ХХ ғасырдың басындағы түркістанды мекендеген халықтардың ұлм-азаттық көтерілістері

Жоспар.

Кіріспе

І тарау. ХХ ғасырдың басындағы Түркістанды мекендеген халықтардың ұлм.азаттық көтерілістері.
1.1. 1905.1907 жылдардағы алғашқы орыс революциясындағы Түркістан
1.2. 1916 жылғы Түркістандағы ұлт.азаттық көтерілістер.

ІІ тарау. Қазан, ақпан төңкерісінен кейінгі Түркістандағы жалпы ахуал.
2.1. Түркістан автономиясының құрылуы.
2.2. Алашорды автономиясы және қазақ автономиялық республикаының құрылуы.

Қорытынды
Кіріспе
I. Тақырыптың өзектілігі
Қазақстанның тәуелсіз дамуы уақыты өткен сайын қарқын алып, ұлттық, жалпы адамзаттық және демократиялық құндылықтар мен ұстанымдар негізінде биік мұраттарға бағыт түзеп келеді.
Тәуелсіздік жолы қиын – қыстау кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды қырғындардан, азаға толы азаттық күрестерден тұрды. Сондықтан да, отан тарихындағы ұлт – азаттық қозғалыс пен ұлт зиялыларының азаттық жолында жүргізген қажымас күресін өз дәрежесінде объективті түрде зерттеу және оны халық санасына дұрыс жеткізу – тәуелсіз ел тарихшыларының алдында тұрған ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған күнмен бастап, коммунистік идеялар мен бүркенген отаршыл ұлы державалық орыс шовимизмінің біздің ұлтымызға «құрастырып» берген, саясаттандырған «ұлттық тарихымызды» - ұлттық көзқарас тұрғысынан жаңаша объективті зерделеу процесі басталып, әлемдік ортақ өркениет пен адамзаттық игілік құндылықтарын басшылыққа алған отандық тарих ғылымы ізденіс үстінде дамып келеді.
Отан тарихының ең күрделі де түйінді нысаны болған Түркістан тарихы, әсіресе оның ұлттық – мемлекеттік межеулерге дейінгі кезеңі белгілі деңгейде зерттелгенімен бұл тақырып комцептуалды тұрғыда терең қарастыруды қажет етеді. Осыедай ерекшеліктерге байланысты тақырыптың мынадай өзектілігі айқындалады:
- Патшалы Ресейдің Қазақстанның оңтүстігі мен Орта Азияны отарлауы нәтижесінде құрылған әкімшілік – мемлекеттік бірлік ретінде Түркістан генерал – губернаторлығы мен кеңестік негіздегі Түркістан автономиялы республикасының тарихы отандық тарихтың ажырамас құрамды бөлігі ретінде үнемі назар аударуды қажат етеді. Тарихи жағдайлармен Түрістанға қосылған қазақ елі мен жерінің ұлттық мемлекеттілігімізде қалыптастырудағы маңызды өте зор. Жарты ғасыр әкімшілік – территориялық оқшаулық жағдайында бұл өлкеде патшалық, кеңестік биліктер отарлық тәртіпке тән озбырлық пен еркін ой - сананы бұғаулап, ұлттық рухани болмыста деформациялық саясатын жүргізді ХХ ғ басындағы дүниежүзілік ұлт – азаттық қозғалыстың Ресей отарындағы аймақтық көріністері түрінде пайда болып, даму барысында дербес саяси құбылыстарға айналған Түркістандағы ұлт – азаттық қозғалстар қазіргі кезде тарихи ойдың қызығушылығын оятып отыр. Қазақстан мен Орта Азия республикалары тәуелсіздігінің бастауында тұрған бұл қозғалыстарды бірін-бірі толықтыратын біртұтас ортақ құндылықтарымен және бірін-бірі қайталамайтын ерекшеліктерімен дара құбылыстар ретінде қарастыру қажеттілігі айқын сезіліп отыр. Тәуелсіздігімізді алғаннан соң көмескі тарта бастаған тарихи санамызды жаңғырту - өзімізден басталады. Бүгінгі таңа Еуразияның элицентрінде тұрған Қазақстан Республикасының XX ғ-I жартысында Батыс Түріктерінің құрамына кірген бөліктерінің саяси жайдайын ашып көрсету жұмыстың өзекті мәселелерінің бірінен саналады.

Жұмыстың тарихнамасы.
ХХ ғ. басындағы Түркістан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыстар өзінің бағдарламалық мақсаттары, қызмет аясы, әлеуметтік-саяси негізі, тіпті ұйымдық құрылымы бойынша әлемде теңдесі жоқ қайталанбас ерекшеліктері мол таризи құбылыс болатын.
ХХ ғ. басындағы Түркістан ұлт-азаттық қозғалыстарының тарихнамасы аса қомақты, мазмұны жағынан өте күрделі болды. Тақырып тарихнамасының күрделі сипат алуының бірнеше себебі бар:
Біріншіден, Түкістандағы ұлт-азаттық қозғалыстарының бағдарламалық мақсаттары, қызмет аясы, әлеуметтік саяси негізі, тіпті ұйымдық құрылымы бойынша әлемде теңдесі жоқ қайталанбас ерекшеліктері мол тарихи құбылыс болатын. Сондықтан ол құбылыс аймақтық оқшалауда көнбейтін, әлемдік ұлт-азаттық қозғалыспен саяси-идеялық тұрғыда сабақтасып жатты. Тақырыптың зерттелуіне күрделі сипат берген екінші себеп қоғамдық саяси көзқарастар жүйесінің өзгешелегінен туындайды.
Әр кезеннің, әр ұғыменың тақырыпқа қатысты зерттеулерінің деректік, әдістемелік негізі әр түрлі болғандықтан олардың арасында бір-біріне қарама-қарсы бағалар кездеседі. Бұндай жағдайда мәселені кешенді түрде қарастырып, тарихи тұрғыда салыстыра бағалау қажеттігі туындайды.
Осыған байланысты жұмыстың деректемелік негіздері бірнеше бағытқа топтастырылады. Атап айтқанда:
- Түркістан өлкесіне қатысты құжаттар;
- Кеңес үкіметінің Түркістан республикасына қатысты шешімдері мен қаулы-қаралады;
- Түркістан өлкесі мен қазақ облыстарында жарық көрген мерзімдік басылымдар.
Сонымен қатар, «Егемен Қазақстан», «ҚазҰУ хабаршысы», «Түркістан», «Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ хабаршысы», «Қазақ әдебиеті», «Ақиқат», «Қазақ тарихы», «Отан тарихы», «Азия Транзит», «Алматы ақ шашы», «Хабаршы тарих», «Оңтүстік Қазақстан» газет-журналдары кеңінен қолданылады. Газет-журналдармен қатар көптеген әдебиеттерде қолданылады.
Керейхан Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы» Жақып Мырзантайдың «Түркістан өлкесі баспасөзінде патшалық Ресейдің қазақ даласын отарлау саясатының жазылуы», Асанованың «Қаһарлы 1916 жыл», Тұрсынбаевтың «Казахстан в революций 1905-1907 годов», «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс», «Из истории южных областей Казахстана», «Страницы русских исследований в Казахстане XIX-XX в в», «Восстание киргизов», «Казахов в 1916 году», «Туркестан», «Турар Рыскулов», «Қазақстан тарихы», «Қазақ ССР тарихы 3 том», «Тұрар Рысқұлов 1916 ж. көтеріліс», «Қазақстан тарихы хрестоматиясы».
        
        Жоспар.
Кіріспе
І тарау. ХХ ғасырдың басындағы Түркістанды мекендеген халықтардың ұлм-
азаттық көтерілістері.
1.1. 1905-1907 жылдардағы алғашқы орыс революциясындағы Түркістан
1.2. 1916 ... ... ... көтерілістер.
ІІ тарау. Қазан, ақпан төңкерісінен кейінгі Түркістандағы жалпы ахуал.
2.1. Түркістан автономиясының құрылуы.
2.2. ... ... және ... ... ... ... Тақырыптың өзектілігі
Қазақстанның тәуелсіз дамуы уақыты өткен сайын қарқын алып, ұлттық, жалпы
адамзаттық және демократиялық ... мен ... ... ... ... ... ... жолы қиын – қыстау кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды
қырғындардан, азаға толы азаттық күрестерден ... ... да, ... ұлт – ... ... пен ұлт ... ... жолында
жүргізген қажымас күресін өз дәрежесінде объективті түрде зерттеу және ... ... ... ...... ел ... алдында тұрған ең
өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған күнмен ... ... мен ... ... ұлы ... орыс ... ... «құрастырып» берген, саясаттандырған «ұлттық ... ... ... ... ... ... ... процесі басталып,
әлемдік ортақ өркениет пен адамзаттық игілік құндылықтарын басшылыққа алған
отандық тарих ғылымы ізденіс ... ... ... ... ең ... де ... нысаны болған Түркістан тарихы,
әсіресе оның ұлттық – ... ... ... кезеңі белгілі
деңгейде зерттелгенімен бұл тақырып комцептуалды тұрғыда терең ... ... ... ... ... ... мынадай
өзектілігі айқындалады:
- Патшалы Ресейдің ... ... мен Орта ... ... ... әкімшілік – мемлекеттік бірлік ретінде Түркістан
генерал – губернаторлығы мен кеңестік ... ... ... ... ... ... ... құрамды бөлігі ретінде
үнемі назар аударуды қажат етеді. Тарихи жағдайлармен Түрістанға ... елі мен ... ... ... ... ... зор. Жарты ғасыр әкімшілік – территориялық оқшаулық жағдайында ... ... ... ... ... ... тән ... пен еркін
ой - ... ... ... ... болмыста деформациялық саясатын
жүргізді ХХ ғ басындағы дүниежүзілік ұлт – ... ... ... ... ... ... пайда болып, даму барысында дербес
саяси құбылыстарға ... ... ұлт – ... қозғалстар қазіргі
кезде тарихи ойдың қызығушылығын оятып отыр. Қазақстан мен Орта ... ... ... ... бұл қозғалыстарды бірін-
бірі ... ... ... ... және бірін-бірі
қайталамайтын ерекшеліктерімен дара ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздігімізді алғаннан соң көмескі
тарта ... ... ... ... - ... басталады. Бүгінгі
таңа Еуразияның элицентрінде ... ... ... XX ... ... Түріктерінің құрамына кірген бөліктерінің саяси жайдайын
ашып көрсету жұмыстың өзекті мәселелерінің бірінен саналады.
Жұмыстың ... ғ. ... ... ... ... қозғалыстар
өзінің бағдарламалық мақсаттары, қызмет аясы, ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ қайталанбас ерекшеліктері
мол таризи құбылыс болатын.
ХХ ғ. басындағы Түркістан ұлт-азаттық ... ... ... ... жағынан өте күрделі болды. Тақырып тарихнамасының ... ... ... себебі бар:
Біріншіден, Түкістандағы ұлт-азаттық қозғалыстарының бағдарламалық
мақсаттары, қызмет аясы, әлеуметтік ... ... ... ... құрылымы
бойынша әлемде теңдесі жоқ қайталанбас ерекшеліктері мол тарихи құбылыс
болатын. ... ол ... ... ... ... ... ... қозғалыспен саяси-идеялық тұрғыда сабақтасып жатты. ... ... ... ... ... ... ... саяси көзқарастар
жүйесінің өзгешелегінен туындайды.
Әр кезеннің, әр ұғыменың тақырыпқа қатысты зерттеулерінің ... ... әр ... ... ... ... бір-біріне қарама-
қарсы бағалар кездеседі. Бұндай жағдайда мәселені ... ... ... тұрғыда салыстыра бағалау қажеттігі туындайды.
Осыған байланысты ... ... ... бірнеше бағытқа
топтастырылады. Атап айтқанда:
- Түркістан өлкесіне ... ... ... ... ... ... ... шешімдері мен
қаулы-қаралады;
- Түркістан өлкесі мен қазақ облыстарында жарық ... ... ... ... ... ... хабаршысы», «Түркістан»,
«Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ хабаршысы», «Қазақ әдебиеті», «Ақиқат», «Қазақ
тарихы», «Отан тарихы», «Азия ... ... ақ ... ... ... Қазақстан» газет-журналдары кеңінен қолданылады. ... ... ... әдебиеттерде қолданылады.
Керейхан Аманжоловтың «Түркі халықтарының тарихы» Жақып Мырзантайдың
«Түркістан өлкесі ... ... ... ... ... ... ... Асанованың «Қаһарлы 1916 ... ... в ... ... ... ... ... «Из истории южных областей Казахстана», ... ... в ... XIX-XX в в», ... ... ... в
1916 году», «Туркестан», «Турар Рыскулов», «Қазақстан тарихы», «Қазақ ССР
тарихы 3 том», «Тұрар Рысқұлов 1916 ж. ... ... ... мақсаты мен міндеттері.
ХХ ғ. I-ші ширегіндегі Батыс Түркістанның саяси жағдайынынң мәні ... ... ... негізгі мақсаты болып табылады. Сол тарихи
дәуірде қалыптасқан ... ... ... ... және ... ... отырып, зерттеу жұмысының алдына қойған негізгі
мақсатына сәйкес төмендегідей міндеттер қойылады.
- Түркістан ... мәні мен ... ... беру.
- Түркістандағы қозғалыстың даму алғышарттарына тоқталып, ондағы саяси
жайттарға сипаттама жасау.
- 1-ші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Түркістандағы ... ... ... ... 1916 ж. ... ... ... беру.
- Түркістан (қазан) автономиясының құрылу тарихы мен оның тарихи
маңызына талдау жасау.
- Коммунистік тұғырнамадағы ... ... ... ... жолындағы күресін баяндау.
- Түркістандағы 1900ж-1925ж аралығындағы қозғалыстарға сипаттама беру.
І тарау 1. ХХ ... ... ... ... халықтардың ұлт-
азаттық көтерілістері.
ХХ ғасырдың 1-ші ширегіндегі Түркістанның саяси жағдайына ... ... ... ... ... ... Түркістан атауы көне дерек
мәліметтерде VII-IX ғасырлардан бастап кездесе бастайды да, ... ... елі» ... ... ... рет бұл атауды VII-IX ғасырларда араб-парсы тарихшылары қолданады
да, оған барлық түркі тілдес тайпалардың мекендеген ... ... ... араб географы Ибн Хордадбек «Китаб ал-масалик ... ... ... екі жол шығады, бірі – Шагиқа және түркі еліне,
келесісі – Балх пен ... ... - деп ... оның ... әрі ... ал – ... бұл ұғымды нақтылап көрсетеді. Ол ... ал - ... атты ... бір ... ... деп ... түркі елдері Хорасан мен Седжестанмен ... Ал ... ... елге, тайпаға бөлінеді», дей келе, түркі атауларын жазады.
Осылайша, Түркістан атауы IX-X ғасырлардан бастап этно-географиялық мәнге
ие ... да, кең ... ... ... ... ... ... қысқа ғана шығу тарихы осындай. Ал, ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында бүткіл қазақ
және де басқа түркі жерлері Патшалы Ресейдің қол астында болатын. ... ... ... ... ... ... бүкіл аймақ
бөлініп, негізінен екі губернияға біріктірілді: 1867 жылы ... ... ... ал 1882 жылы Дала ... ... губерниясына - қазіргі Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-
батысының біршама бөлігін қамтитын Сырдария мен ... ... ... ал Дала губерниясына Ақмола, Семей және Жетісу облыстары кірді.
1899 жылы (батыс мәліметтері ... - 1898) ... ... ... ... ... ... Түркістан генерел-
губерниторлығының немесе Түркістан өлкесінің құрамына ... ... ... оның уездері. Яғни верненске уезі; ... уезі ... ... қаралы уезі, лепсі уезі (лепсинск), Пішкек. кірді және
де сырдария обылысы және оның уездері, ... ... ... ... ... ... Ташкент уезі, Черняев уезі (шымкент) және Түркістан уезі
кірді. Бұдан біз Түркістан ... 2 ... ... ... Осы ... ... территориясының көлемі
1млн. кв. км. Ал Түркістанның орталығы Ташкент қаласы болды2. Түркістанның
территориясы солтүстік және ... және дала ... ... және ... ... жерді, оңтүстік және
оңтүстік батысында-Ауғаныстанмен, Бұхарамен, ... және ... ... ... ... және ... дейінгі жерлерді
алып жатты. Ресей патшалығы осылай қазақ елін губернаторлыққа, ... ... ... да өз ... отарлық саясатын күшиітіп жіберді.
Сонымен бірге патшалы Ресей әр губернаторлыққа өз адамдарын губернатор ... ... ... ... ... атап ... Түркістан генерал-губернаторлығының алғашқы
генералы К.П: Кауфман (1867-1882 ж.ж.) ... ... ... ж.ж.),
Н.О.Розенбах (1884-1888 ж.ж.), барон А.Б.Вребский, ... ... ... ж.ж.), ... Духовский, 1898 жылғы әндіжан
көтерілсінен кейін бұкіл Әндіжандағы ғұлама, дін ... ... ... ... жығып, тағзым етуге мәжбүрлеген. Аса қадірменді ғұламалардың
біразының сәждеге қойған ... ... ... өткен де осы Духовский. Бұл
қорлықта түркістандықтан ұшыта қосылмаған шығар»3, ... ... ... ... ... ... ... алғанда қатысқан жас
басқыншы офицерлердің бірі. Ол қарашағындағы әкімдерге ... ... ... жоқ, ... ... ұдайы орыс жұдырығының құдыретін
танытып қою керек», деді, Н.А.Тебянов (1904-1905), Д.И.Суботич (1905-1906),
Н.И.Продеков ... ... (1909), ... ... Орыстың залым әкімдерінің ішіндегі ең қатыгез де ... ... ... ... ... да кез ... ... әулиесінен артық» деген еді4. А.Н.Куропаткин (1916-31.03.1917) Сол
кезендегі сорақылықты бәрінен де ... ... ... еді.
Сырттай қарағанда, ол сарайында Түркістан тұрғындарының ... ... деп ... ... көрінгенімен, шындығында Жетісудан
бүкіл қазақ, қырғызды қуып шығып, ... орыс ... ... өмір ... ... Жұдақ қаласы мен көп ... ... ... және басқалардың басқаруымен ауыр жазадан
қырылған он мыңдаған жазықсыз халықтың қаны да, ... да, осы ... ... Осы генерал-губернатор сарайының қасынан
түркістандықтар қол қусырып, бас иіп, ... ... етіп ... тиіс
еді....
Ал 1914-1916 ж.ж. өлкенің уақытша үш губернатор Фиуг, ... ... ... Бұл ... үш ... ... ... жарлықпен
бекітпеді. Бұл генерал-губернаторлардың барлығы ... ... ... еді. ... ... 12 генерал-губернаторлар
Оңтүстік Қазақстан генерал-губернаторлары еді. Түркістан өлкесіндегі билеп-
төстеген әскери-губернаторларда өз қызметінде ұзақ тұрмай жиі ... Бір ғана ... ... 7 ... ... Генерал-лейтенант Н.Н.Головачев, 1877-1893 ж.ж. генерал-
лейтенант Н. И. Гродиков; 1893 – 1905 жж ...... Н. ... 1905 - 1906 жж ...... И. И. Федотов; 1906 – 1911 ...... А. С. ... Бұл ... ... ... әскери губернаторлар орташа және жоғарға әскери білімі бар, двориян
отбасынан шыққан.
Заңдық құжаттарды ... ... ... ... ... ... ете
алатын әкімшілік жүйесін құру ісі де қолға алынды. 1896 ж. ішкі ... ... ... Қоныс аудару басқармасы 1905 жылы мамыр айында
Егіншілік және ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағын қоныс аударатын 5 ауданға бөлді.
Олардың ... ... және ... ... ... Жетісу мен
Сырдария облыстарынан алынған жерлер Түркістан өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... облыстарынан
әлдеқайда көп болды. Патша өкіметі бірінші ... ... ... ... Бұл туралы М.Есболұлы былай ... ... ... отар ... жергілікті халықтардың жер-суын
алды, келімсектерді әкеліп орнатты дегенде, бұл ... ... ... Түркістандағы қазақ – қырғыздардың басындағы мәселе. Түркістандағы
жер мәселесі дегенде оны қазақ – қырғыз жері ... ... деп ... ... ... ... сол тарихи кезіңдегі зардаптары жайлы
зерттеуші В. А. Васильев былайша нақтылы көрсетіп ... ... ... ... су ... және ... қоныстанып отырған жерлерімен
қоса алынды. Қазақ халқының мүдделерін толық шешу жер мәселесі төңірегенде
шиеліністер ... және ... – қону ... ежелден қалыптасқан
дәстүрін бұзды. Ертеден өмір ... келе ... ... ... ... ... дайының жүйелердің қыстауларға құбылыстар бұзылды.
өз еркімен келген қоныс аударушылардаға жер бөліп беру жұмыстарында ... ... ... ... ... ... ... орыс поселкелерімен араласып кетті де, бұл орыс деревнялары
мен ... ... ... ... ... ... Әсергілікте
тұрғындар мен қоныс ... ... ... су ... ... отырды. Су мәселесіне келгенде қазақтардың, ... ... ... ... көп жағдайда су бастауларында орналасқан орыс
поселкелері суды қалай болса солай, жанашырлықсыз ... да, ал ... ... ... ... ... су ... тартты. Бұл
жөнінде «Туркестанские Ведомояти газаті: «Егер өкімет чиновниктері ... ... шыға ... олар ... ... дерлік, әсіресе орыс
шаруаларының суды пайдалану тәртібін бұзып отырғандағы ... ... ... Су ... ... қоныс аударушылар мен бұратаналар
арасында қақтығыстар көптеп болып отыр» - деп ... ... ... өлкесін басқару жөніндегі Ережесі» жергілікті
халықты рухани жағынан құлдыратуға да бағытталғанды. Осы ... ... ... ... ... ... ... қалайды жою,
ниетінде, ұлттық санасын тұмшалап, тілінен, дінінен, дәстүр – салтын айыру
бағатындағы ұйымдастырылған шараларды іске ... ... ... мен ... ... тартыс бірінші дүние жүзілік соғыс
уақытында одан әрі шиелінісіп ... ... ... ... ... өкілдері жергілікті халыққа салық салуды күшейте түсті. ... 1 ... ... ... 21 ... ... ... салығы
салынды. 1914 – 1917 жылдары «өз еркімен» ... ... ... ... 3,2 млн аса ақша ... оның 2,8 млн ... ... Оңтүстіктің
жергілікті тұрғандарынан жиналды.
1915 жылдың көктемінен бастап майданның қара жұмысшыларына яғни тылда
бекіністер ... ... ... ... ... отын ... ... қажетіне
арналған шалдарды күтіп бағып теміржолдарды күзету, тузету т.б. істерге
шығыстағы отар елдерден тегін адам күшін ... кең ... жая ... ... ... ... ... 1916 жылдың 18 қыркүйегінен
1917 жылдың 1 наурызына дейін Түркістан өлкесінен тылдағы ... ... ... онға 123305 ... болған.
Жетісу және Сырдариы облыстарында көтерілістің өршеленіп, ұят-аралық
қатынастардың шиелнісп ... ... ... ... орыс ... ... айыпты деп көрсетті М.Тынышбаев Түркістан ... ... ... патша өкіметі бүкіл Түркістан шарпылған 1916 жылғы ... ... ... ... Оның ... ... ... халық басына
түскен ауыртпалық жайлы төмендегі деректер байқатады. 1916 жылғы көтеріліс
барысында ... 94 ... ... ... ... 50373 ... ... 1905 адам қаза болды, 684 кісі ауыр ... ... 1105 ... түсті, Жетісудың 300000-дай тұрғыны Қытайға ауып, ... ... ... да ... ... ... ... асты, Ж.Мәмбетовты тұрмеде у беріп өлтірді.
1916 жылғы көтерілістің бір себебі ХІХ ... аяғы ХХ ... ... ... ... ... ... да туындарды
деуге негіз бар. Өйткені жер мәселесінің, рұхани езгінің ресми бастау ... осы ... ... ... ... ... езгіде көп жыл еңсесі түсіп, саяси құқығы шектеліп келген Ресей
шипериясының ұлттық аймақта өзге де ... ... ... өлкесіне кірген
Сырдария және Жетісу. Облыстарындағы бүкіл мұсылман халықтары үшін ... ... ... ... ... ... ерекше оқиға болды.
Бірақ мұндағы саяси ахуал ... ... ... ... ... тән ... ерекшеліктер де көрініс бергенін айта
кеткен жөн. Ақпан революциясы жеңіп ... ... ... кейінгі бір ай
бойында Түркістанда патшалық генералдар мен офицериері басқарған ескі билік
аптараты өз ... ... ... ... ... ... басқарған белді билік орны
Түркістан ... ... және ... ... ... ... ... шараларды іске асыра алмады. Ай ұлттық ұйымдар әлі де
әлсіз, әрі тәжірибесіз болды.
Сонымен Түркістан ... ХІХ ... ... ... ... ... ... мақсатында патша өкіметі әр қадамын заңмен негіздеп
отырды. Түркістандық ... ... ... реформалар отаршылдық
билік жүйесі жергілікті халықты ұлттық мемлекеттіліктен айырды Сөйтіп жалпы
өркениеттік даму ... ... ... ... ... ... ... большевиктерге келместен бұрын, халық
арасындағы көшбасшылықты интеллигенция, жер иелері, бай саудагерлер мен
ғұламалар ... ... ... ... ... ... ... жасайтын тиянақты көшбасшы шықпады. Түркістан халқы бөлек – бөлек
топтасын қана күрес жүргізіді. 1905 – 1917 ... ... ... аяқ ... ... ... ... Оның екі негізі болды:
біріншісі – тәуелсіздікті алу, ...... ... Осы екі ... ... ... ... қалды. Бірақ, Кеңес өкіметі жылдарында
орыстандыру саясаты «екіжүзділік» сипатқа ие болды»5 - деп, сол ... ... ... ... ... ... баға береді.
XIX ғасырдың ортасында Батыс Түркістанда Бұхара, Хиуа (Хорезм), ... ... ал ... Түркістандағы Жақыпбектің мемлекеті өмір
сүріп ... ... Хиуа және ... ... ХҮІ ғасырдың басында
Темір әулеті мемлекетін жойған өзбек түрік Шейбани хан ... ... ... ... ... ... болған еді. Шығыс
Түркістан 1877 жылы мемлекеттік мәртебесін жоғалтуға мәжбүр болды. ... 12 ... ... ... ... ... Республикасы Қытай мен
Ресейдің ... ... ... 1934 жылы 16 ... ... Түркістандағы мемлекеттер ішінде Бұхара хандығы кезінде
қазіргі Түркістанның үштен екі ... ... ... мемлекет болатьн.
Ресей Түркістан далаларын (Ұлы, ... Кіші ... ... ... XIX ... ... дейін түгел жаулап алғаннан кейін Қоқан
мемлекетін де өзіне бағындыру ... ... ... ... 1852 жылы
Коқан хандығының Арал
көлі маңындағы Ақмешіт ... ... ... оны ... ... соң ... арасьнда 1852-1876 ... 24 ... ... ... ақыры Қоқан мемлекетін жойды. Бұл хандықтың бөлшегі
болып табылған Алай бассейнінің әміршісі Құрбанжан датқа Ресей ... ... ішкі ... ... тәуелсіз кішкене Алай
мемлекетін ... еді. 1907 жылы ... ... ... ... соң ... мемлекеттің ішкі істеріне де араласа бастады. Ал 1922 жылы Қызыл армия
Алай өңірін біржола басып ... ... 1865 жылы ... ... ... ... ала бастады. 1865-1868 жылдар аралығьндағы Ресей-
Бұхара соғысында Бұхара жеңіліске ұшырады. 1868 жылы 23 ... ... ... арасындағы бейбіт бітім жөніндегі келісімге сәйкес
Бұхара мемлекеті ... ... және ... сияқты қалалары мен
облыстарын Ресейге беруге мәжбүр болды. 1873 жылы 28 ... ... ... ... 18 ... тұратын жаңа келісімге қол қойылды.
Бұхара әмірлігі Хиуа хандығының жеңілісінен кейін сыртқы саясаттан бас
тартуға мәжбүр етілді және ... ... ... ... ... ... территориясының бір бөлігі Ресей қарамағына өткеннен
кейінгі оның жер көлемі 245000 шаршы ... ... ... ... ... ... 28 ... (княздік) бартын. Әмір мемлекеттің бірден-бір
билеушісі болды. Диуанбегі немесе құсбегі (бас ... ... ... ... ... мен ... шариғатқа негізделді. Ықпалды дін
қайраткерлері мемлекеттік өмірді діни өмірдің бір ... деп ... ... ... ... оқытуға рұқсат етпеді. Бұхара
әмірі армияға маңыз ... Оның ... ... жетілдіріп отырудың
қажеті жоқ болатын, өйткені Ресей Бұхараны қорғау ... ... ... басьнда Бұхара әмірлгінде жаңару (жедитшілік) процесі
басталды. Жаңару идеяларьн жақтаушылар ... ... беру мен ... ісін ... ... ... ұйымдастыру қажет деп есептеді.
Бұхара мемлекеті 1920 ... ... ... ... ... және ... ... өмір сүрді. Кеңестік Ресей 1919 жылдан бастап Бұхара
әмірлігінде кеңес үстемдігін орнатуға ... Бұл үшн ... ... ... ... ... Шаржоу және Ташкент қалаларында тұрып
жатқан Бұхара жадит-шілерінің бір ... ... ... жылы 25 ... ... Бұхара коммунистік партиясын
ұйымдастырған «жас бұхаралықтар» (коммунист болсын, ... ... ... мақсат еткен болатын. Кеңестік Ресей мемлекеті жене ... ... ... мен ... ... ... кеңес билігін орнатуға дайындалып ... ... ... ... ... ... алатын уақыты әлі нақты белгіленген жоқ еді.
Ресейдің Туркістан майданының қолбасшылары 1919 ... ... ... әзірлену жөнінде бұйрық алды. Тек Бұхара мемлекетн басьп алу
«Бұхара революциясына көмек ... ... ... ... тиіс ... ... қолбасшысы М.В.Фрунзе өзінің соғыс ... ... ... соң ... ... ... туралы пікірді
алға тартумен болды. Бұл үшін бұхаралық бір топтың «революция басталды,
жәрдем беріңіз» деген ... ... ... ... ... ... Самарқанд, Қаған, Шаржоу қалаларында «Бұхара революциясына жәрдем
беріңіз» дейтіндей 15-20 кісілік бұхаралықтар немесе орыс ... ... ... ... ... ... ... 1920 жылы 12
тамызда өзінің Түркістан мәйдәны ... ... ... ... ... алу ... ... 1920 жылғы 25 тамыздағы бұйрығында
Фрунзе Қызыл армияньң тамыздың 28-інен 29-ына қараған түнде Бухара шабуылын
бастайтынын хабарлады. ... ... ... ... ... 38
зеңбірек, 53 танкі, 172 пулемет, 8 сәуытты машина, 8 сауытты пойыз және ... ... ... ... жасады. Кызыл армияның бөлімшелері 1920
жылы 1 ... ... ... ... Бұхара қаласын алды. Сол
күндерде Бакуде Шығыс халықтарының құрылтайын шақырып, онда ... ... ... ... ... ... жеңісі «Бұхара революциясьның»
жеңісі деп жарияланды. Бұл пікір бугінге дейін өзгермей ... ... ... осьн ... 200 ... ... ... бойына ұлттық және исламдық
негіздерге сүйене өмір сүріп келген Бұхара әмірлігін жойды. Кеңес Одағында
жарық көрген әдебиетте ... ... ... ... ... ... жоққа шығарылуда.
1920 жылы 6 қазанда Бұхара әмірлігі ... ... ... деп
жарияланды. Кеңес армиясы да, әмір тәртібінің ... «жас ... ... ... кеңес тәртібінің өкілі болып табылатынын айта қоймады.
Бұхара халық республикасының үкімет билігі «жас бұхаралықтарға» ... ... ... ... және ... Бұхарадағы саяси өкілдері
бақылауға алды. Хальқ республикасы жарияланған соң да Қызыл армия ... кете ... ... мен БХР ... 1921 жылы 4 ... ... ... келісімге қол қойылды. Бұл келісімнің бірінші
бабында кеңестік Ресей мемлекеті Бұхара халық ... ... ... ... ... Бұған қарамастан, кеңестік Ресей Бұхара
мемлекетінің ішкі істеріне ... ... ... ... ... және діни ... сүйенп жұмыс істеп жатты. Тек қана 1923 жылдан
бастап ... ... ... ... ... ... ісі мұсылман
коммунистерінің қолына берілетін болды. Бұхара коммунистік партиясы жалғыз
ғана әрі ... ... ... Мүшелерінің жалпы саны 1200-ден аспайтын
бұл коммунистк партия 1922 жылы ақпан аиьнда Ресей коммунистік ... ... ... оның құрамына алынды. Бұхара коммунистік партиясьна
Ресей коммунистік партиясы облыстық комитетінің құқықтары берілді. ... ... ... ... ... коммунистік партиясы орталық
комитетінің Орта Азия ... ... ... Бұл партия болса, Бұхара
мемлекетіндегі кеңестік Ресейдің және ... ... ... ... ... Бұхара республикасьның кеңестендірілуіне мән
бермейтін. Бұхара Халық республикасының ... ... ... мен
Ташкенттегі коммунист бастықтар үшін маңызды мәселе-тін. 1923 жылы ... ... ... ... ... комиссиясы келді. Бұл
комиссия Бұхара республикасы үкіметі кеңестендіру процестерне кедерді болып
отыр дел кінәлады. Ресей коммунистік ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... түрде күрес
ұйымдастыру жөнінде 1923 жылы 4 ... ... ... ... ... ... Бұхара реслубликасының кеңестендірілуін ғана
емес, сонымен қатар бұл мемлекетті біржола жоюдың жолдарьн іздестіруде ... үшн 1920 ... бері ... ... ... ... Бұхара
жене Хорезм халық республикалары территориясында жаңа кеңес ... ... ... келе ... ... ... партиясының
орталық комитеті 1924 жылы 31 қаңтарда бұл жобаны қайтадан еске алды және
Орта Азия бюросының ... ... ... ... Түркістан
автономиялық кеңес республикаларының, ... ... жаңа ... ... қатысты мәселелерді талқылау, сондай-ақ бұл
бағьпта тиісті шаралар ... ... ... 1924 жылы 25 ақпанда Бұхара
коммунистік партиясьның орталық комитеті Бұхара халық республикасын ... ... ... ... ... ... 1924 жылы ... Бұхарада жалпы халықтық ... ... ... ... көбі ... білмейтін, әрі саясаттан хабарсыз шаруалар
болды. Кұрылтайда ... ... ... ... ... ... болып жарияланды. Кұрылтайда сондай-ақ Бұхара жерлерінің,
жаңадан ... ... және ... ... ... қосылатыны туралы қаулы қабылданды. 1924 жылы 27 қазанда
Бұхара кеңес ... ... ... ... ... ... мемлекетінің жері үшке бөлінді. Бұл үш бөлік
Өзбекстан, Тәжікстан және ... ... деп ... ... ... ... ... ғана бар.
Түркістанның және бір бөлшегі болып табылатын Хиуа ... ... де ... және ... ... сияқты Ресей шабуылына ұшырады.
Хиуа мемлекетін өзіне бағьндыру үшн Ресей 156 жыл әрекеттенді. ... ... 3 ... ... Хиуа ... ... алу жөнінде шешім қабылдады.
1873 жылы ақпан айында Ресейдің 12300-ден астам әскері 56 ... ... ... ... кірісті. 1873 жылы 29 мамырда Түркістанның
генерал-губернаторы фон Кауфманның басқаруындағы 6965 орыс ... ... Хиуа ... ... фон ... Хиуа ... 1873 жылы ... 18 баптан тұратын келісімге қол қоюға ... ... ... алынған
76000 - шаршы километрлік жер Ресейдің меншігі деп жарияланды. Ішкі істерде
Хиуа ... ... ... ... ... ... астында өмір
сүруге рұқсат беретін жарғыны қабылдауға мәжбүр ... Бұл ... ... ... ... ... 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін ... ... ... күштер Ресейдің Хиуадағы ... ... ... ... ішінде әсіресе жәуміт
түрікмендерінің жетекшісі Жүнейіт хан ... рөл ... ... ... 1917 ... ... ... теңкерістерден кейін де Ресей
үстемдігнен құтылуға тырысты. Хиуа қаласындағы казармада орналасқан 300-ге
жуық, орыс солдаты «солдаттар ... ... және ... ... етуді ұйғарды. 1918 жылдың соңы мен 1919 жылдың басында Жүнейіт
ханның әскері мен қызыл армия ... ... ... ... ... жылы 9 ... ... автономиялық республикасының және Ресей мен
Жүнейіт ханның өкілдерінің арасында ... ... ... ... қол
қойылды. Кеңес Ресей мемлекеті бұл келісімнің екінші бабында Хиуа хандығы
халқына өз тағдырын өзінің айқындауы ... ... ... Ресей бұл
келісімге болашақта Хиуа хандығын ... ... ... ... ... ... жылы 22 желтоқсанда ... ... ... ... және ... кеңесі мен Түркістан комиссиясы «Хиуа хандығындағы
еңбекшілерді құтқару» жөнінде шешім қабылдады. ... ... ... жылы 25 ... Хиуа ... ... кірісті және бірінші етіп
Хиуа қаласьн басып алды. Бірақ ... ... бұл ... ... халқының
революциялық кеңесі» деп көрсетілді. (1920 ж. 25 қаңтар). 1920 жылы ... жүйе ... және ... ... ... ... 1918
жылғы маусымнан бері Үргеніш ... ... ... ... келген «жас хиуалықтардың» революциялық, комитетін құрды. 1920 жылғы
13 қьркүйекте ... мен ... ... ... 24 баптық келісімге
қол қойылды. Бірінші бапқа сәйкес ... ... ... республикасының
тәуелсіздігін таныды, патшалық Ресейдің ондағы объектілерінен және ... ... бас ... ... ... тану бұл өңірде
кеңестік ықпалдың тоқтатылуы ... сөз ... ... ... ... ... бұрын Хорезм республикасында коммунистк партия
ұйымдастыру ісін қолға алды. Хорезмді Қызыл армия басып алғанға ... ... бір де бір ... коммунист болған жоқ. «Жас хиуалықтар»
ішінен коммунизм ... ... ... ... ... іріктеліп, 28
мамырда коммунистік партияның құрылғаны хабарланды және ... ... ... басталды. Хорезм коммунистік партиясы мемлекетті
ұлттық мүдделер тұрғысынан басқарғысы келгендерге қарсы ... ... ... ... мен ... Ресейдің осы республикадағы
өкілдері арасында ешқашан достық рухы орнаған емес. 1921 жылы ... ... рет ... ... ... мемлекетінің үкіметі
мемлекетті ұлттық мүдделер бағытында басқаруды қалайтын. ... ... ... кеңестік коммунистк тәртіптің талаптарын жүзеге асыру
жолындағы жұмыстарын жалғастыруда болатьн.
Ұлт-азаттық күрестің табысты бір ... ... ... ... 1922 жылы 15-20 ... ... қаласында өткізілген құрылтайды
айтуға болады. Құрылтай 1922 жылы 20 ... ... ... түрік ислам
республикасын жариялады. 36 баптан тұратын мемлекет ... ... ... іспетті болатын. Өкінішке қарай, бұл мемлекет үш ай
ғана өмір сүре ... ... ... және оның ... әсіресе, Ташкенттегі өкілдері
1917 жылдан бері Түркістанда ... ... ... ... ... ... Орыс социал-демократтар және социалреволюционерлер
партияларының мүшелері 1917 жылы 19 ... ... ... ... кеңестік тәртіп ... ... 36 ... ... (орыстардан). Өз билгін бүкіл Түркістанға таратуға
тырысқан орыс комиссарлар 1918 жылы сәуірде кеңестер съезінде ... ... ... ... ... 1918 жылы ... Түркістан
АКСР-ның құрылғаны жариялады. Ресей ... ... ... ... бұл ... автономиялық республика, әлбетте,
Түркістанның ұлттық мүдделеріне үйлесімді ... ... ... Бұған
дәлелдер көп. Мысалы, 1918 жылы сәуірде ... ... ... ... комиссарлығы ұйымдастырылған болатын. Түркістанның тарихи
қожайыны болып ... ... үшін ... ... ... ... шын ... халықтық сипатта болмағанын
көрсетеді. Мәскеуден Ташкентке бас комиссар ретінде ... ... ... және 1917 ... ... бері Ташкентте кеңес
комиссарлары кеңесінің төрағасы ... ... бас ... ... ... ... еді. Бұл кеңестік автономияльқ, республиканың
басшылары әлеуметтік мәселелерде түркістандықар мен ... ... ... ... 1919 жылы Қоқандағы қолдаушы ... ... ... 80 ... ал ... ... 1 рубль 70
тиынға сатылатьн.
Кеңестік Ресей мемлекеті 1920 жылдың ... ... ... ... социалистік республикасының басқару ... ... ... ... ... ... жоқ. Ресей атқару комитеті 1920
жылы 27 тамызда Түркістан ... ... ... ... ... ... ... РСФСР-дің автономиялық бөлгі екенін
хабарлады. 1920 жылы ... бұл ... ... жаңа
конституциясы қабылданды. 1921 жылы сәуірде кеңес мемлекеті Мәскеуде ... ... ... ... істеген бұл кеңес автономиялық
республиканың үкіметі мен ... ... ... ... ... ... ... Ал Түркістандағы ұлт-азаттық күрес (басмашыльк,
қозғалысы) Түркістандағы кеңес билігін жоятын дәрежеге жеткен еді. ... ... ... кеңес билігін сақтап қалу үшін көптеген
шаралар қабылдады. Солардың екеуі аса ... ... ... біріншісі
—1919 жылы 11 тамызда Ресейдің Түркістан (соғыс) майданының, екіншісі —
1919 жылы ... ... ... мемлекеті мен коммунистік партиясының
Түркістан комиссиясының ... Бұл ... ... ... ... ... ... етілді. Комиссия 1925 жылы 2 ... ... ... ... ... 1919 жылы 14 тамызда
берген бұйрығында «Армияның, негізгі мақсаты — ... ... ... — деп ... болатьн. Бұл майданның Түркістанды қайтадан жаулап
алуда, Бұхара мен Хиуа мемлекеттерін кеңестендіруде үлкен «еңбегі» болғанын
әркім біледі. ... ... 1926 жыль 4 ... ... ал ... Орта Азия ... округі жалғастьрды.
Түркістан АКСР-і РСФСР-дің бөлшегі ретінде 1924 жылдың ... ... ... 1924 жылдан бастап Кеңес Одағьның Түркістан саясатында ... ... ... рет туыс ... бір-бірінен ажыратып,
кеңестік республикалар құруға маңыз берілді. ... ... 1920 ... ... жаңа ... ... құру ... алға
тартып келген еді. Кеңестерде қызмет атқарып жүрген түркістандықтар ... ... ... ... деп түсінді. Қыыл армия 1923
жылдың соңына дейін ... ... ... жеңіске жете алмай, тек
1924 жылы ... және ... ... ... жоя білді. Түркістан
автономиялық кеңестік республикасында кеңестік ... ... ... бір пәрменімен жүргізді. Кеңес өкіметі өзінің ... ... ... көзі жеткен соң ғана ... ... ... ... ... ... ... Рудзутак
басқарған үкіметі 1920 жылы 27 қыркүйекте Түркістанды қауымдарға ... ... ... ... ... ... ... түрік
ұлтының барын мойындамады. Түркістандық,
коммунистер ... 1920 жылы ... ... ... ұйғарған болатьн. Ал кеңестік ... ... ... Ян ... ... Түркістан коммунистік партиясы орталық
комитетінің отырысында 1920 жылы мынадай нұсқау ... еді: «Мен ... ... ... ... ... ... жоқ. Түрікмендер, қазақтар, қырғыздар, өзбектер ғана бар».
1924 жылы ... ... ... ... ... ... Бұхара
және Хорезм республикалары таратылды. Олардың жерлері мен тұрғын халқы
Өзбекстан және Түркіменстан ... ... ... ... ... ... Қара ... автономиялық облысына және
Қырғыз (қазақ) ... ... ... ... ... ... ... және Түркіменстан 1925 жылы 13 мамырда КСРО-ға қосылды.
1929 жылы 5 ... ... ... ... және ол да КСРО-ға
қосылды. 1920 жылы 26 ... ... ... ... Қазақстан
АКСР-і де 1936 жылы 5 желтоқсанда КСР-ге айналдырыльп, ... ... ... (1926 ... бері — ... ... облысы 1926 жылы 1
ақпанда АКСР-ге, 5 желтоқсанда 1936 жылы ... ... ... ... 1924 жылы ... ... құрылған Қарақалпақ автономиялық
облысына 25.ҮІ.1930 жылы АКСР мәртебесі берілді. (5.XII. 1936 жылдан бері
ол Өзбекстан құрамында). Осылайша, ... ... ... тұңғыш рет
қауымдардың атымен аталған, кеңес терминологиясында ұлт ... ... ... ... ... ... болған еді. Бұлар кеңес
идеологиясына ...... ... ұлттық мемлекеттер».
Бұлардың тіпті сөз жүзінде конституциялары, ... ... деп ... ... ... және әділет мекемелері (юстиция) бар
еді. Бұлар мемлекет сипатында, бірақ ... ... қай ... ... ... ... ... алатындай етіп жоспарланған. Мұны 1977
жылы қабылданған Кеңес Одағының конституциясынан және Түркістандағы кеңес
республикаларының ... ... ... ... Мысалы,
КСРО Конституциясының, 72-бабында «әрбір одақтас республика өз ... ... ... ... ... ... жерлері біртұтас» деп
жазылған. Кеңес заңдарында бір республика КСРО-ның құрамынан ... ... ... ... құқықшылары онсыз да ... ... ... ... ... жоқ», — деген пікір айтады.
Түркістандағы өзбек, қазақ, қырғыз, тәжік және ... ... ... ... мемлекет теориясының жалпы қағидаларын
білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... социалистік мемлекет» дегені бүтіндей Түркістан ұлттық ... ... ... ... Түркістанда ұлтсызданған жаңа кеңес
ұлтын жасаудың құрамының рөлн атқаруға мәжбүр больп өмір сүруде. ... ... үшін ... ... ... ... ... беріп отьр:
1. Шығыс халықтары еңбекшілерінің коммунистік университетінің ректоры
Бройдо 1925 жылы былай деп ... ... ... ... ... адамдар ұлттық даму мен ұлттық қатынастарды ұмытатын болады.
Осылайша ұлт өледі».
2. Кеңес Одағьнда өте байсалды және ... ... ... ұлттарды бір-
біріне жақындастыру (сближение) және оларды ... ... ... Бұл ... ... ... кеңестердің бір ресми
журналы мынадай пікірді алға тартуда: ... ... ... ... ... ... республикаларды ұлтсыздандыратын
болады.
3.Кеңес мемлекеттілігі «түрі ұлттық, мазмұны ... ... ... ... ... ... ... кеңес
республикаларының үкіметтері ешқашан өз ұлттық саясатьн ... ... ... ұлттық мәдениет» саясатының басты саласы ретінде орыстандыру
саясаты жүргізілуде. Мектептердің көбінде сабақтар ана тілінде ... ... ... ... санын көбейту де өз натижесін беріп ... ... ... ... санағының мәліметтеріне сәйкес Қазақ КСР-інде 5991205 орыс
және 5289349 қазақ өмір сүреді екен (1979).
Кеңес Одағында жарық көрген ... ... ... ... ... экономикалық саясат жүргізу мүмкіндігіне ие емес екенін білеміз.
Сондықтан бұл ... ... ... ... орталықтары
деңгейінде ғана қальп отыр.
6. Түркістандағы кеңес «мемлекеттерінің» маңызды салаларын орыстар
басқарады. Ел «президенттері» мен «премьер-министрлер», ... ... ... КГБ, ... жолы және ... ... ... әскери қолбасшылар, коммунистік партияның орталық комитеттерінің
екінші хатшылары, ауыр өнеркәсіп салаларының жетек-
шілері — түгелдей орыстар.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... кеңес
«мемлекеттерінің» ешқайсысы не ұлттық, не тәуелсіз мемлекет сипатында емес.
Сонымен қатар ХХ ғасырдың басы көптеген ұлт – ... ... ... ... ... ретінде бүкіл Түркістанда болған 1916 жылғы ұлт ... ... ... ... Бұл ... де ... себебі,
отарлық езгіні құрту, тәуілсіздікке қол жеткізу. Өз елін, жерін сақтап қалу
болады. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... 25
июньде шығарған жарлығы болатын. Онад Патша өкіметі 19 жас пен 43 ... ... ол 31 ... шектеледі – т.б.), шиперия тілімен айтқанда,
«бұратана» ер ... ... ең ауыр қара ... ... ... және ... қатынас жолдарын салу майдан өңірі маңайында
жолдар салу) ... ... ... ... ... ең әділетсіз, заң
түріндегі Жарлығы шықты. Шыққан күннен бастап бұл ... ... аса ... ... ... екі ... бойы ... езгінің ауыр
тақсіретін батан өткерген қазақ халықының отаршалдыққа қарсы 300-ден астам
ұлт-азаттық ... ... ... куә. Сол ... ішінде ерекше өзіндік алатын орны бар6.
1914-1918 жылдары Ресей шипериясы қатысқан әділетсіз өткен ... ... ... ... ... күшейе түсуі, майдан
қажеттіліктеріне жиналатын алым-салықтардың шектен тыс өсуі, миперияның ұлы
өлкелеріндегі халықтары үшін, солардың ішінде, қазақ ... да ... ... ... ... өз ... іүштеп айыру
толастамады. Тартып алынған жерлерге патша офицерлері, шенеуніктері, дін
басылары, казак ... мен ... және ... ... ... ... ... дәлелді болу үшн, оған мысал кеитірейік:
1893 жылдан 1905 жылға ... ... 12 ... ... 4млн. десятин жер
шектеліп алынса, келесі 7 ... ... ... – 17 млн. ... 1916
жылдың ортасына қарай, патша өкіметінің қазақ ... ... ... ... ... 45млн. десятинаға теңелді7, яғни, патшалық ең құнарлы ... ... ... ... Ал ... аударғандардың саны тек, 1897-1916 жылдар
аралығында қазақ жерінде 1,5 млн. ... ... олар ... халық санының
23,1(-тін көрсетсе, ал қазақтардың үлес салмағы бұл ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне келер, жергілікті халыққа салынатын
салықтар соғыстың басталуымен байланысты 3-4 есе, ал ... ... ... ... ... Оны дер ... ... міндетті түрде
жазаланды. Халық тұтынатын тауарлардың дабағасы қымбаттай түсті. ХХ ... 94 ... ... ұнның бір пұты, 1916 жылы 40 слмға дейін
шарықтады. ... ауыр ... ... ... отырған халыққа ІІ Никалай
патшаның 1916 жылғы 25 Маусымдағы ... ... ... келтірмей
қоймады.
Осының бәрі – бірінші дүниежүзілік соғысқа басқа кіші ... ... ... алу ... ең күрделі мәселеде қазақ ... ... сын ... ... ... ... итермеледі.
Жоғарыда аталған патшалықтың әділетсіз жарлығы туралы мынадай дәләлді уәж
келтіруге ... ... ... ... ... ... болсақ,
«патшаның мемлекеттік заң шығарушы мекемесі – паламенттен жасырып,
«бұратаналарды» ... қара ... ... ... шешім қабылдауы,
заңға қайшы болған». Оның ... 25-ші ... ІІ ... патша
қабылдаған жарлық ... ... ... ... ... ... тек ... айының 6-сында ғана
жарияланған. ... ... ... ... заң ... ... күшіне еніп, Орта Азия мен ... ... ... құжатты бірігіп талқыламаған,
ортақ шешім қабылдамаған. ...ресейдің заң ... ... ... ... ... өлкенің облыстарына маусымның 28-29-нда ғана
жетті. Ал ... ... ... – тек ... ... ... ... майданның қара жұмысына алынатын жастарсаны ... ... атап ... ... мен Дала өлкесінен 500
мыңнан астам жігіт алу көзделген.
Еңбек майданына алынатын жігіттер, ... ... ... Беларуссия және Кавказ территориясындағы соғыстың қара жұмыстарын
атқаруға ... ... ... жас ерекшеліктерін анықтау Ішкі Істер және
Соғыс министрліктерін жүктеледі.
Қазақтарды еңбек майданына ... 2 ... ... ... 19 ... жаста, яғни, 1897-1885 жылдар аралығанда дүниеге келгендер болса, кейін,
32 мен 43 жастағы адамдарды тыл ... ... іске ... ... ... әкімшілігі уездерде алынатын адам мөлшерін, өз бетінше, облыс
өкілдерінің мәжілісінің шешімдерімен ... уезд ... ... ... ... ... ... (метіркелік жұмыстардың
жүргізілмеуінен), тізім жасаудың алғашқы күндерінен ... ел ... ... ... мен ... көп әділетсіздікке ... ... ... ... ... және ... заңсыздықтарға баруына
жол ашты. Оған бір ғана мысал келтірейік: ... ... ... 16-шы ... уезд ... ... №14908-інші қатынас
қағазында: «Бұратана жұртында метіркелік жазудың жоқтығына байланысты,
олардың 19 бен 31 ... жас ... ... ... сәйкес,
мен сіздерге жас мөлшеріне қатаң қарамай-ақ ... ... ... ... жасы 31-ден асқандарды да ала беріңіздер тек қана олар
жұмысқа жарамды, яғни, өздері мықты және ... ... ... ... тура ... ... ... тылдағы қара жұмысқа жаппай мобилизациялау
науқаны өзкүшіне енеді. Тек, ... алты ай ... ... 123 мың ... ... оның ... тыс ... 113 мыңы
жіберілген. Бұл патша үкіметінің 25 маусым жарлығына орай тапсырмасының 60%-
ін құраған еді.12
ХХ ғасыр қазақ ... ... ... із қалдырған оқиғаларға толы.
Олардың ішінде 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясының, 1916 ... ... 1917 ... ... және Қазан революцияларының
ерекше орны бар.
Міне, осындай ... күрт ... мен ... ... ... сахнаға Түркістан халқы арсынан көтеген
қайраткерлер мен жаңа құрылыстың жетекшілері шықты. Солардың ... ... 26 ... ... ... ... келген, 1917 жылдан большевиктер
партиясының мүшесі болған, Ақпан революциясынан кейін ... ... ... ... ... бірі, Кеңес өкіметінің
және Түркістан компартиясының әйгілі ... ... ... Тұрар
Рысқұловтың орны ерекше.
«Орыстардың Қазақстанды отарлауы» атты зерттеудің авторы Джордж Демко:
«1896-1916 жылдар аралығында ... ... ... ... өте ... алып, 5 миллионнан астам (5494694) адам ... ... ... ... 1,5 млн. ... ... 29,5%-і ... үлесіне
тиді»-деп мәлімет береді. Бұл статистикалық көрсеткіштер отарлық саясаттың
нақты, көрінісі болып табылады13.
Түрік халықтарын шоқындырумен қатар, олар ... бойы ... ... араб ... ... ... көшіру мәселесі де назардан тыс
қалған жоқ. Сондай-ақ патша әкімшілігі «орыс-түзем» мектебі деп ... ... ... ... да ұшыт ... жоқ. ... жағдайда,
Ресей империясының отарлық саясатына қарсы ұлт-азаматтық күресті бастайтын
жаңа тұрпатты ... әрі ... күш ... болды. Бұндай күш-
алғашында анатілінде сауат ... өз ... ... мен ұиттық ерекшелікті
жете меңгерген, өздерінің арғы ... ... мен ... нәр ... ... орыс оқу ... патшалық отарлау
аппараты үшін қызметке даярлаған, яғни диалектиканың «қос ... ... ... ... ... ... бас кезінде, дәлірек айтсақ, 1910 жылдан соң ... ... ... ... ... түрік халықтары түрік
рухымен табыса ... ... ... ... әсіресе жылдам
қарқынмен дамыды. Қытай түріктері арасында да түрікшілдік идеясы ... Ал ... ... ... ... ... жол
берілмегендіктен де, түрікшілдік идеясы жасырын түрде өрбуге ... ... ... ... ... орай түрікшілдік идеясы өте
қатты күшейіп, түрік халықтары арасында Осман империясына ... ... ... ... ... ... халықтары Түркия тарапынан
болатын көмекке сене отырып, оған рухани және материалдық ... ... ... Мұның бәрі диссертацияда нақтылы тарихи ... ... ... ... ... ... жұртшылығына
түрік халықтарының өзін-өзі басқару құқын мойындату жолында зор ... ... 1915 жылы ... Ж, ... ... түрікшілдер
Вена қаласында Австрияның ... ... пен ... ... ... қабылдауышда болып, Ресей мұсылмандары ... ... ... ... ... «1. ... және Хиуа
хандықтары орыс үстемдігінен азат етілсін және оған Түркістан қосылсын; 2.
Қырғыздардың (қазақтардың. -С.Ш.) әкімшілік-саяси тәуелсіздігі ... ... және ... хандығы түрік сұлтанының қоластында болсын; 4. ... мен ... ... аймағы бейтарап өңір болып мойындалсын»
Түрікшілдіктің тұтас түріктік сипат алуымен бірге Мемлекеттік ... ... ... 1916 жылы ... ... ерекше Бюро құрылады.
Бюро құрамына С. ... А. ... С. ... Ш.З. ... Н.
Құрбанғалиев, 3. Тайзетдинов, Ә. Бөкейхан, Н. ... М.Э. ... ... ... ... ... ... Бұл мұсылман фракпиясының
Бюросы - ... деп ... заты ... болды. А.
Цалыккатыдан өзге мүшелері түгел түрік ... еді. ... осы ... таза ... ... алып, орталықтаиған басқармасы бар
саяси қозғалысқа айналды.
Ақпан төңкерісі қарсаңында Рессйден бастау алған түрікшілдік ... ... ... ... ... ... бір орталықтан ұйымдаса әрекет
ететін саяси қозғалыс дәрежесіне көтерілді. Түрікшілдік қозғалыс мақсаты ... және ... да ... езілген түрік халықтарын азат ... ... ... ... тұтас түріктік конституциялық монархияға
немесе республикалық құрылысқа негізделген мемлекет құру болып табылды15.
Ресей империясындағы монархиялық басқару жүйесін жойған 1917 ... ... ... ... езілген ұлттар зор қуанышпен қарсы ... ... ... өкілдері Ақпан демократиялық төңкерісінің
берген жетістіктері жағдайында шашыраңқьшыққа ұшырады. Оған ... ... ... әр ... және ... ... арқылы
автономия алуға деген сенімдері әсер етті. Осы жағдайды пайдалана отырып,
1917 жылы 20-наурызда Уақытша ... ұлт ... ... ... ... бірін қабылдады. Ол бойынша Ресей азаматтарының құқығында болып
келген діни наным-сеніміңе, ұлтына ... ... ... ... Бұл акт түрікшілдік қозғалыс өкілдерінің Уақытша үкіметке деген
сенімін ұлғайтып, олардың біраз уақытқа алдануың ... ... ... ... ... жағдай өзгеше қалыптасты. Ақпан төңкерісі
мұнда телеграф арқылы келіп жетті. 1917 жылы 6-сәуірде Уақытша үкіметтің
бұйрығымен ... ... ... ... ... ... осы
комитетке жүктелді. Уақытша үкімет комитеті мүшелерінің көбісі ... ... ... бүкіл билік пен қару-жарақ жұмысшы-солдат
депутаттары өлкелік кеңесінің қолына шоғырланған еді. ... ... ... өлкедегі бірден-бір билеуші күшке айналып,
жергілікті ... ... ... ... бастады16. Осындай
жағдайда, 1917 жылжың басында құрылған, құрамы түрікшіл жәдидтер ... ... ... «Шурои-Исламия» ұйымы алдына ұлттық айқындалу
мен өзін-өзі басқаруды, ұлттық автономияға қол жеткізуді ... ете ... ... ... ... ... айналды.
1917 жылы 25-қазанда (жаңаша 7-қарашада) Петроградта ... ... ... Уақытша үкімет құлатылып, билік басына В.И. ... ... ... ... ... ... басына келген
күннен бастап барлық бұратана халықтарды және олардың зиялыларын ... үшін ... ... барлық шараларды жасап бақты.
1917 жьшы 1-қарашада басталған 4 ... көше ... соң ... жәнс ... Кеңестері Ташкенттегі өкімет билігін басып алды.
Түркістан өлкесіне Ақпан ... ... ... сымы ... ... ... Қазан төнкерісіп алып келді. 15-22-қараша ... ... ... солдат және шаруа Кеңестерінің ІІІ өлкелік съезінде Ф.И.
Колесов бастаған Халық ... ... (ХКК) ... Құрамы
14 адамнан түрған ХКК-де бірде-бір түрік, я мұсылман өкілі болған жоқ.
Ташкент Кеңесінің осындай диктаторлық саясатынан соң Түркістан ... ... ... құру үшін 1917 жылы ... ... ... төтенше IV мұсылмандар съезін шақырады. ... ... ... ... ... ... құрылып жатқан мемлекеттің ... Ол – ... ... ... ... - ... ... қатар съезде жалпытүркістандық Құрылтай жиналысы
шақырылғанға дейін өлкені ... үшін ... ... ... Уақытша
Кеңесі мен Түркістан халық басқармасына ... ... ... халықтарының саяси, экономикалық және рухани дербестікке
ұмтылысының көрінісі болған ... ... ... ... зор ықпал
жасады. Түрікшілдік қозғалыстың заңды нәтижесі болған Түркістан ... ... ... ... 2 972 725 ... өмір сүрген. Бұл қазақ
елінің жартысынан астамы еді. Міне, осы сандық ... ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамына қаншама
ықпадды боларын көрсетсе керек.
Түркістан автономиясын жариялаған Қоқандағы мұсылмандар съезінен көп
ұзамай ... ... ... ... қараған екінші жалпықазақ съезі
1917 жылы 5 желтоксанда Орынбор қаласында ашылып,12 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... аяқталды. Сырдария қазақтары
Түркістан құрамында қалып, Алашордамен одақ жасау ... ... ... мен ... ... ... ешқандай да алауыздықтың, қарама-
қайшылықтың болмағанын ... ... ... ... ... өзінің үш айға жуық өміріңде өлкедегі түрік
халықтарының еркін орындай отырып, өзін сақтауға барынша ... ... да ... ... ... одағымен», басқа да орыс
демократиялық күштерімен бірлесе отырып ... ... ... Ал ... «Үш жүз» ... ... мен ... арасында байланыс, әлде бір ... ... ... ... бұл мәселені талдай қоярлық құжаттың жоқтығына орай
нақты айта алмаймыз. Түркістан автономиясы өмір сүрген ... ... ... Т. ... С. ... С. Қожанов және т.б.
қазақтың жас саяси ... ... ... қарсы пікір
білдірмеген.
Ал Кенес үкіметі Түркістан автономиясын бірінші күннен мойындамады. 1918
жылдың 29-қаңтарынан 30-қаңтарына қараған ... ... ... ... ... созылды. Нәтижесінде, 20-ақпанда Қоқандағы автомиялық үкімет
толық жойылды. Кеңес үкіметі 1918 жылы ... ... ... ... ... (ТАКСР) құрылатынын жариялады. Бұл
Кеңес ... ... ... мен түрік халықтарының автономияға
ұмтылысын таптық ... ... ... ... еді. Осылайша
өлкеде отаршыл орыс (большевик) билігі қайта орнады18.
Тұтас Түркістан мемлекетін құру ... ... ... ... ... ... ішінен Т. Рысқұлов пен М.Х. Сұлтан-
Ғалиевті ... ... ... Мысалы, жертілікті халықтардың құқын
қорғау жолында Түркістан Коммунистік ... ... ... (ТКП ... Мұсылман Бюросын (Мұсбюро) құрған Т. Рысқұлов тобы ... ... ... ұлт ... зор ... ... болатын. Олар жергілікті орыс
коммунистерінің шовинистік пиғылына қарсы күресе ... РКП (б) ... ... ... ... 1919 ... ... Түркістанда саяси
жеңіске жетіп, барлық билік салаларын ... ... ... ала ... ... РКП (б) ОК 1919 жылы ... В.И. Ленин қол қойған
қаулыға сәйкес Түріккомиссияны жасақтап, оны Мұсбюроға қарсы аттандырды.
Ресейде женіске ... ... ұлт ... ... ... ... ұлттық демократиялық күштермен санаспауы көптеген түркістандық
қайраткерлердің эмиграцияға кетуіне себеп болды. ... ... ... ... көрнекті өкілдері М. Шоқай, А.З. Уәлиди,
А. Ысқақи, Ф. Тоқгар, М.Э. ... және т.б. ... Осы ... ... ... ... ... және тұтас Түркістан идеясының
басты қолдаушылары болды. ... ... ... ... ... ... ... идеясына солқылдақтық танытпаған М. Шоқай бағытын
зерттеу тарихи әділеттілік тұрғысынан да, адамгершілік тұрғысынан да дұрыс
болса керек.
Мұстафа ... өзі ... «Жас ... ... һәм өзге де басылым
беттерінде, әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... Түркістанның азаттығы жолында түрікшілдікті ту
етіп, тұтас Түркістан идеясын насихаттады. «Тұтас Түркістан» үшін күресте
төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... шындығы арқылы большевизмді сынады.
Бұл сын — жай ғана сын емес, Кеңестердің ұлт ... ... ... ... арқылы дәйектеуден туындайтын өткір сын болатын. М. Шоқай
өз мақалалары арқылы большевизмнін шынайы болмысын ... ... ... ұлт ... ақтап алып, түркістандықтардың «шовинизмі» туралы,
«пантүрікшілдік» пен «панисламшылдықтың» орыстарға төндіріп ... ... жар сала ... кіріскен эмиграциядағы орыс «демократиясы» мен
баспасөзіне қарсы ымырасыз күрес жүргізді. Орыс «демократиясының» өтірігін
большевиктік басылымдар ... ... ... орыс «демократиясына» сатылып, жалған намыс жетегінде жүріп,
«панисламизм» мен ... ... ... ... ... кітаптар шығарумен айналысқан «дашнактар» (армяндар) мен өзге ... ... ... ... ... ... ... жазды;
Түркістан автономиясы мен түрік азаттық қозғалысы ... ... ... ... және ... ... ... танытқан Түркістан азаттық қозғалысының А.З. Уәлиди, А. Ысқақи
һәм т.б. жетекшілеріне ... бере ... ... беттерінде қателіктерін
әшкерелеп, жастарды болуы мүмкін мұндай қателерден сақтандырып ... ... ... ... ... және ... «ғылыми»
тұжырымдар жасайтын шетел мемлекеттері мен ғылыми-зерттеу орталықтарына
тойтарыс беріп отырды;
Кеңестік Ресей мен ... ... ... жапа ... ... мәселесін үнемі көтеріп, ондағы екі жауыз империяның ... әлем ... ... ... мәдени жағынан ағартуды үнемі басть назарда ұстады, Осы
бағытта ағартушылық мәндегі шынайы түрі тарихын, мәдениеті мен ... ... ... насихаттайтын құнды мақалалар мен еңбектер
жазумен айналысты19.
Сонымен қатар, тұтас Түркістан идеясына М. Шоқаймен бір мезгілде ... ... ... ... -А.З. ... А. Ысқақи, Ж. Ақшора,
Ә. Топшыбашоғлы, Ф. Тоқтар және т.б. қоғамдық-саяси қызметіне диссертацияда
талдау жасалды. ... ... ... азат және ... ... өз ... арнаған тұлғалар еді.
1.1. 1905—1907 жылдардағы алғашқы орыс ... ... ... Ресей империясын қамтыған революцияның алғышарттары
мен басты себептерін, оның ұлттық «бұратаналық» аудандардағы ерекшеліктерін
осы отарлық мемлекеттің саяси ... ... ... жөн.
XX ғасырдың басындағы Қазақстанның шаруашылық дамуында XIX ... ... ... ... өзгерістер ... жеке ... ... ... ... ... ... жағдайға әсер етпей қоймады. Әсіресе шойын жол құрылысы
өлкенің Сібірмен ... ... ... ... ... ... аудандарының жаңа экономикалық қатынастарға тартылуын
тездетті. 1893—1895 жылдары салынған ... 3138 ... ... ... 178 шақырымы қазіргі Қазақстан шекарасын басып өтетін. ... ... ... — Орал шойын жолының 194 ... ... ... ... ... Сөйтіп, шойын жолдар біршама өзгешеленген
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... Алайда әлі де болса Қазақстанның ... ... ... ... ... ... оқшауланып тұрды. Бай өлкенің
шикізаттарын қарқындап дами ... ... ... ... мақсатында патша үкіметі жаңа шойын жол тораптарын іске қосуға күш
салады. Екінші жағынан, осындай шойын жол ... ... ... ... ... жері ... ... экономикалық орталықпен байланыстыруға бел
байлады. Орынбор — Ташкент ... ... салу ... ... ... ірі экономикалық шарасы еді. Ұзындығы 1656 шақырым Орынбор
— Кубек, Ташкент —Кубек бөлімдерінен ... осы ... жол 1906 ... ... ... ... Енді ... негізгі экономикалық
аудандары Ресейдің өндірістік аудандарымен ... ... ... ... ... ... ... бағыты анық көрінді: шойын жол
өтетін өңірлерде орналасқан қазақ шаруалары ол аудандардан ... ... ... ... ... ... шаруаларына берілетін
ақшалай өтем құны ауызға алуға келмейтін шойын жол ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді,
жұмысшылар санының өсуіне жағдай жасады. 1902 жылы қазіргі Қазақстанның
шекарасында 8887 ... ... бар еді, онда 25392 ... ... етті.
Соның ішінде 18095 жұмысшы 197 кен өндірісінде, яғни әрбір өндіріс орнында
орташа есеппен 92 ... Ал 690 ... ... 7297 ... яғни
орта есеппен әрқайсысында 11 адамнан болды20.
1905—1907 жылғы буржуазиялық-демократиялық ... ... ... ... ірі ... ... да ... Успен кеніші,
Қарағанды көмір шахталары, Риддер түсті металлургия өнеркәсібі, Спасск мыс
қорыту зауыты. Тіпті, 1902—1904 ... ...... ... ... тартылғандар саны 30 мыңға дейін жеткен. Алайда олардың ішінде
маусымды немесе ... ... ... ... еді.
1905—1907 жылдардағы революцияға алғышарт болған мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... Қазақстанға орыс
шаруаларын қоныстандыру XX ғасырдың басында бұрынғыдан да күшейді. Бұл
жағдай, әрине, бір ... ... ... ... байланыстарды
шиеленістіріп жіберсе, екінші жағынан, сол келімсек-әлеуметтік топтардың да
жағдайын біршама қиындатты. Жер өңдеу үшін ауылшаруашылық құрал жабдықтары,
азық-түлігі ...... ... бір ... ... ... тудырды. Қазақтардың «артық жерлерін алу деген желеумен, патша
үкіметі, шын мәнінде, қазақ руларының ғасырлар бойы ... ... ... жиі іске ... отырды. 1853 және 1905 жылдары көшпенді
қазақтардан 4 млн. десятина жер тартып алынса, 1906—1907 ... ... ... ... жер ... ... ... аударған шаруалар арасында бөлініп
берілді21.
Келімсек шаруалардың ... ... ... күннен-күнге
байқалды: 1 десятина егіні бар — батырақ, 4 десятинаға дейін — өте ... 5— 8 ... ...... 10 десятинаға дейін — шамалы орта
шаруа, 15 ... ...... орта ... 15 ... аса ... ... Қазақстанның жеке аудандарында келімсек ... ... әр ... ... ... уезінде батырақтар мен
кедейлер орыс шаруаларының — 40% құраса, ... ... ... ... үлесі — 28,3%, кулактар — 25%, сонымен XX ғасырдың ... ... ... ... ... ұлттық езуі мен қанау
саясатына қарсылықтың бастауы үшін ... ... ... жылдардағы революциялық оқиғалар толығымен дәлелдеді.
Орталық өнеркәсіптік аудандардан алшақ жатқан Қазақстан ... ... ... ... ... ... бір ... әсер
еткен — жер аударуда ... ... ... ... ... ағымдардың өкілдері: Румянцев, Богомолов, Е. П. ... ... т. б. ... ... ... қатарлы идеяларды таратуда
аз еңбек еткен жоқ.
Қазақстанмен іргелес орналасқан Еділ бойындағы, Оралдағы, Оңтүстік-Батыс
Сібірдегі өнеркәсіптік және орталықтардағы ... ... ... да
өлкемізде үндеулер, саяси мазмұндағы, патша ... ... ... ... ... ... социал-демократиялық одағының»
мәліметтері қазақ өлкесінде де белгілі болды. ... аулы ... ... ... тыс ... ... революция қарсаңында құпия маркстік
жасырын ұйымдар қалыптасты. 1902 жылы тұңғыш маркстік ... ... ... М. В. ... В. ... ... қызметі
Қазақстанда қалыптасты.
Отарлық ұлт аудандарының «сілкініп оянуына» негіз болған 1905 жылғы
«Қанды ... ... ... ... ... ... болып жатқан
оқиғаларды жасыруға тырысуы Петербургте басталған ... ... ... әсер ... ... ... болса да 1905 жылдың ақпан
айында Түркістанда, Перовскіде, Жосалыда, ... ... ... ... ... ... билеушілерге қыр көрсету ретінде
өтті.
1905 жылы Ресей социал-демократиялық партияның ІІІ ... ... ... оның ... ... Орынбор комитеттерінің
шешімдері өлкенің түпкірдегі аудандарында да таратылды. Петербург, Мәскеу,
Рига және басқа ... ... ... ірі ... ... қақтығыстың толқыны қазақ шаруаларының көтерілуіне де ... ... ... Орал ... ... шаруаларының бой көтеруі
патша үкіметінің басқа өңірлерден шаруаларды қоныстандыруы мен ... ... ... ... қарсылық еді.
Семейде, Ақмолада құрылған социал-демократиялық ұйымдар, Орал, Торғай
және басқа қалалардағы социал-демократиялық топтар әр ... ... ... ... өкіметіне қарсы үгітті күшейтті.
Осылардың бір нәтижесі 1905 жылы мамыр айындағы еңбекшілердің бірлігін
қуаттайтын ереуілдер, ... ... ... ... ... ... бір көрінісі ретінде өткізілді. Қарқаралыда болған үкіметке
қарсылық жиынына белсене қатысқандардың бірі Міржақып Дулатұлы ... ... ... ... ерекше әсер еткен
Бүкілресейлік қазан ... ... еді. ... ... ... Успен кенішінде стачкалық комитеттер құрылды22.
Қазан айының 17-інде жарияланған патша манифестерінің жұртты алдау ... ... ... ... ... ... партиялар
әшкереледі. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Тынышпайұлы және де басқа
демократиялық жолды ұстаған жас ... ... ... ... тілдің,
өмірдің мерейі үшін ... ... ... ... жағынан, Ресейдің
орталық аудандарындағы оқиғалардың ... ... ... ... де ... ... топтар арасындағы тартыстың шиеленісіне қарамай қазан және қараша
айларында Қазақстан еңбекшілері патша үкіметіне қарсы ... ... ... ... Орынбор қаласындағы қазан айының 18—19-ында өткен
демонстрация «Демократиялық республика ... ... ... ... ... ... ... Қазан айынын ... ... ... ... бой ... ... ... әкімшілігін қатты
сескендірді.
Перовскідегі саяси демонстрация орыс және қазақ жұмысшыларынық бірлескен
көтерілісініқ көрінісі болды. Шойын жол ... ... ... А. ... А. ... ... Никольский патша өкіметініқ езуші
саясатын мейлінше айыптады. Жұмысшылар өкілдерінен ... ... ... жол ... ... ... жылы қараша айынық 16—26-ларында Семей почта-телеграф қызметкерлері
ереуіл жариялады. Толқуды басу үшін ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметініқ тірегі болып саналатын
Қазақстандағы әскери бөлімдер де тыс қалмады. 1905 жылдық ... ... ... ... Батыс Сібір батальонында, осы айдық ... ... ... да ... үкіметініқ жаншу, жазалау саясатына қарсылық
білдірді.
1905—1907 жылдардағы ... ... ... ... ... ... бой көрсетуінің ең
басты оқиғасы Успен (Нілді) кенішіндегі оқиға. ... ... осы ... 300-ден астам жұмысшы бар еді. Соның ішінде — 265-і ... ... ... ... ... меншігі болып саналатын, іс
басқарушысы ағылшын Фелль. Ереуілге басшылық еткен «Капиталға ... ... ... деп ... ... П. ... Л. Байшығыров, С. Невзоров
және басқалар кірген ұйым.
Жалақының тапшылығы, жұмыс істеу ... аса ... ... әсіресе ағылшын ... ... ... тағы да басқа жайттар ереуілге себеп болды23.
Оралдағы жұмысшылар қозғалысына қатысып, пролетарлық сыннан ... ... ... ... ... ... жақсы таныс еді. 1905
жылдың ... ... ... ... ... ... ... бағыт алуында, әрине, П. Топорниннің тәжірибесі еске
алынды. Басты талаптар төмендегідей еді: азық-түлікке бағаны төмендету, ... ... ... 25% -ке, 50 ... ... жалақыны — 15%-ке арттыру,
жұмысшыларды су өтпейтін киіммен қамтамасыз ету, үш бөлімнен ... ... ... ашу, ... ... адамның жайлы тұруына
ыңғайлау, жеккөрінішті фельдшер Е. ... ... ... М.
Ивченконы жұмыстан аластату. Осы талаптар желтоқсан ... ... ... осы ... ... ереуіл жарияланатыны өндіріс иелеріне
жеткізілді. Осы талаптарды «Орыс-қырғыз одағының» мүшелері ... ... ... ... аударып, кеніш жұмысшылары арасында
түсініктер берілді. Сол айдың 7-сінде Топорнин, Қасқабайұлы, ... ... ... ... ... ... табыс етті.
Нілдідегі ереуіл басқа Орталық Қазақстандағы өндіріс орындарына ... ... ... ... ... ... ... Мұстафаевқа
шегініп, қазақ жұмысшыларын ереуілшілерден ... ... күш ... ... ... ... Үгіт, қорқыту, жалған уәделерге сенбеген
жұмысшылар өздерінің талаптарының орындалуын талап етті. ... ... ... ... бас ... Желтоқсанның 11-інде
Мұстафаевтың және басқа бай ақсүйектердің Нілдіге келуінен де еш ... ... ... ... ... қолдады. Кеніштің
шетел иелері жұмысшылардың талаптарын ... ... ... ... ... оған дем беруші Невзоров пен Топорнин жұмыстан
босатылды24.
Сонымен 12 күнге созылған кен өндірісінің 360 ... ... ... орыс ... ... басылды. Алайда бұл оқиға XX ... ... ... ... ... ... түсетін ереуіл.
Жұмысшылар патша үкіметінің отаршыл билеушілеріне, ... ... ... ... ... тәжірибе алды.
1905 жылдың желтоқсан айында ... ... да ірі ... ... ... ... Өскемендегі жұмысшылардың жиынында
сөйлеген сөзінде ... ... ... ... ... ... ... Желтоқсаннын, 18-інде Павлодарда Батыс ... ... ... ... митингі өткізді. Жергілікті
өндіріс кеме иелері Вардроперден, Плотниковтан, ... ... ... жалақыны көтеруді, зейнеткерлерге берілетін ақшаны
көбейтуді, дәрігерлік көмек ... ... ... ... сипаттағы
талаптар болғанмен де осындай бой көрсетулер 1905 ... ... ... ... қыр ... ... ... қозғалыстық
құрамдас бөлігі болды.
Саяси қозғалыстың өрістеуі. 1905—1907 жылдардағы оқиғалар ... орын ... — 1906 ... шілде айындағы Семей қаласындағы жаппай
ереуіл шілденің 3-інде Ертіс айлағында басталған, қаладағы басқа да ... ... ... осы ереуіл 1906 жылғы басты саяси оқиға
еді. Алғашында 300, кейіннен ереуілге ... саны 500-ге ... ... ... ... экономикалық мазмұнда болды: жұмыс күнін 10
сағатпен шегеру, балалар үшін 8 ... ... ... күндерді төлету,
жалақыны көтеру, жұмыс мерзімінен тыс күштеп қосымша ... ... ... ... қатар әйелдердің құқын қорғауды қолға алу. Жергілікті құпия
большевиктік топ мүшелері В. Брудневский, ... ... ... әсер ... жылы Қазақстан шаруалар қозғалысының да ... ... ... Қарқаралы уезінде, Жетісу облысында Жаркент уезінде ... ... ... ... ... ... уездерінде, Орал,
Торғай облыстарында қазақ шаруалары отаршыл жер саясатына ашық қарсылық
көрсетті. «Орынбор өлкесі», «Орал ... ... ... «Орал»
және де басқа газеттер қазақ шаруаларының қарсылығы жөнінде оқырмандарын
уақытында таныстырып отырды.
Саяси ... ... ... ... өкіметі Қазақстандағы
қозғалысты басу үшін шаралар қолданды. 1906 жылдың қаңтар айының ... ... ... ... ... ... жаншуға арнайы тапсырма
берді25.
Осындай ауыр жағдайға қарамастан ұлттық демократиялық интеллигенцияның
белгілі өкілдері Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... облысы), Б. Қаратаев ... ... М. ... ... ... ... заңды мүдделерін қорғауда, талаптарын
түсіндіруде аянбай күрес жүргізді.
Саяси топтардың, ... ... ... ... ... үкіметіне қарсы
күрес, әсіресе екінші Мемлекеттік Думаға сайлау ... ... ... ... солшыл күштердің одағын құру жөніндегі тактикасы негізінен
нәтиже берді. Ақмола облысында сайланған большевик ... ... ... ... эсерлер, большевиктер және
еңбекшілер (трудовики), шаруаларды қоныстандыру басқармасының қызметкері ... ... ... ... ... Орал ... ... тобының
өкілі Космодьямский сайланды. Жетісу облысында да ірі көпестің ұлы,
трудовиктер ... ... ... ... ... М. ... Семей облысында солшыл топтар біріге алмай, социал-демократ,
көрнекті зерттеуші Н. Я. Коншин ... ... ... ... ...... сайланды.
Сонымен қатар қазақ әскерінен де өкілдер сайлауы өткізілді. Жетісу қазақ
әскерінен Я. И. ... ... ... ... И. И. Лаптев. Патша
үкіметінің сайлау заңына сәйкес «түземдік» ... ... да ... ... болды. Ақмола облысынан молда, мұсылмандық оқу жүйесін
сақтап қалуда ерекше ... ... Ш. ... ...... Тынышпайұлы, Оралдан — кадет А. Бірім-жанұлы, Семейден — ауқатты топтан
шыққан Нүрекенұлы.
Алайда барлық депутаттар өз ... ... ... ... ... ... қолдануымен мемлекеттік Думаға сайланған
Н. Я. Коншин ... ... ... ... ... ... ... тарихы жөніндө шындығында тамаша ... Н. Я. ... ... ... ... сайлаушыларының талаптарынан
бас тартып, Мемлекеттік Думада Сібір «автономистері» деп ... ... ... жақтаған топқа қосылып кетті.
1905—1907 жылдардағы Ресей революциясы жеңіліс тапты. Оның басты
себептері: әлі де ... ... ... ... ... санының аздығы
олардың шағын, әр түрлі өндіріс орындарында шамалы болуы. Қазақ аулының
көптеген ... ... ... ... ... ... қалуы да
патша өкіметіне қарсы бірыңғай майдан құруға мүмкіндік бермеді. ... ... ... ... ... ... бірі ... ұйымдастыруда ұлттық демократиялық топтардың тәжірибесі әлі ... ... ... ... ... ... ... саяси қоғамдық
дамуына әсері мейлінше терең болды: болашақтағы патша ... ... ... тәжірибе жинақталды; ереуілдерді ұйымдастырудағы олқылық,
кемшіліктер кейін еске ... ... ... ... ... ... ... Әлімжан Байшағырұлы, Юсуп Бабайұлы, Мақсұт
Бекметұлы, Ташен Өтепұлы, Ысқак Қосқабайұлы, т. б.
1907 жылдың көктем айларынан бастаған Ресей ... ... ... ... да, соның ішінде қазақ өлкесін де қамтыды.
Реакция кезеңінде Қазақстанда таптық қозғалыстардың ... ... ... ... ... ... жер мәселесіндегі саясаты. XIX ғасырда етек
алған Ресейдің әр ... ... ... ... ... ... XX ... басында, әсіресе революция шегінген ... ... ... ғасырлар бойына қоныстанған жерінен ығыстыру саясаты енді
ерекше екпінділікпен жүргізіле бастады. Мысалы, 1893 ... 1905 ... ... 4 млн. десятина жер аумағы тартылып алынса, 1906 және
1912 жылдар аралығында 17 млн. ... жер орыс ... ... Патша үкіметі қазақ жерлерін жеделдетіп ... ... ... Ішкі ... ... жерге орналастыру және егіншілік туралы бас
басқармада өлкені отарлауды тездетудің жолдары мен мүмкіндіктері арнайы
талқыланып отырды26.
Ұлттық ... ... ... ... отарлау мәселелері
Мемлекеттік Думада да ... ... Жер ... ... ... ... аудару социалистік революционерлердің, трудовик тобының,
большевиктердің және басқа да мемлекеттік думада өкілдері бар партиялар мен
ұйымдардың көңілін мейлінше ... ... ... ... ... патша үкіметі әсіресе
орталық губерниялардағы халықтың назарын таптық қозғалыстан айырып әкету
үшін шаруаларды Қазақстан сияқты ... ... ... аударуға мейлінше
мүдделі болды. 1906 жылғы қараша және 1910 жылғы қараша ... ... ... ... саясат революцияны тұншықтыру үшін ұстады.
Екінші жағынан, шығыс аудандарға, ... ... ... ... ... ... жер ... одан әрі тереңдету үшін кулак топтары
арқылы тірек ... да ... ... ... губерниялардан
қоныстанған шаруалардың мейлінше жиі орналасқан аудандары Семей, Ақмола,
Орал және ... ... ... 1917 ... қазан революциясының
қарсаңында жалпы Қазақстанда жергілікті халықтан тартып алынған жер көлемі
45 млн. ... ... ... келімсек шаруаларға бөлініп берілген жер көлемінің
ұлғаюы, орыс, украин шаруаларының Қазақстан халқы құрамының күрт ... әсер ... ... 1870 және 1906 жылдар аралығында тек ... ... ... ... саны 521023 адам болса, 1907 және
1914 жылдар арасында, яғни 9 жыл ішінде ... ... ... саны ... ... Алайда Ресей империясының әр аудандарынан қазақ өлкесінде
қоныс аударғандар санының көбеюі немесе оның ... ... ... отыруы
орталық губернияларда қалыптасқан экономикалық және әлеуметтік мәселелерге
де байланысты болған. Айталық, 1913 және 1914 ... Еділ ... ... ... Қазақстанға келіп қоныстанған шаруалар саны
көбейіп кеткені түсінікті. 1914 жылы ... ... әр ... саны 211 ... ... ... ... алғанда Ресейден қоныс
аударған шаруалардың үлесінің өсуімен ... ... ... саясаты қазақтардың халық санында үлесінің әжептәуір
кеміп кетуіне тікелей әсер етті. Қазақтар саны Ақмола ...... жылы — 61,1), ... — 73% (87,9), ... — 62,3% (64,4), Жетісу —
60,5% (80,4), Торғай —58,7% (90,6) және Орал облысында 56,9% (71,3). ... да ... ... ... ... еді. Ақмола облысы —
56,7%, Орал — 40,8%, ... — 37,5%, ... — 24%, ... — 23,5% ... ...... тең.
90%-тен астам жергілікті халық мал шаруашылығымен айналысқан өлке үшін
жайылым және ... ... ... ... зор ... бар Еді. ... қорын патша үкіметінің қазына иелігі деп есептеуі және осы ... ... ... ... саясаты саяси қайшылықтардың әр ... ... әсер ... 1916 ... ұлт-азаттық көтерілістің де басты
алғышарты патша үкіметінің жер мәселесіндегі қысым жасауы болғаны бірден
байқалды.
Революцияның өрлеу кезеңіндегі әлеуметтік ... ... ... аудандары, сол сияқты Орал мен ... ... ... осы ... ... іргелес орналасқан Қазақстандағы
әлеуметтік қатынастардың шиеленісуіне әсер ... ... ... ... ... солтүстік-батыс және шығыс аудандары революциялық
толқулардың белсенділікпен өткен өңірлері еді. Орынбор — Ташкент шойын ... ... ... ... ... ұлттық езу саясатына
қарсы екпінді қарсылық көрсетті. Жұмысшыларды өндірістен босатуға қарсылық
көрсеткен ұсташылардың ереуілі ... ... ... «Атбасар мыс
кендері» акционерлік қоғамының өндіріс жұмыскерлерінің 1911 жылғы мамыр
айының ... ... ... ... ... ... ... Осының алдында ғана Өскемен уезіндегі алтын өндіретін
«Николай» және «Основательный» кеніштеріндегі ... ... ... ... ... ... олардың талаптарын талқылау
үшін арнайы комиссия түзуге мәжбүр болған.
Орал мен Сібір және Еділ ... ... ... басылған үгіт-насихат
құжаттары, большевиктердің үндеулері Қазақстан қалалық қоныстарында да
қолдау тапты.
Лена қырғыны да ... ... кең ... әсер ... қоймады.
Тіпті ресми шығатын, үкіметке иек қаққан «Туркестанский курьер» ... ... ... ... ... ... ... ахуалға
әсер еткендігін оқырмандарына хабарлаған. 1912 ... ... ... ... ... ... өндірісіндегі, Семейдегі су диірмені жұмысшыларының,
Торғай уезінде Шоқпарқұлов көмір шахтасындағы ереуілдер жалпыресейлік саяси
қозғалысының құрамдас бөлігі болды. Омбыда, ... ... ... де ... қалалардағы әр түрлі мамандықтағы жұмыс шылардың революциялық
бой көтерулеріне жергілікті большевиктер, ... ... ... ... ... мен жазы ... демократиялық қозғалыстың көтерілу
кезеңі еді. Доссордағы Орал-Каспий ... ... және Ембі ... ... ... ... табысты болды. Әкімдер
жұмысшылардың бірқатар талаптарын қабылдауға ... ... ... 26%
-ке көбеюі табанды күрестің нәтижесі еді.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық рөлін арттырды. 1915 жылы маусым
айының 25-інде үкімет бекіткен ... ... ... ... ... ... ... өндіріс иелеріне байлап берді.
Қазақстандағы өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылардың үстінен полициялық
бақылау күшейді. 1915 жылғы мамыр айының 1-індегі ... ... ... ... ... ... 1916 жылы тамыз айындағы Қарсақбай
мыс кенішіндегі ереуілдер саяси күрестің көтерілгендігінің ... ... ... ...... ... ... қарсы күресінің шыңдала бастаған жылдары. Қазақ халқының қоғамдық-
саяси, мәдени және әдеби ... ... ... ... бірі — ... Қарқаралыда мұғалім болып жүргенде ... ... ... саясатына қарсылық білдіргені үшін Ахмет Байтұрсынұлы 1909
жылы ... ... ... түрмесіне қамалады. Кейіннен оны Қазақстаннан жер
аударуға үкім қабылданып, 1910 және 1917 ... ... ... 1913 жылы ... айынан «Қазақ» атты апталық газет ұйымдастырып,
оның редакторы ретінде патшалы Ресейдің отар саясатын сынауда ... ... ... ... ... орыс ... қоғамының Батыс Сібір
бөлімінің Семей ... мүше ... ... ... ... ... ерекше орын алған белгілі қайраткер. Ахмет Байтұрсынұлын
қоғамдық жаңашыл бағытқа, көрегендік, қайраткерлік сапаларына сол ... ... ... Ол ... ... ... патша
өкіметінің отаршылдық саясаты ойлы жас ... ... ... ... тиіп он ... ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бар бір жарам,
Алданып тамағыма, оны ... ... бәрі ... ... адам ісін ... не ... көрге барам,—
деп Байтұрсынұлы күрес жолына қалай түскендігіне мән берген.
1905—1907 жылдардағы ... ... ... ... да ... ... белсене араласқан кезеңі ... ... ... 1910 жылы ... ... көрген «Бақытсыз Жамал»
романы, 1913 жылы Орынборда жарияланған «Азамат» атты өлеңдер жинағы, ... ... ... ... ... нақты саяси бағыты
бірден сезілді. Патша үкіметінің бақылауына түскен, сан түрмеге ... ... ... ... аграрлық саясатын мейлінше сынады.
Қуғынға түскен М. Дулатұлы Семейде, Омбыда, ... ... ... ... ... ... ерекше рөл атқарды27.
Революцияның жаңа өрлеу кезеңі Қазақстанда демократиялық қозғалыстың
дамуындағы белді кезең болды. ... ... ... ... ... алуы патша үкіметіне қарсы езілгендердің ... ... әсер ... ... ... ... ағартушылық жұмыспен
ұштастырған ұлттық интеллигенция өкілдері қазақ аулының ... ... ... дүниежүзілік соғыс және Қазақстан. Бірінші дүниежүзілік соғыс екі
әскери-саяси топтарға жіктелген елдердің ... және ... ... қана ... жоқ, сонымен қатар алшақ жатқан
Қазақстанның да дамуына зардабын тигізді. Ең ... ... ... ... ... ... және елді шикізат, азық-түлікпен
қамтамасыз ететін рөлі мейлінше күшейді. 1914—1916 ... ... ... өлкесінен 2089 мың тонна мақта, үш жүз мың пұт ет, жетпіс мың
жылқы, он үш мыңға жуық ... ... он төрт ... жуық киіз үй ... ... жылында тек Жетісу облысынан ... ... мал мен мал ... өнімдерінін құны отыз төрт миллион сомға
жетті.
Соғыстың ауыр зардаптарының бір көрінісі — шаңырақ салығының көбеюі. 1914
жылы қазақтардан жиналатын шаңырақ салығының ... 600 мың ... ... ... 100209 ... ... шаруаларының қыстақтары соғыстың зардаптарын бірден сезді. Әсіресе,
Ақмола, Семей, Торғай және Орал ... ... ... ... ... жаппай сипатынан жүздеген қоныстар ер адамдарынан
айрылды. ... ... ... аудандарында ер адамдар әскерге шақыру
35—40%-ке жетсе, Қазақстанның әсіресе орыс ... ... ... ... ... ... әскер қатарына шақырудың
зардаптары соғыстың алғашқы айларында да байқалды.
Соғыстың ауыр зардаптары ... ... ... әр салаларында айқын
байқалды. Әсіресе кен өндірісі, Қазақстанның орталық аудандарындағы көмір,
батыста мұнай өндіру құлдырап кетті. Ембі (Жем) ... ... ... соғыстың бірінші жылының өзінде 265560 тоннадан 1915 жылы ... мың ... ... ... ... бір ... ... қанды шайқастары жылдан-жылға мыңдаған
адамдарды жалмап, аз да болса өндірістік мамандығы бар онсыз да саны ... ... ... ... етті. Бұл жағдай дамып келе ... ... ... бар ... ... күрт ... ... болды.
Соғыстың тауқыметі сонымен қатар еңбекшілердің хал-ауқатының төмендеп
кетуінен де ерекше байқалды. ... XIX ... аяғы — XX ... ... капиталистердің бақылауында болған өнеркәсіпте
жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... ... қара жұмыс пайдаланылатын өндіріс орындарында жұмыс ... 12—14 ... ... 12—14 ... ... ... ... үйреншікті іске айналды. Күніне еңбегі үшін төленетін 20 тиын олардың
не тамағын немесе басқа қажеттігін қанағаттандыруға жетіспейтін.
Соғыс ... ... ... әсіресе қаладағы өндіріс
орындары жұмыскерлерінің хал-жағдайын тым ... ... ... ... ... қанттың — 50%-ке, ... ... ... ... бірге күнделікті өмір қажетін ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп
әлеуметтік тартысты да тереңдетті.
Қазақстандағы қоғамдық саяси ахуалға біршама әсерін тигізген Австрия-
Венгрия және ... ... ... ... Бірінші дүниежүзілік
соғыс майданындағы қан төгіс шайқаста әскери тұтқындардың Қазақстанның
солтүстік-шығыс және ... ... да ... ... ... 1914 ... тамыз айында бір ғана Омбы қаласында шоғырланған әскери
тұтқындар саны 20000-ға дейін жетті. ... ... ... Павлодар, Қазалы
және басқа қалалар Австрия-Венгрия және Германия әскери ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Кавказ
майданында орыс тұтқынына түскен түріктер және басқа да үштік одақ ... ... ... кездесетін. Әскери ... өсуі ... ... ... ... ... ... түсінікті. 1915 жылы ақпан айының 28-інде жүргізілген
санаққа ... ... ... ... және ... ... тұтқындар саны 7490 адам болса, Ақмола облысының ауылдық
қоныстарында тіркелген әскери тұтқындар саны 8612 адам.
Сібір ... ... ... ... ... ... ... жағынан бағындырылған қоныстарда аз болған жоқ. 1915 ... ... ... ... ... округінде 139374 төменгі
әскери шендегі және 1882 офицер орналастырылған. ал 1916 ... ... ... ... ... ... алынған әскери тұтқындар саны
200000-ға жетсе, 1917 жылдың қыркүйек айындағы мәліметтер бойынша ... ... ғана ... ... алғашқы топтары 1914 жылдың тамыз айындағы батыс
майдандағы шайқастардан кейін ... ... ... ... ... ... тұтқындарды қабылдайтын арнайы мекеме тіпті оларды уақытша
болса да орналастыратын казарманың болмауы жағдайды біршама күрделендірді.
Әскери тұтқындарды ... ... ... ... ... ... қазақ өлкесіне қоныстандыруы, орыс әскерінің Бас ... ... ... ... ... елден соғыста болып жатқан шындықты
жасыруға тырысуымен де түсіндіріледі. Екінші жағынан: патша үкіметі ... ... өлке ... ... да ... жергілікті орыс тұрғындарынан оларды алшақ ұстауға ... ... ... ... ... қатардағы әлеуметтік
топтан шығуы отаршылдық жергілікті әкімшілікті қатты ... ... ... ... да әр түрлі еді. 1915 жылы қараша
айындағы ... ... ... ... ... арасында
негізінен славян тектес тұтқындар басым болғаны ... ... ... түрік,
румын, итальян, неміс венгр (мадьяр), басқа этникалық топ өкілдері
тұтқындар ... әр ... ... ... ... әскери тұтқындарды мейлінше халықтан жекелеп
ұстауға тырысса да, әр түрлі ұлттардан тұрған ... ... ... ... жаңалықтарды білуге тырысты. Біртіндеп саяси жағдайдың
революциялық бағытта дамуымен әскери ... мен ... ... ... та ... ... ала бастады. Осындай бағыттың
тереңдеуіне әсер ... ... ... шаруашылық салаларына тартыла
бастауы болды.
Қазақ өлкесінде негізгі еңбек күші еркектердің ... ... ... ... ... ... ұшыратты. Семей, Ақмола сияқты
далалық облыстарда тіпті жұмысшылардың 50%-іне дейін майданға тартылды.
Орынбор ... 40%-ке ... ... ... ... адамдарының үштен
бірінің әскерге шақырылуы жалпы өлкедегі ... ... ... ... ... жер шаруашылығымен айналысқан кулак шаруашылығына
нұқсан келтірді. Әскери тұтқындарды арзан жұмысшы күші ... ... ... біршама қалпына келтіруге себін тигізді.
Үкімет белгілеген ... ... ... пайдалану туралы
ережелерде олардың еңбегіне жалдамалы жұмысшылар ... ақы ... ... 1916 жылы бір ғана ... ... Петропавл уезі бойынша
жалдама жұмысқа тартылған Австрия-Венгрия және ... ... ... ... асты. 14 мың тұтқын Ақмола облысында тек ауыл шаруашылығында
пайдаланылды.
Әскери тұтқындар сонымен қатар ... ... ... орындарында,
жеке отбасыларының шаруашылығында, қолөнерлік ... ... ... және ... да ... бойынша жұмысқа тартылды.
Алайда жалпы алғанда әскери ... ... ... ... ... ... ... оларды бақылаудың
ауырлығы олардың тұрмыс жағдайын қиындатты. 1915 жылғы мамыр айында Риддер
кен байыту орнында, сол ... ... ... ... ... Австрия-Венгрия тұтқындарының ауыр тұрмыс жағдайына қарсы
ереуілі — ... ... ... ... революциялық жағдайдың тереңдеуі, шаруашылық
дағдарысы, азық-түлік тапшылығы жалпы алғанда ... ... ... қалыптастырды. Болыпевиктердің, солшыл-социалистердің
басқа партиялардың үгіті, Австрия-Венгрия және Германия тұтқындарының ... ... ... ... ашылуы жалпы революциялық ахуалды
тездетті. Австрия-Венгрия және ... ... ... ... ... ... ... тіл табысып, кейін ... яғни ... ... ... ... жері ... ... еріксіз келгендердің бірқатары үшін екінші отан болды29.
1.2. 1916 жылғы Түркістандағы ... ... ... ... ... мың бұрыш. Тарихтың нысанасы ... ел, ... ... Кез ... нәрсенің тарихы болады1.
Мысалы ел тарихы сол елдің әрбір ... ... ... да біз өз ... өзіміз жасауға тиіспіз.
...1916 жыл.
Бұл Түркістан халықының тарихында ерекше орны бар, елдің елдігін танытар,
құдіретті күші бар ... жылы ... ... қала ... ... ... ұлт ... үшін бірігіп, ер - азаматтардың басын өлімге
байлап, ... ... ... ... талабы халықтың нағыз көсемдерін тудыратыны белгілі. Бір емес
түздеген ел басшылары қара қазан, сары бала қамы үшін басн ... ... ... ... ... ... кейін тамыздың 23-інде Түркістан өлкесінің
еліне белгілі жарлығын шығарды.
Онда ол ... ... ... ... жұмысқа адам алудың тәртібін
жариялады. Бұл жарлық бойынша Түркістан өлкесінен алынатын 200 мың ... ... мына ... ... ... ... 60 мың, Самарқанд
облысынан 32 мың, ... ... 51 мың 233, ... ... 43 мың,
Ташкент облысынан 13 мың 830. Сондай-ақ аталмыш жарлықта ... ... ... үшін Ферғана, Сырдария облыстарынан алынатын тиесілі
адамның 40 мыңы кемітілгені және көрсетілген. Бірақ ол 40 мың адам ... ... ... ... ... ... бөліп салынды да,
көтерілістің көбі, күштісі көшпелі аудандарда бұрқ ете түсті.
Бұйрықтың аяғындағы ... ... ... ... ... қара жұмыстың қандай болатынын, онда еңбек еткендерге қандай
ақы берілетінін айта келіп, Теке ... ... ... ... ... ... ... тәртіп сақтау жұмысын атқарғандықтан,
Памир ауданының Қоджент уезінің Матшы болысынан, ... ... ... ... қара ... адам ... ... адамдар
болды:
Жергілікті ауылдық-болыстык мекемелердегі іс басындағы адамдар.
Бұратана елден қойылған кіші дәрежелі полицейлер.
Имамдар, молдалар, мүдариетер.
Мемлекет жұмысындағы ... ... ... ... ... ... ... түрікпендерінің полкіндегі немесе бұратана елдерінің әскеріндегі
бір адам үшін, оның жақындары аға-інілерінен ұлдарынан, немерелерінен 3
адам қара ... ... ... Бұратана елдер арасында қара жұмысқа
өзі үшін ... ... ... жіберу әрекеті етек ала бастаған соң,
оларға тек Ресейге ... ... ... ... ғана ... ... ... толық бағынбайтын бұқаралықтарды, қызылбастыларды,
ауған адамдарын, сол сықылды орыстарды өз ... қара ... ... ... ... ... адам ... басталды. Ал жоғарыда айтылған бұйрықтарды,
нұсқауларды әр ел ... ... ... өзі басқа біреуді жалдап
жіберуге еркі болған соң, ... ... ... ... беріп, өз
орындарына жапатармағай кедейлерді жалдап жіберуге ... ... ... барған көп азаматтың бірсыпырасы суықтан, ... ... қан ... ... окоп ... ... оққа ... Сондықтан қара
жұмысқа адам алуға байланысты бұратана елдердің патшаға ... ... ... ... ... қара ... 38 мың адам алынуы тиіс екен. ... ... ... тағы да 10 процент қосылған. Ақыры олар
мақталы аудандарға жеңілдік берілгендермен есептегенде мына ... ... ... — 6.700 ... ... уезі — 8.700 адам, Кәттеқорған
уезі - 700 ... ... уезі -10.600 ... ... уезі - 9000 ... ... мың адам.
Самарқанд облысындағы көтерілістің күштісі Жизак уезінде болды. ... ... ... ... ... қанын төгіп, қырғынды көп жасаған
жері де осы. Жизақ уезінің елі қара жұмысқа адам алу ... ... ... Әр жерде жиналыстар жасалып, онда қара жұмысқа адам бермеу туралы
қаулылар шығарылды. Ел ... рет ... қара ... адам ... ... бұйрықтың күшінің жойылуын талап етті. Бірақ өкімдер ... ... елге ... ... ... жиып ... ... етті.
Ескі Жизақ қаласының халқы көптеп бас көтерді. Куропаткиннің осы ... ... ... ... ... ... бұйрығында былай
делінген: «1916 жылғы шілденің ... ... ... ... ... ... найза, балта, пышақ, таяқпен қаруланған ... қара ... адам алу ... шығарылған бұйрықтың орындалуына кедергі
жасау үшін әскер бөлімдеріне, әскер қызметтеріне, жай орыс халқына ... ... ... Олар көп ... темір жолды бұзды, үйлерді,
көпірлерді ... ... ... ... ... жол ... темір
жол үйлерін қиратты».
Қара жұмысқа адам алу бұйрығы Жизак уезінде 1916 жылы шілденің ... ... ел ... уезінің әр тұсына қарайтындығы туралы ақпар
жинады. Көтеріліске айналадағы қыстақтардын адамдары ... ... ... ... ... оның бастығы Қасым қожа сол жердің мешітіне
орналасты. Жиналған топ Қасым ... ... ... бегі (ханы) етіп
сайлады. Қасым қожа патша үкіметіне ғазауат діні ... ... ... қатысушыларға ораза ұстамауға ... ... ... уезіне
көтерілісшілерді жазалау үшін әскер жіберілді. Бұл әскердің бастығы Иванов
еді. Әскердің «қайтара ... ... ... ... бұл ... ... ... уезі көтерілісінің ісі туралы соғыс соты
тұрғын елден 48 адамды дарға, 2 ... ... ... ... ... ... 12 жылдан каторгаға жіберуге, 49 адамды ақтауға үкім шығарды2.
Генерал Куропаткиннің ... ... ... ... ... ... уезінде орыс қаны төгілген жерден 2000 десятина жер ... ... Оның ... 800 десятина орыс халқы тұратын жаңа
қала мен тұрғын ел ... ескі ... ... ... ... жер. Бұл ... ... уездік бастығы полковник Руквин мен
Зотоглонин өлтірілген. Қазынаға алынатын жердің қалған 1200 ... ... ... онда 73 орыс ... ... уездің еліне
жаңадан қарулы көтеріліс бола қалса, айыптылардың қатты жазаға бұйырылып,
орыс қаны ... ... ... ... ... ...
делінген.
Көтерілістің бұдан кейін күштірек ... жері ... уезі ... ... Осы өңір ... ... ... Қожекент
қаласындағы көтерілісті басуға әкелінген әскер көтерілісшілермен қақтығысып
қалып ... Көп адам ... ... ... ... Иванов
Самарқанд облысындағы көтерілісті басқанда, оларға қатысы барларды да
шектен тыс ... атып ... ... ... қара ... адам алу ... Әндіжан,
Ферғана облысында шілденің алғашқы күнінен ... ... ел ... ... ... ... уезінің бастығы полковник Прожиткий адам
алынатынын жариялағаннан кейін, шілдснің 9-ында Жамиға мешітінде ... ... ... ... ... Қара жұмысқа адам алу қаралды. Халық
бұған қарсы ... ... ... ... жұмыстан адам алуға қолынан
қағаз беруді өтінді, қағаз бермесс соғыс ашамыз деді. ... ... ... 14 адам жараланды, 4 адам өлді. Мұндай көтеріліс басқа да ... ... ... ... уездік бастық, полковник
Бриюжевинский Ферғана облысынын соғыс губернаторына рапорт берді, ... ... ... ... қуып, олардың жерінің бірсыпырасына
көтерітістс өлтірілген орыстардың үйлеріи, қалғанына орыстың келімсектерін
орналастырды.
Ал Ізбаскент ауданының елі, басы ... ... ... адам ... ... ... ... болысына қарайтын Қожабад, Қостөпесарай
ауылдарында жиналған халық, старшындардың қолыңдағы халықтың тізімін тартып
алып, жағып жіберді, көбісі жер ауып ... ... ... ... ... ... ... жіберген рапортында, облыстан барлық ишандарды қуып жіберуге,
әр жерде соғыс сотын құруға, ... адам ... ... ... ... ... берді.
Қоқанд уезінде көтеріліс шілденің 8-інде Рауан ... ... ... ... ... ... ... болыстар пара
алып, бірсыпыра адамдарды қара ... ... ... ... орнына
басқаларды жазған. Болыстардың мұндай қылығы қалын бұқараның ашуын
арттырды3.
Шідденің 9—10 ... ... ... ... ... ... киім
киіп, ақ боз атқа мініп, Башқар болысына қарайтын қыстақтарды аралап жүріп,
елді старшынды өлтіруге немесе тірідей ... ... ... Онан ... имам ... ... көпшілік болыс мекемесін талап, ... ... ... ... ... ескі ... ... басталды. Ескі Марғұлан
қаласында әйелдер де болған. 10 мыңға жуық адам ... қара ... ... ... ... ... ... өлтірген.
Наманған уезінің бастығы полковник ... ... ... ... ... жинап, жұмысқа адам алудың рет-жөнін түсіндірген. Бірақ
жиналған көпшілік риза ... ... ... ... ... наманған
қаласындағы тұрғын елдің адамдары жиналып, қара жұмысқа адам бермейтіндігін
білдірді. Полицеймен екі ... ұрыс ... 12 кісі ... 38 кісі
жараланды. Бұл іс бойынша 16 адам соғыс сотына тартылды. Басқа ... ... де ... ... ... ... оқиғаларынан кейін соғыс соттары да қаталдыққа мініп, «рақымдылықты
қойды», Ферғана көтерілісінің ісі бойынша көп адам ... көп ... ... ... ... жылы ... 11-інде көтерілістіц бірі ескі ... ... ... ... ... ... ... мекемесінің қасына жиншіып,
жұмысқа адам алу туралы бұйрықтың орындалуына қарсылық көрсетті. Ақырыңда
Ташкенттегі прапорщиктер ... ... бір рота ... келіп,
жиналған топты ыдыратқаннан кейін, полиция мекемесінің ... 6 ... Қаза ... бәрі де ... елдің азаматтары еді. Оның біреуін
полицияның қарауылы, екіншісін полицияның ... атып ... де, ... жай қатардағы полицейлср атқан болды.
Ескі Ташкенттен разверстка бойынша 8 мың адам алынбақ ... ... ... ... ... осындағы Көкші, Сибзар ауданыныц
жұмыскерлері еді. Кейін ескі ... ... ... ... ... сотында қаралып, айыпталған 35 адамның 5-еуінің мүліктері
қазынаға алынады да, 20-сы дарға асуға үкім ... ... ... ... ... қыртысында болды. Бұл істе айыпталып, сотқа тартылған 18
адамның 8-і дарға асуға үкім етілді де, ... ... сот ... олардың әрқайсысын 20 жылға Сібірге айдады.
Ақмешіт уезінде де көтеріліс болады. Ішінде Құлман, Кенжеғұл, Жақай
ұлдары бар. ... адам ... ... ... күштірек көтеріліс Әулиеата уезінің Мерке ауданындағы
қазақ елінің көтерліс болды, Әулиеата уезінен қара ... 22 мың 675 ... ... ... ... ... дейін бар болғаны 3 мың адам жиналған,
қалғанын қазақ елі беруге риза болмады. Сөйтіп, бұл уезде ... ... ... да, олар ... әкімдерге қарсылық көрсетті. Сол
кезде Пішпек, Әулисата уездеріне қарайтын қазақ елінің ... ... де ... бұрқ ете ... Бұл жердің елі Беловодский поселкесінің
қасында бас қосып, ... ... ... орыс поселкілерінс шабуыл
жасады.
Сол кездерде Ташкент, Әулиеата, ... ... ... әскер жіберілді.
Бірақ ол әскер келіп жеткенше көтеріліс үдеуге айналды Уезд ... орыс ... ... ... Бас ... ... мен Мерке арасындағы телеграф сымдарын үзіп, көп жерде ұрыс
жасайды. Тамыздың 25-інде Меркс ... ... үдеп ... ... Мерке
мен Пішпек арасындағы телеграф бағаналарын ... ... ... ... ... мың адам ... қаласына шабуыл жасайды.
Бұлардың арасында әсіресе бас болып атағы шыққан Ақкөз ... бір ... Ол ... ... ... ... Меркенің қазақтары бірнеше
жиналыстар жасап, орыстың әскерін мың-мыңдаған жылқымен-ақ таптап кетпейміз
бе деп ақылдасқан. Дұрысында, келе жатқан әскерді ... ... олар ... ... ... ... қуып, пәрменімен қаптатып жіберген реттері де
болған. Тамыздың 23—30-ында найзалы, ішінара ... бар бір ... екі ... ... ... шабуыл жасаса да қаланы бір рота ... ... ... ішке ... Бұл ... ... көп адам
оққа ұшқан. Бондаревтің отрядымен қазақтар арасында болған ... ... 150 ... ... де жолшыбай атып өлтірген. Мұнан басқа
осы отряд қазақ ауылдарынан 4340 қой, 23 түйе, 225 сиыр ... ... ... ауданының бас көтерген қазақтарының соңынан Шу қазақтарының
көтерілісін басушы Виноградов деген пристав ... Бас ... ... ... 30 мың адам ... алынып, әр түрлі жазамен сотталды.
Патша ... ... ... ... ... ... ... көтерілісін басуға аттандырылды. Бұл облыс қазіргі Қызылорда,
Шымкент, Жамбыл ... ... ... ... қамтитын еді. Мұнда азаттық жолындағы шаруалар көтерілісінің
кең ... ... осы ... ... ... ... жол станциялары, Ташкент
халқының көтерілісі елеулі ықпал жасады. ... ... ... ... кең ... Оған ... ... әкімшілігінің
өкілдерін жазалады, олардың мал-мүлкін тартып әкетті. Кеңселерді, почта,
телеграф жүйелерін талқандады. «Көтерілісшілер ... ... ... тізімдерін жасауға қарсылық көрсетумен көрінді. Әкімшіліктің
шені бар алты ... ... — деп ... Түркістан генерал -
губернаторы патшаға. Орынбор - ... ... жолы ... ... ... генерал-губернаторына мынадай телеграмма жіберді: «№84
разъезде (Сексеуіл станциясына таяу жерде)... 5 мыңға ... ... ... ... ... ... қазақтардың көңіл күйлері
өрекпулі. Сырдария облысы ауданындағы станция мен жол бойы ... Енді бір ... ... ... ... болысында бес мыңға
тарта адамы бар тобыр жиналып жатыр: Шымкент жолы бойында 7-8 мың ... ... ... ... байқалады». Перовск уезінің Маслов
болысында мылтықпен және қанжармен қаруланған жетпіске тарта адам ... ... және ... ... ... әкімшілік өкілдерін
өлтіру, ереуілге шыққан көптеген уездерде де болып отырды4.
Патша жарлығы туралы хабарды алысымен Қазалы уезінің шаруалары да ... ... ... ... ... ... жұмысшылары жұмысты
тастап, көтеріліс қамына кірісті. ... Арал ... ... ... ... Алматы, Арын, Аспара және Ботамойнақ-Алматы
болыстарында, Шымкент уезінің, ақсу, қаракөл ... ... ... ... ... ... өз ... орната бастады.
Сырдария облысындағы шаруалар көтерілісі патша өкіметін қатты қорқытты.
Көтерілісті басуға Ташкенттен, Орынбордан әскер күштері келтірілді. Ондаған
зеңбірекпен, ... ... ... саны 5 ... жуық патша әскері
қыркүйек айының басынан аяғына дейін көтерілісшілермен ұрыс жүргізіп, оны
аяусыз басып-жанышты. ... ... ... ... ... ... ... түскен 150 адамды түгелдей атты. Қазақ ауылдарын
айуандықпен өртеп, малдарын айдап кетті. Қазақтардың Меркеге ... ... ... мұны ... ... келгендері атылып тасталды.
Көтерілісте жеңіліске ұшыраған көптеген отбасы Амангелді Имановтың ... ... ... ... ... үшін ... облысына ауа
көшті.
Көтеріліс Сырдария облысының Әулиеата уезінде, әсіресе Мерке ... ... ... ... ... ... майданға 22675 жұмысшы жіберу керек еді, тамыздың аяғында 3 мың ... ... 25 ... ... ... ... желісін үзіп, Меркеге шабуыл жасады. Оған
мыңдаған адам қатысты. Олар ұрыстын жаңа тәсіліне көшті
Қазақтар жазалаушы әскерлерге қарсы көп ... ... ... алдап
өткенде, олар бас сауғалап бет-бетіне ыдырады. Сол кезде оларға бас ... 29, 30 ... ... ... ... шабуыл ұйымдастырылды. Бірақ
ондағы солдаттар ротасы боратып оқ жаудырып, қазақтарды кейін шегіндірді.
Біраз адам қаза ... 30 ... ... түсті, олар кейін әскери сотқа
берілді.
Қарайтын Құрғаты өңірінде жасы егде ... ... ... ірі жасағын басқарды. Әулиеата уезіндегі ... ... оған ... ... институтындағы
оқуын үзіп Меркіге келген Тұрар Рысқұлов қатысты.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс. Қазақстанның барлық аймақтарында қатаң
басып-жаншылды5.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының сан ... ... ... ... орын ... ... ... соғыс жағдайында көтерілістің
жалпы жұрт таныған басшылары — Ә.Жанбосынов. А. Иманов, Ж. ... ... Б. ... ... К. ... Ж. Мыңбаев, Ә. Майкөтов, С.
Ниязбеков, И. Құрманов, Т. ... А. ... Ж. ... С.
Қанаев, М. Ұзақбаев, Ә. Солтанбеков және басқалар, көтерілісшілердің саяси
ақылгөйлері – Т. ... Т. ... С. ... Ә. Жангелдин, Б. Алманов,
т.б. кезінде Сырым Датов, Исатай Тайманов, Махамбет Өтемісов, ... ... және ... ... ... Мәмбетов және
басқалар жүргізген күресті жалғастырды.
Генерал-губернатор Куропаткин бекіткен сот үкімдерімен ... өлім ... — 347 ... ... жұмыстарға — 168, түрмеде
тұтқындауға — 129 адам кесілді. Өлім ... ... ... ... ... ... басшысы Бекболат Әшекеев және оның үзеңгілес
серіктері Аманжолов, Бекбатыров, Сатыханов, ... ... ... ... уезіндегі көтеріліс жетекшілері Ұзақ Саурықов, ... ... ... ... ... ... ... Әбдіқалық
Байсүгіров, Құсайын Ниязбеков, т.б. болды. ... ... ... ... ... Жәмеңке Мәмбетовті патша жендеттері ... ... ... түрмеде у беріп өлтірді...
Жетісу облысы, Верный ... ... ... ... ... ... Әулиеата уезінде көтеріліс басталды. Әулиеата ... ... ... ... ... қазақтарының айтулы көтеріліс
ошақтарының бірі болды. Патшаның 25 маусымдағы ... ... ... ... қара ... 22,675 адам ... тиіс ... Ал
1916 жылғы тамыздың аяғына қарай ... ... ... ... 3 мыңдай адам келді. Бұл патша жарлығына деген наразылықтың көрінісі
еді. Көп кешікпей осы наразылық қарулы көтеріліске ... 1916 ... ... мәліметтер бойынша көтерілісшілер Меркі-Пішпек (қазіргі Бішкек),
Меркі-Әулиеата (қазіргі Тараз) ... ... үзіп ... Олар ... үш ... өрт ... көтерілісшілердің екінші бір тобы Луговой
селосын қоршап алды. 20 тамызға қараған түні көтерілісшілер прапорщик Дутко
командалық ететін жазалау отрядына шабуыл ... бар ... ... әлі де ... ... әрі терең
зерттелген жоқ. Атап айтқанда, біріншіден, 1916 жылғы июнь ... ... тыл ... ... ... ... майдан шебіндегі
атқарған жұмыстары, оларға жан-жақты ... ... ... Әлихан
Бөкейхановтың төңірегіне топтасқан ұлттық-демократиялық ... іс - ... ... ... 1917 ... ... айларында
елге оралған тыл жұмысында болғандардың Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріне
қандай деңгейде араласқандығы сынды мәселелер арнайы ... ... ... ... аяусыз басып-жаншу кезінде Қытай ауып кеткен
босқындар тарихы жөнінде де ... ... ... Бір ғана Жетісудан 1916
жылы 300 мыңдай қазақ және қырғыз халықтарының өкілдері ... ауып ... ... Олардың қаншасы Қытайдың батыс өңірін мекендеп ... ... ... ... қандай болды, қаншасы 1917 жылдан кейін елге оралды
деген сұрақтарға әлі де толық жауап ... жоқ ... ... ... әр түрлі мәліметтер келтіріледі. Мұхаметжан Тынышпаевтың ... ... ... ... ... болғанымен, олар кей жағдайда осы
тақырыпқа ... ... Ә. ... О. ... т.б. ... дәл келе ... осы көтеріліске байланысты кезінде көптеген өлең-жырлар шықты.
Олардың көпшілігі уақыт өте фольклорға айналып кетті. Көтеріліске тікелей
қатынасушы Көдек Маралбайұлы ... 1916 ... ... дастан шығарған.
Ол қазақстандық оқырмандарға әлі толық таныс емес. ... ... ... тарихынан алатын орны мен олардың көтеріліс ... мен ... ... ... маңызын да ғылыми тұрғыдан қарастырған
жөн деп ... 1916 ... ... мен Орта ... ... ... мұсылман
діндес халықтарының патшалық Ресей озбырлығына қарсы көтерілісінің XX
ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... ... ... т.б.) жатжұрттық империалистік езгіге
қарсы көтерілген ұлт - азаттық қозғалысымен сабақтас ... ... ... ... қажет.
ІІ тарау Қазан, ақпан төңкерісінен кейінгі Түркістандағы жалпы ахуал.
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... ... (Каспий сырты) облыстары кірген Түркістан өлкесінде,
1917 жылы 7—20 ... ... ... ... ... ... ... барлығын жергілікті жерде шешу үшін өзінің өлкелік органы
ретінде ерекше Түркістан ... ... ... ... ... поселкелерде «атқару комитеттері немесе азаматтық комитеттері»
құрылды1.
Сол ... ... ... ... ... «Біз ... автономиялы
болғанын қалаймыз. Сондықтан автономияға әзірлік жасап жатырмыз», — деп
Николай ... ... ... Ол сол ... Петербург жұмысшы және
солдат депутаттары кеңесінің төрағасы еді. ... ... ... ... ... және оның ... ... Осы кезде
Қолдандыстанда Алаш автономиясы құрылды. 25 қазанда ( жаңа ... ... ... өкімет басына келді, Кеңес өкіметі ... ... ... ... халықтарының тең құқықтарын жариялады. 1917 жылғы 7
қарашада-ақ (25 қазан) Бүкіл ресейлік II съезде В.И ... өз ... ... ... мен ... атты үндеуінде жаңа өкімет, Кеңес
өкіметі, Ресейді мекендеген барлық ұлттардың ... ... ... ... ... ... Империалистік ұлттық езгі саясаты
1917 жылы 8 қарашада (26 қазан) ... ... ... ... соғысты күшті әрі бай ұлттардың өздері жаулап алған ... ... ... үшін жалғастыруын үкімет адамзатқа қарсы теңдесі
жоқ қылмыс деп есептейді» — ... ол ... ... ... ... ұлт ... жөнінде мынандай принциптерді ұстанатынын танытты:
1. Ресей халықтарының теңдігі мен суверенитеті.
2. ... ... ... ... ... ... ... дейін барып,
ерікті түрде өзін-өзі билеу құқы.
3. Ұлттық артықшылықтар мен шектеулердің қандайын болса да бәрін түгел ... ... ... ... аз ... мен ... ... дамуы.
Алайда 1917 жылы қарашада болған Түркістандағы большевиктік Кеңестердің
III съезінің шешімдері тұрғылықты халықтың өкіметке қатысу ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі жеңді деу
бос сөз. Отаршылдық өзінің түрін ғана ... ... орыс ... ... ... ... ... ашылуына қарсы болып
қоймастан, барлық түркістандықтардың орыстармен құқы тең ... ... ... 90 процентін құрайтындар мұсылмандар еді.
Осы қателіктерге жауап ретінде 1917 жылы 26 қарашада ... саны ... ... ... ... мұсылмандар съезі шақырылды, ал 27 қарашада
Түркістанға автономия беру туралы қарар қабылдап, ... паш ... ... ... ... ... Түркістанды мекендейтін халықтардың
өзін-өзі билеу еркін білдіре отырып, Түркістанды Федеративті Демократиялық
Ресей ... ... ... ... деп ... ... беру таяу ... шақырылуы тиіс. Түркістанның Құрылтай
жиналысында беріледі және салтанатты түрде Түркістанды мекендейтін ... құқы ... ... ... — деп ... Осылайша,
Ташкентте халық комиссарына балама автономиялық жаңа ... ... ... ... ... рол ... айтпауға болмас. Өзін
жария ету үшін күресте автономиялық үкімет Орталық Атқару ... ... ... ... негізінде күллі Түркістанның
толық құқықты үкіметі деп тануды өтінді. Бірақ ... ... ... жылы 6 ... ... сан ... ... жиналыстары болды. Онда Түркістанға автономия беру туралы мәселе
де қаралды.
1917 жылы 7 желтоқсанда Қоқан қаласында, Сырдария, Ферғана, ... ... ... ... жиналып, құрылтайда екі мәселе
қаралды:
1. Түркістанның Ресейден ... ... ... ... ... ... ... қалып, Түркістан автономиясын дереу жариялауы.
Көпшілік делегаттар ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 10 желтоқсанда Түркістан
автономиясы ... ... ... автономиясының міндеті:
«Түркістанда дербес ел басқаратын мекемелері мен атқару органдарын сайлау,
яғни заң ... ... және іс ... өкіметті сайлау болды.
Сыртқы саясат, қаражат, жол, әскери ... ... ... ... ісі деп ... Ташкентте митинг болып, қарар қабылдады,
қарарда мынандай мәселелер атап көрсетілді: Біздер Түркістанның автономия
болып ... ... және ... төтенше съезде ұсынған
Түркістан халық үкіметін құру туралы ... ... ... Ұлы ... паш еткен халықтың басқару ... ... ... ресейлік демократия Түркістан ... ... ... ... ... ... қолдау жасайды және мұсылмандардын
тәуелсіздік пен ... ... ... ... көмектеседі деп берік
сенеміз. Осындай сеніммен барлық мұсылмандарды ... ... ... тығыз топтасуға және азамат соғысының, сондай-ақ
қазіргі азат Түркістанның жазықсыз қандары төгілуінің алдын алу үшін ... ... ... ... ... нақты жедел жүзеге
асыруға шақырамыз.
1918 жылы 22 ... ... ... және ... ... де Түркістан автономиясын қолдаймыз» деді де, бір айдан соң Қоқан
қаласын ... ... ... Самарқанд, Ташкент және Ферғанадан
большевиктердің әскерлері топтастырылды. Олар ... ... ... ... ... ультиматум қойды:
2.1. Түрікстан автономиясының құрылуы.
XIX ғасырдың аяғы XX ғасырдың басында өзінін басқару жүйесін Орта Азияға
жая бастаған ... ... ... ... ... бағындыруға қолданған
әдіс - айларын енді жаңа елдерді бағындыруға да ... ... ... көзі – ... ата салт - ... мәдениеттен айырылу қаупі
енді осы елдерге де төнді. Міне, осындай ... ... ... ... ... ұйымдасқан дүлей күшке қарсы тұра алу үшін ... ... ... және рухани күш қажет еді. Ондай күш бәрі
бірдей Ресей империализмінің ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мүмкін болатын. Тарихтың өзі алға
тартып отырған осы талапты Тұтас Түркістан (Ұлы Түркістан») ... ... ... ... ... ... тырысты, оған жауап ретінде
«Түркістан автаномиясын дүниеге келді. Ол өзінің осы мақсаттағы ... ... - ... ... бір ... Халқының қаны бір,
тілі бір, діні бір, мақсаты бір. Түркістанның мақсаты - өзінің құтылысы,
милли үкіметін ... ... боп, өз ... бір ... болып тұру. Біздің
мақсатымыз – жалғыз Түркістанның ғана емес, бүтін түркі ... ... ... дос ... ... ... - пірадарлықпен жасап, ... ... ... ... үкіметінің толықтығын білдіріп қою...»
М. Шоқай XX ғасырдың басындағы ұлт - азаттық және ... ... үшін ... ... қош ... бірі ... Ол ... зиялылар сияқты ақпан төңкерісі нәтижесін үлкен ынтамен
қолдап, уақытша үкімет тұсындағы Түркістанда болып ... ... ... ... жылы ... ... ... қаласында Түркістан аймағы
мұсылмандарының ... ... ... ұйымы құрылды3.
Өлкедегі саяси жағдайдын шиеленісуіне алаңдаған Уақытша үкімет 7-ші сәуір
күні «Түркістан комитетін» құрды. Түрккомитеті елде ... ... ... ... Түрккомитетке балама өлкелік билік органын
құру мұсылмандар арасында артты. 7-15-ші сәуір күндері ... ... ... ... және мұсылман депутаттары кеңестерінің
бірлескен Түркістан өлкелік бірінші съезі ... ... ... ... Мұсылман Кеңесін құрып, оның төрағасы етіп ... ... Ал ... ... ... ... Ташкент қаласында жалпы
Түркістан мұсылмандарының алғашкы съезі өткізіліп, оғап түркістандық
қолданды, өзбек, ... ... ... ... аса ... қатысты.
Съезд Уақытша үкіметке сенім білдіріп, Түркістанды ...... өзін ... ... ... ... ... қабылданды. Съезден кейін автономия
мәселесі жөнінде «Шуро - и – Ислам» ұйымында ... ... ... ... қоғамы) бөлініп шықты. Төр-ағасы - Сералы Лапин болды. М.
Шоқай қолданды ұйымның бағыты туралы: ... ... ... ... ... ... сот» ... атпен мәжіліс құрып, Ресей парламенті
тарапынан Түркістанға қарасты шығарылатын заңдардың ... ... ... ... ... ... еткен болатын»4 - деп көрсетті.
Қолданды ұйымның ... ... үшін ... бір ... ... ол ... ... талаптың жүзеге асу мүмкін емес еді. 1917 жылы 8-
11 қыркүйекте Ташкентте Түркістан аймағы мұсылмандарының II ... ... ... ... ... ... ... республикасы
құрамындағы автономия» деп тану туралы таныстырғанша кейінге қалдырды.
Түрккомитетінің төрағасы Шепкин отставкаға кетіп, оның жаңа ... ... ... өз ... ... ... ... болып II Мемлекеттік Думаның депутаты В.П.Наливкин тағайындалды.
Ал М. Шоқай болса, ... ... ... Осыдан толғағы
жеткен Ұлттық мәселелер Уақытша үкіметтің ... ... ... ... М. ... ... соңғы күндері мен тамыздың алғашқы жартысында
Петроград нен ... ... ... ... мен ... ... қатысып, үкімет мүшелерімен кездесті.
Сөйтіп Түркістандағы оқиғалар ағымына түбегейлі өзгеріс енгізген ... 20 ... ... өз ... ... III ... өлкелік
кеңестер съезі болды 5. Съезд ұлпық автономия мәселесін қабылдамады. Ол
жерде нсгізгі қаралған мәселе ... ... ... байланысты "Түркістан
Халық Комиссарлар Кеңесінің" құрылғанын, өлкедегі ... ... ... ... 14 ... ... қолданды үкіметтің құрамында
жергілікті мұсылман елдерінен бірде - бір өкіл жоқ еді. Қолданды іс ... ... өзін - өзі ... ... мойындамаудың және жаңа
орнаған билік басшыларының ұлы ... ... ... тұтқынында
екендігінің көрінісі болатын. Түркістаңдағы орнаған кеңес өкіметінің сипаты
жөнінде Г.Сафаров: "большевиктер ... меп ... ... ... күннен
- ақ авантюристік, карьеристердің және қылмыстық элементтердің ұясына
айналды. ... ... ... диктатурасы алғашқы қадамынан - ақ
нағыз отарлық сипат алды"6.
1917 жылғы екі бірдей әлеуметтік ... пен оның ... ... ... ... ... ... күйретіп, саяси апат алып келді.
Қазан төңкерісінен соң өлкедегі саяси ... ... ... ... ... база ... тек өлкедегі ат төбеліндей ғана орыс
жұмысшылары мен 1891 ... ... ... ... ... ... қаруланған орыс шаруаларына сүйсніп, "пролетариат диктатурасын"
орнатпақ болды. Олар орыс шаруаларынан қызыл отрядтар ұйымдастырып, оларды
мұсылмандарға ... ... ... ... М. Шоқай торағалық еткен
"Түркістан өлкесі ... ... ... ... әрекеттерге көшуге
итермеледі. 1917 жылы 26 қарашада Қоқанда IV өлкелік Төтенше мұсылмандар
съезі өз жұмысын бастады. ... ... ... ... ... қатынасты7.
Областардан келген делегаттардан басқа ... ... — и - ... ... ... тау - кен жұмысшыларының одағы, мұсылман
жауынгерлері одағы, өлкелік еврейлер одағы және ... ... ... ... ... Съездің жұмысына қатынасқандардың арасында орыс
патшасына қызмет етуді өзіпе өмірлік парыз ... ескі орыс ... де көп еді8. ... көпшілігі әлсуметтік жағынан ауқатты
отбасынан шыққандар еді, бірақ тутан ... ... ... ... болатын.
Қоқан қаласында қолданды уақьпта 50 мың халық тұратын. Қалада 382 мешіт,
40 медресе, 6 мың ... дін ... 11 банк ... ... ... жіберілген шақыру қағаздары өлкедегі почта - телеграф
қызметкерлерінің ... ... бас ... ереуілдеріне байланысты мекек -
жайларға кешігіп барғандықтан, делегатгар дер кезінде ... ... да 25 - ... деп ... съезд тек 26-қарашада ғана
ашылды. 25 - қарашада келіп үлгергсн делегаттарды қатыстыра отырын, алдын
ала ... ... ... ... ... ... ... делегаттардьщ қай облыстардан келгендігін хабарлады: Ферғана - 150
адам, Сырдария - 22. ... - 21, ... - 1. ... - 4 ... ... ... ... 13 адам: М. Шоқай, Қожасв, Юргулы - Агаев, Ақаев,
Герцфельд, Махмудов, Шагиахметов, Кичкимбаев, Камал - ... ... ... ... сайланады9.
Съездің 27-қараша күнгі қабылдаған қарарында: "IV жалпы мұсылмандық
өлкелік төтенше съезі зор Россиялық тоңкеріс жария ... ... ... өзін - өзі ... ... ... отырып, Түркістанды Россия
Федеративті Ресиубликасымен ынтымағы бір территориалық автономия деп
жариялады, автономия ... ... ... таяу ... ... ... ... береді, сондай - ақ Түркістанда тұрып жатқан
басқа да халықтардың құқығы ... ... ... ... деп ... Осы күні Түркістан Уақытша Кеңесінің құрамы
қайта қаралып оның мүшелерінің саны алғашқы 32 адамнаи 54. мүшеге ... Ол ... - ... облысынан -10, Сырцария - 9, Самарканд
облысынан - 5, Жетісудан - 6, ... - 2, ... өзін - өзі ... - 4 өкіл, түрлі европалық демократиялық, саяси, қоғамдық
ұйымдардан - 18 өкіл ... ... ... ... ... 33% ... ұлттардың өкілдсріне берілді, ал олар өлке халқының небары ... еді. ... ... ... - ... ... «ұлтшылдар» деп
айыптауына келмейтін шешім болатын.
Мұстафа Шоқай 28- қарашада құрылып ... ... атын ... ... Мухторияти" "Түркістан автономиясы" деп аталды10. Тарихта
қолданды автономия құрылған қаласының атына сай "Қоқаи автономиясы" ... ... ... ... ... ... беделі
мен шеңберін төмендету үшін "Қоқан автономиясы" деп ... ... ... ... Ал шын ... 64 ... өміріне не офицері, не ақшасы, не
әскері болмаған үкімет билігі Қоқан қаласынын өзінде толық жүрмегендігі
тарихи ... ... М. ... өзі ... ... ... ... мойындайды. Сонымен қатар съезде жалнытуркістандық
Құрылтай жиналысы шақырылғанға ... ... ... үшін ... ... ... ... мен Түркістан халық басқармасына берілетіндігі
туралы қарар қабылданды.
Түркістан Уақытша Кеңесі мына ... ... ... Үкіметін
тағайындады:
Министр – төраға және ішкі істер министрі - М.Тынышбаев (II Мем. ... ... ... мен ... ... ... комитетінің
мүшесі);
Министр – төрағаның орынбасары - Ислам Сұлтан Шагиахметов (Бүкілресейлік
Мұсылмандар Кеңесінің ОК ... ... ... ... - М. ... ... ... Кеңесі мен Олкелік
Қолданды Кеңесінің төрағасы);
Халық милиңиясы мен қоғамдық қауіпсіздік ... ... ... ... ... - ... тапсырылды. Сондай - ақ үкіметтің құрамына
Зигаль. ... ... және т.б. ... ... ... .
6- ... Ташкент халқы митингіге шығып Түркістан автономиясын
қолдайтындықтарын білдірді. Аласапыран заманда Түркістанның дін ... ... ... ортақтығы да біріктіре алмаған халқының басын бірсәтке
ауызбірлікке жеткізген автономия туралы Г. ... ... ... ... жүрісі Түркістанда мекен-деген әр түрлі халықтардың арасындағы
антогонизмге ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
басы піспейтін элементтерді исламның беделіне, ортақ шығу тегіне сүйене
отырып біріктірмек болған мұсылман зиялыларының әрекетінен түк ... ... ... ... бір ... осы ... ауызбірлікке
жеткізе алды. Түркістан халықтарының саяси, ... және ... ... ... ... «Түркістан автономиясы" қолданды
қоғамына өзінің зор ... ... ... ... ... ... ... автономиясы" құрамында Қазан төңкерісі
қарсыңынды 2972725 ... өмір ... ... ... елінің
жартысынан астамы еді11. Міне, осы сандық көрсеткіштің ... ... ... өткен оқиғалардың жалпы қолданды қоғамына қаншама ықпалды
боларын ... ... 1918 ... ... ... күшпен
Түркістан автономиясын таратып жіберді. Қолданды кеңестік тарихнамада
көрсетілгендей, ... ... ... ... тырысқан жергілікті ұлттық
буржуазияның қуыршақ үкіметі немесе жай бір ... ... ... ... өзін - өзі билей алу құқығын мойындамай ескі империялық ... ... ... ... Кенестік билікке балама билік есебінде
өмірге келген жалпы-түркістандық құбылыс болатын. Түркістан ... М. ... "Ол ... ... ... ... ... Түркістанның
өзіне тиесілі басқарушы жәие атқарушы мекемелері, яғни заң шығаратын
парламент пен істі жүргізетін үкіметі ... ... ... ... ... ... Бүкілроссиялық Федерациялық Үкіметтің қарауында. Оқу -
ағарту, ішкі жолдар, ... сот және жер ... бәрі ... ... шаруасы болуға тиіс". Әрине, автономия ... ... ... ... ... жоқ, оған кеңестер билігі
мүмкіндік ... Ол ... де М. ... ... Түркістанның
бүгінгі ұлт - азаттық қозғалысы жолында салынған алғашқы негіз",12 ... ... М. ... ... ... ... ... халықтарының
тәуелсіздігі олардың мемлкеттік тұтастығына байланысты деген ойда болды.
Осы ойдың ... ... ... ... ... Ол, Қолданды автономиясы
жеке емес, Түркістанмен бір болуы керек деп санады. М. Шоқайдың осы пікірі
жөнінде М. Дулатов: "Съездің ... ... ... Шоқайұлы Мұстафа келді.
Шоқайұлы Қолданды автономиясының өз алдына жеке құрылуына қарсы болды,
Түркістанмен қосылуды жақтады", - деп ... ... М. ... айға ... ... ... ... үкіметіиің өмірге келерін білген жоқ, оны
ойлауға уақыт ағымы да мұрсат бермеді. "Қолданды" ... 1917 ... 18 ... ... ... ... ... деген үндеуінде М.
Шоқай осы жай жөнінде: ... түрі ... ... бара ... соң ... ... - қырғыз өз алдына автономия ... етуі ... көз ... ... ... қазағы Түркістан автономиясына
қосылды деп иғлан ... еді. ... ... өз ... айтарым, тегін
Алаш баласының басы қосылатын кезі осы, ... ... ... ... ... астына жиналар деген үміттеміз", - деп үндеу тастады. Болашақта
Түркістан автономиясы мен Алаш ... одақ құру ... 1918 жылы ... ... ... ... ... облысының Түркістаннан бөлініп кетуі Түркістан ұлт - ... ... ... мен ... ... ... ... негіз
беру Алаш зиялыларының қызметіне тұс келеді. Алаш қозғалысы халқымыздың өз
зиялылары арқылы ... ... ... ... тұнғыш рет
саналы түрде мәселе қойып, сол үшін мақсатты күресі еді. ... ... ... ... ... қолданды сияқты халық
үшін XX ғасырда жаңа сападағы мәдениетке бет ... ... ... ... етіп қойған табиғи ұмтылысы болатын. Қолданды ұмтылыс қолданды
жұртының дұрыс табиғи даму жолында ... ... ... ... ... ... ... жете алмады, партиялық өктемдіктің құрбаны
болып, тарих қойнауына ... ... ... және ... ... ... құрылуы.
Алаш өкіметін құру мәселес 1917 жылы шілденің 21 — 28-інде Орынбор
қаласында, жалпы-қазақтық 1 ... ... ... съезде 14 мәселе
талқыға түсті. Алдымен мемлекет құрылысы қаралды: «Русия демократическая,
парламентарская ... ... ... ... ... жігіне қарай
облыстық автономия алуға тиіс» деп, ең негізгі мәселені шешкеннен соң, ... ... 14 ... ... ... қабылдады. Ең мықтап айта
алғандары: «қазақ халқы өзінің еншілі ... ... ... ... ... ... Осындай дұрыс ой-пікір күні бүгінге дейін ... ... ... ... Алашорда автономиясы 5—13 желтоқсанда
(1917 ... ... ... жалпы қазақтың II съезінде заңды ... ... оның ... ... Ресейлік құрылтай съезі
бекітуге тиіс еді. «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы 1917 жылы «Қазақ»
газетінің 251-санында жарияланды. «Алаш» партиясы ... 10 ... ... ... онда ... ... ... тілек-мақсатының негізгілері
баяндалды, яғни автономияның мемлекеттік үкімет ... ... ... ... ... мемлекет» ретінде анықталды. Ол
республиканың Құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік думасы болды, атқарушы
механизм міндетін ... пен ... ... атқарады деп көрсетілді.
Бұл бағдарлама, сонымен қатар сайлау жүйесін де, ... ... ... сот ... ... бір ... ... құрып, көпшілік болып табылатын
халықтың тілінде жүргіз, ... құру мен ... салу ісін ... ... ... ... анықтау және жерге мемлекеттік
меншікті орнату сияқты басқа шараларды да ... ... ... II съезде: «Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен
қорғау мақсатымен уақытша ұлт кеңесі ... оның аты ... ... ... ... құрамы 25 адам болып, 10 орын қазақтар
арасындағы ... ... ... - ... ... ... ... (Алаштың ордасы немесе үкімет) ұлт
кеңесінің құрамына 15 қолданды азаматы сайланды: Уәлихан Танашев (Бөкей
ордасы), Халел ... ... ... ... ... (Ақмола
облысы), Ахмет Біржанов (Торғай облысы), Халел Ғаббасов (Семей ... ... ... облысы), Мұстафа Шоқай (Сырдария ... тыс ... ... ... ... Жаһанша
Досмұхамедов, Әлімхан Ермеков, Мұхаметжан Тынышбаев, Бақыткерей Құлманов,
Жақып Ақбаев, Базарбай Мамытов, Отыншы Әлжанов сайланды. Үкіметтің осы ... ... ... ... ... ... әр түрлі
өңірлерінен тағы да 15 кандидатуралары бекітіледі. Әлихан Бөкейханов Алаш
автономиясының үкіметі — ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің жері бұрынғыдай Ресей
империясының бес әкімшілік (административных) құрамы болып кірген еді.
Сырдария мен ... ...... ... ... ... облыстары — дала генерал-губернаторлығына, Торғай облысы Орынбор
губернаторлығына, Орал облысы тікелей Ресей мемлекетінің құрамына кірді.
Алашорданың уақытша ұлт кеңесінің басшы ... ... ... ... ... 1918 жылғы көкектің 2-сіне дейін Мәскеуде автономия
алу жөнінде В.И.Лениннің ... ... ... ... ... және ... ... автономиясының жер
көлемі, шекарасы туралы келіссөз жүргізді. «Қазақ» газетінің 1918 жылғы 30
шілдеде шыққан 262-санында ... ... Алаш орда ... ... ... ... ... Сонымен қатар 1918 жылы мамырда
Оралда өткен қолданды съезінің Жаһанша мен Халел ... ... ... ... үкіметі (провинциальное правительство)
жарияланған, ол сол жылы 26 ... ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов Алашорданың батыс бөлімін
құру жайлы іс қағазына қол қойған, бірақ Алашордада заңды ... ... ... ... ... ... ... «Алашорданың батыс бөлімін
жеке ұйым деп есептеуге болмайды», — деп жазды Қырғыз ... ... ... ... С.Меңдешев, Қырғыз өлкесін басқарушы
әскери-революциялық комитеттің коммунистік ... ... 1920 жылы 23 ... ... ... ... үкіметі өзінің әскерін құруға және ... ... ... ... ... ... патроитизміне» ақырына
дейін адал болып қалған әскер бөлімдерінің ... ... одақ ... ... ... ... үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейханов 1919 жылдың басында Омбыда
Колчактан қару-жарақ сұрау ... Алаш Орда ... ... ... ... жерін, санын айтады, солардын ішінде: "Жетісу майданында —
700 адам, Тройцкіде — 540 адам, Орал облысында — 2000 ... ... ... ... ... көреміз. Колчак Қазақ автономиясын мойындаудан бас
тартқан соң, Алаш Орда үкіметінің ... ... ... ... Ал ... 1919 жылы 24 ... Кирревкомның мүшесі болып,
В.И.Ленин қолынан мандат алды.
Батыс Алашорданың басшысы Жаһанша Досмұхамсдов өзінің 1919 жылы ... ... ... ... ... ... атты қазақтардың
қыспағына қарамастан, Алаш солдаттарының қызылдарға қарсы соғыспағанын, ... ... бара ... ... ғана ... ... қала ... қашып кетіп жүргендерін, қазіргі ақтардың бастықтары Алашқа анығынан
сенбей қарап, қысымын ... ... ... ... ... ... ... мүшесі Лежава-Мюратпен байланыс жасап,
ақтарға қарсы әрекеттерін тездетіп, қазақ даласын тазартуларын өтінгендерін
хабарлады, өзара ... ... үшін ... бір ... ... Алаш Орда ... Қызыл Армияның Ойыл қаласында келген татар
атқыштар полкінің командирі Мәулюдовпен, комиссар Қасымонпен тығыз байланыс
жасайды. Бұл ... ... полк ... 3-ші ... атты
дивизиясының бастығына жазған ақпарында: "Қызылқоғадағы Аашорда ... ... Елек ... ... ... ... корпус командирі,
генерал Акутинді, оның көмекшісі полковник Марковты, штаб бастығы Шадринді,
полковник Ершовты қарусыздандырып, ұстап алды. Біздің ... ... ... ... — деп ... Батыс Алаштың қызылдарға берілгендігі
жөнінде майдан қолбасшысы М.В.Фрунзе 1919 жылы 21 желтоқсанда В.И.Ленинге
берген ... ... ... ... дейінгі барлық
аудандарды қоса отырып, саяси және ... ... ... болып
табылады", — дейді.
Әлихан Бөкейханов және сол ... ... ... ... да ... ... Алаш пен ... Қазақстандағы қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... шешу
жолдарын анықтауда ұлттық тұтастык және ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуде таптық принциптер
мен пролетариат диктатурасын негізге алған ... ... ... да Алаш көсемдері мен Алашорда үкіметінің басшылығы 1917 жылғы
Қазан революциясының ұрандарын, Кеңес өкіметінің идеялары мен нақтылы ... ... ... ... ... ... ... жылдарында (1918-
1920 ж.ж.) Алашорда Кеңес өкіметіне жау күштермен одақтас болды. ... ... ... жеткен Кеңес өкіметі Алаш пен Алашорданы тарих
сахынасынан кетірді. Кеңес ... Алаш пен ... ... ... ... ... мен арбау әдістерін де, қару жұмсап
күштеу жолын да қолданды. Кезінде (1919 және 1920 жылдары) ... ... ... қатысқандардың барлығына кешірім жасағанына қарамастан,
азамат соғысынан кейінгі 7—8 ... ... ... ... ... мен өнерінің, халық шаруашылығының дамуына қомақты үлес қосқан
ұлттық-демократиялық интеллигенция ... ең ... Алаш ... ... жасаған қайраткерлер, түгелге дерлік жалған жаламен
"халық жауы" аталып, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің құрбаңдары болған,
ал ... ... және ... ... ... ... ... ұсталды
немесе жойылды. Тек еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... ... есімдері халыққа
қайтарылып, олар қалдырған рухани мұра қалың жұртшылықтың игілігіне
айналды.
"Алаш Орда" үкіметінің ... екі ... ... ... ... ... Кеңестік социализм идеологтары "Алаш Орданы" буржуазиялық
ұлтшылдық қозғалыстан өзге ... емес деп ... ... ... атап ... оның кызметі мен бағдарламасьінда
"буржуазияшылдықтың" ешқандай да белгісі жоқ. ... ... ... Ал оның өмір сүрген уақытын қазақ халқының өз тәуелсіздігін
қалпына келтіру жолындағы күресінің маңызды бір ... деп ... ... ... қолына алған большевиктік-марксистік партия ұлттардың
бөлініп кетуге дейінгі өзін-өзі басқару ұранын "интернационалдық бірлік"
және ... жол ... ... ... Ал өз ... дейінгі патшалық Ресейдегі әлдеқайда қатал және қатып-семіп қалған
догмалық нұсқада жүзеге асыра бастаған. "Алаш Орда" үкіметін Кеңес ... жылы ... да, ... ... жаңа ... ... Ол
ұлттық дербестікке, өздерінің этникалық тарихы мен салт-дәстүрін одан әрі
жалғастыруға ұмтылған халықтарды ... ... ... ... ... де асып ... қорыта келгендс, Ақпан төңкерісінен кейін ұлттық қозғалыс жаңа
серпін ... 1918 жылы 22 ... ... өкіметінс балама ретіндс Қоқанда
Түркістан автономиялы республикасы, ал 1917 жылы 5—15 желтоқсанда Орынборда
Алаш автономиясы жарияланды. ... ... ... ... "Алаш" өкіметтері
ұлттық мемлекеттік идеяны жүзеге толық ... ... ... ... ... ... ... съезі қабылдаған (1918 ж., қаңтар)
"Еңбекші және қаналушы халық құқықтарының декларациясында: "Советтік Россия
республикасы ерікті ... ... ... ... ... ... федерациясы ретінде құралады", — делінді. ... ... ... ...... құрылуы Кеңестік
республикалардың дүниеге келуіне жағдай жасады. ... ... ... аудандарында, оның ішінде елдің шығысында да Кеңестік автономиялық
республикаларды құруға әзірлік жұмыстары өрістелді.
1918 жылдың 30 сәуірінде ... ... ... ... ... Кеңетік автономиялық Республикасын құру туралы қаулы ... мен ... ... ... ... ... Түркістан өлкесінің
аумағы кіретін, Түркістан Кеңестік республикасы туралы ережені ... ... ... ... республикасының халқының саны
7668 мың адамды ... ... ... 35,77 ... ... 44,76
проценті қазақтар мен қырғыздар, 6,73 ... ... 4,98 ... 3,75 ... ... 2,15 проңентін т.б. ұлттар
құрады.
Түркістан республикасының қазақтарының саны 1917 жылғы санақ бойынша:
1. Сырдария облысында - ... ... ... ... — 310. 000 ... ... облысында - 391. 000 жан.
4. Самарқанд облысында 125.000 жан.
5. Закаспийде (қазіргі Түркімен) - 95.000 жан, ...... ... ... ... ... ұранды жамылып, ақ гвардияшылар бүліншілік жасап, Каспий
сырты майданы мен Жетісу майданын ... ... ... ... ... алды. Орынбор — Ақтөбе ... ... ... ... мен ... қарсылықты күшейтті. Түркістан республикасының ... ... 1919 жылы 19 ... ... ... ... ... өкіметіне қарсы
бүліншілік басталды, партия — кеңсс ... ... ... 1919 жылы ... ... өлкелік төтенше VII съезі болып,
онда Түркістан ... ... ... жаңа ... ... ... ... өлкелік комитетінің жанынан мұсылман бюросы,
Түркістан республикасының Революциялық әскери советі сайланды. 1919 ... мен ... ... Армияның жергілікті бөлімдерінің күші арта түсті.
Олардың қатарына өлкелік партия ... 25 ... ... жіберілді.
1919 жылы тамызда Түркістан майданы құрылды. ... ... ... ... оларды Түркістан республикасының Қызыл Армиясы қолдады.
1920 жылдың көктемінде ... ... ... сыртында және Ферғана аймағында
басшылармен болған соғыста жеңіске жетті. 1918-1920 ... ... ... мен оны ... ... ... мәселесі
түркістандықтар мен кеңестік Ресей ... ұзақ ... ... ... ... деп ... бірақ ұлттық"сезімнен де бас
тартпаған кеңестердің түркістандық қайраткерлері Түркістанды басқару ісінде
Мәскеу ... ... ... қабылдаттыруға қабілеті жеткен. Мысалы,
Түркістан ... ... ... ... 1920 ... ... "Түркістан Республикасының атауы "Түркістан
түркі республикасы" ... ... ... ... ... ... ... мұсылман коммунистер ішкі және сыртқы саясаттың Мәскеуден тәуелсіз
болуын талап еткен. Бұған қарсы ... ... ... ... біз үшін жаңалық емес, бірақ мұның социализмеге еш ... ... ... ... келген болатын.
Т.Рысқұлов, Ю.Алиев, Ю.Ибрагимов 1920 ... ... ... кеңес
республикасы" туралы құжаттың жобасын даярлағанды, онын бірінші пунктінде:
"Бес облыстан ... ... ... ... ... ... ... түркімен, қарақалпақ, қыпшақ, оған түркі тегінен емес тәжіктер де
қосылды) және өздерін келімсек деп ... өзге ... ... ... және т.б.) Отаны деп санау керек",— делінген. Ал оның ... ... әрі ... ... ... ... Түркістан
Түркі Кеңес Республикасы деп тану керек", — деп ... ... ... ... ... бірі ... ... Түркістанды бірігіп отырып жинауымыз керек, ол орыс пролстариатына
сүйенгенде ғана ... ...... ... ... ... келгенде,
бірі жергілікті халыққа негізделген түркі кеңес республикасын екіншілері
орыс пролстариатына, күшке ... ... ... ... ... ұсынды4.
Түркістанда түркі республикасының тәуелсіз өмір сүру мәселесі жайындағы
түркістандық "коммунистердің" талабы Ресейдің ... ... ... ... қабылданбай тасталды. Ленин 1920 ж. ... ... ... мен Коммунистік партияның Түркістан коммиссиясына
"Түркістанның (этнофафиялық, т.б. сипаттағы) Өзбекия, Қырғызия, Түркменияға
бөлінген ... ... бұл үш ... ... немесе ажырату
шарттарын жан-жақты тұсіндіру" міндеттерін жүктеді. Түркістандағы кеңестік
орыс лидерлері Лениннің бұл нұсқауын орындау, яғни ... ... ... ... ... ... қабылдады. Мұны, түркістандық коммунистердің
біраз бөлігі де ... ... ... ... (Бұхара мен Хорезм Халық
Республикаларын қоса есептегенде) өз ... ... ... үшін жалпы
"Түркістан" терминін пайдаланды. Бұхара мен Хорезм мемлекеттері ... ... ... мәселелерін бір орталыққа бағындыру үшін
кеңестіктер 1922 жылы төмендегі пікірді алға тартты: "Бұхара, Хорезм және
Түркістанның мәдени жағдайларының, өндіргіш ... ... ... ... ... бар. Ортақ мәдени, тарихи және әлеуметтік жағдайлар
негізінде келген бұл республикалардың ... ... ... ... барлық өңірлерінің материалдық, рухани
мәдениеттері ортақ".
Кеңес ... ... да 1920 ... ... ... ... бар ... жоққа шығарумен болатын. Түркістан комиссиясының
бастығы Рудзутак 1920 жылы ... ... ... түркі
республикасының ұйымдастырылуы жайындағы қаулыға қарсы өз пікірін ... ашық ... еді. Ол ... ... ... "Түркі республикасын
ұйымдастыру жөніндегі шешімге риза емеспін: Бұл ... ... ... Шынында, Түркістанда бір тұтас түркі халқы жоқ.
Түркімендер, қазақтар, қырғыздар, өзбектер бар". 1920 ... ... РКП ... ... Шығыс аудандарының партия комитеттеріне нұсқау хат
жолдады. Онда былай делінген: ... ... жеке ... ... беру туралы мәселеге ешқандай кедергі жасалмайды,
Түркістан және Башқұртстан республикалары мен Қырғыз (қазақ) революциялық
комитетінің ... ... ... ... табылады"5.
В.И.Ленин 1920 жылы 13 маусымда РКП (б) Орталық Комитетінің партияның
Түркістандағы негізгі міндеттері туралы ... ... ... келіп,
былай жазған болатын:
1."Түркістанның Өзбекстан, Қырғызстан және ... ... ... ... және ... ... ... 3 бөліктің қосылуы немесе бөліну шарттары егжей-тегжейлі
анықталсын".
1920 жылғы ... ... ... ... ... ... адамды құрайды) төмендегідей болды:
|Халықтар ... ... ... ... |Барлығы ... |561765 |1489990 |2050775 ... |32476 |1059449 ... |
|(қазақтар) | | | ... ... |6512 |515780 |1614217 ... | | | ... |633 |266048 |266681 ... |2909 |73125 |75334 ... | |50652 |50652 ... |6059 |39467 |45526 ... |226 |31614 |31840 ... |16248 |6255 |22504 ... |120189 |279729 |399912 ... |25999 |9327 |35326 ... |19352 |711 |20063 ... |47153 |25239 |74482 ... жылы ... ... мен ... және ... ... ... ұлттық-мемлекеттік межелеу жүзеге асырылды. Мұндай шараның
тарихи қажеттігін В.И.Ленин 1920 жылдың ... ашық ... ... ... және Хорезм көп ұлтты кеңестік Республикаға айналды.
Орта Азияда ... ... ... ... 66,5 ... Түркістан
республикасында, 22,2 проценті Хорезм ... ... ... ... ... 41,4 ... Бұхара республикасының
50,1 процентін, Хорезм республикасының 61,1 процентін құрады. Орта Азияда
қоныстанған барлық ... 43,2 ... ... 27,0 проценті
Хорезмде, Орта Азиялық тәжіктердің 47,7 ... ... 52,3 ... және т.б. ... ... Түркістан АКСР-нің Ферғана, Самарқанд облыстарында және
Сырдария облысының Ташкент және Мырзашөл уездерінде ... ... ... сол ... ... және Түркістан
уездерінің кейбір аудандарында тұрды, Бұхара облысында олар ... ... ... ... ... ... ... және Сары-Ассы
болыстарында, Хорезм ... Жаңа ... ... және Хиуа
қаласының аудандарында тұрды6.
Түркмендердің көп бөлігі Түркістан АКСР-інің Түркмен ... ... ... (Чарджу облысы) және ... ... ... және ... облыстарында) тұрды. Тәжіктердің
басым көпшілігі Бұхара ... ... ... орналасты (қазіргі
тәжік республикасының аумағы), олар Самарқанд облысының Ходжент уезінің
көпшілік ... ... ... сол ... ... уезінің
бірнеше аудандарында, сондай-ақ Түркістан АКСР-інің Ферғана облысының
бірқатар ... және ... ... ... ... ... АКСР-
інің Жетісу облысының Қаракөл (Пржевальск), Пішпек және Нарын уездерін,
Сырдария облысының, Әулиеата уезінің бір ... және ... ... ... (Ош ... Жалал Абад болысы, Әндіжан уезі) аумағын
алып ... ... ... ... ... Әмудария, Хорезм
республикасының солтүстік шығыс аудандарында (қазақ-қарақалпақ облыстары)
қоныстанды. Қарақалпақтардың жекелеген топтары Ферғана облысының ... ... ... ... ... ... 1924 жылы ... асырылды. Осының
нәтижесінде КСРО-ның құрамында Өзбек және ... ... ... ... ... Қырғыз АКСР-і құрылып, бұрынғы
Түркістан АКСР-іне қарап келген Жетісу және ... ... ... уездері Қазақ АКСР-іне қосылды. Сонымен, 1924 жылғы 14 қазан
"Түркістан" сөзінің саяси терминологиядан шығарылған ... КСРО ... ... ол күні ... ... ... жою, ... және
Хорезм Халық Республикаларын таратып, олардың ... ... ... ... - ... (Өзбекстан автономиялық Кеңес
Республикасына) бөліп беру туралы шешім қабылдады. ... бір ... ... ... ... ... осы бірлікті білдіретін
"Түркістан" терминіне қарсы шықты. Түркістандық бір ... ... ... ... жоспарға қарсы бағытталған кеңестік режимнің
ішкі сырын былайша білдіреді: ... ... ... пен ... ... қатысты нұсқауларына қайшы, ол ... ... су ... ... Ресейге қарсы қоюды, ең ... ... ... ... ... терминін қолданбайды, бірақ мұқтаж болған жағдайда
одан бас тартпайды. Мұны Лениннің Түркістан шекаралары ... ... ... ... ... ... Орал, Торғай, Ақмола, Семей,
Ферғана, Самарқанд, Жетісу, Сырдария, Хазар (Каспий теңізі жағалауы), Хиуа
және Бұхара ... ... ... ... ... ... және ... мен Бұхара және Хиуа мемлекеттері жерлерінің шын
мәнінде Түркістан екендігін ... ... ... ... ... 1924 ... әсіресе екінші дүниежүзілік
соғыстан кейін "Түркістан" орнына "Орта Азия мен ... ... ... "Неге Қазақстан Кеңес Республикасын Орта Азияға
жатқызбайды?" деген ... ... ... жоқ. ... ... тіпті
Орта Азияның өзі Орталық Азияның бір бөлігі екенін мойындамайды.
Түркістанның ... ... ... ... Қазақстан" және
"Кеңестік Орта Азия" терминдерін қолданды. Ақыры алтыға бөлінген бұл жеке
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Қарақалпақстан автономиялы республикасы және
Тәжікстанда Таулы Бадахшан автономиялы облысы еді. 1924 жылдан ... ... ... бөлінуіне орай, Түркістанда елдің тарих есімін
атауға қатаң тыйым салынды.
Қорытынды
ХХ ... басы ... ... толы ... болды. Біздің
бүгінгі буыны қатпаған жас ұлт-азаттық қозғалысымыз тарихында уақыты келген
сайын еске алатын қаншама тарихи ... ... ХХ ... ... ... ... Ресейдің қол астында болатын. Бұл кезеңде Патшаны
Ресей өзінің қаһарлы салсатаын Түркістан жерінде екі ... ... ... жүргізді. Бұл езгі ХХ ғ басында бұрынғысынан да күшейе ... ... ... ... екі ... ... ... саясатын
жүргізді. Бұл едгі ХХ ғасырдың басында бұрынғысынан да ... ... ... ... байланысты жүргізген шовинистік саясаты,
соған орай еңбекшілер жағдайының, ... жер ... ... ауырлауы,
қарапайым халықтың құқықтарының кемдігі, аяусыз езілуі, басқарудың
ұйыдастыру ... ... ... ... рухани мәңгүрттенуі және т.б.
қазақ елінің сол кездегі ... ... ... ... Бұл ... жылы ... «Қазағым менің елім менің» деген мақаласында: Россияға
тәуелді қазақ халқының «ешқандай ... ... ыза мен ... ... ... ... қазақтарды ұрып-соғып, малдарын
тартып алып, ойына келе жатқан әдет-ғұрпымызға ауыз салуда. Жер ауып ... ... ... суы мен ... ... ... ... арқаланған олар: «сорлы қазақтарды ұрып-соғып, бар мүлікін
тартып алып кетуде»,-деп ашына жазды.
1914 жылы ... ... ... соғыс қазақ халқының жағдайын
бұрынғыдан да нашарлата түсті. Осыған ... әр ... ... ... елді ... ... ... өрістеді.
Отарлық езгіде көп жыл еңсесі түсіп, саяси құқығы шектеліп ... ... ... ... өзге де ... ... ... өлкесіне кірген
Сырдария және Жетісу облыстарындағы бүкіл мүсылман халықтары ... ... ... ... жеңіске жетуі ерекше оқиға болды.
Бірақ ... ... ... жағдайында уақытша өкіметтің жергілікті
органдарының құрылуына тән өзіндік ерекшеліктер де көрініс ... ... жөн. ... ... жеңіп патша өкіметі құлағаннан кеінгі бір ... ... ... ... мен ... басқарған ескі билік
аппараты өз қызметін жалғастырды.
Уақытша өкіметтің Түркістан секілді өңірді ... ... ... ... ... ... және Сырдаия облыстарындағ қазақ халқы мәселесін
ешқандай шараларды іске асыра алмады. Ал ... ... әлі де ... әрі
тәжірибесіз болды.
Сонымен Түркістан жерін ХІХ ғ. соңы-ХХ ғ. ... ... ... ... мақсатында патша өкімет әр қадамын ... ... ... жүргізілген саяси-әкімшілі реформалар отаршылдық билік
жүйесі жергілікті қалықты ұлттық ... ... ... ... даму ... ... ... бөгеп тастады.
Сонымен патшалық Ресейдің озбыр отарлау саясатына қайыспай қарсы тұрып,
қазақ ... ... ... үшін және қазақтардың күллі адамзатқа
ортақ прогресс арнасында өз орның анықтау үшін батыл ... ... ... ... ... ... ... қаза тапты. ХХ ғасырдың
басындағы қазақтың ұлы перзенттерінің жан-жүрегінде шынайы ... ... ... ... рухы ... ... Бірақ олардың еңбегі еш
кетпеді. Олар бүгінгі тәуелсіздігіміздің негізін салып кетті.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кентау қаласының табиғи және экологиялық жағдайы80 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь