Тарих толқынындағы көне қалалар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І ТАРАУ. Тарих толқынындағы көне қалалар
1.1. Талас.Тараз қалаларының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.2. Талас өңіріндегі қалалар туралы парсы деректері ... ... ... ... ...22

ІІ ТАРАУ. Талас.Тараздың көне шаһарлары тарихтың маржандары
2.1. Талас.Тараз өңіріндегі тарихи ескерткіштерінің
қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
2.2. Таластың көне шаһарларының өркениеттік мазмұндары ... ... ... 45
2.3. Тараз.рухани байлығымыздың алтын діңгегі ... ... ... ... ... ... ... ... 50

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

ҚОСЫМША Талас.Тараз өңірінің тарихындағы елеулі оқиғалар ... ... ... 63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ... ... 70
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Тарихымызда Талас өңірінің ерекше орын алатындығын қазіргі таңда зерттеушілер айтып та, жазып та, жүр. Бірақ нақтылай алғанда үйсін дәуірінен бастап қалыптасып келе жатқан қалалар мен материалдық мәдениетіміздің тарихи ескерткіштерін зерттеп, бір күйге келтірген ғылыми еңбектерді кездестіру қиын болып тұр. Сондықтан өзімнің ой жүйемді түгендей отырып, баспа, материалдарын сараптай алсам деген оймен осы еңбекті жазуға белсене кірістім. Ол үшін кітапханаларды аралап қолға түскен материалдарды іріктеп жинақтадым. Көпшілік қауым ойынан шығар еңбегімді жазуға сенімдімін.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
- Талас өңірінің тарихи ескерткіштерінің дүниеге келу кезеңдерімен даму жолдарын анықтау. Олардың даму мәселесін зерттеген тарихи еңбектер мен ғылыми монографиялық зерттеулердің мазмұндарымен танысу.
- Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламамен мемлекеттік құжаттардың мазмұндарын оқып үйрену, баспа беттерінде жарық көрген тарихи материалдарды оқып танысу, олардың мазмұндарын зерттеу жұмыстардың негізгі талап- тілектерімен салыстыру арқылы осы диплом жұмысының негізгі бағытымен міндеттерін мазмұнын жасау негізгі міндеті мен мақсаты болып есептелген.
Зерттеу жұмысының тарихнамасы.
Тарих бесігінде тербеліп қалыптасқан Талас- Тараз өңірінің қалалары да әлемдегі ұлы қалалар тағдырымен тағдырлас, өзіндік қайталанбас ғұмырды бастан кешкен қалалар. Жоғарыда қойылған мақсаты- міндеттерді жүзеге асыру барысында зерттеу еңбектерінде Талас-Тараз қалалары жайлы баспадан жарық көрген тарихи әдебиеттер және мерзімдік басылымдар, тарихи әдебитеттер мен зерттеу материалдарын қазақ тарихы журналы беттерінде зерттеу материалдар қолданылған. Пайдаланылған әдебиеттер А.Н. Бернштам «Талас алқабының ежелге ескерткіштері» деген тарихи- археологиялық очеркі. Қытайдың 6000 жылды қамтитын «Цянь-Хань-Шу», яғни «Кейінгі Хан әулетінің тарихы деген жылнамасы оны алғаш орысшаға аударған Н.Бичурин. Мекемтас Мырзахметұлы, Ислам Жеменей және Асқар Әдуалиевтің «Көне Тараз» атты еңбегі Әбіш Кекілбайдың «Талайғы Тараз» атты еңбегі, Бақтияр Әбілдаұлының «Талас Айша бибі, Қарахан» атты кітабы. Мұхаммед «Хайдар Дулати» Тарих- и Рашиди» еңбегі, Тараз Жамбыл облысы энциклопедиясы, сонымен қатар оқулықтар, әр жылдары мерзімдік басылым беттерінде жарық көрген мақалалар пайдаланылған.
Зерттеу әдістері.
Бұл дипломдық жұмысты жазу барысында жинақтау, жүйелеу, салыстыру, талдау және тағы басқа зерттеу әдістері пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттерді тақырып мазмұнын ашу үшін талдаумен салыстырма әдістерін қолдана отырып ғылымилығын дәлелдедім.
Ғылыми жаңалығы.
Бұл тақырыптың ғылыми әдебиеттерде қолдануын зерттедім. Қазақстан тарихында берілген материалдармен салыстыра отырып, бұрын қолданылмаған материалдарды қосып өзімше ой-топтамасын жасадым. Ғылыми өңдеу арқылы дипломдық қорытындылау жасалды.
Теориялық және практикалық маңызы.
Талас-Тараз қалаларының өткен тарихына жұртшылық пікірі ерекше ауып тұрған жағдайда осы қолжазбада жарияланған тың тарихи еңбектеріміз пайдаға асар деген үміттеміз. Талас-Тараз қалалары жайында арнайы курс дайындауға болады; ол туралы мәліметтер мен жеке ойларымыз оқушыларға, лекциялар оқуда, дерек ретінде пайдалануға болады.
Яғни бұл дипломдық жұмысты орта мектеп оқушыларына, тарих факультетінің студенттеріне курс, семинарларда пайдаланып, мұндағы ой-пікірлерді басшылыққа алуға болады деп есептеймін.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.
1. Б. Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы Санат. 2002, (16б).
2. А.Н. Бернштам. Талас алқабының ежелгі ескерткіштері. Алматы. 1941, (12б).
3. Ә. Кекілбай. Талайғы Тараз Алматы 2002 (15б)
4. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары 2002 (24б).
5. К. Байпаков, Л. Ерзакович. Древния города Казахстана. Алма-Ата 1971г. (64-65б).
6. М.Мырзахметов, И.Жеменей, А.Әбдуалиев. Көне Тараз. Алматы. 2002, (40б).
7. Б.Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы. Санат 2002, (72б).
8. Тараз Жамбыл облысы. Энциклопедиясы. Алматы. 2003, (25б).
9. Ә.Х. Марғұлан «Жұлдыз» журналы 1984, №4 (176б).
10. Ә.Кекілбай. Талайғы Тараз. Алматы 2002, (83б).
11. А.Н. Бернштам. Талас алқабының ескерткіштері. Алматы 1941, (15б).
12. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. 2002, (136б).
13. Б. Әбілдаұлы. Талас –Тарас-Тараз. Егемен Қазақстан 2002, 28 тамыз
14. Ж. Дәдебаев. Атыңнан айналайын. Әулие ата. Алматы 2002, (35б).
15. С. Әулие. «Тараздағы мұражай». Тарих сериясы 2005, №1 (134б)
16. «Прошлое Казахстана в источниках и материалах». Алма-Ата-Москва 1936, (114б).
17. М. Қожанов. «Құлпырып жасарған Тараз» //АР-ДАҚ 2002, қыркүйек.
18. Б. Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы «Санат» 2002, (70б).
19. Ж. Дәдебаев. «Аңызбен ақиқат» //Егемен Қазақстан 2002, 27 шілде (3б).
20. А.Н.Бернштам, Памятник старины Таласской долины. Алма-Ата 1941 ж (101 б).
21. М. Мырзахметов, И.Жеменей, А.Әбдуалиев. көне Тараз Алматы 2002, (87б).
22. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары 2002, (116б).
23. Б.Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі Қарахан. Алматы, «Санат» 2002, (245б).
24. Молдақыков Т.«Тараз өңіріндегі тарихи ескерткіштер».//Қазақстан музейлері 2007, № 4 (36б).
25. Ә. Кекілбай «Талайғы Тараз» Тағдырымен тағылымы. Егемен Қазақстан 2002, 17-қыркүйек.
26. М.Мырзахметов, М. Жеменей, А. Әбдуалиев. «Көне Тараз» Алматы 2002, (39-40бб).
27. С. Өтениязов. Білім және еңбек журналы. 1981, № 12.
28. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди», Алматы 2003, (101б).
29. Байбосынов К. Талас-Тараз қаласы- ғасырлар куәсі. Егемен Қазақстан 1997, 21-қаңтар.
30. М. Мырзахметов, И. Жеменей, А. Әбдусалиев «Көне Тараз» (49б)
31. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары 2002, (82б).
32. Б. Әбілдаұлы. Талас-Тараз. Алматы «Санат» 1998 (285б).
33. Тараз Жамбыл облысы. Энциклопедия. Аламты 2003, (28б)
34. Ә. Кекілбай «Талайғы Тараз». Алматы 2002, (109б).
35. Мұаммед Хайдар Дулаеи Тари-х Рашиди. Алматы 2003 (45б).
36. Дәдебаев Ж. Істемі Қаған «Қазақ әдебиеті». 2002, 18 ақпан.
37. М. Мырзахметов, И. Жеменей, А. Абдуалиев. «Көне Тараз». Алматы 2002, (55б).
38. М. Қожанов. «Тарих тұңғиығынан сыр шерткен шаһар». //Сақшы 2002, 26 қыркүйек (3б).
39. Талаз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
40. Практикалық конференциясының материалдары 2002, (24б).
41. М. Мырзахметов, И. Жеменей, А. Әбдуалиев «Көне Тараз» Алматы 2002, (35б).
42. Ж.Дәдебаев Атыңнан айналайын Әулие ата. Алматы 2002, (56б).
43. Б. Әбілдаұлы. Ең байырғы қала. //Ақиқат 2002, № 9-36б.
44. Атабаев Қ.М. Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі. Алматы, Қазақ университеті 2000, (105б).
45. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди. Алматы 2003, (106б).
46. Б.Әбділдаұлы. Айша Бибі шыққан тегі мен заманы туралы толғаныс.. //Егемен Қазақстан 2002 ж. 29- мамыр.
47. Елеуұлы. М. Шу өңірі: аңыз бен тарих Қаз МҰУ хабаршысы, тарих сериясы. Алматы, 1996, (7-9бб).
48. Ә. Қалмырзаұлы. Теберік дүние. Алматы. «Қасиет» 1997, (42б).
49. М.Жолдасбекұлы. Қ.Салғараұлы, А. Сейдімбек. Елтұтқа. Астана 2001ж (52б).
50. Қ. Тұяқбаев. Көне шаһар маржандары. //Егемен Қазақстан 2001, 5-маусым.
51. М.Бейсембай. Көне Тараз сәулеті. Алматы ақшамы. 2002, 26- қыркүйек.
52. Ердәулетов С.Р. Тараз Аулие-Ата. Джамбул. Алма-ата 1983, (18-19).
53. Б.Әбілдаұлы Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы «Санат» 2002, (116б).
54. Ахмедов Ғ. Алаш Алаш болғанда: ескерткіштер мен тарихи деректер. Алматы. Жалын, 1996 (29б).
55. Омарбеков Т.Шаймұратұлы Ж. Евразиялық Одақ: бір үміт, бір күдік. //Ақиқат. 1997, №2.
56. М. Қожанов. Тарих тұңғиығынан сыр шерткен шаһар. //Сақшы. 2002, 26-қыркүйек.
57. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары 2002, (48б).
58. Ә.Х.Марғұлан. Жұлдыз журналы. 1984, № 4. (178б).
59. Ә.Кекілбай. Талайғы Тараз. Алматы 2002, (107б).
60. Көшімов М. Әулиеата хабарлары. //Айқап, 1912,№1.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
І ТАРАУ. Тарих толқынындағы көне қалалар
1.1. ... ... ... ... ... ... парсы
деректері...................22
ІІ ТАРАУ. Талас-Тараздың көне шаһарлары тарихтың маржандары
2.1. Талас-Тараз өңіріндегі тарихи ескерткіштерінің
қалыптасуы мен
дамуы.......................................................................
........32
2.2. Таластың көне шаһарларының өркениеттік мазмұндары............45
2.3. ... ... ... ... өңірінің тарихындағы елеулі оқиғалар............63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ............70
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Тарихымызда ... ... ... орын алатындығын қазіргі таңда
зерттеушілер айтып та, жазып та, жүр. ... ... ... ... ... ... келе ... қалалар мен материалдық
мәдениетіміздің тарихи ескерткіштерін ... бір ... ... ... ... қиын ... тұр. ... өзімнің ой
жүйемді түгендей отырып, баспа, ... ... ... ... осы ... жазуға белсене кірістім. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қауым
ойынан шығар еңбегімді жазуға сенімдімін.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
- Талас өңірінің ... ... ... ... даму ... ... ... даму мәселесін зерттеген
тарихи еңбектер мен ғылыми монографиялық зерттеулердің ... ... мұра ... бағдарламамен мемлекеттік құжаттардың
мазмұндарын оқып үйрену, баспа беттерінде ... ... ... оқып танысу, олардың мазмұндарын зерттеу жұмыстардың
негізгі талап- тілектерімен ... ... осы ... ... ... міндеттерін мазмұнын жасау негізгі міндеті ... ... ... ... тарихнамасы.
Тарих бесігінде ... ... ... ... ... да ... ұлы қалалар тағдырымен тағдырлас, өзіндік
қайталанбас ғұмырды бастан ... ... ... ... мақсаты-
міндеттерді жүзеге асыру барысында зерттеу ... ... ... ... жарық көрген тарихи әдебиеттер және
мерзімдік ... ... ... мен ... ... тарихы журналы беттерінде зерттеу ... ... ... А.Н. ... «Талас алқабының ... ... ... археологиялық очеркі. Қытайдың 6000 жылды
қамтитын «Цянь-Хань-Шу», яғни ... Хан ... ... ... оны ... орысшаға аударған Н.Бичурин. ... ... ... және ... ... ... ... атты
еңбегі Әбіш Кекілбайдың «Талайғы Тараз» атты еңбегі, Бақтияр Әбілдаұлының
«Талас Айша ... ... атты ... ... ... ... Тарих-
и Рашиди» еңбегі, Тараз Жамбыл облысы ... ... ... әр ... ... басылым беттерінде жарық ... ... ... ... ... жазу барысында жинақтау, ... ... және тағы ... ... ... пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттерді тақырып мазмұнын ашу үшін ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың ғылыми әдебиеттерде қолдануын зерттедім. ... ... ... салыстыра отырып, бұрын ... ... ... ... ... ... ... дипломдық қорытындылау жасалды.
Теориялық және практикалық маңызы.
Талас-Тараз қалаларының өткен ... ... ... ... тұрған жағдайда осы қолжазбада жарияланған тың ... ... асар ... ... ... ... ... курс дайындауға болады; ол туралы мәліметтер мен жеке ойларымыз
оқушыларға, лекциялар ... ... ... пайдалануға болады.
Яғни бұл дипломдық жұмысты орта ... ... ... ... ... ... ... мұндағы ой-
пікірлерді басшылыққа алуға болады деп есептеймін.
Зерттеу жұмысының ... ... ... екі ... бес тақырыпшадан және
қорытындыдан ... ... ... ... ... тізімі, суреттер берілген. «Тарих толқынындағы көне қалалар
тарихы» деп ... ... ... Талас-Тараз қалаларының қалыптасуы
мен дамуы, және ... ... ... ... ... ... ... қалалар туралы парсы деректері» деп ... ... ... ... шет ... ... ... тіліне
аударылған және парсы тілінде ... ... ... отыр.
«Көне шаһар маржандары» атты екінші тарауда үш ... ... ... ... тарихи ескерткіштерінің қалыптасуы мен дамуына
және көне ... ... ... ... ... берілген.
«Тараз- рухани байлығымыздың алтын діңгені» атты тақырып ... ... 2000 ... мерейтойы талқыланады.
Ежелгі Талас-Тараз жері тұнған тарих. Тарихтың, мәдениеттің ... өзі де ... Ел ... қалған, тарихи еңбектерде жазылған
мәдени ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... Көзде жоқ болса да көңілде қалған ... орны ... ма? Екі мың ... ... бар ... ... ... бері көздің нұрына, ... ... Айша бибі мен ... ... ... ... ... тұрғызылған Қарахан әулие кесенесі мен ... ... ... іргелі. Мәдениеті дамыған мемлекет болғанын танытады.
Бізге Н. Я. ... А.Н. ... ... Ю. ... ... С. Өтениязовтың тарихи еңбектерінен Талас ... жыл ... ... ... ғасырдың орта кезінде
салынғаныбелгілі. Мұндай ... ... үшін ... дерек
көптеген зерттеушілерге белгісіздеу «Үлкен хань әулетінің ... ... ... ... ... ... хань әулеті Қытай мемлекетін
қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 202 жылдан бастап қазіргі дәуірдің ... ... ... ... деп ... бұл жылнаманы біздің
дәуіріміздегі 27 жылы Қытай тарихшысы Баньгу жазған./1/.
А. Н. ... ... ... ежелгі ескерткіштері» деген тарихи-
археологиялық очеркінде осы қытай дерегіне сүйене отырып: «Бұл ... ... ... ... рет ... міне, осы өзен жағасында біздің
отанымыздың тарихына тікелей қатысты аса ірі оқиға өткен.
Біздің жыл ... ... 204 ... бастап Орталық Азияда
үстемдік еткен ғұндардың тайпалық ... ... ... арта ... біздің жыл санауымызға дейінгі 55 жылы екіге бөлініп ... ... ... ... ... ... ... Чжи-чжи шанью
басқарған екінші топ тәуелсіздік үшін күресті ... ... ... ... ... билігіндегі солтүстік ғұндар осы шайқаста
амалсыз солтүстік-батысқа қарай қоныс аударуға мәжбүр болды. Ғұндардың ...... ... V ... ... ... Францияда
аяқталған батысқа қарай жылжуы іс жүзінде осы ... ... ... ... ... ... ... қаңлы тайпасының билеушісі
тарапынан қолдау табады, каңлы көсемі ... және оның ... ... жер ... қызын ұзатады... Чжи-чжи шаньюдың әрекеттері Қытайдың
билеуші топтарын қатты ... Олар ... ... ... ... ... деп біліп, Чжи-чжи шаньюдың көзін құртуды
ұйғарады. Осы мақсатпен ... екі ... ... мен ... ... ... ... аттандырады. Бұл әскерлер 36 жылы Чжи-
чжиды қоршауға алып, оны өлтіріп тынды. Осы қолбасшылардың ... ... мен ... ... ордасы баяндалады. Мұнда шаньюдың
шатырлардан тұратын ордасы жан-жағынан дуалдармен қоршалған қала ішінде,
Талас өзені ... ... ... ... те ... ... ... деген мақаласында сол
қытайлық «Дянь-Ханыьшу» негізінде: Чэнь Тан мен ... ... ... ... ... ... жыл санауымызға дейінгі 36 жылы
жасаған жорығы суреттелген жылнамада олар ... ... ... ... алқапқа жеткен соң үйсіндер елін көктей ... ... ... ... ... Толы көлге шықты» деп жазды. Бұл ... ... бар ... ... ... ... ... осы соғыс жайында Л.Н.Гумилев «Сборник в честь академика И.А.
Орбели. ... по ... ... Востока" деген жинақта жарияланған
«Біздің жыл санауымызға дейінгі 36 ... ... ... деген мақаласында
неғұрлым толығырақ жазады: «Үйсіндерге үсті-үстіне жасалған шабуылдарда шек
болмады. Сөйтіп, біздің жыл санауымызға ... 42 жылы ... ... тас ... етті... Хундар шабуылының тағы бір нысаны Ферғана
алқабы болды, алайда Чжи-чжи бұл алқапты ... ғана ... ... ... ... үшін орын керек болды. Чжи-чжи Талас өзені алқабында
өзі және қосыны үшін қорған салғызды, бұл ... 500 ... екі жыл ... ... ... ... уақыт туралы Қазақ КСР ... ... ... да ... Бұл ... ... «Әлі де
шешілмеген мәселелер көп» деген мақаласында ... ... ... ... ұлы ... ... «Біздің жыл санауымызға дейінгі I ғасырдың
орта кезінде өз мемлекетінің астанасы ... ... ... ...... ... жасайды.
Ғұлама осы мақаласында Қытай тарихының зерттеушілері Де ... ... ... ... ... ... қаласы
салынған уақыттағы жағдай туралы ... ... ... ... Ал, қазақтың жас ғалымы Самат Өтениязов «Білім және еңбек»
журналының сол жылғы № 6 санында ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін сақталып отырған жібек картада Талас
қаласы көрсетілгендігін жазады./4/.
Қытай жылнамасындағы бұл деректер қазіргі ... ... ... жыл санауымызға дейін-ақ елді мекендер болғандығы туралы
А.Н.Бернштам, Т.Н.Сенигова, Е.Т.Агеева, ... ... ... ... ... материалдарымен де
дәлелдене түседі. Бұл деректер Жамбыл ... ... жыл ... 42-41 ... салынған деп нық сеніммен айтуға мүмкіңдік береді.
Жетісу өңірінде сол ... ... ... ... ... ... хун тайпасының басшысы, әрі ... ... еді. ... Шу ... хундар келмес бұрын өте ертеде пайда болған ... ... ... ... империясы ертеден-ақ ойластырған
болатын. Біздің эрамызға дейінгі 72 жылы осы мақсатпен Қытайдың көп ... ... баса ... ... Бірақ сақ, үйсін, қаңлы, хун тайпаларының
біріккен ... ... ... соң ... ... ... қашуға мәжбүр
болды.
Хун көсемі ... ... ... Шу ... ... ол хун мемлекеті үшін жаңа астана салуға бұйрық ... ... ... осы өзенмен аттас қала болды. Іргелес қаланған Талас
қаласы тез өсіп көркейді./5/.
Әрине, астананың тез ... Хун ... ... мен саяси жағдайына
байланысты. Хун ордасы керемет күшейіп, нығайды. Ордаға сол замандағы
көптеген тайпалар бірікті.
Талас ... ... ... жолы өтетін болғандықган, Хун астанасы
үлкен сауда орталығына айналды. ... ... ... жолы ... ... ... Хун ... басшысы Чжичже Юлий Цезарь
заманында Рим империясымен достық қарым-қатынас жүргізді. Хун мемлекетінің
астанасы Таласта Рим ... яғни Марк ... ... бірнеше
легиондарының тұруы бұл жағдайға үлкен дәлел бола алады.
Хун мемлекетінің күшейгенін көрген ... ... саса ... ... ... ... ... сауда жолына ғана емес, империяның
өзіне қауіп төндіре бастайды.
Айлакер Қытай басшылары Жетісудағы Хун мемлекетін ... ... ... ойлап көптеген елшілерін аттандырды. Олар ордаға біріккен
тайпалар арасына ... ... ... ... қойды. Тіпті, үйсін
тайпасының өзі ордаға мойын ... ... ... шықты. Осындай жағдайлар
Хун мемлекетін әлсірете бастайды./6/.
Орда ішінде орасан зор алауыздық ... соң Хун ... ... ... Қытай империясы көп әскер ... Бұл ... ... 36 жылы ... жағдай еді. Қытай мемлекетінің Жетісу мен
батысты түгел бағындыру үшін шығарған көп әскеріне Чентан мен ... ... ... ... ... ... ... қырып-жойған Қытайдың көп әскері Хун
мемлекетінің астанасы ... ... ... Осы ... ... ... Көп ұзамай, Талас қоршауда қалады.
Талас — сол замандағы ең сұлу қала. Қалада ... ... ... ... ... ... алыстан көз тартады екен. Қала қорғаны да
биік етіп құрылған...
Қала халқы мен хун әскері өз ... жан ... ... ... мұнараларында тұрып Қытай әскеріне оқ атқан.
Ұзақ уақыт қоршауда тұрған қалаға Қытай басқыншылары ... ... ... ... соң, ... қырып-жойып, әсем ғимараттарды
қиратады. Хун көсемі Чжичже ... ... ... ... оның басын
императорға табыс ету үшін Қытайға алып кетеді.
Жетісу ... ең сұлу қала ... ... ... ... Әлі ... Қытай мұражайында Жібек матаға салынған Талас қаласын және Чентан
әскерінің қалаға жасаған шабуылын бейнелейтін ... ... ... дейінгі 36 жылы Қытай әскерінің шабуылынан Талас
қаласы қирады. Осы ... ... ... ... ... оның озық ... көп зардап ... ... ... ... ... қаласы түгелдей өмір ... ... ... ... қала ұзақ ... ... яғни VI ... қайта
гүлденіп, үлкейе бастады. Әрине, ... ... ... сол ... бұрынғы мәдениеттің ... ... ... сұлу қала Талас бұл ... ... деп ... ... ... ... 893 жылы ... билегег Парсы-
Тәжік Исмаил Саманидің Талас алқабын жаулап ... ... ... ... «л» -ды «р» деп ... ... Тараздың қайта
жаңғырып, ... ... сол ... яғни VI ... ... ... кең жая ... Түрік қағанатының нығаюына байланысты...
Қайта құрылып, өсіп- көркейе ... ... ... ... ... мәдени орталықтарының біріне айналады.
І ТАРАУ. Тарих толқынындағы көне қалалар.
1. Талас-Тараз қалаларының ... ... аты ... ... ... кезде айдай әлемге шыға
бастаған. Алатау мен ... ... ... қақ жарып аққан Талас
өзенінің ... бұл ... ... ... да, Айша бибі мен
Бабажі қатынның да күмбездері ... ... ... да ... келе ... ... Түркештер мен Қарлұқтардың теріскей-шығысында
Жетісудағы оның Алтайдан ... кең ... ... ... ... бытырап-
бытырап кеткен түрік қағанатының қалдықтарын жинай алмай, бір тізгінге
таласып жатқан тар заман ... да, ... ... ... ... ... ... кемеліне
келе бастаған үлкен сауда орталығы еді. Дүние іздеп, пайда көздеп Жібек
жолы ... ... ... кірекеш саудагерлер Талас жағасындағы қаланың
сарайларын Қытайдан, Ираннан, Ұрым аталатын ... ... ... бұйымдарға толтырып тастаушы еді./8/.
Құпиясы ашылған, оны арабтардан ... ... ... ... ... ... әйгілі...» деген айдарына жазды, қалада
баяғы ата-бабаларының тәңіріне сыйынып, отқа табынатын түркілер де ... Бұл ... ... ... қарлұқтар жобасы Оғулшақ Қадыр билеуші
еді. Қалада ата-бабаларымыз саудагерлігі үшін ... деп атап ... ... 751 жылғы араб-қытай соғысынан кейін тұтқынға түсіп,
түркіленіп кеткен 20 мың ... ... да, ... ... ... да өмір сүріп жатушы еді. Міне, осы бір ынтымақ, байлық, бірлік,
әсіресе түрлі діндегілердің тіл ... ... ... ... ... ... Исмаил Саманиді қатты толғандырған. Тараз қаласының,
тіпті, кейінгі қазақ елінің, жалпы түркілердің тағдырына үлкен әсер ... ... ... ... Бұл ... ... «Бұқара тарихында»
біраз жазылған. Бұл әулеттің ... ... Қода атты ... ... Саман қыстағынан шыққан екен. Ол қазіргі Тәжікстан, Өбекстан,
Қырғыстан, Түркіменстан, Оңтүстік Қазақстан жерлерін 751 ... ... ... билей бастаған араб Аббас халифатының билеушісі әл-Мамун
тарапынан көтермеленген адам еді. ... оның ... ұлы Нух ... Ахмед- ферғана, Яхич-Шаш Ілияс- Герат уәлаяттарын ... ұлы ... 875 жылы ... ... Әмудария мен Сырдария
арасындағы алқапта- Мәуер-ән-Нахрда әмір болып тағайындалды. Осы Насырдың
туған інісі ... ... ... уәлаятына билік жүргізді. Ол билігін
күшейту, жерін ... үшін 892-907 ... ... ... ... ... Бұқара қаласын астана етіп, Самани ... ... 893 жылы өзі ... құрты болған. Талас қаласына қарай
лек-лек әскерімен шеру тартты. Міне, осы оқиға жайында араб ... ибн ... ... ... ... ... ... деген
кітабында жазады. Ат-Табари 838-39 жылы ... ... ... Амул ... ... келіп, 923 жылы Бағдадта қаза болған.
Ол Исмаил Саманидің замандасы ... өзі ... ... осы ... оқиғасын
былай деп баяндады:/10/.
893 жылы... Исмаил ибн Ахмедтің түріктер еліне ... ... оның ... патшасының астанасын алып, оның өзін және қатынын, 10
мың шақты ... ... ... ... ... Ол ... көбісін
өлтіріп, олжалаған көліктерінің көптігі соншалық, бұларды санауға ... еді. ... ... атты ... олжа ... ... ... жерде түркілер патшасының астанасы Тараз деп айтылмайды. Ал
академик В.В. ... ... 1894 ... ... ... ... туралы есеп»
деген мақаласында ... ... осы ... ... ... парсы
тілінде жазған «Бұхара тарихында» келтірілген деректер негізінде түріктер
билеушісінің қаласы ... ... атап ... ... Талас қаласына жорғы туралы тағы бір араб тарихшысы
Әли ибн әл- Хусейн әл-Масуди ... ... ... ... ... Әли Бағдад қаласында туып, бүкіл Шығысты Қытайға дейін аралап, 956-
57 жылы Мысырда дүние салған. Енді сол араб ... ... ... ... ... Насыр ибн Ахмед қаза болған соң Исмаил ибн ... ... ие ... ... ... аттанды. Ол түріктердің
астанасы болған қалалардың бірін алып, патшаның қатынын тұтқындады. 15 ... ... ... 10 мыңы ... Бұл ... Таңқас дейді
екен. Сірә, бұл есім осы елді ... кез ... ... ... ... Бұл ... халаж атауымен белгілі тайпадан шыққан
деп ойлаймын»./11/.
VII ғасырда 3 тайпадан құралған қарлұқтар ... ІХ-Х ... ... әзкіш, халаж, шарық, барысқан, соғды тайпалары және орта
азиялық таяу шығыстық келімсектер ... ... ... ... ... ... ... христиан
шіркеуін мешітке айналдырғандығы, сол жорығында Мирки қаласын да ... ... ... ... ... ... негізінде
осы тәжіктер жорығынан кейін мықтап орын ... ... бұл ... ... ... жоқ. Өйткені
бұл кезде ел билеу тәртібі ... ... ... тіл ... ... тілі ... ала бастады. 568 жылы ... Иран ... өзін ... ... ... ... күшін мойындатуға-мәжбүр еткен Естеми қаған заманында грек тарихшысы
Менандр өздерінің византиялық елшісі ... ... ... ... ... қала осы Самани жаулап алушылығынан кейін ғана Тараз аталды. Тіпті,
551 жылғы араб-қытай соғысы кезінде де ... ... ... үш ... ... ... ... ол кезде кім білген. Осы екі ... ... ... шеккен қытай саяхатшысы, барлаушысы Сюань Цзань да 629
жылы Шу өлкесіне келгенде түріктердің ежелгі қаласын өз ... ... ... ... арты ... ... ... тоғыз ғасырдан аса
Талас аталып кеткен байырғы түркі қаласы ... ... ... ... ... ыңғайымен Тараз болып шыға келді. Бұрын
Талас деп жазатын арабтардыц ... ...... мен әл-Масуди де
өз кітаптарында қала атауын Тараз деп танбалауға көшіпті./12/.
Осы орайда «талас» ... ... ... ... ... пікірлер бар
екендігін де айта кеткен жөн. Қарахан ... ... ... бабамыз
қашқарлық Махмудтын «Түрік сөздігінде» «талас» деген сөздің бір мағынасы
ат ... ... доп ... ... ... Қазіргі дау-дамайға байланысты
«талас» сөзінің мағынасы сол «талас» ойынынан шықты деп ... ... ... академик Әбдуәлі Хайдардың «тал» және «ас» деген сөздер көне түрікше
«жіңішке», «ұзын» және «су» ... ... ... дегенін Жамбыл облысы
әкімінің орынбасары, мамандығы жөнінен журналист Кеңесбек Демеш ... ... ... ғұлама жазушымыз, белгілі мемлекет қайраткері Әбіш Кекілбайұлы
2001 жылы Жамбыл облысын аралаған ... ... ... ... ... ... ... бастау алатын көне санскрит тілінде «су» ... ... ... ... білдіретіндігін айтқан еді. Мұның өзі біз талай рет
кітаптарымызда, мақалаларымызда атап ... сол ... ... бұтағындай латын, грек тілдерінде «талас» «теңіз суы» деген мағынаны
білдіреді екен. Бұған көз ... ... ... ... ... «Талассотерапия» деген сөзді оқуына болады. Ал Рим тарихшысы
Плутарх өзінің «Салыстырмалы ғұмырнамалар» деген шығармасында ежелгі ... ... ... жас ... ... деп ұрандап, игі
тілектерін білдіреді деп жазған.
Кеңес Одағының атақты ... Алим ... ... «Лев ... ... мағынаны білдіретін «пул» орнына «пүр» деген деп жазылады.
Міне, кейбір тілдердегі ... ... орын ... ... ... Талас атауы Тарасқа, ал одан әрі ... ... ... ... ... ... ... құба сұр кеңістік әбден қажытады. Ертелі-кеш көлкілдейтін де
тұратын көкжиектен де көзің талады. Кенет ... ... ... ... едірейіп Таластың Алатауы жарқ ете қалады. Төңірек ... ... ... су ... ... ну ... ... құлқы түсіп
отырған күні жаратылғандай құлпырған аймаққа тап боламыз. Тіпті радио ... да ... ... ... ... Қаратау түйіскен жері тұрағың;
сімірсең — суы шәрбәт-ау, сылдырап ерке бұлағың» — деп ... ... ... Шығысқа қарай шортандай қайқаңдап жүйткіп келе жатқан
жүрдек пойыздың сол ... көк ... ... қала қалып бара жатады.
Жолаушылардың ... ... ... бір ... ... ... оң күндікке кетіп бара жатып, Жамбыл ақын осы араға ... ... ... ... айналайын, Әулие Ата, атымды ап қойдың деп,
болма қапа!» — деп ... ... қол ... бет ... ... дейін Жамбыл, оның арғы жағында Әулие Ата атанып келген ... ... ... ... келгені ілуде біреудін ғана құлағына
шалынғанды. Сүйтсе, осындай ... ... ... шаһардың тарихы
ұлан-ғайыр екен. Оның салынғанына екі мың жылдан асып барады дейді. Ал ... арғы ... ... еске ... ... ... Оған ... ерекше көңіл бөлуінің де өзіндік сыры бар./15/.
Әлбетте, ежелгі заман тұрақтарының қай-қайсысы да ... ... ие. ... олар ... ... ең түп ... ... табылатын
адам баласының жер шарын қоныстануы мен игеруінің арғы-бергі жәй-жапсарынан
аса тың әрі ... ... бере ... Ал ... ... ... жаралуы мен таралуынан ұғындырары тіптен ұшан-теңіз болатыны
айтпаса да ... ... біз сөз ... ... ... Тараздың еске түсіретіні тіпті
ересен мол секілді. Олай болатыны, Тараз жалғасқан ендіктің теріскей
бетінен тап ... ... ... қаланың табыла қоймағы екіталай. Рас,
Орал тауының түскей-шығыс етегінде біздің жыл ... ... ... ... ... орны ... Ол, ... әлдеқашан иесіз
қалған жұпыны жұрнақ қана. Ал Тараз болса, екі мың жыл бойына ... ... келе ... ... қара ... Ендеше, бұл тек бір ел бір ұлттың
ғана ауқымымен шектелмейтін үлкен маңызға ие ... ... Оның ... дүниенің біз жайындағы түсінігі, шындығын айтсақ, күні бүгінге
дейін тым ... және ... ... ... ... ... расында, бағзыдағы
Геродот, Страбондардың бүгінде біз жайлап отырған далаларды бір ... ... ... ... оқта-текте ат ізін салған сирек
жолаушылардан естігендері бойынша ... ... ... гөрі
дақпырттары басымдау жағдай түсініктерінен көп асып кете алмайды. Оған
адамдар мекендейтін ... көп ... ... ... бір ... ... қақ ортадан қиыр батыстан қиыр шығысқа дейін
асу бермес асқар таулармен қоршалып, ... ... ... ... қоян-
қолтық араласа алмай, оқшау жатқанымыз екі себеп болды. Ондай оқшаулықты
оқтын-оқтын тым алапат геосаяси авантюралар бұзып ... Оған ... ... ... ... Жеңімпаздар өздері жайында желпіне,
өзгелерді жер бауырлата әңгімелеуге әуес. Біздер жайында неше бір ... ... ... ... ... ... ... басқа
жаққа ауысып, біздердің бірнеше ғасыр бойына былайғы дүниемен ... бір ... ... да аз себепші болмаған сияқты. Ал ... де біз ... айна ... ... ... тап онша мүдделі
бола қоймағаны мәлім. Өйткені, біз көлденең көзді қызықтырмай ... ... ие ... ... ... ... Сондықтан
олар да көршілердің бір-біріне көз аларта қарап, бірін-бірі құбыжық қылып
көрсетуге тырысатын үйреншікті әдеттерінен аулақ тұра ... Сол ... ... ... ... ... қиянаттарын ақтап алуға тырысқан
сынайлары да байқалмай қалмады. Мәселен, Ресей империясының Сыртқы ... көп ... ... губернаторы ретінде іргемізден сығалап ... қалт ... ... ... ... соңынан шырақ алып түскен князь П.Горчаков біздің
аумағымызға ауыр ... ... ... ... ... ... жылғы 21 қазанда Еуропаның басқа мемлекеттері алдында жасаған ресми
мәлімдемесінде: «шекара мен ... ... ... ... ... көшпенділерге тән әдет-ғұрыптарымен ... ... ... ... ... үстемірек тұруды талап ететін болғандықтан»
«жартылай жабайы халықтардың» «жыртқыштық шапқыншылықтарына» ... ... ... ... ... ... деп мәлімдегені белгілі. /16/.
Ендеше сол мәлімдемеде айтылғандай «өркениет мүддесі мен құқықтың
адамгершілік құқыққа ... ... ... ... ... ... ... құштарлық болады дегенге кім сенеді?
Алайда, князь Горчаковтан сегіз ғасыр бұрын өмір ... ... ... ... үңілсек: «Тұла бойда жеті мүшең, жеті іс, жеті
қамы бар; ісін біліп, қамын ... ... бабы ... ... ... сәні ... ... дихан көрсең — сөзін тыңда, ... ... ... ... ... ... ... ен ырысқа, аспандайды атағың», «тірлік өзі қиын емес, қиын шегер
бейнетің бейнет ... ... оның көре ... ...... сол ... тағы бір ... Қашқарлық Махмуттың «Диуани-лұғат-
ат-түрік» кітабында: «бейнет шекпей, бақ құту — әуре бекер, бір жақсылық
көрсетпей дәурен ... ... ... ... май, іске ... ... қан»,
«таздың табынатыны — тақияшы», «сарт жоқ ... ... — бас жоқ ... ... ... бауырына пысқырсын ба?», «бай бір жұттық, батыр
бір оқтық», — делініпті.
Бағзыдағы екі бабаның ерін ұшындағы ... одан ... ... ақыл да ... ... сияқты. Ертеректегі: "базары жақыннын назары
да сатулы», «аяқ басқаны — қыбыр-қыбыр», «ауыз ашқаны — жыбыр-жыбыр, ... ... ...... ... ... шыңғырып төгеді»,
«еркегінде қан жоқ әйелінде ар жоқ әнгімесінде мән ... «суы екеш ... ... ... — иті екеш иті де үрмейді», «мылқауының да
«тенге» деуге тілі келеді», ... ... ... де селт ете ... — ақшасына мәз, алған — бақшасына мәз", ... мал ... мал тап, ... ... ... «сау ... ... салма»,
«қалалы жердің «шық дейтіні бар, молалы ... ... ... ... ... есік ... ... жерге барып көсік қаз» деп айдаладан азар
да безер болатынды ... ... ... да, ... да ... ... ... мата аламын», «базардан алып келген кәрлең аяқ», «базардан алып
келген күміс құман», «базардан алып келген шой ... ... ... ... алдым», «базарға барушы едім, қайтушы едім, сыбызғы қара құрай
тартушы едім», «жақсының жүрген жері күнде ... ... өзім ... ... мен неге өзге ... құр ... сырғанды тақ қалқам-ау,
құлағыңа, қызығып дидарыңа бір қарайын», күні-түні үйіңнен ат ... мен ... ... «самаурын саздың суын қайнатайын»,
«дегенде перуайым перуайым түседі сені ойласам сары ... ... ... княз ... ... ... көп пұлы азға да, ақ борықтай ақ білек
толып жатыр ... ... ма еді ... ... ... ақша ұтқызсаң,
хиуазы Хиуадан қайтады», — деп әндететіндері қалай. Базарға түсуді ... ... ... ... ... ... әндер туар ма еді?!
Бәлкім, бұл жат жерлік уағызшылар көп ... ... арда ... ... ... мәдениетке көндіктірудің арқасы
шығар. Әйтпесе, «Орынбор», «Княз қала», «самаурын», «перуайымдар» ... ... жүр?! ... «мал ... ... базарына, халқымның ерте ... ... бір ... ... ... ... ол базардай қайда
базар», «Бұқардың базарында бұтқа толып, Қоқаннын базарында қоқиландым»,
«Түркістанда азан шақырса, Арқадағылар намазға ұйыйды», ... ... ... ... «Жайық бойындағы жалаң бұтқа ... ... ... «Құл ... Қоқаннан шығады», «Мәріге бардым, Мәріден
де өтіп әріге бардым», «Отманның басына шықсаң. ... көп ...... ... Ол ... да ... түйелерінің
бұйдасын біреулерге жетектетіп барып жүрген бе еді?!/20/.
Олай болса. ... ... ... ... қара ... ... ... деген аз қаланы», Қырымдағы «Қырық ханы бар», «Қырық
мешіті бар» қырық қаланы, бір ғана ... ... ... ... ... ... ... Үйшік, Тасоба деп санамалайтын
сан қаланы қайда қоямыз?! ... ... бар: «бес ... ... бес адым ... бір ... буаз ешкі ... тамнан тамға секіріп, Сайрамға жетіп
лақтайды», «Ташкенде едің күріш, Түркістанға ...... ал ... қып ... ...... әңгімелерге қарағанда ... ... мен ... қай ... да ... бола ... ... ауызға ауысып қонып, бізге жеткен бұл деректерді өзімізден
табылмаса да, ... ... ... ... ... ... Рим ... Юстин біздің жыл санауымызға дейінгі 256 жылдар
шамасында Селевкі әулетіне бағынбай, өз алдына бактрия патшалығын ... «мың ... ... деп ... Ал ... дәл ... пікірді
дәл сол б.ж.с.д. 185 жылдар шамасында билік ... ... ... ... ... бұл ... ... кезеңде Солтүстік Индияны да өздеріне
қаратып алған ... ... ... қалалардың саны жөнінде сөз
болып отыр деп ... Сөз ... ... ... ... да кіргенім
ескерсек, жоғарыда келтірілген Сайрамға барып лактайтын буаз ешкі ... оның ... ... де, соның ішінде қазақ даласының да
қаладан құр алақан еместігін байқатқандай. Бұны 568 жылы Рим императоры ... ... ... ... ханы ... ... өз ... патшалықтан тұратынын, оған жақында ғана бағындырылған эфталиттер де
кіретінін, ал олар ... ... ... екендігін мәлімдеген жауаптары
да айғақтайтындай./23/.
Бұл әңгімені В.Бартольд бастырған «Худуд ... ... ... ... бес ... Әл-Идрисидің «Нұзхат Әл-Мұштақ»
қолжазбасында сөз болатын біріне-бірі жалғасып, солтүстік пен ... ... ... көп оғыз қалаларының, сол қолжазбада келтірілген Жанақ ибн
Қаһан ол Қимақи ханзаданың дәйектемесіндегі көлдер мен ... ... он алты ... ... басым көпшілігі, Алтынорданың бүгінде
мамандар орындарын анықтай алып отырған жүз он, алты анықтай алмай ... ... жүз ... ... ... ... ... орналасқаны да
әлгі әнгімені одан әрмен жан-дандыра түсетіндей. Бір ғана Үстірттің үстінде
Сағыз өзеніндегі ... ... ... он бес керуен сарай самсап
тұрыпты./24./.
Сол самсаған көп қалалардың арасында ... ... ... ... ... ... авторлардың көпшілігі растайды. Жоғарыда -сөз
болған Рим императоры II Юстиннін түріктерге ... ... ... ... ... ... жорығында бірге болғанын, Талас қаласында парсы
елшілігімен кездескендерін жазады.
Аталмыш өңірге римдік елшіден бір ... ... ат ... қытай
саяхатшысы Сюань-Цзянь Шу бойындағы Тоқмақ қаласынан хан жайлауы Мыңбұлаққа
жеткенін, сол маңда Талас ... ... одан ... ... ... ... барғанын баяндайды. Тараз араб саяхатшылары Ибн-Хаукал, Макдиси.
Ибн Халдундардың да назйрынан тысқары қалмапты.
Земарх пен Сюань-Цзянь Таластың ... ... ... ... ... берсе, Ибн-Хаукал, Макдиси, Ибн Халдун оны орналасқан
орны мен өз аймағында қандай маңызға ие екендігін аңғартқан./25/.
Олардың ... да ... ... ... ... бермейді. Оны
анықтайтындай кешенді археологиялық зерттеулер әлі толық жүргізілген жоқ.
Алайда, әлгі ... ... бұл ... жасы бір ... мың ... жығылатынын аңғартқаңдай.
1.2. Талас өңіріндегі қалалар туралы парсы деректері.
Тараз қаласы тарихы жайында ... ... ... ... ... ... деректердің ішінен парсы тілінде жазылған
«Тарих-и Рашиди» деп ... ұлы ... ... ... Онда «...
кітаптарда айтылатын қаланың аты ... Онда ... ... ... атайды. Бұл «Иангидің» Моғолстанда орналасқаны ... ... ... ... ... ... ... күмбезі ханқа
және медресселердің орны ... ... Ал «осы екі ... дәл ... Ианги аталғаны һәм басқа қалалардың ... ... ... ... ... Моғолдар Таразды Ианги деп атайтынын көреміз.
Автор сүйеніп отырған, бірақ, ... ... ... ... ұлы ... Йанги деп аталатын басқа да көптеген ... ... ... бәрі де ... ... қалған белгілері
болмаса, қираған, пікірге ... ... өз ... ... ханы
Қасымханның қабылдауында болып, әңгімелесіп пікір алысқан кезінде Тараз,
яғни ... деп ... қала ... ... да ... сол қалада
болуы да мүмкін. ... араб пен ... ... үшін ... ... қанды қырғыны, не Қараханидтер әулетінің ... ... кезі мен ... хан жорығының табанында ... қала ... ... ... мен ... ... ойға батырмады
деп айта ... ... жыл ... ... ... Әмин ... Рази тарапынан жазылған
«һәфт-иқлим», қазақша айтқанда «Жеті климат» ... ... ... онда
Тараз жайында былай деген: «Тараз бұрынғы заманда әйгілі қала болған. Оны
«Банки» деп атаған. ... ... ... ойрандалған. Тараздың
маңындағы үңгірді сол халқының басым көпшілігі мұсылман әрі ол ... ... ... ... ... ... шыққан»./28/.
Тағы бір тауар мен оның кендері жайында жазылған мәтінде былай
делінген: «... содан ... ... ... ... ортасынан ең соңғы
жазық далаға Чинестанға ... ... ... ... ... ... ... Шәлжи маңына дейін барып, одан ... ... ... ... ... шаһарлары қатарыңда аталғаны өте
мәнді жайт. Өйткені, «Фәрһәнг-фарси» сөздігінде не ... не үшін ... ... ... қала деп ... Әрі ... де Тараз Қытай маңындағы қалағажат-қызылады.
Парсы тіліндегі «Фәрһәнг-фарси» сөздігін XVI ғасырда Хосейн ... ... сол едде ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл еңбекті 1527 жылы Иранның патшасы Шах Тәһмәсб
Сәфәвиге ... ... ... ... Осы ... 1374 ... ... Пекин университетінің оқытушысы Тен һуй Жоу ... ... ... толықтырылып, Теһран университетінің көмегімен қайта басылып
шықкан. ... бұл ... ... ... ... ... соңғы рет қытайлық ирантанушы ғалымның араласуымен жарық көруі
оның ішіндегі берілген дерек-мағлұматтарды біршама айқындай түскен./29/.
«Борһан-Қатеһ» сөздігін ... ... ... 1062 хижри
қәмәри жылы құрастырған. Бұл сөздіктегі Тараз қаласы жөнінде берілген дерек
мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... заңды түрде екі сұрақтуындайды. Осылайша жаңа дерек
көздері мен жаңа мағлұматтарды ... ... ... ұғымдарға келесің.
Әрі осы арқылы тарихтың бүктесініне түсіп кеткен ... ... ... ... білуімізге де мүмкіндіктер туындайтынын, яғни Тараз ... ... ... ... орай талай жаңаша пікірлер Тараз тарихының біз
біле бермейтін жаңа ... ... ... ... тағы бір рет ... ... ... қаласын да атайды: «Ымкие - Қимақтағы бір қала, онда ... ... ... екен. Бұл қала мен Тараз арасы ат үстінде ... ... ... ... Бұл ... мағлұматтың жағрафиялық салаға қатысты
қаншалықты маңызды екенін айтпасақ та анық. Тараз ... ... ... ... деректерінен тізіп айтып отыруға да болар еді. Бірақ біздің
мақсатымыз бұл емес, өйткені біз ... ... кең ... әр түрлі
дерекнамалармен зерттеу жұмыстарында еріксіз сөз ... ... ... себепті енді Тараз қаласының тарихы теренде жатқанын растайтын басқа да
ескі ... көз ... «590 жылы ... ... түркі
ханына барғанда Тараздан өткенін Византия жылнамаларынан білсек, алпыс жыл
кейін қытай шолушысы Хенузен ... 630 жылы Шу ... соң ... ... ... ... айтады. Танға жылнамаларына қарағанда,
ҮІІ-ҮІІІ ғасырлардағы ... ... ... құрылған мекен екен.
Тараз және қазақ даласында болған басқа да қалалар жөнінде парсы,
үнді, ... араб ... ... деректер баршылық. Алайда
заманымыздың зерттеуші ғалымдарының, еңбектерінен де ... ... ... ... куә болғанын көре аламыз. Оның бірін француздың
әйгілі ғалымы ... ... ... Рене ... ... болады. Онда:
«...қытайлық қолбасшы генерал Ченгки заманымыздың алпысыншы ... ... ... ... ... ... бір ... орда құрды және
өзін Тарым мен Воу-Ли арасындағы өлкенің қорғаушысы деп ... Бұл ... мен Куча ... ... ол ... ... ... көз
алдында ұстап күзете алатын». Осылайша Жібек ... ... ... ... шеңгелінен шығарып, өз қолдарына алған болатын.
"һионгнулар" ... қарсылық көрсете алмағандарының себебі олар ... ... бері ... үздіксіз шайқастарға ұрынып, әлсізденіп қалған еді.
Екі кісі ... ... ... ... атағын алғысы келген. Бірі - үоу
һан ие, екіншісі Че-чең еді. Б.з.б. 51 жылы һоу һан ие өзі ... ... ... ... ... өзін ... екенін ашып,
көмек сұрайды. Б.з.б. 49 жылы қытайдың қолдауымен ... ... 43 жылы ... ... жеңімпаз ретінде аталық орнына такқа отырады.
/31/.
Б.з.б. 33 жылы отырықшы болған бұл «хун ... ... ... барып,
өзінің еркіндігін талап етеді. Қытай шахзадаларының бірінің қызына үйленуді
сұрайды. Бұл ... ... ... оның қол ... еркіндігі бүкіл
далалықтардың еркіндігі болды.
Че-че батыс һионгну тобына жататын. Ол үоу һан ... ... ... ... тастап, Кытайға бағынған бәсекелесіне тапсырады. Содан
байлыққа ... ... ... Түркістанға қарай бет алды. Б.з.б. 44 жылы
жол-жөнекей «Іле» аймағында Вусуэн әскерлерін ... Имил ... ... ... Арал ... кин-ку тайпаларын, тіпті байқамай өздеріне
қол ұшын берген Сұғдиан тұрғындарына да шабуыл жасап талқандады. ... ... Шу, ... кеңістігінде орнатты./32/.
Бұл батыс һионгулардың ұлы императорлық құруының арайлап атқан таңы
болатынды. Бірақ қытайлықтар оған мұрша бере қойған жоқ. ... 36 ... ... ... кенеттен жігерлі таңқаларлықтай жорыққа шығып,
Шуға кіріп, Че-чені ... ... ... ... алды. Мұндай
трагедиядан соң ... да, ... ... да ізі батыста жоғалды.
Тек қана біздің дәуіріміздің төртінші ғасырының ... ... ... жаулап алам деген ниетпен Еділ өзенінен өткен ұрпақтары ... ... ... ... ... ... ... түрікпен, монғол арасындағы ежелгі дәуірде жеңімпаз
аталған тайпаға һионгну ... ... ... ... бұл ... ... атаулармен бір деп саналуға тиіс. Өйткені римдер ... бұл ... ... деген.
Қытайлықтар б.з.б. IX және VIII ғасырлар шамасында ... ... ... ... ... III ... ... дәуіріңде қытай жылнамаларында
бұл есім түрде аталып келген. Одан бұрын ... ... ... ... "һу" ... ... ... бастапқы кезеңінде
"һуларды" сол кездегі ... ... яғни ... және Шан ... һәмде һүпиде орналасқан тайпалар дей-тұғын.
Императорлық ғалымдар академиясы журналының 1902 жылғы 17-ші санында
"Кираки-ширатор", "Тунгһулар мен ... тілі ... ... ... ... негізінде һионгаулардың түркілерге қатысты
екенін мақұлдаған еді. Содан болар Рене Еуропа хундарын нақты ... ... әрі олар ... Азуф теңізі мен Дон сағасын да өз биліктерінде
ұстағанын ашады./34/.
Қытай тарихшылары «То-Киоларды» түркі тектес ... ... ... ... сол ... ... ... бергенін ескертеді. Рене өз
еңбегінде қытайлықтар тіліңде «Р» әрпі ... бұл ... ... ... француз ғалымы Пеллиот тарапынан түзетіліп, «Туркиот»
деп оқылып, содан ... ... шыға ... ... ... ... ... келіп, алыс өлкелерге дейін жеңіп жатты. Алтай таударының етегінен
анау ... ... одан ... ... жол ... ... ... яғни түркілердің ата, тегі Қасқыр
болған, ... ... ... қасқыр олардың атасына сүт беріп
ержеткізген. Содан ол қаншық қасқырмен жанасқан, соның ... он ... ... ... ... шешелерінің үңгірінде туған. Тусап ағашының
ұшында То-Киолар алтыннан ... ... ... басын орнатқан.
Шахтардың күзетшілері де оларды қасқыр дейтін. Олар ... ... ... үшін ... ... ... «То-Киолар ежелгі
һионгнулардың әулеттері және, мінез-құлықтары анау бастаған ... деп ... ... ... ... «'То-Киолардың» қоныс
тепкел жері шамамен Алтай аймағы екен. Олар сол ... ... ... ... жері ... мен ... қолынан
түркілердің билігіне өтті. Содан Бумин ... ... ... ... ... ... алды. Бумин хақан түркі қаһарманы жеңіс күнінің
ертеңіне қайтыс болды. ... ... ... ... бөліске түсті, оның ұлы
Муһан ... ... ... Бұл шығыс «То-Кио» ханатының бастауы
болатын. Буминның ағасы түрікше ... ... және ... жазбасында
шахзада ретінде "ибғу" аталып, Зунгари, Қара Ертіс, Имил, ... Шу ... ... ... ... Бұл батыс То-Кио ханатының бастауы болып
табылады. Талас маңыңда батыс ... ... ... ... келген еді. Үиателе жөнінде Хосейін Нәхәһи Шариф «Хорасан жеңісі»
атты өз мақаласында ... деп ... ... ... парсы тілдес және түркі
тілдес қауымдардың, яғни Иран мен Тұран шекарасы ... ... ... ... ... ... деп атаған. Афталдар не акхундар осы
һиателелер болған. ... араб ... бұл ... ... ол ... тұратын барлық тайпаларға берген» ./36/.
һиателенің билік құрган жерлері ... ... мен ... ... түскен. То-кионың патшасы Истами соғдиларды басып алған.
Хосроу Әнуширван ... ... ... ... қайтарып, Сасан
императорлығына қосқан.
Тай-Тсунг Қытай императоры 611-618 жылдары іс жүзінде Алтайдан Каспий
және Үнді кешке ... ... ... ... ... ... ... 630
жылдың басында оның бауыры һәм мүрагері Тонг че-һу яғни Иб Ру Тунг ... ... ... тұрған кезде Тарым алаңында кездескен. Ол қыс
мезгілін Ыстықкөл жағалауына, кейде батысқа ... ... ... ... «Мың бұлақ» аумағына барып өткізетін. Үион Тзанг қытай саяхатшысы
629 жылы Қансудан бастап сол мекендерді көріп баж ... Ол ... үшін ... ... ... 751 жылы Талас өзенінің жағалауында Әулие-
ата маңында Зиад ибн Салиһ басқарған түркілер мен ... ... ... ... бұл мәнді де трагедиялық жеңістен кейін үиоан-
Тсунг билігінің соңғы кезіне таман ішкі ... мен ... жыл ... ... ... шара таба ... жоғары Азиядағы
императорлығы кенеттен құлағанына куә болды, — дейді Рене ... 955 жылы ... ... ... ... Қарахан патшасы
Боғрахан әулеттері барлығы ислам дінін қабылдаған жағдайда ... ... ... ... ... өзара бөліп алды. ... ... ұлы ... ... ... ... көл, Іле ... Шығыс Оңтүстікте Балқаш
көлін, Шу, Талас маңын өзіне қаратқан.
Шағатай ... елу бір ... ... ... ... 1370 ... Темірдің екпінімен күйреді./38/.
Содан он бесінші ғасырдың соңына таман Іле, Талас аймақтарында далалық
өмір кешумен болды. Міне, Талас не ... ... жыл бойы ... ... ... болды. Он бесінші ғасыр түркілердің бөліске ... ... ... ... ... мерзімге дейін талай оқиғаларға куә
болған. Бартольдтің де ... мен ... ... Ибн ... ... тарихы» атгы еңбектерін салыстыра қарастырсақ, Тараз
шайқасын Бартолъд осы ... ... ... тұжырым жасағанын
байқаймыз./39/.
Бұхара тарихында: «...Әмір Нәсірдің ... ... ... ... ... жеткенде, ол Мауәроннәһрдің билігін Әмір Исмайылға
тапсырды. Ол 893 жылы көкек айында ... ... ... Көп ... шекті. Соңында Тараз әмірі сыртқа шықты, ... ... ... қабылдады, Тараз қақпасы ашылды. Үлкен шіркеуді
орталық мешітке айналдырды деп ... ... ... деп ... ... ибн Ахмед 849 жылында
Ферганада дүниеге келген. Бұхарада саяси жұмысқа кіріскен 893 ... ... ... оның атына шешім шыққан. Сол жылы Исмайыл
жеңімпаздықпен Таласқа жорыққа шыққан. Ол ... ... ... ... тарихының кейбір уақиғаларына Исмайыл ибн Ахмед Самани ... бола ... ... 893 ... ... ... ... әмірлікке
тағайындалған соң, Таразға қол бастап шыққанын айттық. ... ... ... ... ... пен ... ... дами бастады. Сол
себептен Мауәроннәһрдың түрлі экспорттық бұйымдары шет жерлерге жіберіле
бастады. ... ... ... ... ... ... ... мыс, темір сияқты бұйымдар болса, Тараздан ешкі және тағы ... ... ... ... Мұқаддәси» ./40/.
Тараз қаласы тарихи деректердің беттерінен ғасырлар бойы түспеген әрі
жойылып кеткен қабаттарын тарихшылар ол ... ... ... ... ... «Тарих-и- Рашиди» еңбегінен кейін 1593 жылы
жазылған «үәфтиқлим» кітабында көре аламыз. Ал, кейінірек, ... ... ... ... ... ... климаттың
ұзындығы 1835, ені 150 фарсах, Испанияның кейбір қалалары, Армения, Каспий,
Хорезм, Бұхара, Самарқанда, Ферғана, Тараз, Түркістанның кейбір ... ... ... — деп ... Ал, 1953 жылы жазылған «Жеті климат» кітабында
Тараз қаласы өзбектердің таптауынан ойрандалған ... ... ... ... ... бәрі ... зерттеуді қажет етеді. Алайда
қаланың өзіндік байлықтары мен ерекшеліктері жайында ... да ... ... айта ... да ... ... ... ақындар ғасырлар бойы Тараз қаласының
әйгілі ... өз ... ... ... ... ... ... «Моғол тарихы» деген кітабында ирандық
ғалым Аббас Иқбал Аштияни ... ... ... ... ... ... пікір қозғай отырып: «Мауәроннәһр- Әмударияның арғы
жағы. Ол өлке ... ... ... ... ... әрі маңызды
да әйгілі қалалары ... ... ... ... ... ... ... Сол кездің маңызды қалалары ... ... ... Чад, Тараз тағы ... деп соны ... ... Сөйтіп М.Х. Дулат назар ... ескі ... өз ... ... ... ... ... жорығы
күйреткеніне Аббас та тоқталып өткен. /42/.
983 жылы ... ... ... ... ... белгісіз
«Hudud al alam» мағынасы әлем шекарасы шығыстан батысқа дейін ... ... ... ... және Меркі басқа қалалардың қатарында
мұсылмандар мен түріктердің тұратын әрі саудагерлердің ... ... ... Осы ... ... ... аты екі жерде ұшырасады.
Кітапта беріліп отырған ... ... ... ... ... мен онда ... де ... жайы ... жатыр. Бұл еңбектің көшірме алғашқы нұсқасы 656 ... ... яғни 808 жылы ... Әбумәед Әбдалқанном Ибн Әһ-Хосейін
Ибн Әли-Әл-Фарсидің ... ... әрі ... ... ... ... жазылып, Тараз қаласы туралы аз ... ... ... ... ... ... ... түрде болса да
бірнеше топтарға ... ... жөн ... ... бірінші
тобы, негізінен, ... ... қара ... ... ... ... атап өтер ... мына атауларды қамтиды.:
- Әлем шекарасы.
- Сұлтан Мұхаммед Мотреби Самарқандидтің «Тәзкарә- томио арасы»
- Мұхаммед Хайдардың «Тарих-и Рашиди».
- Екінші топтағылар, негізінен ... ... ... ... берілетін «Фәрәнге-гияс-ол-луғат» тағы басқалар./43/.
Үшінші топтағыларға, негізінен, дастан түрінде ... ... ... ... жатады. Мысалы: Фирдоусидің «Шаһнамасы»,
Фәррохи, Насыр Хосрау, ... ... ... ... ... ... Руми, Анвәри тағы басқалар қалам тербеген диуандарда, ... ... ... Тараз қаласы әр қырынан алынып, Мадақтама
жырланған. Бір ғажабы ... мен ... ... ... ... ... тебірене отырып, адам жанына пейіштен соққан самал желдей
әсер ететін жан тербер жылы пікірлер ... ... ... ... топтағыларға негізінен, парсы ... ... ... ... ... ... ... Абади
Бсавилдің «Исламдық қаналарға тиісті мекендер жөніндегі» ... ... ... ...... ... Басқа шет елдері тілдерінен
парсы ... ... ... еңбектер тобын атауға болады.
Тараз қаласы арқылы кезеңдерге ... ... ... оқиғалары
қамтылған тарихи еңбектерінде өз ... ... ... ішінен
тек бір-екі ... ... ... ... бір тамшысынан
танығандай хабар алмақпыз. Мысалы; ... ... ... ... ... Гурханнан жеңіліске ... ... емес ... ... ... ... ... Сұлтан деген
атағы болса да ... ... 607 ... жылы ... ... ... алуға сұлтанның сарайына барғанд, ал сұлтан
Мұхаммедтің бұйрығы бойынша Әмудария суына ... Сол ... ... сұлтан Мұхаммед Мадәроннаһрды жаулап алуға бел байлады. Бұхара,
Самарқандты жаулап ... ... соң ... ... ... 607 хитри
жылының Рәби-әл-Эввал айында ... ... ... ... ... ... жеңіп оны өлтіреді.
Тараз қаласын парсы ... ... ... лайық құбылыс
деп ... ... ... ... ... ... Талас-Тараздың көне шаһарлары тарихтың маржандары.
2.1. Талас-Тараз өңірінің тарихи ескерткіштерінің қалыптасуы мен
дамуы.
Тараз каласының оңтүстік жағында 20 шақты ... ... Аса ... Айша бибі ... ... талай жолаушы, ... жаңа ... ... ат ... ... бұратын екі ғимарат
тұр. Олар — Айша бибіге және Бабажы қатынға орнатылған ... ... ... ... ... 30-40-шы жылдардағы зерттеулері
негізінде бұл көне ... ... ... ... деп ... мұнда ескерткіштердің салынған жылын дәл атап көрсетпесе де
құрылыс ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... де ... тарихымызды зерделегісі келген әрбір адам бұл
ғимараттар кімдерге арналғанын, ... ... ... ... салғанын
білгісі келетіндігі табиғи нәрсе. Мен де яғни ... ... ... ... ... ұзақ ... бері ... тарихи әдебиеттерді,
іздестіріп, біраз белгісіз жайлардың бетін ашқандай болдық./45/.
1964 жылғы желтоқсанның 6-14 ... сол ... ... ... Ташкенттегі Өзбекстан республикалық орталық ... ... ... Айша бибі туралы алғашқы мәліметтерді
кездестіргенбіз. Рас, Айша бибі туралы алғашқы аңызды ақкөлдік Жұмабек қожа
Сейдалыұлынан естіген ... ... ... көне түркіше үлкен
сауаты бар бүл кісі Айша бибінің ... ... баба ... шейх екендігін
айтқан еді. Ал қалың жұртшылық ... аңыз ... ... ... ... ... Қараханға аттанғаны үшін Айшаға Зеңгі баба теріс ... ... ... су ... қызды жылан шағып өлтіріпті-мыс Бұл — аңыз, ... ... ... бір ... ... қаласын билеген қалабасы
Василий Андреевич Калаур ... ... ... ... ... баяндамасында Айша бибі ескерікіші туралы ... ... ... ... ... ... ... жазылған
бірқатар жазулардын көшірмелері Ташкент архивінде әлі күнге ... ... ... ... Шымкент және Әулиеата ояздарының Әулиеата Қарахан
туралы жазылған кітаптарды оқыған молдаларынан жинастырған деректері ... ... ... ... араб ... жазылған деректердің
әуелі фотокөшірмесін, кейін ксерокспен түсірілген көшірмесін алған ... ... бар. ... ... көне ... ... ... түсірткен
данасын облыстық мұражайдың сол кездегі директоры ... ... ... Ол кісі ... болып кетті де, толық аудармасы
қолымызда сақталмағанымен, ... ... ... ... аудармасын
малданып жүрген жайымыз бар./46/.
Ең бастысы — Ташкент мұрағатындағы «Туркестанские ... ... ... №97 және 1904 ... №37 ... ... ... Айша бибінін
әкесі Сүлеймен Бақырғани, яғни Хаким ата және асырап ... ... ... тегі ... ... ... Сондай-ақ, Ташкент түбінде Зеңгі
бабаның мазары, Айша бибінің ... ... ... және ... Ұлықлатшаның
басына тұрғызылған қабірлер жақсы сақталған. «Зеңгі» арабшадан аударғанда
қара түсті, еуропалықгар мен американдықтар айтатындай негр ... ... Оның ... азан ... қойған аты — Айқожа. Әкесінің ... ... ... ... ... ... Қожа ... Ясауи сопының
ұстазы Арыстан баб екен. Өзбекстандық зерттеушілер бұл шежірені Пәкстандағы
Лахор қаласынан алыпты. ... көп ... ... ... ... ... ... мерзімі 1258 жыл екендігі анық жазылған. Бірақ
туған жылы белгісіз.
Зеңгі бабаның зәулім биік мазары Ташкент қаласынан 25-30 ... ... ... ... ... жол ... Бұл атырап қазір
Зеңгі ата ауданы деп аталады. Байқайсыздар ма, ... ... ... ... десе, өзбек ағайындар «ата» дейді, мұның өзі оның жас шамасы
кемінде сексеннен асқан-ау деп ... ... ... ... сол ... Зеңгі атаның басына көтерілтен күмбездің ... ... ... оюлы ... ... берілген. Зеңгі
ата мазарының ішіне еніп, бір кезде оның қолына ұстаған аса таяғын көрдік.
Сол сияқты Самарқанның көк ... ... ... ... яғни ... ... қабіріне де зиярат еттік, әжесі Ұлықпатшаның қабірі де Әнбар
бибінің зиратына ұқсайды екен. Амал не, Қазақ совет энциклопедиясында ... ... дәл ... жоқ. ... ұлы ... ... 1858 ... 25-і күні «Қашқар күнделігінде» «В Ташкенте — ... ... ... ... вдова учителя Зенги Хаким-ата, Эрхуббу, сын ее от
первого ... ... - от ... ... ... ... когда муж пас
коров..." — деп жазыпты. /47/
Қазақтардың да, өзбектердің де арасында Әнбар бибінің ... ... ... сопы ... соң, оның ... әрі ... ... да болуы
керек, Айқожа шейхқа қалай ерге шыкқаны туралы да аңыз бар.
Сүлеймен Бақырғани — Қожа Ахмет ... ... ... ... Ол ... ... қыстағында туған. Сүлеймен өте тапқыр да,-
ақын да, іскер де шәкірті болғандықтан Қожа ... ... ... Сүлеймен
Бақырғанидын «Ақыр заман» кітабы, Иса пайғамбардың анасы туралы «Бибі
Мариям» дастаны көне ... ... ... 1848, 1898 ... Қазан
қаласында жарияланған екен. Өзбек тілінде бұл ... 1991 жылы ... ... ... ... ... ... туралы деректерден
оның туған жылы беймағлұм болғанымен, опат болған жылы 1186 ... ... Олай ... ... сопы мен ... бибінің артында қалған
қызы Айша ең бері дегенде 1185 жылы ... ... ... шығады.
Сүлеймен өмірден өтер алдында үйіне кіріп-шығып жүрген Зеңгі ... ... ... ... ... ... деседі аңыз. Сонда Әнбар бибі-
«Сопы. «Жылағанды сұрама, күлгенді сұра» деген», - ... ... ... де бар Сүлеймен: «Мен өлген соң сені осы шәкіртім айттырады.
Түсі қара деп тимей жүрме, сенін қадіріңді ... — деп ... ... ... ... ... қалған уыздай аппақ сұлу келіншек уақыт өте келе өзін ... ... ... ... ерге ... одан ... ұл тапқан екен.
Мен бұл деректі 2000 жылғы наурыз айында Еңірекей соғысы болған жерді ... үшін ... ... 84 ... ... қожа ... деген
кісі айтқан екен. Бұл қария Аягөз ... ... ... ... ... рет 1718 жылы ... қолданып, ата-бабаларымыз қарай
жеңіліп, еңіреуіне байланысты Еңірекей атанған таудың етегінде 1916 жылы
өмірге келген. Қожа ... ... үшін ғана ... ... ... ... Қытай асып, 1956 жылы ғана ... ... ... оқыған-тоқығанын бір қалың кітап етіп шығарыпты. Сол
кітаптың бірі — Тараз ... ... ... сақтаулы. Кезінде
облысымыздың орталығындағы медени-ағарту училищесінде кітапхана ... ... ... ... осы ... ... кітапта Айшаның анасы
бірәкесі бөлек, ағасы не інісі Ғабділмәлік туралы да ... ... ... қалған-қалмағандығы белгісіз, Жоғарыда аталғанындай,
Ш.Уәлихановта Айшаның ағасы Ерхүббу да, ...... ...... ... екеу Айшаның Қарахан әулетінің біріне ерге шыққандығы оның
«бибі» ... ... ... анық ... ... ... хан әйелін
ертеректе — «қатын», кейініректе – ... ...... би мен ...... ... –«бикеш», «бике» десе, қожа қыздары ерге шыққанда
оларды тек «бибі» деп атағандығы белгілі./48/.
Сонда Айша Қарахан әулетінің ішінде ... ... сол ... ... қандай ханға ерге шығуы мүмкін? Айтпақшы, «Айша» деген сөздің
мағынасы арабшадан ... ... ... іңкәр» деген мағынаны
білдіреді. Айша — ... ... ... ... яғни ... ... Меккеден Мәдина қаласына қоныс аударар алдымда —
622 жылдан сәл бұрын алғашқы зайыбы Хадиша өлгенде тұл ... соң ... ... ... айттырып алған қызы.
Міне, сол кейінгі Айша 1185 жылы өмірге келген ... ол ... ... ... билеген Қарахан әулетінің кезекті өкілі түркіше лақабы
— Арыстан, мұсылманша Мұхаммед ... хан еді. Бұл ... ... ... ... ... қуылып, Қашқарды паналаған-ды. Сол ... ... қаза ... ... ... В.В.Бартольд
жазған болатын. Қарахан Мұхаммедті Тараздан әуелі қуылған қарақытай ... мен ... ханы ... ... кейін біржолата бездіріп жіберген
хорезмшах Мұхаммед еді. Отқа табынатын көп ... ... ... ... ... артынан өзінің басын алып, Тараз ... де ... ... ханы ... ... түскен моңғол Шыңғыс хан ақырында оның түбіне
жеткендігі мәлім./49/.
Біздің, Айша бибі ... ... ол қаза ... ... ерте ... күмән туғызбайды. Өйткені, Айша бибі ескерткішін
Мұхаммед тұрғынды деп батыл айтуға ... ... бір жәйт бар. ... ... В.Қадырбаевтың, Н.Бәсеновтің және ... ... ... ... ... ... ... деген сөздер мұндаға дейін сақталған екен.
Айша бибі өмір сүрген ... ... ... ... бағынышты ата-
бабаларымыздың әуелі дінсіз қара қытайларға, одан кейін діндес хорезмшах
Мұхаммедке, артынша әуелі- христиан ... ... көп ... қара
қытай гурханынын қызына үйленген сон ... ... ... ... ... ... ... заманына тұстас келеді.
Енді Қарахан атауына тоқталған жөн ... Көп жұрт ... аты деп ... Бұл — ... қате ... ... ... көне
түркі заманында ұлы хан деген мағынада қолданылған. Мәселен, «қара халық»
деген сөз «көп ... «ұлы ... ... ... ... Ал сол ұлы
ханға бағынатын хандарды «илек ... деп ... ... ... ... атауды көне грек дәстүріне ... ... ... ... шығармашылығын алғашқы зерттеушілердің
бірі В.Григорьев ғылыми айналымға енгізген болатын.
Осы орайда Тараз қаласының қақ ортасындағы мазардағы ... ... ... ... ... ... туындайтындығы сөзсіз Ғалымдар бұл
мәселеге де ... ... ... ... ... ... ... деген кітабында 1059 жылға дейін Таразды билегені Қарахан Шах-
Махмуд екендігін нумизматикалық деректер арқылы ... ... ... сол ... ... ... талай қырғын соғыстарда
қол бастап, талай жеңістерге жеткенін, бірде Талас ... ... ағып бара ... жау ... ... ... алтын тағын мүлдем
тасттағанын, сопылық ... ... жер ... ... үй ... ... ... Аллаға жалбарынып өткенін, сондыктан да Әулиеата атанғанын жазған
еді. Академик Әлкей Марғұлан да «Шоқақ және ... ... ... ... Қарахан туралы жазады. /50/.
Академик В.В. Бартольд Қарахан әулеті түркілердің яғма тайпасынан
шыққандығын айтады. Мұны ... ... ... 12-ші ... ... сөзге берілген қысқаша мақаладан білуге ... ... ... ... сөз ... тілінде «көшпелі» деген ... ... ... ... яғни, көшпелілердің
мұрагерлері қазіргі қазақ тайпасының ... ... ... ... негізін салушы Сұлтан Сатук Бура хан бейіті Қашқар
қаласының іргесіндегі Артуш деген мекенде әлі күнге ... ... ... Махмұд сұламаның үш томдық түрік сөздігінде Қарахан әулетінің түп-
тамыры Афрасиабтан Алып Ер Тоңадан ... ... Ал ... ... Туран мемлекетінің, яғни түркілер мемлекетінің
басшысы Афрасиаб есімі парсы тілінде корқынышты құбыжық ... ... Ер Тоңа өз ... ... Қарахан Сұлтан Сатук Бура ханнан
мың жарым жыл ... яғни ... ... 2628 жыл ... ... шахының
қолынан опасыздықтан қаза тапқаны тарихтан, сондай ақ профессор Мекемтас -
Мырзахметов пен шығыстанушы Ислам Жеменей ... тағы ... Л.Н. ... ... ... ұлттық университетінде қызмет
ететін зерттеуші ғалым Қойшығара Салғараұлының деректеріне қарағанда,
Қытайда Қарахандар әулеті ... ... ... ... ... бұл ... ... баспасынан кітап етіп шығарды да. Бір
айта кететін жай, ...... ... атауы. Мұны ұлы ақынымыз
Мағжан Жұмабайұлы да жырлағаны белгілі, Ал Иран деген түрікше «Ер ... ... ... екен. «Иран» деген атауды парсылар мемлекетіне
біздің ... ... ... ата-бабаларымызды сол парсылар «сақ»,
яғни ит деп атаған, дейді Қойшығара Салғараұлы, Қазіргі қазақ ... ... сөз ... ... ит-адам дегенді білдіреді. Олай болса,
«сақ», «сақшы» деген сөздердің түбінде сол парсыша ит ... ... ... ... деген сөзі қазір құлаққа ... ... ... ... пан ... бұл ... ... бас шұлғып тындайды,
тулай қоймайды./51/.
Сонымен Айша бибі — қазақ халқының, ... ... ... екі жарым
мың жылдан да ары тарихына терең бойлататын ... ... бір ... ... қасиетті анамыз. Өзінің асырап алған әкесі Зеңгі бабаның
сиыршы — падашалар пірі болғаны, ... ... ... ғашықтардың пірі
саналатындығы тегін емес. Айтпақшы, «Айша қатын» деген атау ұлы тарихшымыз
Мұхаммед ... ... ... ... ... да ... ... өзені бұдан бес ғасыр бұрын Айша қатын ... ... ... ... сөз, ... ... ... ешқандай парсы сөзі емес, көне
түркі атауы. XI ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... түрік сөздігінде «қатын» деген атау Алып Ер
Тоңанын қыздарына байланысты ... ... Айша бибі ... ... ... ... де ... әулетінен шыққан ақсүйек әйелге
тұрғызылғандығын осыдаи да ... ... Ал ... ... ... ... сөз ... қазіргі түрік тілінде де тұңғыш қызға байланысты айтылады.
«Ажа» — көне түрікше билеуші деген сөз. Мәселен, ... ... қожа ... дейтін ажа жоқ» деген қазақ мәтеліндегі «ажа» осы ... ... ... ... өз ... ... ... қазақтар, Президентімізді Елбасы дегеніміз сияқты.
Қарахан әулеті қожалар арасында да бар. Олар Қожа ... ... ... ... пайғамбардың немере інісі әрі күйеу баласы ... ... ... атты ... ... ұлы ... ... Сірә,
бұл арабтардың Түркістан өлкесіне 714-714 жылдары келуінен ... ... ... ... ... ... жылдары, заманы туралы осындай
мәліметтерді ортаға сала отырып, оның ... ... ... ғасыр деген
болжам мезгілді XII ғасырдың соңы — XIII ... басы деп ... ... ұсыныс өзінен-өзі туындайды.
Тараз қаласы мен оның айналасындағы оннан аса мемлекеттік қорғауға
алынған ... ... және ... ... аса күрделі қалпына
келтіру жұмыстары мен олардың аумағын көріктендіруді ... ... ... ... және ... ескерткіштерді қайта қалпына
келтіру жұмыстарымен арнайы айналысатын, маманданған бірден-бір ... бұл іске ... ... қалуымыз мүмкін емес, сондықтан ... бір ... ... ... ... ... ... жөн деп
отырмыз. Тез арада арнайы комиссия құрып, тарихи,
мәдени мұраларды ... ... ... ... ... қаржы
мәселесін шешіп, ұзатпай іске кірісуді жөн деп ... ... ... ең ... ... өтелік. Бұлардың ең
бастысы — көне Тараздың орны болмақ. Қазіргі кезде бұл ... ... ... жүріп кеткен. Археологиялық зерттеу ... аса ... ... ... ... ашық ... астындағы экспозициялық
мұражайға айналдыру жағын қарастыру ... ... ... ... ... ... ... адамдар мұнда қоныстануды
біздің заманымыздың бірінші ғасырында ақ бастағаны анықталды, яғни, қалаға
2000 жыл ... ... ... ... ... ... де Тараз
қаласы Далосс-Талас деген ... ... ... ... де
кездеседі. Тап осы қалада Түркі қағаны ... ... сол ... ... Земарх қабылданады, ал 629 жылы Талас жайлы қытай жиһанкезі
Сюань-Цзянь жазып кеткен./53/.
VII ғ.ғ. Тараз Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі ... ... ... ж. оны ... ... алды, 766 ж. қарлұқтардың қол астына өтті, ал IX
ғ. соңынан бастап саманидтерге ... IX-X ғ.ғ. ... ... ... оның ... күміс кендері мен сауда-саттық үлкен әсерін тигізгені
анық.
Х-ХІ г.ғ. Жетісу мен ... ... ... жаулап алған
тұста Тараз жаңа мемлекеттің бір ... ... ... XIII ... ... ... ... дейін Тараз біресе қарақытайлардың,
біресе наймандардың қолына өтіп, ақыры Хорезм шахы Мұхаммед ибн ... ... 1212 ж. ... шахы ... ... ... бергісі
келмей қаланы қиратуға бұйрық береді, бірақ, қала сол ғасырдың ортасында-ақ
қайта қалпына ... Бұл ... ... Рубруктың жазбасынан
толығырақ білуге болады. Шыңғыс ... ... үшін ... ... өмірін XV ғ. басында тоқтатады, алайда оның орнында қалған қоныс
XVIII ғасыр аяғына ... өмір ... ... Тараз құрылыстарының ішінен
мұнда Х-ХІ ғ.ғ. салынған Қарахан ... ғана бар және сол ... ... қалдығы археологиялық қазба кезінде табылған болса, XIII
ғ. ескерткіштері есебінен тек Шамансұр кесенесі ғана сақталған.
Тараз қаласы ... ... ... ... жеткілікті айтылған,
қаланы ғылыми тұрғыдан зерттеу П.П.Лерхтан бастау ... оны В.В ... ... ... мен ... Т.Н.Сенигова
жалғастырады. Онан бергі жылдары Ә.Марғұлан атындағы Археология ғылыми-
зерттеу ... ... ... рет ... ... ... XI ғ. ... сәулетті күмбез, бірақ ескіріп, тозуына
байланысты 1906 жылы қайта салынған. Аңыздар мен деректерге ... ... ... бір ... ... ... халық кейіннен
оны «Әулие-Ата» деп ... ... ... ... оның ... ... көркемдігінің қалдықтары жойылған, сондай-ақ
оның алғашқы ... да ... ... бұл ... ... болып келген құрылыс. Қарахан мазарын алғаш рет 1898 ... ... 1949 жылы ... рет ... ... 1950 ... Т.Бөсенов пен М.Меңдіқұлов зерттеуді одан әрі ... бір көне ... ... ... ... болып табылады. Оның калдығын
1938 ж. археолог-ғалым А.Н.Бернштам тапқан. Жалпы көлемі 7x4 метр болып
келетін бұл ... ... ... ... ... ... ... Құрылыс өзара функциялық тұрғыдан жалғасқан бес бөлмеден
тұрады. Қабырғаларының қалындығы мен олардың конструкциясына қарап ... төбе ... көп ... ... анықтады. Қазба кезінде қызыл және
сары плиткалармен көмкерілген ... ... ... Су ... ... ... құдықтан құбырлар арқылы жеткізілген.
Кірпіштен аланған ванналар да бұл моншаның ерекшелігі болып ... ... ... ... ауа мен түтін жүретін ... ... ... ... іздері сақталған. Егер мүмкіндік болса
Тараз ... ... ... ... ... немесе тап өзіндей
көшірмесін салуға болар еді. Бұл ... да ... ... ... ... кезеңінде салынған ғажайыи ескерткіштердің бірі./55/.
Келесі бір сәулет ескерткіші Шамансұр кесенесі - бұл да ... ... ... ... ... ... ою-өрнектермен
өшекейленген. Төбесі қос күмбехден тұрады. Олар ... арқа ... ... сырт ... ... ... Ішкі ... орта
шеніне тастан пирамида түрінде жасалған есігі бар. ... –ақ ... ... ... ... қойылған.. Оған жерленген адамның аты-
жөні араб тілінде ... ... ... ... оқып ... 1949 жылы ... ... алынып, жоспары сызылды. Бұл зерттеулер
нәтижесінде кесененің XIII ғ. салынғаны анықталды. Бұл ... те ... мен ... ... ... ... абаттандыруды күтіп тұр.
Таразға 18 шақырым жерде орналасқан Айша-бибі аулында XI-XII ... ... ... ... - ... мен Бабажы Хатұн кесенелері
бар. Айша-бибі кесенесі Б.П.Деникенің бағалауынша, Орта Азия мен Қазақстан
территориясындағы сол ... ... ең ... болып
табылады. Кесене құрылысын В.А.Каллаур, А.Н.Бернштам ... КСРО ... ... ... және ... ... экспедициясы, Қазақстан ҒА-
ның экспедициясы зерттеген. Кесенені Қарахан ... ... ... сәулетші туралы нақты дерек жоқ. Айша-бибі кесенесінің іргетасынан
бастап есептегенде 3,4 метр биіктікте ... араб ... ... ... ... ... бірінде деген сөздер ... ... Әмір ... ... сәулет өнерінде үлкен орын алған
порталды-тақталы дәстур айқын анғарылады. Мәдениет, ақпарат және ... ... ... ... ... ... мәдени
ескерткіштерді жобалау-қалпына келтіру институтының ... ... ... ... жасаған жобасының екі нұсқасын 90 жылдардың
басында Одақтық дәрежедегі ғылыми ... ... ... болатын,
енді сол жобаларды Қазақстанның өз ... ... ... ... ғылыми кеңесте қарап, бір шешімге келіп, ... ... ... ... ... ... Айша-бибі кесенесін
қайта қалпына келтірсек, елімізге ... ... ... еді, әрі бұл ... ... жолы ... ... Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың 1998 жылдың 27 ақпанында ... ... «Ұлы ... ... ... қайта өркендету, түркі тілдес мемлекеттердің мәдени
мұрасын сақтау және сабақтастыра ... ... ... ... ... бағдарламада да жақын уакытта орындалуы кезек күттірмейтін
мәселе екені айтылған. 1990 ... ... ... Ә.Итеновтің жан-жақты
зерттеп жасаған, ескерткішті қайта қалпына келтіру ... ... ... ... ... қыштарға қарап, оның оюлы терракоталық
қаптама қыштарына ... ... ... ... ... ... филиалының лабораториясында және ескерткіштің қыштарын қолмен
құйып, өрнектерін қашаумен ойып, күйдіріп, ... ... ... ... ... ол қыштарымыз сарапшылардың жоғары бағасын
алған еді. Егер ... ... ... қалпына келтіру мәселесі көтерілетін
болса, біздің мекемеміздің өз мамандарының күшімен ғажайып сәулет ... ... сан ... қима ... ... өндіріс
базасында дайындауды жалғастырып, ескі әдіспен жер асты ... ... ... ... соң, ... ... ... арнаулы тарихи ... ... ... ... ... қайта жандандырып, мамандарын осы жұмыстарға тарта
отырып, бәріміз бірлессек кесенені қайта ... ... ... ... бір айта ... ... ... мен Бабажы Хатұн кесенелері
Алматы - ... ... ... жолы ... ... тұрған бір екі
үйді көшіріп айналасын көріктендіру, келіп-кетушілерге қызмет ... ... ... ... ... төбе басында тұрғандықтан оған
үлкен жол тұсынан шығатын баспалдақтар жасайтын болсақ, Ұлы Жібек ... тағы бір әсем де ... ... ... ... ... облысының
туристік инфрақұрылымы орталықтарының біріне айналар еді./56/.
Бабажы Хатұн кесенесі текше пішінді, тік ... ... ... ... ... кесенесінің маңына орналасқан бұл кесене - орта
ғасыр сәулет өнерінің кезеңдік дамуын сипаттайтын құрылыс, ... ... ... ... тәсіл Орта Азия сәулет өнерінде сирек
кездеседі. Мұндай қобылы кұмбездер ... ... ... көне ... ғана бар. ... ... ескерткіші сырт пішінінін
жинақы әрі қарапайым, оймыш өрнектерінің үйлесімді, кірпіш қалауының сапалы
болуымен ерекшеленеді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... жері қираған, алайда қолда бар тарихи құжаттарға сүйене
отырып кесенені толық күрделі жөндеуден өткізіп, ... ... ... Ғалымдар бұл ескерткішті Х-ХІ ғасырларға жатқызады.
Аталған ескерткіштерден басқа Жамбыл облысында тарихи ... ... ... қала ... ... XIX ... ... мешіті, XX ғ. басында салынған Әбдіқадырбай мешіті. Төрткөл
қаласы және қала ... ... ... ... ... ... Жазба деректер, сондай-ақ, Таразға жақын
орналасқан Тойлыкент—Адахкент, Оққұм-Дех Нуджикес, ... Сус, Күл, ... ... ... ... Жаңа Балық т.б. көптеген қалалардың
болғаңдығынан хабар береді./57/.
Көне Тараз өңірінің тарихы тым тереңге кетеді, ... қала ... ... зерттелген жоқ. Сондыктан мерейтой өткізер алдындағы уақытты тиімді
пайдаланып қалуымыз қажет және ... ... ... ... ... ... тарих, мәдениет және сәулет ескерткіштерін
есепке алуды жалғастыру, ... ... ... ... қайта қалпына
келтіру, айналасын көріктендіру жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... алдындағы борышымызды өтеген болар едік.
2.2. Тараздың көне шаһарларының өркениеттік мазмұндары.
2000 жылдың тарихы бар көне ... ... ... ... шырақтар жүздеп саналатын шығар. Жиырма ... ... ... әсер ... ... оқиғалар болды. Осында Түркі
қағанаттарының дамып күшейгенін және осы өңір ... ... даму ... ... ... ... ... көршімен тайталасып, халық болып
сакталып қалмауымызға бағытталған келісімдер Таразда бастау алғанын ... ... ... және ... тілдес халықтар ықпалды күшке ие ... ... ... соғыстар өткен. Монғол, орыс шапқыпшылығын да басынаи
өткізді. Жоңғар шапқыншылығының ауыр күндерін де ... ... ... ... ... Тараз саяси және экономикалық орталыққа айналды. ... тани ... ... бойы ... ... болғаны да жасырын
емес./58/.
Тәуелсіздігіміздің туы желбіреумен бірге тарихымызды тану жаңа сатыға
көтерілді. Соның нәтижесінде ЮНЕСКО шеңберінде ... ... ... ... ел ... атап өту белгіленді. Осы орайда тарихымызды бүкіл
әлемге таныту үшін алдымен сол тарихты өзіміз ... ... ... ... ... ... орта ғасырлық ғимараттардың
арасында Айшабибі күмбезінің сәулет өнерінде алатын орны ерекше. Бұл күмбез
көне шаһардың ғана емес, бүкіл бір ... ... ... ... ... мен сәулетшілердің айтуынша, ... ... ... ... да ... Оған ... кірпіштің құрамы
тіпті өзгеше. Мүжілмейтін, тұзданбайтын сынадай кірпіштердің бір-бірімен
қабысқанда әрқайсының өз орны бар. Себебі, ... ... ... де ... Тіпті оларды кірпіш деп айтуға да болмайды. Себебі
кірпіш дегенде біздің көз алдымызға ... төрт ... саз ... ... ... елестейді. Ал мұнда
ондай үлгідегі құрылыс материалдары жоқ.
Кесенені тұрғызуда 62 ... ... ... ... басым
көпшілігінің сырт жағы ғана төртбұрыш ... ... ... ... және оның ішкі жағының да кескіні әртүрлі. Бірі сына ... ... ... ... ... ... ... қалақ сияқты болып келеді.
Кірпіштердің ою-өрнегі ... ... ... алты ... ... оюлар ерекше нақышпен ... 62 ... ... ... ұқсамайды. Осыған қарап-ақ ... ... ... ... ... оның ... Қарахан шын ниетін,
барлық жан-дүниесін бергенін ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияда жоқ. Аңыздарға сенсек, Қарахан
әулие ... ... ... ең ... сәулетшілерін шақырып,
кескінін өзі жасап ... ... сөз бар. ... ... ... жүрек сезін жазғанға ұқсайды. ... ... ... Жер ғажайып...» деген сөздер ғана. Бұл ... ... Мұны ... аталарынан бері Айшабибі кесенесінің
шырақшысы болып келген Әбділда атамыздың ... да айта ... ... ... сол сөздер арқылы нені айтқысы келгені белгісіз. ... ... одан ... ... әскерлері кесенені зеңбірекпен
атқыламағанда, кейбір нақұрыстар оны ... ... ... ... ... сөз ... ... анық еді. Әттең, барымызды сақтай ... ... ... отыз ... бері кесенені жаңғырту мәселесі
көтереліп келе жатқанымен, бір рет те ол ... ... ... шешімін тапқан
жоқ. Қазір кесене қайта жаңғыртылуда. 60/.
Айшабибі кесенесінің жанында кішкене ғана ... тұр. Ол — ... ... ... ол ... әртүрлі пікірлер айтады. Бірі ол
кісіні Айшаның күтушісі десе, екінші біреулер басқаша қисын айтады. ... ... ... ... ... Бір қуаныштысы, кішкентай болса да
біздің заманымызға өзгелерден өзгеше тарихи ескерткіштің жеткені. Бұл
ескерткіш ... ... ... әулие басына күмбез тұрғызып,
ғашығының күтушісіне де ... ... ... ... ... ... бастапқы құрылысы өткен ғасырдың басында
бұзылып, қайта салынған. Өкінішке орай, оның бастапқы қалпы сақталмаған.
Кезінде Қарахан әулие «Айшабибі мен ... ... ... бір
сызықтың бойында әрі бір-біріне көрініп тұрсын» деген аманат айтыпты деген
аңыз бар. Солай бола ... ... ... кіре берісі ойыс жағында
болса, Қарахан әулие күмбезінің ... ... ... ... ... ... ... келушілер көбейген./61/.
Қарахан әулие кесенесінің жанында, Талас өзенінің ... ... ... тағы бір ... біздің заманымызға жеткен. Ол Дауытбек
кесенесі. Аңызға сенсек, ол Қараханның күйеу баласы әрі ... ... ... болған үш кесене жарым-жартылай болса да сакталып
қалған. Өкінішке ... ... ... аса ... ... ... ... өткен ғасырдың отызыншы жылдары нақұрыстардың қолымен ... ... кім ... ... нақты дерек жоқ. Ғалымдардың бір
тобы оны ислам діні ... ... ... өмір ... әулие, ғұлама
десе, енді бір тобы Тектұрмасты ислам дінін уағыздаушы ... ... Кім ... да ... ... ... Қаратау
сілемдерінің ең биік жеріне салынған кесененің орны ғасырлар бойы халықтың
жадында ... ол ... ... адам ... ... Оған төу ... ... болмасын тыйылмаған. Соңғы жылдары тараздық азамат, Алланың
нұры ... ... ... өз ... ... кесене салды./62/.
Бір қызығы, тура осы кесене тұрған жерде жер, асты жолы бар ... ... оны ... кіріп, бойлаған. Бұл жер асты жолы
Тараздың бас қорғанымен ... ... асты ... ... ... ... Мүмкін тап осы жердегі алтын кен ... ... үшін ... ... ... ойға ... әр ... тиын ақшалар, алқалар мен сақина-
сырғалар жасалғаны жетелейді. Олар қажетті алтынды тап осы ... алуы ... ... ... мәнгілік ескерткіштерінің бүгін жатқан құпиясы көп.
Кім білсін, мүмкін Жүсіп Баласағүн өзінің атақты «Құтадғу білік»
еңбегін өз ... ана ... тап ... ... ... ой ... жазған болар. «Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол ... ... Тіл ... жапа да шектіреді. Абайламаса басынан да айырады» деген
мәңгілік ой тап осында, Таразда, шырағданның сәулесімен жазылған шығар.
«Түркі сөздерінің жинағы» ... ... ... ... қалдырған
Махмұт Қашқари Таразда түлеп, қанаттанғанын да жоққа шығару қиын ... аты ... ... ... айта беру ... ... Біз Әбсаттар ағамыздың «Қазақ даласының жұлдыздары» ... ... ... ғана сөз ... ... ел билеген Афрасиабтың ұрпағы Әулиеата Қарахан, Шамансұр-
Дауытбек, тағы басқа біз білмейтін даналар мен ақылгөйлер түркі ... оның ... кең ету үшін ... ... осы шырағдандардың
сәулесінің жарығында бәтуаласқан болар.
Кім ... ... ... ... ... ... көп
шайырлары, Қаратаудың теріскейінде туып, өмір сүрген ғұламалардың ұстазы
Әбунасыр әл-Фараби ... ... ... ... ... ... келіп қалған трактаттарының сұлбасын осы шамдардың
жарығымен жазған болар. /64/.
Қалай болғанда да ... ... ... ... ең ... ... — шырағдандар. Тараз бен оның айналасындағы ондаған
қорғандар мен қалаларды қазған сайын археологтар шырағдан ... ... ... де еңбек еткенін байқауға болады. Бір қызығы олардың
түрлері де көп. Біреуі ... ... ... үш аяғы, төрт-бес пілте
қоятын орны болса, ... ... ... ... енді ... ... ... тіпті саз балшықтан күйдіріліп, ... ... ... ... ... да ... болуы бізді ерекше
таңғалтты. Қай-қайсында болсын бабаларымыздың қолтаңбасы бар өрі олар ... ... да ... ... ... ... ... тіпті жазу да бар сияқты. Түрлеріне қарап оның тұтынушысы кім ... ... Саз ... ... кішкентай шамға қарап, оиың иесі
қарапайым адам екенін білесіз. ... ... ... ... ... тұратынын білсеңіз, қоладан, боялған саз балшықтан
жасалынған шамдарды тапсаңыз, ол жерде бақуатты кісі ... ... ... ... ... бірі — ... ... шам. Бұл шырағдан
тоқсаныншы жылдардың соңында Тараздың қорғандарынан табылған ... ... ... крмеге қойылыпты. Ою-өрнегі көз тартады. Мұндай
нәзік дүние тек шеберлердің қолынан ғана шықса керек. Сол ... ... ... ... ... ыдыс та апарылыпты./65/.
Ғасырлар бойы топырақ басып, көміліп жатқан шырағдандар қазір халыққа
басқаша қызмет көрсетуде. Олардың түр-түсіне, ... ... ... ... пен қол өнері, өндіріс пен сауда ... ... ... ... ... алтын діңгегі.
Тараз қаласының 2000 жылдық тойы Үкімет комиссиясының шешімімен 2002
жылы қыркүйек айының 25,26,27 жұлдыздарында ... ... ... ... тойлауға 1,5 миллиард теңге бөлді. Аз уақытта бұл қаржыны игеру
шын мәнінде үлкен еңбекті, мандай терді қажет ... ... ... да
мерекелік ғимараттарды тандағанда облыс өкімі Серік Үмбетов көп ... ... ... ... жаңғыртуға, қалада қалқайып,
бітпей қалған мектептерді, тұрғын үйлер мен мәдениет ... ... ... Бұл ұсыныстың өміршең екендігіне көз жеткізген Үкімет
комиссиясы облыс әкімін қолдады./66/.
Тараздың 2000 ... ... ... және ... ... ... тізіміне назар аударсақ қала жаңғырып, жасаратынына
көзіңіз анық жетеді. Олар — орталық стадион, қысы-жазы ... ... ... "Баласағұн" мәдениет орталығы, Жастар сарайы, облыстық драма
театры, ... ... ... ... Момышұлы атындағы
атшабар, «Тараз» теміржол бекеті, өкпе ауруына ұшыраған балалардың емхана-
мектебі, ... ... ... қалған бес тұрғын үй және екі мектеп.
Мұның сыртында қаланы көркейту, безендіру және ... ... ... мен «Достық» алаңының құрылыстары жүргізілетіндігін айтсақ қысқа
мерзімде көп жұмыс атқарылатындығын аңғару қиын ... ... ... ... ... ... Бабажа хатун, Дәуітбек, Қарахан
сияқты ортағасырлық тарихи ескерткіштер жаңғыртылады. /67/.
Осыншама құрылысты жүргізу аса қиын ... ... ... ... ... де байқалды. Алайда, әзірге Үкімет қосымша қаржы
бөлінбейтіндігін ашық айтты. Бір ... ... 1500 ... бүкіл республика үлес қосса, бірінші қыркүйекке дейін бірде-бір
облыс «Тараз -2000» ... бір тиын да ... ... ... ірі ұлттық
компаниялар мен ұйымдар, кәсіпорындар да сырт ... ... ... де ... ай сайын журналистермен кездесіп, той жоғары деңгейде өтетіндігіне
сендіруде. Атқарылып жатқан істерден бұл анық көрініс тауып отыр. ... ... ... ... ... ... әкімінің Интернетте ресми сайты ашылып, атқарылған
жұмыстардың бәрі әлемге таратылуда. Барлық міндет — ... ... ... ... ... ... хабардар ету. Осы мақсатта алыс-жақын шетел
ғалымдары ... ... ... ... ... ... ретінде 26 кыркүйек күні ірі ... ... ... және ... шығармалар шығарылды. Солардың бірі — тамаша ... ... Әбіш ... ... ... тағылымдары туралы
жазылған тың еңбегін айтуға болады. Сонымен қатар Тараз ... ... да ... ... Ал, ... мол ... ... өте
көп. Ақындар айтысы дейсіз бе, эстрада жұлдыздарының ... ... ... ... ... ... ... айтып жеткізу мүмкін емес.
Әйтеуір іс басында отырғандардан ұйқы кеткені анық./69/.
Біздің міндетіміз: киіз үй тігіп, той ... ... ... ән ... 2000 ... ... ... Бұл тойдың тарихи тағылымы мол болуы
керек. Әулиелер қаласы ... той ... ... ішімдік
қойылмайды. Артта қалар белгілер мол болуы үшін ескерткіштер салынып,
көшелер жаңғыртылып, әрбір тараздықтың ... «бұл ... ... ... деген мақтаныш сезімін қуюы керек. Солай болады да. Сонымен бірге
Президенттің Тараздың тойы ... ... ... ... ... керек деген
тапсырмасын да ... ... ... ... ... ... ... облыс әкімі С. Үмбетов./70/.
Қазір қала көркі ерекше көз тартады. ... ... ... ... мен ... да безендірілгенін көргенде көңілің толады. Әрбір
көрініс қаланың тарихы мен мәдениетін көрсетуге бейімделген. Ең ... ... ... ... ... ... ... Тұтастық,
бірлік көк байрақтың астында дамитындығын бойыңызға ... ... ... ... ... қаржыны-тиімді игеруге ерекше назар аударылған. Елбасы талап
еткендей қала ... ... ... ... ... ... асыру
үшін қосымша жұмыс орыңдарын ашуға мән берілді. Сонымен бірге мемлекеттік
комиссия белгілеген жұмысқа қосымша қаланы безендіру, ... ... үшін ... ... ... ... қоры құрылды. Жақында
қор облыс, республика жұртшылығына, түркі әлемі мен ... ... ... ... үлес қосуға шақырған Үндеу қабылдадық. Қазірдің
өзіңде қорға миллиондаған ... ... Бұл да ... жұмыс орнының
ашылуына үлкен негіз ... ... ... ... ... ... көшелерді безендіруге 500-ге жуық адам ... ... ... ие болғандарға жұмысқа жергілікті тұрғындарды
алу міндеті ... ... ... ... аса ... жүргізілуде.
Бұрынғы тарихи аты Атшабар деп аталатын аланды көркейту — қаланың сәнін
салтанатқа ұластырады. Тағы бір айта ... ... ... ... ... ... берілмей қалған тұңғыш үйлерді бітіруді де
қолға ... ... бас ... 20 ... бәрі қала ... жақын
өрнектермен, кескіндермен безендіріледі. Талас өзенінің тарамдарындағы
көпірлерді де жаңғыртамыз./72/.
Қала мерекесін Тойлауға ... ... жүзі ... ... де қатысты. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... алып ... да ойластырып отырмыз. Мәселен үш
тілде шығарылатын Тараз тарихы туралы естелік ... ... екі ... ... халық және көп тараған әндері жазылатын болады. Бұдан да
басқа танымдық деректер көп ... ... ... ... ... ... Өткізілетін әрбір спорт, өнер сайыстары шын мәнінде
қала өмірінде ерекше оқиға болып қалумен ... ... ... ... ... ... Негізгі үйлестіру жұмыстары осыған
бағытталған./73/.
Қазір жүргізіліп жатқан жұмыс көлемін ... ...... да ... ... ... ... немесе жаңартылып жатқан
нысандар сәулеті бірегей болатынына да сенімдіміз. Бір сөзбен ... сәні де, ... да мол ... ... ... ... ... бүгінгіден де молайтады. Қала тарихын байьпумен бірге
халқымыздың да ... ... ... Бұл ... ел ... «Егемен
Қазақстанның» тарихымызды тану және ... 2000 ... ... ... ... ... республика жұртшылығына жеткізу туралы
бүгінгі бастамасын еліміздің басқа да ... қызу ... ... де ... Себебі, Тараз тойы — халқымыздың ғана ... ... ... ... тарихын айшықтай түсетінін шығармағанымыз жөн.
Тараз қаласының бүгінгі кескін-келбеті де көз қуантады. Екі мың ... бар ... ... ... ... мәдени және рухани
игіліктерге көз қырын ... ... қара ... ... ... жол
болсын айтқалы бергі жылдың ішінде көп іс тындырылды. Мемлекеттің ... ... ... және ... ... ... жұмсалғаны
көрініп тұр. Той иесінің ең алдымен үй-жайын әктеп- көктейтіні сияқты,
Тараздың ... ... ... паш ету үшін тараздықтар да ... ... ... орталығындағы жаңадан пайдалануға берілген Жастар
кешені, тұрғын үйлер, «Дельфин» жүзу бассейні, ине-жіптен жаңа шыққандай
жөндеуден өткен ... ... ... ... ... ... стадион,
мектептер, балалар ауруханасы, бәрі - халықтың игілігі. Тарихи жәдігерлер
Қарахан, Айша ... Баба әжі ... Қали ... ... Дәуітбек және
Тектұрмастың басындағы жаңғырту жұмыстары да тарихқа құрмет ... Бұл ... тойы - ... тойына, тарихтың тойы - ... ... ... көрсетеді. Елбасы ортақ
қуаныштың ортасына келіп, ... ... ой ... ... ... ... ... емес, ертеңгі игілікке жұмсалғанын көріп
сүйсінді. Қала көркін асықпай аралады. Етектегі ауылға да ат ... ... ... ағайындармен емен-жарқын пікір алысты. Жағдайлары
түзеліп, мыңғыртып мал ... ... мал ... өндірумен айналысуға
шақырды. Сол үшін уақытын бөліп, балықшы туралы күлкілі әңгіменің де тиегін
ағытты./74/.
Тараздықтар «Денсаулық ... сол ... ... ... іс-
шаралармен ғана шектеп қоймай, облыс бойынша ... өмір ... ден ... Қала көшелеріндегі қымызханалар - бие байлап,
қымыз ... ... ... ... тұр. Ұлт болып мақтан
тұтатын ... ... іліп ... ... ... қолға алса деп ойладық.
Әбсаттар қажының елді салауаттылыққа шақырып шыр-пыр боп жүрген бастамасын
жамбылдықтар ... та ... ... еліміздің экономикасы өркендеп, халқымыздың
әлеуметтік және ... ... ... ... Мұны Жамбыл облысының
экономикалық жағдайынан анық байқауға ... ... ... іске ... ... ... бері тоқтап тұрған химия- зауыттары
жұмыс істей ... ... ... кеңейіп, жаңа жұмыс
орындары көптеп ашылды. Атап ... ... ... ... ... игі ... бірі - облыс
территориясындағы Амангелді газ ... ... ... ... ... ... ... отыр. Бүгіңде газ
кен орнынан облыс орталығына қарай құбыр тарту ... ... та ... ... ... жылы ... ... еліміздің оңтүстік
облыстары Амангелді газының игілігін көре ... ... ... ... ... ... ... болат өнімдерін
шығаратын жаңа электрометаллургия ... ... ... отыр.
Жылына 350 мың тонна өнім өндіретін осы зауытты салу арқылы ... ... ... ... ... болады. Сондай-ақ аймақта мыңға
тарта адам жаңа жұмыс орнымен ... ... ... ... қара ... жаңа ... жол ... Еліміздің
ішкі ресурсын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
«Шабан мінгеннің ... ... жоқ, ... мінгеннің
ақылына тыным жоқ». XXI ғасыр тәуелсіз мемлекетімізді төрт аяғынан ... ... ... ... ... ... жүктеп отыр.
Алдымыз да, артымыз да ұланғайыр көш. Көне ... ... ... ... ... жұғысты болғай.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тараз тарихы көзі ашық, көкірегі ояу кімді де болса енжар қалдырмаса
керек. ... ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
айтқандай, ол — ... ... ... ... Ол — ... ... ... бірі, бабаларымыздың өлмес көзі.
Таразды тану — қазақ ... ... ... ... ... ара ... ... — қазақ үшін шығыстың ұлы Жібек жолы. ... ... ... сияқты еліміздің ықлым заманғы болмыс-бітіміне, табиғатына, өнері
мен өміріне, мәдениеті мен ... ... ... алып ... ... ... ... сиқыры бар. Оған үңілмей, оның
айналасындағы жұмбақ сырларға құлақ түрмей ... ... Айша ... ... оның ... мен ... ден қойдым.
Тараз туралы ең алғашқы жазба деректер Қытай тарихында сақталып
қалған. Онда ... ... ... ... жүз ... ... ... тайпалар бірлестігінің орталығы болғандығы айтылады. Ал жыл
санауымыздың 36-жылдары шамасында мұнда түркі тайпасының ... ... ... ... Бұл ... ... ... «Чжичжи Таластың
жоғарғы жағынан келіп... болашақ мемлекет астанасы болады, деп қала ... ... ... ... ор ... ... бар биік ағаш ... одан әрі топырақтан дуал тұрғызылып, ол екінші қорғау болды», ... Ал VIII ... ... ... ... ... ... шыққан және құдай жарылқаған шарқ түркілер қаласы» деп көрсетіледі.
Еуропа Таразды ... ... ... ... 568 жылы ... Бұл ... ... Сюань Цзанның көрсетуіне қарағанда ... ... 8-9 ... сол дәуірдегі өте іргелі де маңызды сауда орталығы болған. X
ғасырда араб ... ... ... болып, оны бау-бақшалы үлкен
бекініс, халқы көп 4 қақпалы, ... ... ... ... ... бар сауда
орталығы деп суреттейді. Рубрук «Мен онда жүзім сабақтарын көрдім және екі
рет ... ... деп ... ... ... ... дәуірінде Тараз өркениеттің,
мәдениеттің, сауданың, өнеркәсіптің, ғылымның ордасы болған. Осы ... ... ... ... XI-XII ... ... қала жер асты ... жүргізу арқылы сумен қамтамасыз етілгенін, көлемі 152 шаршы
метрлік моншасы, дербес теңге сарайы, тері — жүн ... ... ... ... шеберханалары болғанын анықтады. ... ... ... ... ... делелдеп отыр. Сауданың
Таразда ерекше дамығанын Тараз көпестерінің Исфахан (Иран) секілді ... ... ал ... ... Екіоғыз, Қойлық, Жаңакент,
Хорезм көпестерінің жайлары болғаны көрсетеді.
Архитектуралық ғимараттар ... ... ... ... ... ... қалған ескерткіш Қарахан мавзолейі XX ... ... ... Өкінішке орай XX ғасырдың басында ол қайта құрылып, соның
салдарынан оиың жоспары бұзылып, сәндік өрнектері өшіп ... Ал ... ... ... мавзолейінің ежелгі келбеті, ... ... ... «Күз ... жер ...... Айша ... соңғы
сөздері бүгінгі күнге дейін сақталып, барша сеулетшілер мен ғалымдарды
таңқалдырып келеді. ... ... ... Орта Азияның сол
дәуірдегі архитектуралық ғимараттарында бұл мавзолейлердің қалану тәсілі
күрделі де озық үлгі болып ... орта ... ... көшпелілері мен отырықшы елдерді бөліп
тұрған шекаралық бекініс, Ұлы Жібек жолының бойындағы бекет қызметтерін де
атқарған.
Тарихшылардың ... ... ... сәті ... ... қаланы қарақытайлардың басып алуына сай келеді. Олар
ислам дүниесін түгел қиратып, мұсылман дін ... ... ... ... шіркеу басқа да мәдени ғимараттарды қиратады. Тараз
қолдан қолға ауысады. Ал, монғол шапқыншылығынан соң қала ... ... ... ... ... ... стратегиялық маңызын жоғарылатып, шағын
елді мекенге айналады.
Қаланын қайта өсіп-көркеюі қазақ хандығының құрылуына сәйкес келеді.
Тарихи деректерде қазақ хандығының ... үшін ... ... ... ... маңызға ие болғанын көреміз. Тараз туралы тек саяхатшылар ... ғана ... ... ұлы ... да жыр еткен. Мысалы, «Шахнама»
аталатын ұлы туындыны дүниеге ... ... ... ... ... ғана ... деп жырлайды.
Бүгінгі қолда бар деректер, әрине, Тараздың 2000 жылдық тарихын бізге
толық ... бере ... ... бұл орайда білгеннен білмегеніміз көп.
Ал түркі тарихының өн бойындағы ... ... ... ... тыс ... оның ... үшін әр ... де аса маңызды қызмет
атқарғанын көрсетеді. Тараз Персия патшасы Кирді тізе бүктірген Томиристің,
Ескендір Зұлқарнайды шекарадан ... ... ... ... ... 100 ... жуық әскерін арабтармен бірігіп, жермен жексен ... ... ... ... ... үлес ... Қараханидтердің
отаны. Қазақ хандығының іргесі де Таразға таяу тұс, Шу ... ... Одан ... ... ... де Тараздың тарихы батырлық пен ерлікке
толы. Осының бәрін зерттеу, келешек ... ... ... уакыттың,
егеменді еліміздің еркін ойлы болашақ ғалымдарының міндеті. Ал біздін басты
парызымыз 2000 жыл бойы бір орнынан тапжылмай ... ... ... ең ... бірі — ... одан әрі ... ... ата-баба
дәстүрімен келер ұрпаққа мирас ету. Өйткені шығыс ақыны Омар ... ... кім ... ... ... өзінің тамырларын қастер
тұтпаса, қаһарға ұшырайды».
Биылғы жылғы қыркүйек ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО аясында қаламыздың 2000 жылдық мерей
тойы атап өтілгелі отыр. Бұл ... ... ... 1,5 млрд.
теңге бөлінді. Ал, облыстық және ... ... 633 млн. ... ... ... ... ... атқарылатын құрылыс,
негізгі мәдени-көпшілік ғимараттары мен спорттық ... ... ... қайта жаңғырту мен мәдени іс-шараларға, жол жөндеуге қаржы бөлінді.
Жоспарланған ... ... ... ... ... жұмысы
аяқталуға жақын. Мұнда 12800 көрерменге арналған жаңа үлгідегі орындықтар
орнатылды. Стадионның ... ... ... сай қайта жасалуда.
Мерекелік шеру, нігізгі іс-шаралар осы стадионда өтетін ... ... ... жөндеу жұмыстары «Дельфин» жүзу бассейнінде, облыстық драма
театрында, «Баласағұн» мәдени орталығында, облыстық өлкетану мұражайында
қызу ... ... ... 2000 ... мерейтойына төрту ретінде
жан-жақты жабдыкталған «Жастар сарайы», жалпы көлемі 12 мың шаршы метрлік
тұрғын үй құрылыстары іске ... ... Қала ... 18,1 ... ... 25 мың 430 шаршы метр жол ішінара жөндеуден өткізілді. Барлық
саябақтармен демалыс орындары, қаланың ішкі ... мен ... ... ... ... ... жаңғыртылып, көркейту-көгалдандыру, жарықтандыру
мен көрнекті ... ... ... мән ... ... Негізгі көше
бойларына жарық беруші ... ... ... ... көпшілік
орындарға гирляндтар мен салюттер қойылды, негізгі ... ... ... ... жасалды. Бір сөзбен ... ... ... толығымен жаңа заман талабына сай ... ... ... бір ... ... мақсат емес қаланың болашағы,
қала тұрғындары мен ... ... ... ... ... деңгейдегі ғылыми ортада, туристер арасында әлемнің төрт бұрышын
жалғастырып жатқан — Ұлы Жібек жолы ... ... ... жыл ... ... Оның ... адамзат баласының жер шарының түкпір-түкпіріне
таралуында бүгінгі ... ... ... бесік болғаны тарихшылар арасында
кеңінен жазылып жүр. Мұның өзі болашақта Тараз қаласының әлем туристерінің,
тарихшыларының жиі бас ... ... ... ... ... ... қаласының ежелден өркениет, соның ішінде ірі
өнеркесіп ... ... ... ... ... ... өндіретін
шеберханалардың жұмыс істегендігін тарихи деректерге сүйене отырып атап
өттік. Ал, ... ... ... ... одақ бойынша ең ірі химия
өнеркәсібі орталығы болды. Қарт Қаратау қашанда ... жер асты ... көзі ... ... ... Бүгін біздің алдымызда жеріміздің осы
байлығын егеменді ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... қалпына келтіру мен одан өндірілетін сары фосфордың, кальцийлі
соданың өзіндік құнын төмендетіп, бәсекеге жарамды ... мәні зор. ... ең ... ... және ... ... энергия көздері қажет. Амангелді
газ кеніші көзін игеру мен іске ... ... зор. ... ... ... тері өңдеу — аяқ-киім фабрикасын, алғашқы жүн өңдеу зауытын, мрамор
зауытын, цемент ... ... ... ... ... шыны ... ... басқа да қала өміріне, ел игілігіне қызмет ететін өндіріс
орындарын қалпына келтіріп қана коймай одан әрі дамыту басты міндет.
Тараз ... ек ...... ... ... Ал, ... қашанда болсын өзінің құнарлылығымен, ауыл ... ... ... ... — бақша өнімдерін өндіру ежелгі кәсіп
болса, Қаратау мен Мойынқұмның бауыры малға толы. ... ... ... да ... түрлерін егуді, одан мол өнім алуды жамбылдықтар дәстүрлі
кәсіп санайды. ... мол ... ... ұксату мақсатында Тараз қаласында
ілгері уакыттан бері- арақ-шарап зауыттары, үн комбинаты, қант зауыты ... ... ... ... осы ... өнім ... шығару, тарату
мүмкіндіктерін кеңейтудің де маңызы зор болып отыр. Сондықтан Тараз
тойының қарсаңында бұл жұмыстарға да ... ... ... өркениеті оның мәдениеті мен әдебиеті, ғылымы мен өнері, ерлігі мен
бірлігі арқылы өлшенеді. Сондықтан, әсіресе соңғы жылдарда бұл ... ... ... ... Қаладағы білім беру, денсаулық сақтау,
мәдени-спортгық кешендер мен мекемелердің қатары көбейтіліп, олардың ... ... ... кешеңдерді жаңғырту мен олардың жұмыс
ауқымын, мүмкіндігін көтеруге байланысты бірқатар шараларды біз ... ... Ал, ... беру ... ... ... қалада 9 жоғары, 11
орта ... оқу ... ... істеуде. Жалпы білім беретін 51 мектеп бар.
Оның біреуі, ... 1999 жылы іске ... ... 895 бала
тәрбиеленуде. 2001 жылы қаланың «Қант ... ...... ... ... ... жылы 18- мектеп күрделі
жөндеуден ... 604 ... ... одан әрі 326 ... ... ... орындарында күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бұрын жабылып
қалған балалар мекемелері де ... ... ... бір ... ... ... ... алу осы негізде күллі экономикасын әлеуметтік-
саяси жүйесін қайта құруы оңай ... ... ... ... ... кезеңі де осындай қиын да күрделі кезеңді бастан өткерді. Қалыптасқан
байланыстардың ... ... ... салада
қайшылықтардың тууына себеп болды. ... ... ... ... ілкімді саяси басшылығының нәтижесінде тәуелсіздіктің алғашқы
жылдары пайда болған ... ... ... ... ... ... ... Бұл біздің алдымызға да орасан зор міндеттер қойып отыр.
Сондықтан Тараздың 2000 жылдық мерей тойын ... ... ... да қоғамымызды дамытудың «Қазақстан-2030» ... ел ... ... ... арнауында көрсетілген
міндеттерге сай атқарылуда.
Қазір Таразда болып жатқан барлык өзгерістер тек бір сәттік мерейтойды
өткізуге ғана ... ... жок. ... мақсат халқымыздың тамыры терең
тарихынан басталатын руханиятын бүгінгі және болашақ ұрпақтарға паш ... ... ... ... Таразды әлемдегі ... ... ... Ол тек ... үшін ғана ... ... үшін мұражай — қала, тарихи ескерткіш ордасы болып ... ... ... ... ... көлемі оған толық дәлел бола алады.
Қаламызда ежелгі дәуірден қалған ғимараттар саусақпен санарлықтай
болса да аңыз ... ... ... ... ... ... Олардан
біз көне Тараздың әулиелер атасы атанған, ел билеген Қарахан ... ... ... ел ... ... қорып, оқшау өмір сүрген
Тектұрмас бабаны, Тараз бен Тараз сұлуларын жырлап өткен Фердауси ... ... ... Цзан бастаған Қытай, Земарх бастаған ... ... ... араб ... ... ... түсірген М.Қашкари
секілді ғұламаларды, басқа да ұрпаққа үлгі болар таусылмас шежіре-өмірлерді
көреміз. Тараздықтар өздерінін осынау ұлы ... ... алар ... ... үлкен мақтаныш тұтады және ... осы ... деп ... ... ... Орталық Азиядағы көне қалалардың бірі
екенін ... ... ... ... орта ... ... шоқ
жұлдызы болғанын дәлелдеудің бүгінгі күні қажеті жоқ. Оны ... ... ... міндет- біз халық болып, Тараздың ... ... ... ... өңірінің тарихындағы елеулі оқиғалар
Б.з.б. ... Азия ... ... ... ... арғы тегі – ғұндардың мемлекеті қалыптасты. Оның құрамына
Жетісуды мекендеген үйсін ... да ... 2 ... ... сақ тайпаларын бағындырып, өз мемлекетін
құрды.
6 ғасырда ... ... ... ... ... ... ... Жібек жолының сырдариялық және тяньшандық бағыттары қалыптасты.
6 ... ... ... мен оны ... өлке туралы алғашқы жазба
дерекгер пайда болды.
568 ж. ... ... ... ... 629 ж. ... ... Сюань Цзян болып қайтты.
609 ж. Батыр баба, би Бәйдібек дүниеге келген.
704 ж. Жетісуда түргештер саяси ... өз ... алып ... ... күресті.
715 — 738 ж. Сұлу-Сулық қаған тұсында Тараз қаласы қара түргештердің
астанасы ... ... ... мен ... ... ... ж. Құланда Батыс түрік қағанатының соңғы әміршісі Ашина Син қаза
тапты.
751 ж. Тараз жанындағы Атлах ... ... ... ... ибн ... пен қытай қолбасшысы Гао Сяньжи (Гау Шиян) арасында 5 күнге
созылған орасан зор ... ... ... ... ... ж. ... екі ... ордалары Тараз бен Суябты ... ... ... ... қоластына өтеді.
940 ж. ел ордасының бірі Тараз каласы болған Қарлұқ қағанаты ыдырады.
10 — 12 ... ... ... қалыптасты.
956 ж. Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы Сатұқ Бұғра Қарахан қайтыс
болды.
960 ж. таққа отырған оның ұлы Мұса ... ... дін ... ж. ... ... Батыс жөне Шығыс Қарахан қағанатарына
бөлініп кетті.
12 ғасырда ортағасырлық сәулет ... ... бибі ... ... ... ... ... қағандар басып алып өз
мемлекетін ... ж. ... ... Күшлік хан бастаған наймандар Жетісуға
келіп, 1211 ж. ... ... ... ... — 12 ж. ... әскері Жетісуды ешбір соғыссыз ... ... ... ... ... тұрады.
1219 ж. Шыңғысхан әскерлері Тараз аймағын ... өтіп Сыр ... ... — 22 ж. ... ... ... кейін Шыңғысхан жаулап
алған жерлерді ұлыстарға бөлді. Тараз аймағы Шағатай ... ... ж. ... Шыңғыс хан ұрпақтары мен моңғол ақсүйектерінің
қатысуымен болған моңғол империясының соңғы құрылтайы — ... ... ж. ... ... ... ыдырауы нәтижесінде Моғолстан
мемлекеті құрылды.
1370 ж. Мауераннахрда билік басына Әмір ... ... — 90 ж. Әмір ... ... бірнеше жорық жасап, Тараз өңірін
қаты шапқыншылыққа ұшыратты.
1452 ж. Есен тайшы бастаған ойраттар ... ... ... Шу ... ... ... ж. қалмақтар жүктері мен бала шағаларын Шу ... ... ... ... ... 50 — 70 ... ... Дешті Қышпақ пен Сырдария бойынан
Батыс Жетісуға 200 мындай адам ... ... ... бұл өңірде Орталық
Азиядағы тұңғыш ұлттық мемлекет — Қазақ ... ... ж. ... ... ... ... кітабының авторы Мұхаммед
Хайдар Дулати дүниеге келді.
1526 — 30 ж. Моғол империясының ... ... ... әд-Дин
Мұхамед Бабыр «Бабырнама» тарихи шығармасын жазды. ... ... ... ... ... — 46 ж. ... Хайдар Дулати «Тарихи Рашиди» еңбегін жазды.
1729 ж. біріккен кдзақ қолыньщ жоңғар басқыншылығына қарсы жүз жылдық
азаттық соғысында ... ... ең ірі ... ...... ... ж. Шу атырабында әйгілі шешен, батыр Бөлтірік Әлменұлы дүниеге
келді.
1781/82 ж. әйгілі қайраткер, батыр ... ... ... ... ж. ... ... және Ресей империясына қарсы ұлт-азаттық
күресті ұйымдастырушы батыр, қайраткер Байзақ датқа ... ... ж. ... ... мен ... билеушілерінің келісімі бойынша екі
ел шекарасы Шу өзені бойымен өтгі. 19 ... ... ... ... ... ... ... қоқандықтар басып алды.
1821 ж. қоқандықтар ежелгі Тараз қаласының орнына Әулие-Ата бекінісін
тұрғызды.
1846 ж. ... ... ... ұлы ... жырау, жыршы Жамбыл дүниеге
келді.
1860 ж. Ресей әскерлерінің қоқандықтарға ... ... ... ... ж. 11 маусымда Ресей үкіметінің ... жаңа ... ... ... ... ... ... уезі құрылды. Ол
Сырдария облысына қарады.
1873 ж. Әулиеатада 5 төсектік қабылдау бөлмесі бар ... ... ж. 22 ... ... ақыны, әнші, композитор Кенен Әзірбаев
дүниеге келді.
1894 ж. 26 желтоқсанда мемлекет және қоғам қайраткері ... ... ... ж. ... Әулиеата уезі қазақтары Ресей империясы Министрлер
кеңесінің төрағасы граф С.Ю.Виттеге патша ... ... ... ... арыз-тілек жолдады.
1910 ж. 24 желтоқсанда қазақ ... ... ... ... жазушы Бауыржан Момышұлы дүниеге келді.
1918 ж. 30 сәуірде автономиялық Түркістан Кеңестік ... ... ... уезі ... ... енді.
1919 ж. тамызда «Аулие-Атинский вестник» газеті шыға бастады.
1924ж. Орта Азиядағы ... ... ... ... Сырдария облысының құрамына енді.
1928 ж. каңтарда уезд таратылып 6 ... ... ... ... ж. ... тарихи-өлкетану мұражайы ашылды.
1936 ж. 10 қаңтарда Әулиеата қаласы ... ... ... ж. ... ... ... ... театры
құрылды.
1936 — 39 ж. шығыстанушы ғалым А.Н.Бернштам Тараз, ... ... қала ... ... ... ... жүргізді.
1938 ж. 5 маусымда қалаға ұлы ақын Жамбыл есімі ... ж. 14 ... 9 ... ... ... ... құрылды.
1939 ж. облыстық мұрағат ұйымдастырылды.
1940 ж. наурызда Жамбыл ... ... ... 1- ... ... ... ж. 10 мың дана ... қоры бар облыстық кітапхана ұйымдастырылды.
1951 ж. 15 наурызда Жуалы ауданы Жамбыл облысына берілді.
1955 ж. Жамбыл ... ... ... ... ... ж. ... ... облыстық партия комитетінің 1-хатшысы болып
М.Сапарғалиев сайланды.
1961 ж. ... су ... ... ... Алматы
қаласынан Жамбылға көшірілді.
1961 ж. Тараз қаласының тарихи орталығында ... ... ... ж. ... 1969 ж. ... ... қала ... алды.
1965 ж. сәуірде Жамбыл облыстық партия комитетінің 1-хатшысы болып
Б.Садуақасов сайланды.
1967 ж. ... ... ... ... іске қосылды.
1967 ж. 8 тамызда Жамбыл облысы Ленин орденімен марапатталды.
1967 ж. облыстық филармония ұйымдастырылды.
1967 ж. ... ... ... ... ж. ...... ... жол тармағы Жанатас каласына
жеткізілді.
1970 ж. облыстық «Алатау» ән-би ... ... ж. ... ... ... ... ... 1-хатшысы
болып М.Жұрмұхамедов сайланды.
1972 ж. маусымында ... ... ... ... ... Х.Ш.Бектұрғанов сайланды.
1979 ж. Жаңа Жамбыл фосфор зауыты салынып бітіп, қала ... ... ... ж. 13 ... ... ... ... ауылында халық ақыны Кенен
Әзірбаевтың әдеби-мемориалдық мұражайы ашылды.
1983 ж. ақпанда Жамбыл ... ... ... ... болып
Ә.Х.Жақьшов сайланды.
1985 ж. Байзақ және Жамбыл ауданындағы егістікке жарамды алқапты игеру
мақсатында ... ... ... ... іске қосылды.
1988 ж. желтоқсанда Жамбыл облыстық ... ... ... ... ... сайланды.
1995 ж. қарашада Жамбыл облысының әкімі ... А.Қ. ... ж. ... ... ... қызметін үйлестіріп
отыратын ұйым — Қазақстан ... ... ... Кіші ассамблеясы
құрылды.
1996 ж. 16 ақпанында қапалық ... ... ... ... ж. Тараздағы Төле би көшесіндегі саябаққа 1986 ж. желтоқсан
көтерілісінің ... Қ. ... ... ... ж. 8 қаңтарда ... ... ... ... Жамбыл қаласына тарихи аты — Тараз қайтарылды.
1998 ж. қаңтарында Жамбыл облысының әкімі ... С.С. ... ж. ... ... барлық жоғары оку орындары біріктіріліп
Тараз мемлекетгік университеті құрылды.
1998 ж. Тараз ... ... ... алаңының іргесіне Мұхаммед
Хайдар Дулати ескерткіші орнатылды.
1999 ж. ақпанда Жамбыл ... ... ... С.Ә.Үмбетов
тағайындалды.
2000 ж. қазан айында Тараз қаласының орталығында, облыстық ... ... ... әрі ... Халық қаһарманы Бауыржан Момышұлына
ескерткіш орнатылды.
2001 ж. Тараз қаласында ерекше қабілет ... ... ... ... ... ж. 25 - 26 ... ... ... 2000 ... ... атап ... Тараздағы Достық алаңында Бәйдібек баба ескерткіші
орнатылды. ... ... ... Президенті
Н. Ә. Назарбаев ашты.
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер ... Б. ... ... Айша ... ... ... Санат. 2002, (16б).
2. А.Н. Бернштам. Талас алқабының ежелгі ескерткіштері. Алматы. 1941,
(12б).
3. Ә. Кекілбай. Талайғы Тараз Алматы 2002 ... ... ... 2000 ... ... ... ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары 2002 (24б).
5. К. Байпаков, Л. Ерзакович. Древния ... ... ... 1971г.
(64-65б).
6. М.Мырзахметов, И.Жеменей, А.Әбдуалиев. Көне Тараз. Алматы. 2002,
(40б).
7. Б.Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, ... ... ... 2002, ... ... ... ... Энциклопедиясы. Алматы. 2003, (25б).
9. Ә.Х. Марғұлан «Жұлдыз» журналы 1984, №4 (176б).
10. Ә.Кекілбай. Талайғы ... ... 2002, ... А.Н. ... Талас алқабының ескерткіштері. Алматы 1941, (15б).
12. Тараз қаласының 2000 жылдығына ... ... ... конференциясының материалдары. 2002, (136б).
13. Б. Әбілдаұлы. Талас –Тарас-Тараз. Егемен Қазақстан 2002, 28 тамыз
14. Ж. Дәдебаев. Атыңнан ... ... ата. ... 2002, ... С. ... ... ... Тарих сериясы 2005, №1 (134б)
16. «Прошлое Казахстана в источниках и материалах». Алма-Ата-Москва 1936,
(114б).
17. М. Қожанов. ... ... ... ... 2002, ... Б. Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы «Санат» 2002, (70б).
19. Ж. Дәдебаев. «Аңызбен ақиқат» //Егемен Қазақстан 2002, 27 ... ... ... ... ... ... долины. Алма-Ата 1941 ж (101
б).
21. М. ... ... ... көне ... 2002, ... ... ... 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары 2002, (116б).
23. ... ... Айша Бибі ... ... ... 2002, ... ... Т.«Тараз өңіріндегі тарихи ... 2007, № 4 ... Ә. ... ... Тараз» Тағдырымен тағылымы. Егемен Қазақстан
2002, 17-қыркүйек.
26. М.Мырзахметов, М. Жеменей, А. Әбдуалиев. «Көне ... ... 2002, ... С. ... ... және еңбек журналы. 1981, № 12.
28. ... ... ... ... ... ... 2003, ... Байбосынов К. Талас-Тараз қаласы- ғасырлар ... ... ... ... М. ... И. ... А. ... «Көне Тараз» (49б)
31. Тараз қаласының 2000 ... ... ... ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары 2002, (82б).
32. Б. Әбілдаұлы. Талас-Тараз. Алматы «Санат» 1998 (285б).
33. Тараз Жамбыл облысы. Энциклопедия. Аламты 2003, ... Ә. ... ... ... ... 2002, ... Мұаммед Хайдар Дулаеи Тари-х Рашиди. Алматы 2003 (45б).
36. Дәдебаев Ж. ... ... ... ... 2002, 18 ... М. Мырзахметов, И. Жеменей, А. Абдуалиев. ... ... 2002, ... М. ... ... тұңғиығынан сыр шерткен шаһар». //Сақшы 2002, 26
қыркүйек (3б).
39. Талаз қаласының 2000 ... ... ... ғылыми-
40. Практикалық конференциясының материалдары 2002, (24б).
41. М. Мырзахметов, И. Жеменей, А. Әбдуалиев ... ... ... ... ... ... ... Әулие ата. Алматы 2002, (56б).
43. Б. Әбілдаұлы. Ең байырғы қала. ... 2002, № ... ... Қ.М. ... ... Қазақстан тарихының дерек көзі. Алматы,
Қазақ университеті 2000, (105б).
45. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди. Алматы 2003, ... ... Айша Бибі ... тегі мен ... ... толғаныс..
//Егемен Қазақстан 2002 ж. 29- мамыр.
47. Елеуұлы. М. Шу өңірі: аңыз бен тарих Қаз МҰУ хабаршысы, тарих сериясы.
Алматы, 1996, ... Ә. ... ... ... ... «Қасиет» 1997, (42б).
49. М.Жолдасбекұлы. Қ.Салғараұлы, А. Сейдімбек. ... ... ... Қ. ... Көне ... ... //Егемен Қазақстан
2001, 5-маусым.
51. М.Бейсембай. Көне Тараз сәулеті. Алматы ақшамы. 2002, 26- қыркүйек.
52. Ердәулетов С.Р. ... ... ... ... 1983, (18-19).
53. Б.Әбілдаұлы Талас, Айша Бибі, Қарахан. Алматы «Санат» 2002, ... ... Ғ. Алаш Алаш ... ... мен ... ... ... 1996 (29б).
55. Омарбеков Т.Шаймұратұлы Ж. Евразиялық ... бір ... бір ... 1997, ... М. Қожанов. Тарих тұңғиығынан сыр ... ... ... ... Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары 2002, (48б).
58. ... ... ... 1984, № 4. (178б).
59. Ә.Кекілбай. Талайғы Тараз. Алматы 2002, (107б).
60. Көшімов М. ... ... ... 1912,№1.
61. Ә.Кекілбай. Талайғы Тараз тағдырымен тағылымы. //Егемен Қазақстан
2002, 10- қыркүйек.
62. Б. Әбілдаұлы. Талас, Айша Бибі, ... ... ... 2002, «120б!.
63. Ж. Дәдебаев. Атыңнан айналайын Әулие ата. Алматы, 2002, (37б)
64. Ә.Дербісәлі. Қазақ даласының жұлдыздары. ... 1995, ... Н. ... ... ... ... мерейі. Алматы ақшамы.
2002, 3 қыркүйек.
66. С. ... ... ... ... ... 2000 жыл
// Білім 2002, №3-30б.
67. М.Мырзахметов.И. ... А. ... ... Тараз». Алматы, 2002,
(21б).
68. К. Сәттібайұлы. Көнеден жеткен ... ... //Жас ... ... Ә. ... ... ... Алматы 2002, (108б).
70. К. Байбосынов. Талас-аңғары ... ... Ел ... ... ... Б.А. ... ... Алматы: Ататек 1994, (102) ... 2002, ... А. ... ... ... құтты Тараз. //Қазақ әдебиеті
2002, 6-қыркүйек.
73. ... ... ... ... //Қазақстан музейлері 2007,
№4-37б.
74. Тараздың тойы- тарихтың тойы. //Жас Алаш 2002, 26-қыркүйек.
75. Таразым өлең. ... 2002, ... ... ... ... ... ... Талас өңірінің ерекше орын алатындығын қазіргі
заман зерттеушілері ... та ... та ... Н. Я. ... А.Нү Бернштамның, Ә.Х.Марғұланның, Ю. ... ... С. ... ... ... Талас қаласы
біздің жыл санауымызға дейінгі ... ... орта ... ... ... ... жасау үшін негізгі ... ... ... ... хань ... ... деген қытай
жылнамасы болып отыр. Үлкен хань әулеті Қытай мемлекетін қазіргі ... ... 202 ... ... ... ... VIII ғасырына дейін
билеген. "Цянь-Ханьщу» деп аталатын бұл жылнаманы біздің дәуіріміздегі 27
жылы Қытай ... ... ... ...... үшін шығыстың ұлы Жібек жолы. Адамның алпыс екі
тамыры сияқты еліміздің ықлым ... ... ... ... ... мәдениеті мен әлеуметтік жай-күйіне тереңдеп алып кетеді.
Тараз туралы ең алғашқы ... ... ... ... ... Онда ... ... дәуірімізге дейінгі жүз жылдықтың бастапқы
кезіндегі түрік тайпалар бірлестігінің орталығы болғандығы айтылады. Ал жыл
санауымыздың ... ... ... ... ... көсемі Чжичжи
өзінің астанасын тігеді. Бұл туралы тарихи деректерде ... ... ... ... ... ... астанасы болады, деп қала салды.
Қала сыртынан айнала ... ор ... ... бар биік ағаш ... одан әрі ... дуал тұрғызылып, ол екінші қорғау болды», деп
жазады.
Бұл зерттеуін жазу барысында 50 аса тарихи әдебиеттерді оқып талдаған.
Еңбеккерлігімен қатар ... ... ... ... ескеріп өте
жақсы деп бағалауға болады.
ПІКІР
Талас өңірінің ескерткіштері атты ... ... ... даму ... ... ... мұра мемлекеттік бағдарламамен мемлекеттік құжаттардың
мазмұндарын оқып ... ... ... ... көрген тарихи
материалдарды оқып танысу, олардың мазмұндарын ... ... ... ... ... ... осы ... жұмысының
негізгі бағытымен міндеттерін мазмұнын жасау ... ... ... ... ... ... тербеліп қалыптасқан Талас- Тараз ... да ... ұлы ... ... ... ... ... бастан кешкен қалалар. Жоғарыда қойылған мақсаты-
міндеттерді ... ... ... зерттеу еңбектерінде Талас-Тараз
қалалары жайлы баспадан жарық ... ... ... ... ... ... әдебитеттер мен ... ... ... ... ... ... материалдар қолданылған.
Пайдаланылған А.Н. Бернштон «Талас алқабының ежелге ... ... ... очеркі. Қытайдың 6000 жылды қамтитын «Цянь-Хань-
Шу», яғни «Кейінгі Хан ... ... ... ... оны ... аударған Н.Бичурин. Мекемтас Мырзахметұлы, Ислам Жеменей және
Асқар Әдуалиевтің ... ... атты ... Әбіш ... «Талайғы
Тараз» атты еңбегі, Бақтияр Әбілдаұлының «Талас Айша ... ... ... ... ... ... ... и Рашиди» еңбегі, Тараз Жамбыл
облысы энциклопедиясы, сонымен қатар оқулықтар, әр ... ... ... әр ... мерзімдік басылым беттерінде ... ... ... жұмыс кіріспеден, екі тараудан, бес ... ... ... Дипломдық жұмыстың соңында пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... толқынындағы көне қалалар
трихы» деп аталатын ... ... ... ... қалыптасуы
мен дамуы, және Талас қаласының атаулары ... ... ... ... ... ... парсы деректері» деп аталатын
тақырыпта Талас-Тараз қалалары ... шет ... ... парсы тіліне
аударылған және ... ... ... ... ... ... жұмысы тарихи деректемелер мен әдебиеттерді жан-жақты зерттеу
арқылы ... және ... ... ... ескеріп жоғары
бағалауға болады деген пікір айтамыз.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
6-12 ғасырдағы қалалар4 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
«Қалаларда қоршаған ортаны құқықтық қорғау»23 бет
Алматы облысында 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасының анализі37 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Арқайым қалашығы13 бет
Астана мен Алматы қалаларының салыстырмалы сипаттамасы89 бет
Германияның мемлекеті жəне құқығы8 бет
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь