бейнелеу үшін арналған
квадрат жақшалар; | { } | - ... ... ... ... - | - ... ... үшін; | ’ | - символдық және мәтіндік
типтегі тұрақтыларды жазуға арналған апостроф; | $ | - ... және ... ... жазу ... # - ASKII-
кодтарда графикалық көріністі білмейтін символдарды жазу үшін; | @
| - ... ... мен ... ... ... әдістерді белгілеу үшін; | ^ | - нұcқау типін
белгілеу үшін арналған.
3.1.1. ... ... ... ... ... ... тізбектерінен – тілдің минимальді
лексикалық бірліктерінен тұрады. Шартты түрде лексемдер ... ... ... ... ... ... Интегралданған орта
Borland Pascal редакторында 51 сөз бар. Олар ақ түспен бейнеленеді.
AND – логикалық көбейтінді (және), ARRAY – ... - ... CASE - ...... (тұрақты), DIV – ... ... - ... DOWNTO – ... ... - ... END - ... - файл, FOR - ...... GOTO – ... ... - ... IN – жиын ...... (метка), MOD – ... ... ...... ... OF - ... – логикалық қосу, PACKED - ... - ... PROGRAM – ... ... - ... REPEAT - ... - жиын, THEN - ... – цикл ... ... ... TYRE - ... - ... VAR - ... - әзір және ... ... екі ... ... ... ... да бір айнымалыға, тұрақтыға, белгіге,
процедураға немесе функцияға ... атау ... ... ... процедура немесе функция тілінде құрылған атаудың стандартты
идентификаторы. Компилятор 63 ... ғана ... ... басталуы қажет, құрамында сандар және сызық белгілері де ... ... ... - := | < > | + | - | * | = ... ... ... ... құрылымы
Программа екі бөлімнен тұрады (6 сурет).
1. Программада қолданатын барлық ... ... ... ... жазылымы.
2. Міндетті түрде орындалатын жағдайлардың қатарлас жазылымы
(6 - сурет).
Хабарлама және келісім бөлімі ... ... ... ... ... ... ... объектілері - бұл мәліметтер. Олар
сандармен, логикалық және символдық мәндермен анықталады. Программа көлемін
және мәліметтердің әртүрлі мәндерін қолдану мүмкіндіктерін азайту үшін
мәндердің атаулары ... ... ... ... яғни ... алады. Айнымалы типі сипаттауда анықталады және өзгермейді.
Мәліметтердің қарапайым типтері.
Бүтін типтер
Byte (белгісіз ... ... - ... ... ... ... ... - ... ... ... бар ... - - 32 768 - +32 ... байт
Word (белгісіз бүтін) - 0-65535 -
2 ... ... бар ұзын ... - ... ... ... ... (логикалық) тип. Boolean екі мәнге ие( яғни True ... ... ... ... ... ... false < true ... Логикалық типті мән жадыда 1 байт ... Turbo Pascal ... 3 ... тип қосылды: Windows-пен байланысын қамтамасыз ету
үшін ByteBool, WordBool, LongBool.
Символдық типтің (char) мәндері – ASCII ... ... ... үлгімен реттелген 256 әртүрлі символдар.
Нақты типтер
Single – ... - 4 ...... - 6 ...... 8 ...... - 10 ... (нақты форматтағы бүтін) – -9.2·1018...+9.2·1018
Символдық, бүтін және логикалық типтер реттік ... ... әр ... өз ... ... болады.
Мәліметтердің қолданбалы типтері – программист анықтайтын ... ... ... ететін мәліметтердің жаңа типтері.
Мәліметтер өздеріне сәйкес типтерді қабылдайды: Color: (red, white,
blue).
Диапазон-типі: - бұл ... ... ішкі ... ... ... және ... ... M1, Met2;
Констант белгісі іс-әрекетті ... ... ... ... ... үшін ... = ’Таня’; r2 = 4.15; s t= ‘******’;
Pi = 3.1416, Maxint = 32767, True және False – ... ... ... ... =1..20; ... = ... ... = (jan, feb, mar); (Kезекті тип)
Ms = array[1..4] of real; {Mассив типі}
Айнымалыларды сипаттау. ... ... ... жазу ... ... ... оның ... және қызметі түсінікті болу
керек.
Var a, b, c: ... name: Char; k, s: ... Boolean; x1, x2: ... ... Ms;
3.3. Паскаль тілінің операторлары
Операторлар функционалдық қызметтеріне қарай келесі топтарға
бөлінеді: меншіктеу, енгізу/шығару, басқару, функцияны және процедураны
анықтау операторлары.
Меншіктеу операторы ... ... және ... ... ... ... асырады.
: =
С: = A/B; D: = (32*S-(18+с)*F); S: = S+Un;
Енгізу/шығару операторы. Паскaльда арнайы ... ... ... ... ... ... ... үшін стандартты
процедуралар қолданылады.
Процедура – бұл Паскаль тіліндегі қандайда бір ... ... ... ... ... ... ... енгізуде келесі операторлар қолданылады:
Read (A, B, C); мұндағы А, В, С – оперативті ... ... ... айнымалылар.
Readln (A, B, C); енгізгенне кейін курсор жаңа жолға қойылады.
Readln; ... ... ... ... ... ... соңғы End-тің алдына қойылады, яғни программа нәтижесінің
орындалуын экранда сақтау үшін ... ... ... ... үшін мына операторлар қолданылады:
Write (‘a = ’, a:7:3, ’_b =’, b:6:3) – ... қос ... ... ... ... ... екінші қоснүктеден кейінгі сан ондық
нүктеден кейінгі санды білдіреді. Артық позициялар ... ... ... ... және ... ... ... нөлмен алмастырылады.
Мысалы: а =3,14744 енгізгенде экранға а =_ _ 3.147, в=-3,4 экранға
b = -3,400 шығады.
Writeln (‘ПИ ... мәні =’, pi); pi ... ... ... ... ... ... пайда болады: 3.14159265358979Е+00.
Writeln; бір жолды өткізуді және жаңа ... ... ... өту ... Goto ... ... ... тәртіп тізбегін өзгертуге және белгімен белгіленген оператордан
бастап программа орындалуына ... ... ... Бұл ... ... және ... сипаттау бөлігінде көрсетілуі керек. Белгі
бүтін сан, сонымен ... ... ... ... ... ... ... арқылы ажыратылады.
Құрамды оператор – бұл программаның операторлық ... ... ... Begin ... End ... ... ... шарттарды тексеруде және тексеру нәтижесіне
байланысты сол немесе басқа әрекеттерді ... ... ... ... - бұл ... ... тармақтау құралы.
Шартты оператордың құрылымы:
If then else , ... THEN, ELSE - ... ... ... ... ... - логикалық
типтің өрнегі, , - Паскаль ... ... ... ... ... ... ... бірі
шартты болуы мүмкін. Else тұрмауы да мүмкін.
Циклдық операторлар (қайталау операторы). Паскаль тілінде ... ... ... ... үш түрі ... ... ... : = To Do ... цикл ...... integer типті. For операторын орындауда
цикл ретінде қайталанады:
шартты тексеру: цикл параметрі соңғы мәнге тең ... кіші ... ... ... For ... ... ... цикл денесін орындау:
✓ цикл параметрін бірлікке арттыру.
For операторының басқа қалыпы бар:
For: = Downto
Do; цикл ... ... (– 1)-ге ... ... ... берілген циклдық оператор While.
Циклдық оператордың құрылымы:
While Do; әзір шарт ақиқат болса, цикл ... цикл ... ... операторлардан тұрса, олар жақшаға алынады.
3( Шарты соңынан берілген циклдық оператор ... ... ... құрылымы:
Repeat until ; цикл денесіне кіретін операторларды
шарт ақиқат болғанша орындау керек.
Таңдау операторы ... ... ... ... ... ... ... Таңдауды жүзеге асыратын параметр ретінде
кез-келген типті ... ... ... ... операторының құрылымы:
Case Of ELSE End; - : түрiнде;
таңдау констандасы – ... ... ... ... ... ... барысы. Басында мәнi
есептелiнедi; содан соң ... ... ... ... ... Табылған оператор орындалады. Оператор ... Егер ... ... ... ... ... ELSE ... операторларға беріледі. ELSE бөлігі болмауы да мүмкін.
3.4. Амалдар және өрнектер
Программаның негізгі блогы ... ... ... Қойылған
есептiң шешiмін табу үшін орындалатын мәліметтердің ... ... ... үшін ... ... ал
программалауда өрнектер қызмет етеді.
Өрнектер - өзара амалдармен және дөңгелек жақшалармен бай ланысқан
константаларда, айнымалылардан, стандартты функциялардан және ... ... ... және ... ... ... ... әрқашан нақты типтің соңғы мәні болады.
Операнд санына байланысты унарлы және бинарлы болып бөлінеді.
7 - кесте
Арифметикалық амалдар
|Амалдар ... ... типі ... типі |
|+ ... ... |integer, real |
|- ... ... real ... real |
|* ... ... real ... real |
|/ ... |integer, real |real |
| Div ... бөлу |integer |integer ... ... ... |integer |integer ... С: = А mod B; A: = 34; және B: = 9 ... C: = ... =A div B; A: = 34; және B: = 9, болғанда C: = 3.
Логикалық өрнек ... және ... ... ... =, >=, , < =, > =, in ... | ... ... және функциялар
Қиын есепті шешуде программа құру үшін осы есепті есепке, ішкі
есепті тағы басқа кіші есептерге және т.б. бөлу ... ... ... ... бөлу үшін әртүрлі құралдары
бар. Жоғары деңгейде бөлу ... ... – бұл ... ... - бұл ішкі программалар. Ішкі программалардың екі түрі бар:
процедуралар және функциялар.
Ішкі ... ... өз аты бар ... ... безендірілген
программа бөлігі. Ішкі жұмысқа кірісімен оған кіретін операторлар
орындалады, ... ең ... ... ... ... ... негізгі
программаға беріледі және ішкі операторлар орындалады, ... ... ... ... программаның өңделуін ... ... бай ... бар: SYSTEM, DOS, CRT, ... OVERLAY, TURBO3 және GRAPH3. GRAPH, TURBO3 және GRAPH3 ... TPU – ... ерекшеленген, ал қалғандары TURBO.TPL кітапханалық
файлдың құрамына ... Тек ғана бір ... SYSTEM кез ... ... ... , ал басқалары USES сөзінен кейінгі тізімнен олардың
аттарын көрсеткеннен кейін қосылады.
Паскаль ... ... мен ... функциялар мен процедуралар
Abs (X) – Х-тің абсолютті мәнін есептейді;
Exp (X) – ... ... ... (X) – Х ... логорифмді есептейді;
Sqr (X) – Х- ті квадраттау;
Sqrt (X) – Х-тен квадрат түбір есептейді;
Sin (X), Сos (X), Arctan (X) – ... ... (X) – Х ... ... ... анықтайды, нәтиже типі Longint;
Round (X) – Х санын бүтінге дейін дөңгелектейді;
Chr (I) (I - ... сан) – ... ... І-ге тең ... ... (X) ...... жиынтығынан символдың реттік нөмірін
анықтайды;
Pred (X) (X - реттік) - кейінгі элементті табады.
Succ(X) (X - ...... ... ... (X - ... ...... жұптығын анықтайды: егер х тақ болса,
онда нәтижесі - true ... ... егер жұп ... – false ...... айнымалы. Егер мәтіндік файлды оқуда ағымдағы
жолдың соңына жетсе, нәтиже true мәнді ... ... ...... [,i]) - х мәнін i-ге азайтады, i болмаса 1-ге;
Inc ([,i])- Х мәнін i-ге арттырады, i ... ... (X) – ... ... ... ... - ... бүтін бөлігін анықтайды. Нәтиже типі Real;
Random (X) - тең ... ... сан 0 ≤ I < X, Х ... ... ... 0-ден бастап I-ге дейін.
Математикалық функциялардың Паскальда жазылуы:
Lg(X) = Ln(X) / Ln(10) ... ... ... Y = Mn(Y: = ... A=165; ... ... Tg(X) = Sin (X) / Cos (X);
Бұрыштың ... Ctg(X) = Cos (X) / Sin ... ... Sc(X) = 1 / Cos ... ... Csc(X) = 1 / Sin (X);
Санның арксинусы: Arcsin(X) = ArcTan (X / Sqrt(1- X *X));
Санның ... ... = Pi / 2 – ArcTan ... ... Arccos (X) = Pi / 2 – ArcTan(X / Sqrt (1- X * ... ... ... функциялардың
параметрлері радианмен беріледі. Градустан радианға ауыстыру үшін ... үшін ... ... = 1800/Pi = 570 17’ 45” 1 градус = Pi/180 радиан = ... емес ... ... ... мен ... арасында байланыс құру үшін стандартты емес
процедураларды және функцияларды сипаттау ... Ішкі ... ... ... енеді және сырттай программа сияқты көрінеді, ... ... ... ... ... тақырыбы жазылады.
Орындалу нәтижесінде бір мән есептелінеді, функциялар операторлар
тобын құрайды.
Функция тақырыбында ... ... ... ... ... ...... бірге параметрлер тізімі. Тақырыпта меншіктелген
функцияның мәнінің типі ... ... ... ... ... ... меншіктеледі. Функция жазылымының жалпы құрылымдық түрі:
FUNСTION F (q1 : T1, q1: T2,…) :T;


Begin
S1; ... S2;
F: =
End,
мұндағы: F - ... ... q1 - ... ... Т1-параметрлер
типі, Т - нәтиже типі, S1 - ... ... ... ... оң жақ ... ... функция аты және
нақты параметрлері жатады:
X: = F (b1 , b2,…);
мұндағы F – ... аты, b1 - ... ... ... ... мән ... атына меншіктеліп, өрнекке
беріледі.
Рекурсия. Егер орындау барысында ... ... ... өзін-өзі
шақырса, онда рекурсивті болады. Рекурсияны қолдану рекуренттік формулалар
көмегімен есептеулерді оңай программалауға мүмкіндік ... ... ... үшін ... ... бар: 0! = 1; n > 0 үшін n! =
n*(n-1)!
Рекурсияны қолданған ... ... ... үшін ... ... болады:
function Fact (k:byte): longint;
begin
if k = 1 then Fact: = 1 ... = k * ... ішкі ... ... нәтижелер ашу керек немесе
параметрлермен әрекеттер орындау ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы, сипаттау
бөлімі,процедура денесі болады. PROCEDURE сөзінен ... ... аты, ... ... бірге параметрлер тізімі көрсетіледі.
Процедураның жазылу түрі;
Procedure P (r1, r2: T1; var q1: T2; q2: T3; …);

Begin
S1; …S2;
End,
мұндағы P - ... аты; rі және qі – ... аты, rі ... ... ал qі – бұл ... параметрі, Tі - параметрлер
типтері, Sі - процедура операторлары.
Процедураға хабарласу процедура операторы арқылы ... ... ... аты және фактілі (нақты) параметрлері P (b1, b2, …) ... b1 - ... ... ... ... ... көрсетуге болады, бірақ ішкі
программаға хабарласуда нақты параметрлерді қалыпты ... ... жазу ... және ... ... ... ... қолданған жағдайда
(процедура басты ... ... ... ... ... параметрсіз ұйымдастыруға болады.
3.5. Мәліметтердің құрылымды типтері
Массивтер. Турбо Паскальда бір типті элеметтер жиынынан тұратын
объектілер ... ... – бұл бір ... деп ... ... ... ... бірігуі. Мысалы, ауаның бір жылдағы бірнеше рет
өзгеруінің нақты температурасын сандар деп қарастырған ыңғайлы. Бір ... ... - ... ... сипаттауда array сөзінен кеиін квадрат жақшада ... ... ... ал of ... ... ... типтері жазылады. Диапазон -
типі массив индексінің сол және оң ... ... ... a: Array [1..10, 1..5] of Real; {екі ... ... 50
элементтен тұрады (10 жол, 5 бағана)}
B: Array [1..50] of Char; ... ... бір ... ... Array [-3..4] of Boolean; {8 ... ... реттiк нөмерi – 3-
тен 4-ке дейiнгi элементтер типтерi- логикалық, бiр өлшемдi массив}
Программа ... ... ... ... ... ... үшiн жады көлемi дайындалады. Егер массив элементтерiнiң саны
алдын-ала ... ... ... ... онда ... ... ... енгiзу үшiн жады көлемiн дайындау керек.
Программада массивтiң нақты ... ... ... санның-
индексi арқылы жүзеге асады.
b[17]: = ’F’; C [-2]: = a [1,1] > a [2,2].
Массивтер ... ... ... ... ... Екi өлшемдi
және бiр өлшемдi массивтер TYPE бөлiмiн қолдану арқылы хабарландырылады.
Const n:=10; m:=15; p:=20;
MA: Array [1..2,1..3] of Integer =((3,5,6),(2,1,7)); {тұрақты
массив ... ms = Array [1…n, 1….m] of ... a1: Array [1..p] of ... ... ретiнде массивтердi қолданған кейбiр операцияларды
қарастырайық:
1. Пернетақтадан A [N, M] екi ... ... ... і:=1 to n ... j:=1 to m ... (‘a [‘, I,’ ,’ ... ... A [N, M] екi өлшемдi массивтi баспаға шығару
For і:=1 to n ... j: =1 to m ... (a [і,j]: ... Кездейсоқ сандарды бiлдiргiш көмегiмен екi өлшемдi массивтi
қалыптастыру.
Randomize
For і:=1 to k ... Y[і]:= Random: {Y 0 < Yі < 1 ... беру ... Random (100) {Х 0 ); ... ... ... ... (,); - санды жолға айналдырады. Мысалы,
Str(f:7:3,s) операторы орындалғаннан ... f = -1,8, ... s ... - 1.800’ ... (,,); - егер ... сан ... ол ... айнымалыға және “нәтиже коды” 0-ге тең ... ... ... қате ... қате ... орыны “нәтиже коды”
айнымалысына ендіріледі.
Жол мен ... ... ... функциялар:
Length () - бүтін санды қайтарып береді – жолдың ... ... ... (,,) - ... ... ішкі жолды қайтарып
береді.
Pos (,) - санды қайтарып береді.
Жазба (мәліметтер ... ... типі ... ... бірнеше
компоненттерден - өрістерден тұрады.
Жазбаның жазылу түрі:
Type
= ... 1-ші ... M ... = ... Im: ... = record
Year: integer;
Month: 1..12;
Day: 1..31;
End;
Var
X, Y, Z: complex;
Spisok: array [1..100] of ... Data = ... ... ... ... шығу ... атын және нүктеден кейін өріс ... ... ... асады, мысалы:
X.Re, Birthday.Day, Spisok[99]. Year және т.б.
Жазба өрісіне шығуды жеңілдету үшін With операторы қолданылады:
With Do ... Бір ... ... логикалық байланысқан, объектілердің
шектеулі жинтығын жиын деп ... ... ... ... ғана ... ... Жиын құрамындағы элементтер саны 0 ден 256-
ға дейін өзгеруі ... (бос жиын да ... ... ... ... ... айырмашылығы – элементтер санының тұрақтылығы. Жиын
элементі скаляр типті byte және char ... ... ... ... ... = SET OF ... - ... базалық типі.
Жиынды анықтау және беру мысалы:
Type
dg 1 = Set of ... 2 = Set of ... ... ... ... [0..3,6]
Екі жиын эквиваленті болады, егер оның элементтерінің барлығы ... ... деп оған ... қайталанбайтын элементтер санын
айтады.
Жиынға келесі амалдар қолданылады:
* - жиындардың қилысуы, нәтиже екі жиынға да ... ... ... ... S1S2, ... көбейту.
+ - жиындардың бірігуі. Нәтижесі жетпеген ... ... ... бірінші жиынның барлық элементтерінен тұрады. ... S1S2, ... ... -жиындардың әртүрлілігі. Математикалық бейнеленуі S3= ... ... - ... ... егер ... ... болса, нәтижесі
True.
< > - экиваленттілік еместі тексеру.
= - кірісті тексеру. ... ... S1S2, ... S2 ... S1 0 Then Begin
Rewrite(F1); {Жаңа файл құру}
If IoResult < > 0 Then Write ... ... қате ... ... файл болса}
While not Eof(F1) do Read(F1, X);{мегзегіш файл соңында ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – орта мектептегі ... және ... ... ... ашып ... Олардың
көмегімен электронды есептеуіш машинада (ЭЕМ) программа қалай құрылатынын
көрсету.
ЭЕМ үшін программа құру және орындау - өте ... және қиын ... көп ... және ... ... ... етеді. Сондықтан жаңа
алгоритмдік тілдерді ойлап табушылар программаны мейлінше қарапайым ... ... ... етіп жасауға тырысады.
Паскаль тілі күрделі және қиын есептердің құрылымдық программаларын
құруға мүмкіндік береді. ... ... құру ... қате жібермеу
үшін немесе оны өзгерту үшін алдын ала программалау тілінде программаға
қатысатын ... ... ... операторлар белгілері,
тұрақтылар, айнымалылар, ішкі ... ... ... ... жөнінде міндетті ақпараттар қарастырылған.
Жұмысымда алгоритмдеу негіздері ... ... ... және ... ... тілі жөнінде және олардың мектептегі
орны толық жазылған. Тіл туралы түсінік – сөз ... ... ... ... типтері бейнеленген. Сонымен қатар қарапайым және
кең тараған мәліметтер типтері – ... ... ... және ... ... ... Осылардың негізінде тілді пайдалану диапазонын
кеңейтетін басқа ... және ... ... ...... ... ... және файлдар типтері келтірілген.
Программалау программа құру процессі ... ... ... және ... ... ... ... ауыстырудан тұрады. Алгоритмдік тілдегі дұрыс программа
қойылған есептің ... ... ... шекті тізбектерін
көрсетеді.
Қазіргі уақытта мектепке жаңа компьютерлер келген кезеңде программалау
жүйелерін таңдау мүмкіндіктерінің ... ... ... Бұл Turbo Pascal
7.0, Visual Basic, Delphi, C++. Бұл ... әрі ... да ... ... ... ... тілдің көмегі арқылы программалаудың
әдістерімен таныстырған дұрыс.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Семакин И.Г., ... А.П. ... ... ... ... ... С. Программирование. Математические основы. СПб.:Петербург,2001
3. Давыдов В.Г. Программирование и ... ... ... ... ... Г.С. ... ... М.:Изд.МГТУ им Н.Э.Баумана, 2002
5. Рапаков Г.Г., Ржеуцкая С.Ю. ... на ... ... БХВ-Петербург,2004
6. Фаронов В.В. Turbo Pascal 7.0 Практика программирования. ... -М.: ... ... ... С.А. TurboPascal. Практикум.-СПб.:Питер, 2001
8. Ж.Қ. Масанов, Б.А. Бельгибаев, А.С. Бижанова, Қ.Қ. ... ... А.: ... ... Кнут Д. Искусство программирования для ЭВМ. Т.1. Основные алгоритмы:
Пер. с англ. – ... ... ... А. Информатика (оқу құралы). –Астана, Нұржол, 2003.
11. Под ред. В.А.Острейковского. ... ... по ... для ... М.:Высшая школа, 2003.
12. С.И. Молчанов. Основы программирования. –М.: Высшая школа, 2000.
13. “Информатика негіздері” журналы, №1, 2002
1 қосымша
1. ... ... ... достарының әрқайсысының жасы көрсетілген
тізімі ... Ең ... ... ... табу және осындай жастағы қанша
достары бар ... ... ... құру керек.
Program drug;
uses crt;
Var a,b,n,max:longint ;
kol:integer;
s:array[1..500] of longint;
Begin
clrscr;
writeln('введите кол-во друзей');
readln(n);
writeln('введите возраст первого друга');
readln(max);
kol:=1;
for a:=2 to n do
begin
writeln('Введите ... ... s[a]>max ... if max=s[a] then kol:=kol+1
end;
writeln('Друзей с максимальным возростом ',max,'=', kol); readln;
end.
Нәтижесі:
введите кол-во друзей
5
введите возраст первого друга
21
Введите возраст 2-го друга
20
Введите возраст 3-го ... ... 4-го ... ... 5-го друга
24
Друзей с максимальным возростом 24=2
2 қосымша
10 символдан тұратын мәтін ... Бас ... ... ... ... әріптерді қалдыру программасын құру керек.
Program symbol;
uses crt;
Type massiv=array[1..100] of ... A,B: ... ... ... ... i:=1 to 10 ... i:=1 to 10 ... sym:='a' to 'z' do
if A[i]=sym then
begin
B[k]:=A[i];
k:=k+1
end;
for k:=0 to 10 do
write( B[k])
end.
Нәтижесі:
Введите символ
CinemaThen
inemahen
-----------------------
Алгоритмдік тілдер
Жасанды тіл
Табиғи тілдер
Графикалық тілдер
Блок-схема тілі
Бұтақ тәрізді ... ... ... ... ... ... ... құру
Дұрыс
анықтал-
маған
Алгоритм
таңдау,
программа
құру
Диалогтік емес
Есептер

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта мектепте Паскаль программалау тілін оқытуды жетілдіру жолдары55 бет
Орта мектептегі паскаль тілі программасын оқытудың әдістемелік ерекшеліктері61 бет
"Ақпараттық жүйелер."13 бет
"Бейсик тілінде берілген есепке программа құру."20 бет
8 Ферзі21 бет
Acom компьютерлік дүкенінінің ақпараттық жүйесін құру57 бет
Arduino микроконтроллерін пайдаланып күн трекерін жасау39 бет
AVR тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері4 бет
Delphi ортасымен танысу жайлы16 бет
Delphi ортасында10 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь