Бұқаралық ақпарат құралдардың теориялық метадологиялық негіздері

Жоспар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.5бб

І. БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МЕТАДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6.11бб
1.1 Бұқаралық ақпарат құралдары құбылыс ретінде ... ... ... ... ... .. 12.17бб
1.2 БАҚ.ның құрылымы мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... . 18.23бб
1.3 БАҚ . билік ресурсы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.35бб

II. БАҚ.НЫҢ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН САЯСИ ӨМІРІНДЕГІ
ОРНЫ МЕН РӨЛІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36.37бб
2.1 а. Баспасөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38.42бб
б. Телевидение ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.44бб
в. Радио ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44.46бб
2.2 БАҚ.ның қазіргі Қазақстандағы өзекті
даму тенденциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.55бб

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 56.57бб

СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58.60бб

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61.63бб
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Міне XXI ғасырға адамзат зор жетістіктермен, ілгерішіл саяси- әлеуметтік, экономикалық, табыстармен еніп отыр. Дәл осы өркениеттік үрдіспен қоғамдық даму да алға басып барады. Соның бір парасы, әрине, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының кең қанат жаюы дер едік.
Негізінен, XVI-XVII ғасырдан бастау алатын бұқаралық ақпарат құралдарының нақты жұмыс процесі қазір де лайықты жалғасын тауып келеді. А.Байтұрсынов бабамыз “Газет – халықтың көзі, құлағы және тілі” демекші, көп жетістіктердің болмысы мен сипатын осынау БАҚ-тың прогрестік мәнінен аңғарамыз.
Ақпараттық технология барған сайын өз мүмкіндіктерін тереңдей ашуда. Бұқаралық ақпарат құралдары, барлық уақытта мемлекетаралық қатынастарды нығайтуда, халықтар арасында жайма шуақ, достық қарым қатынас орнатуда, экономикалық – саяси және мәдени ынтымақтастықты кеңейтуде, жалпы азаматтық құндылықтарды насихаттау мен таратуда орасан рөл атқарып келеді.
Ал жаһандану кең құлашын жайған XXI - ғасырда бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі мен оның алдында тұрған міндеттердің аумағы өсіп, неғұрлым жауапты бола бастады. Елдер мен халықтардың жақындасуына белсенді ықпал ете отырып, баспасөз, электронды бұқаралық ақпарат құралдары іскерлік пен мәдени ынтымақастықтың жаңа мүмкіндіктерін ғана ашып қана қоймай оны дамытудың түрлі жолдарын көрсетуге күш салуда.
Негізінен баспасөзге, бүтіндей бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты “қоғам өмірінің айнасы”, “саяси қызметтің қаруы”, “төртішші билік тұтқасы” деген айтылуы тегін емес.
Егер БАҚ-тың соңғы оншақты жыл көлеміндегі бүкіл табиғатына, атқарған қызметіне зер сала қарасақ, жоғарыда айтылған баламалардың негізі бар екендігіне көз жеткізуге болады.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Қоғамдағы саяси-ақпараттық, экономикалық, мәдени-рухани процестердегі БАҚ-тың қызметін талдауға, қазақстандық ақпараттық саясаттың қалыптасуы мен бүгінгі проблемалық мәселелеріне арналған немесе көпшілікке ұсынған К.С.Гаджиевтің “Политическая наука”, Я.Н.Засурскийдің “Основные понятия журналистики”, Е.П.Прохровтың “Введение в теорию журналист”, М.К.Барманқұловтың “Телевидение: деньги и власть”, Ғ.Ж. Ибраеваның “Политика и телевидение”, С.Қ. Қозыбаевтің “Крах и новые витки СМИ Казахстана в мировом коммуникативном пространстве”, А.С.Сарсенбаевтің “Становление демократической системи средств массовой информаций Республики Казахстана”, ғылыми-диссертациялық, публистикалық еңбектері бұл саладағы алғашқы құнды зерттеулердің қатарына жатады. Бұл ғалымдардың қай-қайсысы да БАҚ-тың қоғамдық саяси өміріміздегі алар орнын барынша білгірілікпен талдап, өз көзқарастарын білдіреді.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Қазіргі Қазақстанның мәдени – ақпараттық негіздерін айқындау және саяси өмірдегі орны мен рөлін ашып көрсету болып табылады. Яғни, БАҚ-тың алға қойған мақсат-мүддесі мен позициясын анықтау керек. Мұның өзі сайып келгенде, саясат пен қоғам дамуына, елдік мүддеге қатысты болып келеді де, бұқаралық ақпарат құралдарының әр жерде өзіндік ерекшелігі болатынын жоққа шығармайды. Сонымен қатар Қазақстанның билік саласының бір бөлігі ретінде және БАҚ-сыз қоғамды елестету мүмкін емес екендігін көрсету.
Зерттеу жұмысының объектісі. Тәуелсіз Қазақстанның саяси өміріндегі БАҚ-тың алатын орны. Мысалы, саясаттанушы К.С.Гаджиев “...БАҚ-ы саясат пен шығармашылықтың синтезі ғана емес, ол “төртінші биліктің” басалқы элементі”- деп баға береді [1.252б].
Бүгінгі таңдағы көптеген саясатшылар мен саясаттанушылардың пікірі осы ыңғайлас болып келеді. Бұл арада мынаны айту керек. Қазақстандық жас демократия даму деңгейде дамыса, оның бүкіл табиғаты қазақстандық БАҚ-тың даму деңгейімен тағдырлас болды. Себебі, пікір еркіндігі мен сөз бостандығының шынайылығы БАҚ-тан ғана көрініс табуы.
Осы тұста журналистиканың саяси сахынадағы рөліне баға беріп жүрген ғалым Е.П.Прохоровтың “... қоғамдық пікірді қалыптастыра білетін БАҚ-ның биліктегілердің таңдау құқына әсер етуі мүмкін, тіпті олар билік басына оппозициялық күштерді алып келуі де ғажап емес. ” деген пікірін айтады [ 2.79б].
Ал, саясаттанушы А.С.Сарсенбаев өтпелі кезең тұсындағы “төртінші биліктің” ақпараттық кеңістіктегі алар орнына сипаттама береді. Демократиялық қрғам құру жолындағы күрестегі баспасөз өкілдерінің атқарар рөліне назар аударады [3.26б].
Зерттелу жұмысының пәні. БАҚ-тың құрылымы, қызметі, Қазақстандағы БАҚ-ң қалыптасу жолдары мен даму тенденциялары. Ал, мұның бәрі бір жағынан БАҚ-тың даму мүмкіндігін кеңейтеді, ол шын мәнінде саяси билікке ықпал ететін күшке айнала бастайды.
Осы айтылған жағдайлар түптеп келгенде, жаңа дәуір талабына сай өз қызметін құрсам деген талпыныс қазақстандықтардың БАҚ-ын тұтастай әлеуметтік, саяси институт ретінде қалыптастыруға итермелейді. Яғни, ол әлеуметтанудың, саясаттанудың қайнар көздерінің бірі бола алады.
Өйткені ашық ақпараттық кеңістік саясатының үстемдігі оқырмандар мен көрермендердің пікір алуандылығына кепілдік берсе, мұның өзі қалың қауымның көзқарастары мен пікірін тиянақты зерттеу факторына айналды.
Сөйтіп БАҚ-ры әлеуметтің белгілі бір мәселелер төңірегіндегі көңіл-күйін ғана зерттеп қоймай, қоғамдық пікір қалыптастырудың құралы да болды. Себебі, жаңа ақпараттық кеңістіктегі ақпараттық саясат, оның елеулі нәтижелері билік басындағылар мен мамандардың назарын аудартпай қоймайды, тың шешімдер қабылдап, өмірге енгізуге итермелейді.
Әдістемелік негізі. Бұл жұмыста демократиялық ақпарат кеңістігін қалыптастыруына байланысты Қазақстандық және шетелдік авторлардың ғылыми жұмыстары мен елімізде өткен Еуразиялық медиа-форумдар материалдары және Елбасының халыққа жолдауларын, БАҚ туралы Заң және мақалалар мен деректерді және де белгілі саясатшылардың оқулықтарына сараптама жасадым
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Кітаптар:
1. К.С.Гаджиев. Политическая наука. М., 1995. 569б (252б)
2. Е.П.Прохоров. Введение в теорию журналист. М., 1995. 79б
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1998. 10б
4. Н.Ә.Назарбаев. “Қазақстан-2030” Қазақстан халқына жолдауы. Алматы: Білім, 1997. 256б.
5. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы. 1992, 12б.
6. Н.Ә.Назарбаев. “Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірілігінде.” Алматы. 1993. 21б
7. К.С.Гаджиев. Введение в политическую науку. М., “Логос”. 1997. (325б).
8. С.В.Бориснев. Социология Коммуникаций. ЮНИТИ. М., 2003. 270б
9. В.П.Пугачев., А.И.Соловьев. Введение в политологию. М., Аспект Пресс. 1997, 447б (346б).
10. Қозыбаев С., Рамазанова А., Алдаберген Қ. Әлем баспасөзінің тарихынан.Алматы: Санат 1998 ж. (22б)
11. И.Н.Гомеров. Государство и государственная власть. М., 2002. 560б(553б)
12. Б.Ельцин. Президентский марафон. М., 2000, (32б).
13. Л.Ә.Байделдинов. Теориялық саясаттану. Оқулық. Алматы: Издат.центр ОФППИ. “Интерлигал”. 2005, 264б (67б).
14. Т.Бекниязов. Демократиялық қоғам және баспасөз. Алматы. Қаз.Ун. 2005.
15. Ғ.Ж.Ибраева. Политика и телевидение. Алматы: Қаз.Ун. 1996, (54б).
16. М.М.Петровская. США: политика сквозовь призму опросов. М., 1982, (132-133бб).
17. В.Л.Энтин. Средств массовой информаций в политической системе совремменого капитализма. М., 1988. 17б.
18. Қ.Е.Сіләмғазыұлы. Саясаттану негіздері. Алматы: “Дәуір”, 2005. 224б
(97б)
19. М.К.Бармақұлов. Телевидение: деньги и власть. Алматы. “Санат”. 1997,
272б.
20. А.В.Силантьев. Четвертая власть СМИ. М., 1991, 128б.
21. Т.Бекниязов. Журналистің шығармашылық шеберлігі. Алматы, Қаз.Ун. 2004, 174б (20-22бб).
22. Я.Н.Засурский. Основные понятия журналистики. М., 1993, 223б (62б).
23. С.З. Нарматов. Өтпелі және партисипаторлық саяси мәдениеттің негізгі белгілері. // Адам және саясат. Оқу құралы. Алматы. 1998, 52б.
24. С.Қ.Қозыбаев. Крах и новые витки СМИ Казахстана в мировом коммуникативном пространстве. Алматы. 996, 120б
25. Ахметова.Л.С. Қазақстандағы PR мен БАҚ. Алматы: Нұр, 2003.118б (26).
26. Информационная политика: Уч.// Под. общ. ред. В.Д.Попова. М., РАГС, 2003. (201-202бб)
Мерзімді басылымдар:
27. Қазақстан Республикасының Заңы “Бұқаралық ақпарат құралдары туралы” // “Егемен Қазақстан”. 1999, 6.08.
28. Н.Ә.Назарбаев: “Баспасөз – саяси ықпал жасаудың тетігі.” // “Халық кеңесі”. 1994, 29.11.
29. Н.Ә.Назарбаев: “Ең бастысы – ел тыныштығы” // “Егемен Қазақстан”. 2001, 7.02.
30. Н.Ә.Назарбаев: “ Мемлекеттік емес БАҚ-ның жағдайы.”// “Астана ақшамы”. 2002, 21.05.
31. Т.Бекниязов: “Демократиялық талаптар мен Баспасөз” // “Егемен Қазақстан”.2005, 12.03.
32. Мұхтар Құл-Мұхаммед: “Мемлекет пен ақпарат құралдары бірін-бірі қолдай отырып дамиды” // “Астана ақшамы”. 2002, 21.05.
33. А.Айталы: “ Сіз қайда тұрасыз? ” Қазақстандағы ақпарат кеңістігі туралы. // “Түркістан”. 2003, 23.10.
34. Д.Назарбаева: “Сөз бостандығы – демократияның басты белгісі” // “Астана ақшамы”. 2002, 27.06.
35. В.Третьянков: “ Режим Путина и Россия. ” // “Независимая газета”. 2000, 14.09.
36. Ерік Рахым. “Қазақстанда БАҚ кімге жұмыс істейді: халыққа ма, билікке ме? ” // “Жас Алаш”. 2006, №5. 19.01.
37. Я.Н.Засурский. Роль СМИ в обществе. // Вестник. МГУ. Сер. Жур. 1995, №2. (3-4бб).
38. С.У.Нургисаев., И.Л.Ким. “Информационные технологий и эффективность государственного управления” // Технологий управления. 2002, №1.
39. С.Қ.Қозыбаев. “Масс – медиа как индикатор свободы общества”// Вестник ҚазҰУ. Сер. Жур. 1997, №1 (11б)
40. С.Қисымов. Журналистиканың функциялары мен принциптеріне жаңаша көзқарас. ҚазҰУ хабаршысы. Сер. Жур. 1998, №13. 145б.
41. Сейдолла Садықұлы. “Баспасөзде билік бар ма? ” // Ақиқат. 2002, №2.(63б).
42. Нәубат Қалиев. “Мемлекеттік билік және БАҚ: өзара қатынастар ережесі.” // Ақиқат. 2003, №4. (38б) .
43. Сағдат Әділбеков. “Билік және баспасөз” //Ақиқат. 2001, №11.
44. Досалы Салқынбек. “Қазақ баспасөзі тәуелсіздік жылдарында” // Ақиқат. 2001, №12. 41-42бб.
45. Сағдат Әділбеков. “Билік пен баспасөздің бәтуасы.” // Ақиқат. 2003, №2
46. Темірбек Қожакеев. “Бұқаралық ақпарат құралдары: бүгін және ертең” // Ақиқат. 2001, №5. 44б.
47. А.К. Юсупов. Уровень информированности население. // Саясат. 1998,
№8. 74б

Диссертациялар:
48. А.С.Сарсенбаев “Становление демократической системи средств массовой информаций Республики Казахстана” Автореф. дис. канд. – Алматы: 1997. 24б
49. А.С.Сарсенбаев. Формирование информационной политики Республики Казахстана. Алматы. 1999, 165б.
50. С.Адилбеков. Взаймодействие власти и средств массовой информаций Казахстана. Алматы. 2003, 154б.
51. Ж.О.Кенжалин. БАҚ-тың Қазақстандық патриотизмді қалыптастырудағы рөлі. Алматы. 2004, 137б
52. И.Б.Өксікбайұлы. БАҚ-ы мен Қазақстандағы этносаяси процестер. Алматы. 1998, 120б
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
............................................................................
................. 3-5бб
І. БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
МЕТАДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
............................................. 6-11бб
1.1 Бұқаралық ақпарат құралдары құбылыс ретінде
...................... 12-17бб
1.2 ... ... мен ... ... БАҚ – ... ... 24-35бб
II. БАҚ-НЫҢ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН САЯСИ ӨМІРІНДЕГІ
ОРНЫ МЕН РӨЛІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ .................................. 36-37бб
2.1 а. Баспасөз
............................................................................
38-42бб
б. Телевидение
.................................................................... ... ... ... ... қазіргі Қазақстандағы өзекті
даму тенденциясы
................................................ 47-55бб
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
...... 56-57бб
СІЛТЕМЕЛЕР
............................................................................
...... 58-60бб
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ................................... ... ... Міне XXI ... ... зор ... ... әлеуметтік, экономикалық, табыстармен еніп отыр. Дәл осы
өркениеттік үрдіспен қоғамдық даму да алға басып барады. Соның бір ... ... ... ... ... кең ... жаюы дер ... XVI-XVII ғасырдан бастау ... ... ... нақты жұмыс процесі қазір де лайықты жалғасын ... ... ... ...... көзі, құлағы және тілі” демекші,
көп жетістіктердің болмысы мен сипатын осынау БАҚ-тың ... ... ... ... ... өз ... ... ашуда.
Бұқаралық ақпарат құралдары, барлық уақытта мемлекетаралық қатынастарды
нығайтуда, халықтар арасында жайма шуақ, ... ... ... ... – саяси және мәдени ынтымақтастықты кеңейтуде, жалпы азаматтық
құндылықтарды насихаттау мен таратуда орасан рөл ... ... ... кең ... жайған XXI - ғасырда бұқаралық ақпарат
құралдарының рөлі мен оның ... ... ... ... өсіп,
неғұрлым жауапты бола бастады. Елдер мен халықтардың ... ... ете ... баспасөз, электронды бұқаралық ақпарат құралдары іскерлік
пен мәдени ынтымақастықтың жаңа мүмкіндіктерін ғана ашып қана ... ... ... ... ... күш ... баспасөзге, бүтіндей бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты
“қоғам ... ... ... ... ... ... билік тұтқасы”
деген айтылуы тегін емес.
Егер БАҚ-тың соңғы ... жыл ... ... ... ... зер сала қарасақ, жоғарыда айтылған баламалардың негізі бар
екендігіне көз жеткізуге ... ... ... Қоғамдағы саяси-ақпараттық, экономикалық,
мәдени-рухани процестердегі БАҚ-тың ... ... ... ... ... мен ... ... мәселелеріне
арналған немесе көпшілікке ұсынған ... ... ... ... ... ... Е.П.Прохровтың “Введение
в теорию журналист”, М.К.Барманқұловтың “Телевидение: ... и ... ... ... и телевидение”, С.Қ. Қозыбаевтің “Крах и новые
витки СМИ ... в ... ... ... ... демократической системи средств массовой
информаций ... ... ... ... бұл ... алғашқы құнды зерттеулердің қатарына жатады. ... ... да ... ... ... ... алар орнын
барынша білгірілікпен талдап, өз көзқарастарын ... ... ... ... ... ...... айқындау және саяси өмірдегі орны мен рөлін ашып ... ... ... ... алға қойған мақсат-мүддесі мен позициясын анықтау
керек. Мұның өзі ... ... ... пен қоғам дамуына, елдік мүддеге
қатысты болып келеді де, бұқаралық ақпарат құралдарының әр ... ... ... ... шығармайды. Сонымен қатар Қазақстанның ... бір ... ... және ... ... ... мүмкін емес
екендігін көрсету.
Зерттеу жұмысының объектісі. Тәуелсіз Қазақстанның саяси өміріндегі БАҚ-тың
алатын орны. Мысалы, ... ... ... ... пен
шығармашылықтың синтезі ғана емес, ол “төртінші биліктің” басалқы элементі”-
деп баға береді ... ... ... ... мен ... пікірі
осы ыңғайлас болып келеді. Бұл арада мынаны айту ... ... ... даму ... дамыса, оның бүкіл табиғаты қазақстандық БАҚ-тың
даму деңгейімен ... ... ... ... еркіндігі мен сөз
бостандығының шынайылығы БАҚ-тан ғана көрініс табуы.
Осы тұста журналистиканың саяси сахынадағы рөліне баға ... ... ... “... ... ... ... ... БАҚ-ның
биліктегілердің таңдау құқына әсер етуі мүмкін, тіпті олар ... ... ... алып ... де ... емес. ” деген пікірін айтады [
2.79б].
Ал, саясаттанушы А.С.Сарсенбаев өтпелі ... ... ... ... ... алар ... сипаттама береді.
Демократиялық қрғам құру ... ... ... өкілдерінің атқарар
рөліне назар аударады [3.26б].
Зерттелу жұмысының пәні. БАҚ-тың құрылымы, қызметі, Қазақстандағы ... ... мен даму ... Ал, ... бәрі бір ... БАҚ-
тың даму мүмкіндігін кеңейтеді, ол шын мәнінде саяси билікке ықпал ететін
күшке айнала бастайды.
Осы айтылған жағдайлар ... ... жаңа ... ... сай ... ... деген талпыныс қазақстандықтардың БАҚ-ын тұтастай
әлеуметтік, саяси институт ретінде ... ... ... ... саясаттанудың қайнар көздерінің бірі бола алады.
Өйткені ашық ақпараттық кеңістік саясатының үстемдігі оқырмандар ... ... ... ... ... ... өзі ... қауымның
көзқарастары мен пікірін тиянақты зерттеу факторына айналды.
Сөйтіп БАҚ-ры әлеуметтің белгілі бір мәселелер төңірегіндегі көңіл-күйін
ғана ... ... ... ... ... ... да болды.
Себебі, жаңа ақпараттық кеңістіктегі ақпараттық ... оның ... ... ... мен ... назарын аудартпай қоймайды,
тың шешімдер қабылдап, өмірге енгізуге итермелейді.
Әдістемелік негізі. Бұл ... ... ... ... ... ... және шетелдік авторлардың ғылыми
жұмыстары мен елімізде өткен Еуразиялық медиа-форумдар ... ... ... ... БАҚ ... Заң және ... мен ... де белгілі саясатшылардың оқулықтарына сараптама жасадым.
Деректемелік базасы. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... туралы” заңы 1999ж. Президенттің “Қазақстан
халқына Жолдауы”2003 жылғы сәуір айы.
Біздер бұқаралық ақпарат ... ... ... демократияның
ажырамас бір бөлігі деп білеміз.
Бұл ретте “Мемлекет пен ... ... ... бір-бірін қолдай
отырып дамиды”-дейді Мұхтар Құл-Мұхаммед. Сондықтан да өткір тілді, шынайы
объективті сынға ... ... ... ... ... ... ... уақытта көбейе берсе дейміз. ... ... ... бірі – ... ... ақпарат құралдардың алдындағы
міндеттері мен мақсаттарын айқындап алуы. Осы орайда алдымен мемлекет нақты
іс-әрекетке көшті [4].
Ал, ... ... ... ... міндет, ең алдымен жүктелер
жауапкершілікке мемлекеттік тұрғыдан қарау керек”-деді [ 5 ... те, ... ... ... ... қызмет ететін тұлғалардың беделі
арта түсуде. Оның үстіне ... ... ... ... өтуі әлем қауымдастығы алдында Қазақстан БАҚ-ның абыройы
биік екенін көрсетті. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... науқан – сайлауға да ықпалы зор
екенін атап айтуға болады. БАҚ-қа деген ... ... ... ... оң ... ... ниет-пиғылдан келіп шығатын пікір-түйіндер
нәтижесі болып табылады.
Өйткені бұқаралық ақпарат ... жер жүзі ... ... ... ... бұл ... әлі ... ізденістер мен зор еңбектер керек.
Дипломдық жұмыс: кіріспеден, екі тараудан, әр ... үш ... және ... мен ... ... ... ... Бұқаралық ақпарат құралдардың теориялық–
метадологиялық негіздері.
Коммуникация әлеуметтік құбылыс ретінде XX-ғасырдың басында зерттеле
бастады. Оның ішінде ... ... ... көп ... ... ... ... ақпарат құралдарының социологиялық асбектіде
зерттелу қажеттілігін ... ... ... берді. Ол
баспасөздің әртүрлі әлеуметтік ... ... және ... осы
қоғамның мүшесі ретінде қалыптасуына ықпал ететінін дәлелдеп береді.
Кейіннен БАҚ-ты зерттеу 3 аспекті де ... ... ... ... ... құралдарды зерттеудің негізгі теоретикалық бағыты
оның негізгі мәнін түсінуге негізделген. Бұл ... ... ... ... 3 ... ... болады:
- саяси бақылау
- рухани бақылау
- мәдени бақылау.
Сонымен бірге ... ... ... Ақпараттық қоғам теориясы жеке
қарастыруды талап ... ... ...... ... ... функциясы, саяси
билік рөлін атқарушы ретінде айқындалады. Оның өзі 2 топқа бөлінеді:
1. материальды-экономикалық
2. идеологиялық
Бірінші материальды-экономикалық топқа: ... ... ... Онда қоғамның беделді және ... ... ... ... ... билік ұғымының саяси-экономикалық бағытын
қолдай отырып, халықтың өз қиыншылықтарын аз уақыт ... да ... ... ... ... ... Бұл өз ... билік
құрылымдарының халық үстінен бақылауы мен қоғамдағы тұрақтылықты қамтамасыз
етеді.
Бұл теория БАҚ-тың қоғамдық пікірді ... ... ... ... ... – бір ... ... пікірді бақылап отырса, ( бұл
В.Парето мен К.Мангеймнің еңбектерінде жақсы көрсетілген) екінші жағынан –
адамдарға қиын жағдайда өмір ... ... Бұл ... осы ... да ... ... ең алдымен өндіріс құралы ретінде қарайтын
марксистік түсінікке негізделеді.
Саяси-экономикалық теория ( Г.Мердок, П. ... ... ... Онда ең ... БАҚ-тың функциясын айқындайтын
экономикалық фактор алдыңғы қатарға шығады. Саяси фактор да ... ... ... ... жеке ... ... қолында.
Сындық теория қоғамдағы әлеуметтік процестерді анализдеу ... ... ... Г.Маркузе, Т.Адорно).
Маркстің жұмысына таптың революциялық мүмкіндіктері туралы идеясына сынмен
қарайды.
Ал, ... ... ... ... ... мен ... теориясы жатады.
БАҚ-ның гегемония теориясы (үстемдік) немесе масс-медиалық үстемдік
теориясы (Н.Пулантзас, Л.Альтюссер). Бұл теориядағы “гегемония” ... ... ... ... айтылады. Бұл теория БАҚ-тың қоғамдағы
өзгерістерді жүзеге асыруға қабілетті, ... ... ... ... ... пайда болады.
Кеңестік социологиялық мектеп.(Б.А.Грушин, Б.М.Фирсов) ... ... ... ... ... түрі ретінде
Бұқаралық ... ... ... ... Бұл ... бойынша
Бұқаралық коммуникация адамдар әлеуметтік сезім мен әлеуметтік тәжірибеге
ие болған кезде ғана ... ... Бұл ... ... ... пен ... зерттеумен қатар, идеологиялық үгіт-насихатқа көп көңіл бөлінеді.
Ал ... ... ... ... ... жасалған теориялар жатады.
Құрылымдық-функциональдық теория социологияда әлеуметтік-функциональды
мектепті қалыптастырған американдық социолог Т.Парсоностың социологиялық
теориясына және қоғамдағы ... ... оның ... ... ... ... социолог Р.Мертонның ойына негізделеді. БАҚ-ры
өзін-өзі ұйымдастырушы және өзін-өзі бақылаушы жүйе ретінде ... ... ... үшін ... ... мен БАҚ-тың рөлін
түсінуде социо-мәдени бағыт тән. Қазіргі уақытта бұл бағыт ... ... ... өз ... ... ... ... мәдениеттанушылық қалыптасу мәселелеріне көңіл бөле
бастады(Т.Адорно, Г.Энценсбергер). Бұл ... ... ... ... ... ... факторларды талдауда тарихи
бағыттың (әдістің) маңыздылығы туралы марксистік постулатты сақтап қалды.
Бирмингемдік мектеп ... ... ... Ол ... қоғамдағы рөліне қарама-қарсы көзқарасты ұстанады (С.Холл).
Оның өкілдерінің еңбектері мен ... ... ... пен ... ... ... құрайтын әртүрлі әлеуметтік құрылым арасындағы
өзара ықпал ету процессіндегі БАҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің позитивті рөлін мойындайды.
Бұқаралық коммуникацияның мәдениеттанушылық теориясын Г.Маклюэн мен
А.Моль ... ... ... ... мәдениет БАҚ-н пайдалана
отырып, девиантты оппозициондық элементтердің жалпы әлеуметтік контексінен
байланысына қалай ықпал ететінін түсіндіруге тырысады.
Г.Маклюэн ... ... ... негізделген мәдениет
жүйесінің типологиясын жасады. Оның ойынша, бұл адам мен ... ... ... ... үшін ... ... ... негізінде Д.Белл жасап ... ... ... ... Бұл теорияның постулаттары
мынаған келіп саяды:
- ақпарат өндірістің ... ... көзі және ... БАҚ – ... ... мен оның бағасы үшін қуатты стимул,
олар коммуникативті технологияларды стимулдандыра түседі;
- Қоғамдағы ... ... ... ... оның
тасымалдануы мен келешекте қолдануының әдіс-тәсілдерінде.
Қарастырылған теориялар БАҚ-ның рөліне бағытталған. Біреулері
биліктің ... ... ... қоғамның мәдени деңгейінің түсіп
кеткенін, қоғам интеграциясының ... ... ... керісінше,
БАҚ ақпаратты еркі таңдау жағдайында көптеген артықшылықтарға ие болғанын
айтады ... ... ... ... тек қана рөлі ғана ... ... санаға әртүрлі каналдармен ықпал еудің ... ... ... ... ... ... мен ... теориясы негізінде бұқаралық
коммуникация философия, социология, психология, этнография, лингвистика
және т.б. ... ... ... ... ... ... және
прагматикалық аспектілер үшін ең ... ... ... социокоммуникация т.б. ... ... ... ... бұқаралық коммуникацияны күрделендіре
түсетін көптеген факторлардың өзар іс-әрекетін зерттеу оның механизмін,
қоғам мен ... ... ету ... мен құралдарын анықтауға мүмкіндік береді.
Психолингвистикада тілдің ықпал етуі мен мүмкіндіктері қаралады ... ... ... Бұл ... ... ... ... мүмкіндік берді. Коммуникативті процестің
ерекшеліктеріне сәйкес 2 фазалық, кей жағдайда 3 ... ... ... шығады: коммуникативтіге дейін – ... ... ... ой ... ... ... ... (сөйлеу,
дискурс) тілдік бірліктерге қарағанда (сөз) коммуникация процесінде
қалыптасады.
Екіншіден, бұл сөйлеумен ... ... ... ... ...... мен ... іс-әрекеттің туындауына әкеліп
соқтырады.
Социопсихология үшін қоғамдық сананың өзгеруіне әсер ... ... ... ... ... табылады. Эксперимент
түрінде қандай да бір әлеуметтік жағдайға жалпы ... ... ... ... адамы да солай қарайтыны дәлелденген. Бұл әрине, егер осы әлеуметтік
топтың өзіндік санасы бар болса ғана дұрыс жүреді. Ал, егер ... ... ... қате ... ... және тек ... ... ету процесін ғана
емес, сонымен қатар, көптеген факторлармен негізделетін өзара ықпал ету іс-
әрекетін зерттеуге тура келеді.
Социолингвистикалық ... ... ... ... ... түрі ... түсіну жағдайында қалыптасу ерекшеліктерін
зеріттейді. Осындай мақсатта ... ... ... ... ... ... ... радио-телебағдарлама
( М.В.Зарва, С.В.Светана). Ең негізгі зерттеу мәселесі - ... ... ... ... ... ... ... факторлардың ықпал ету ... ... ... ... ... 1948ж ... коммуникативті процестің
жай, қарапайым моделін ұсынды. Олд 5 ... ... ... ...... ( ... – хабар;
қалай? ( жүзеге асады) – канал;
кімге? ...... ... ...... ... әрбір элементі – көптеген зерттеушілердің объектісі ... ... ... ... ... ... сөйлеген сөзі
тиімді эффект алуы үшін, ол тыңдаушылырдың пікірі бойынша, ... ... ... мен ... ... (сенім тудыра білуі керек),
динамизмге (жеке басының ашықтылығы, белсенділігі, энтузиазм) ие ... ... Оны ... жасап
шығарды. Ол өзара сөйлесіп ... ... ... ... Егер де ... де бір-біріне жақсы қатынаста болса, олар сол әңгіме
болып отырған объектіге байланысты бір жақты көзқарасты ұстауға тырысады.
Ал ... ... ... ... жаман болса, онда екеуінің ... да ... ... ... ... ... ... коммуникацияны телефонды байланыс құралы
арқылы сипаттаса, В.Вивер коммуникацияның барлық түріне шу – коммуникацияны
қиындататын кез-келген кедергілерді кіргізеді.
Г.Лассуэл мен ... ... ... бір бағыттағы
процестер. Әрине, бұндай модель шынайы коммуникациядан алыс емес. Кейінгі
моделдердің авторлары коммуникация процесінің ... мен ... ... ... ... ... ... неміс зерттеушісі
Г.Марецки ұсынған факторлы модель жатады. Онда коммуникация процестерінің
контекстін құрайтын ... ... ... ... мен К.Осгуд коммуникацияның циркулярлы моделін
ұсынады. Онда ақпаратты беруші және алушы өзара тең бірдей ... ... ... ... ... ... енеді. Бұндай элементке коммуникатор, ақпарат(хабар),
коммуникант, ... ... кері ... ... ... модель (А.Пятигорский). Оның ойынша басқа адамдарға
байланысиы белгілі-бір коммуникативті ... ... ... бірден-бір
жағдайда пайда болады: субъективті жағдайда, ал ол көптеген объективті
жағжайлар ... ... пен ... ... ... Ал хат ... ... емес; керісінше коррепонденцияның негізгі ағымы- уақыты қалай
да қысқарту. Идеалды түрде хат – таза кеңістіктік ... онда ... ... ... ... және ... модель (У.Юри) конфликті шешудің 3 деңгейін
ұсынады:
1.мүдделер. 2. құқық. 3. күш.
Мүдделер бұл – ... ... ... яғни ... ... ... – сотқа шағымдану, кімнің дұрыс екенін анықтау.
Күш деңгейінде – ... ... ... ... Бұл, яғни кім күшті
екенін анықтау [6.30б].
БАҚ-н саясаттандыру – қалай масс-медиа біртіндеп саяси процеске еніп
бара жатқанын, оның ... бола ... ... ... ... бірнеше деңгейі мен аспектілері бар:
1. БАҚ-ның жеке саяси күшке айналуы;
2. Партиялық БАҚ-ның пайда болуы;
3. Саяси БАҚ-ның санының көбеюі;
4. БАҚ-н саяси ... ... ... ... алды күресте пайдалану;
6. Саясаттанған БАҚ санының ұлғаюы.
“БАҚ саяси іс-әрекеттің ... атты ... ... ... ... ... ... “ ұйымдық организатор, агитатор,
насихаттаушы ” деп жариялады. БАҚ-ң белсенділігі осы ... ... ... ... ... ... ... – қоғам айнасы”концепциясы. Бұл концепцияда БАҚ – қоғамдағы
процестерге белсенді ... олар ... ... ... жасайды. Ал шын ... БАҚ ... ... ... ... сипаттап, оны түзету үшін дұрыс жолдарды сілтеуі қажет.
“БАҚ- төртінші билік” концепциясы. Бұл концепция ... жеке ... ... қарайды. БАҚ жеке, тәуелсіз, ол қоғамды басқаруға ... ... ... ... ... ... да саяси субъектілер мен бірге
өзінің арнайы мүдделері бар екенін, оларды тиімді жүзеге асыра ... - ... ... ... БАҚ – ... әкелетін іс-әрекет түрі
ретінде қаралады. Британ аналитигі Раймонд Уильмс былай деген: “ Не айтқың
келсе, соны айтуға болады, ... тек егер сіз ... ... ... ... ... рұқсат ете алсаңыз ғана ” [7.10б].
Әрине, бұл концепциялардың ... де таза ... ... ... ... жоқ, және әр елде ... бұл концепциялардың бірнешеуіне
сәйкес келуі мүмкін.
1.1. Бұқаралық ақпарат құралдар - құбылыс ретінде.
Бұқаралық ақпарат құралдарының қай салада ... орны ... ... “БАҚ-ры әрбір азаматқа өзінің құқықтары мен
мүдделеріне қатысты құжаттармен, ... және ... ... ... ... ... ... деп көрсетілсе, Қазақстан
Республикасының “ Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... оның ... ... басылымы, радио және ... ... ... ... және ... ақпаратты мерзімді немесе
үздіксіз жария таратудың басқада нысаны ” [9] ... ... ... ... ... деген атаудың өзі мына жайларды білдіреді:
1. Бұқараға ... ... ... ... ... ... ... халыққа, көпшіліктің аудиториясына арналмақ, олармен тікелей
байланыс орнатылмақ;
2. Бүкіл ақпарат ... ... ... үшін ... ... ... ... әрі халық күткен мәселелерге белсенді
позиция ұстанып, соған жұртты жұмылдыруға ат салысу ... ... ... ақпараттың тиімді, қолайлы әрі арзан болуын
қалыптастыру. Жұрт ақпаратты қиналмай қабылдайтындай болу керек;
5. Жұртшылықтың бәрі бірдей және ... ... ... алып ... туғызу;
6. Қажет еткен жағдайда әркімнің ақпарат орындарына қатысуына жол
ашу,т.б.
Сонымен қатар ... БАҚ ... ... ... ... әрі
жеткілікті болуы өте қажет. Сонда ғана БАҚ-ның ісі ойдағыдай ... ... ... және ... зерттеулер
нәтижелері көрсеткендей, БАҚ-ң қоғамдағы ... ... ... ... ауытқу туралы үнемі хабарлап ... ... ... ... ... ... ... ағымының
бұзылуы туралы, қоғамдағы өзорны мен өз болашағы ... ... мен ... ... ... егер ... БАҚ-ң қызметіне жиі бой ұсынатын
болса, ... ... ... ... жағдайға көп ұрынады екен.
Егер тиімді пайдалана білсе, БАҚ-ы қоғамдық пікірлерді өзгертуге орасан
зор ... ... ... күш. Саяси жағдайларды шынайы суреттейтін,
дамыған, демократиялық тұрғыда ұйымдастырылған БАҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... ең негізгі
кепілдіктерінің бірі екендігі даусыз.
1776-жылы саясатшы әрі ... ... ... БАҚ-рын “төртінші билік”
деп санап, көпшілік ... ... ... кеткені секілді,
журналистикада жаңа көзқарас, ұғымдар пайда болып ... ... ... кім ... көп ... сол ... елді ... алады
деп санайды. Шынымен де, БАҚ – тың мүмкіншіліктері мол. Әсіресе, әрбір үйде
радио, теледидар бар кезде адамдар өз ... ... ғана ... не ... ... ... ... отырады.
Ақпарат құралдарының маңызы шын мәнінде сөз, баспасөз ... ... ... бар ... арта түседі. Сонымен қатар,
ақпарат құралдарымен бірге ... ... ... ... да ... зор. Өйткені бұқаралық ақпарат құралдары ның ... ...... ... ... қарым-қатынаста болуы заңды. Сол
арқылы ол әр саламен, жан-дақты жұмыс істей ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал етеді.
Қоғамдық пікірді туғызатын да, ... да ... ... ... ... - өз ... ... өмірдің маңызды
мәселелеріне байланысты туады. Өткен мен бүгінге байланысты процестер мен
фактілерге байланысты өріс ... және де ... ... ... ... мен ... ... нақты мақсаттар мен
міндеттер және оған жету ... ... ... ... пайда болады. Білім
мен ғылыми мағлұматтарды алу, оларды тарату бүгінгі таңда алдыңғы қатарлы
орындарға ие.
БАҚ мемлекет пен ірі ... ... ... тәуелсіз бола
бастады. Жарнама БАҚ-ты қаржыландыру мен оған кіріс әкеліп отырған басты
қайнар көз болып ... және ол оның ... және ... ... болып отыр. БАҚ-ң көптеген органдары мен ұйымдардың негізі
коммерциялық ... ... ... кең ... сату үшін нарықтық
пайдплану болып табылады. 1988-жылдың ақпанында АҚШ-тың 3 ... Ақ ... ... ... ... арқылы экранға шығу
ұсынысын қабылдамады. Бұл компанияның ресми өкілдері президенттік сөзде
ешбір жаңа нәрсенің болмайтынын ... ... ... ... эфирді босқа пайдалануға рұқсат бермейміз деп жариялады.
Өздерінің репортаждарында, комментариясында БАҚ ... ... ... ... ... Мысалы, АҚШ-та БАҚ-ң жекелеген органдары
саяси аренадан Л.Джонсон мен Р.Никсонның ... де аса зор рөл ... ... БАҚ ... қалыптасатын қоғамдық пікір билікті шектеуге
мүмкіндік береді [1.145б].
Қандай да бір ... ... жүйе ... оның ... ... ақпараттық
қызметтің, бұқаралық ақпарат құралдарының атқарар ... мен рөлі ... ... ... саяси-әлеуметтік өмірін күнделікті ақпарат тарату
қызметінсіз көзге елестету қиын. Олай болса ақпараттық қызмет дегеніміз не?
Оның мәні мен ... ... Ол ... ... ... мен ... орындарына
қажетті немесе сол қоғам үшін белгілі бір дәрежеде маңызы бар ... ... ... ... арнайы қызмет жүйесі болып табылады.
Өз кезеңінде ақпараттар күнбе-күн БАҚ-ры арқылы таралады [11].
Жалпы алғанда БАҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... БАҚ-ның қоғамда атқаратын функциялары аз емес. Олардың
ішіндегі ең негізгілерінің бірі – ... ... ... ... яғни ... мен оның ... күнделікті ақпарат
таратып отыруы. Өздері қабылдаған ... ... ... ... ... әлеуметтік, рухани өмірі, билік тармақтарының қызметі
тағы басқалар жөнінде белгілі бір ... ... ... қоғамның
дамуы, түрлі ішкі-сыртқы міндеттері мен ... ... ... ... ... ... қоғам мүшелерімен басқа да қоғамдық
институттармен арақатынасы тағы басқа да күнделікті ақпарат ... ... ... ... ... емес.
Бұқаралық ақпарат құралдарының функциясы адамдарға түрлі процестер және
оқиғалар тұрғысында ой түйіндеуіне ықпал ... олар ... ... ағыны ішінде бағдар болуына көмектеседі. Басқаша айтқанда,
адамдардың ... ... ... ... бейімделуін қамтамасыз
ететін олардың танымдық функциясы туындайды.
Бұқаралық ақпарат құралдарының билік пен оның ... ... ... ... отыру функциясының маңызы бүгінгі кезеңде
тіпті арта ... Бұл ... ... ... ... тән ... ... қызметі өздері туғызатын қоғамдық пікірге арқа
сүйейді. Бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік ресми ... ... ... шара ... ... ие ... да, ... оқиғаға, оған жауапты адамдарға тек құқықтық тұрғыдан ғана емес,
моральдық баға да береді.
Жалпы, ... ... ... ... ... қолында
болса, XXI- ғасырда билік соның ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің қызметі мен рөлі зор. Бүгінде ... ... ... ... ... ... пен мемлекеттік
күштеуді екінші кезекке ысырып ... оны ... ... ... ... олар саяси күшке айналып отыр.
Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... туғызу арқылы саяси билікке ықпал етушілік,
қадағалаушылық функцияларының маңызына қарай “төртінші ...... ... ие болу ... ие ... ... Маңызды
ақпаратты маңызы жоқ ақпараттан ажырата білу одан да ... ... ... ақпаратты өз мүддеңе сай тарата білу мүмкіндігі болмаса
ол жөнінде мақсатты түрде үндемей қалу екі есе көп билікті ... ”- ... ... ... ... ... оқу ... авторы Von Klaus
Beume [12.50б].
Саяси билік әлеуметтік институттар арқылы жұмыс істейді. ... ... ... информациялық, қоғамдық қатынастарды
ұйымдастыру мен реттеуді қамтамасыз ететін ережелер арқылы іске асады [13].
Биліктің ... ... ... ... күш, ... заң, ... алатын орны, ұйым, мүдде, білім және хабарлама мәліметтер яғни
информация жатады.
Жалпы, қоғамның саяси институттары қатарында ... мәні ... ... ... билігі мен қызметі бөлектеу тұрғаны
бұқаралық ... ... ... ... ... Бұл жүйе тікелей өндіруші
сала болмағанымен, қоғамдағы саяси - әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қай саласында да мемлекеттік ақпараттың
саясаты болады. Ішкі- сыртқы саясаттың күрделі ... ... ауа ... дейін ақпараттың қамтамасыз етпейінше, ... қол ... одан ... ... тосу ... БАҚ- ның ... ақпараттық, коммуникативтік, танымдық, қоғамдық пікір
туғызушылық функциялары ... ... ... мүшелеріне жеткізіп,
олардың ой- пікірін байқатады, қоғамдық институттар арқылы оның ... ... ... ... ... пәрменді саяси- әлеуметтік ықпалы
мен мүмкіндіктерін осы себептерге байланысты мемлекеттің үнемі пайдалануына
тура келеді. Бұл екіжақты ... ... мен ... ... ... және ... байланысты өзгеріп отырады. Тоталитарлық, қатаң
авторитарлық саяси ... БАҚ ... ... ... болады.
Ондай қоғамдарда ақпарат кеңістігі мемлекет идеологиясына сай, сол бағытта
ғана қалыптасады, ... тек ... ... ... ... де сол ... ... [14].
КСРО кезіндегі тоталитарлық жүйе саясаты бұған айқын дәлел
болады. Ал, демократиялық мемлекеттерде БАҚ- ы мен ... ... ... ... ... ... барлық мәселелер тек құқықтық
нормалар мен ережелер бойынша шешілді. Мұндай ... ... ... ... ... және ... ... мойындайды,
сонымен қатар, ар-ождан бостандығы да сақталады.
Сөз бостандығын шектеу журналистерге ... ... ... әлі де етек алып ... ... ... Өз кезегінде журналистер
тарапынан да заңды ... ... ... пен ... ақпарат беру
оқиғалары көптеп кездеседі. Осындай ... ... ... ... жаңа заң қабылдау қажеттігі президент жолдауында атап көрсетілді.
Онда республикадағы БАҚ -дың ... ... ... сырт ... де ... ... ақпарат құралдары рыногында бәсекенің
белең алуы ... ... ... ... құралы бұқараның көңілін жаулап алу ... ... Оның ар ... ... ... ... тұр. ... ақпарат шындықтың аулынан алыстап, жекелеген ... ... ... белгілі. Сол себепті, бәсекелестік үкімет
тарапынан қатаң бақылауға алынады. ... ... ... халық
алдындағы жауапкершілігін жадынан ... ... ... жасалған
қамқорлыққа жауапты тұғыр ұстануымен, әділ де шынайы ... ... ... ... ... деп зор үміт ... [15.146б].
Медиа-рынокта БАҚ-ның өсуімен қатар қоғамның ақпараттық
сұраныстарына ... ... ... да ... ... байқалады.
Мемлекеттік ақпараттық саясатты жүргізуге байланысты ... ... ... өсуі ... ... мемлекеттік
тапсырысты Республикалық деңгейіндегі 31 газет, 21 журнал және 48 орталық
және аймақтық телерадио компания ... ... ... ... ... сындарлы жұмыс
барысында Қазақстан Республикасының "Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ... болатын. Сонымен қатар тағы
айта кететін мәселе ақпарат министрлігі құрылды. Яғни еліміздегі БАҚ-на аса
көңіл бөлініп отырғанын бір осы ... ... - ақ ... ... және сол ... БАҚ-ның роліне байланысты
тақырып қазіргі кезде қай кездегіге қарағанда да ... ... ... Сөз ... ролі ... ... ғана емес, сонымен ... ... да ... ... ... маңызды факторға айналып келеді.
Ғасыр бұрын Фридрих Ницще: "Факт дегеніміз жоқ - ұғындыру ғана бар" ... ... ... ... ... саланың түбегейлі өзгеру аймақ
шегіндегі емес, жаһандық құбылыс екендігі анық. Мамандардың есебі бойынша
50 ... ... ... қамту үшін радиоға 38 жыл, ... ... ... ... да, ал ... бұл ... 4 жылдың ішінде жетіпті.
2000-жылы Интернетті пайдаланушылар саны 700 миллион ... асып ... ... ... тоталитаризмге қарсы утопияларында тапқырлықпен былай
деп көрсеткен екен: "төрт жыл бойы аптасына үш рет ... ... ... дей бер" ... ... ... еркіндікке үйренуде, және де бұл бүгінгі
ұрпақтың зор жетістігі. Алайда осындайлық қысқа мерзімде біздің неге ... ... бұл ... ... ... ... ұзақ күткен
тәуелсіздігімізді сақтау және нығайту басты ... ... Бұл ... ... еді. Осы ... ... БАҚ өте көп еңбек сіңірді. Олар
еліміздің тарихын, болып жатқан ... ... ... ... ... ... білді. Еркін баспасөз - біздің мемлекетіміздің
демократиялық бағыттан айнымайтындығының басты кепілі.
Демократия – ... ... ... ... ... мақсаты.
Ал келесі бір білуге тиіс нәрсе – ... ... ... Яғни ол ... ... үшін ... ... күреседі.
Демократияның тағы бір пайдасы – жариялылықты күшейтіп, әділетсіздікке
қарсы сынды дамытуға ... ... ... мен БАҚ ... ... ... Демократия кезінде БАҚ-ның рөлі одан сайын артып, ... ... мен ... ... ... Ал, ... ... “Демократиялық қоғам және баспасөз” атты оқу құралында:
“БАҚ қашанда халық мүддесін, мақсатын ... ... ... ... ... соғатыны белгілі. Демократияның өзі – ... бұзу ... ... ... ... ... ... де солай. Ендеше салауатты өмірді,
өркениетті көздесек, БАҚ-ры да соған қызмет етпек.” – ... ... ... бұл тұрғыда мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары халықтың
өмірін және де басқа жағдайларды тереңдеп жазып келе жатқанын ... ... Ал, ... БАҚ-ры болса түрлі тақырыптарды қозғап, ақпаратты
кең спектрде көрсете білгенмен, халықтың ... және де ... ... беріп жүргені белгілі. Кейде парасат жағы жетпей жатқаны
байқалады. Бұған керісінше, ... ... ... ... ... ... келеді.
1.2. Бұқаралық ... ... ... ... ... өзгеріп, өсуі – қоғам ... ... ... мол, әрі ... мағлұмат алу дәрежесіне тікелей
байланысты. Қоғамдық сана өз ... ... ... ... Бұл ... де ... арқылы ғана пайда болып, одан әрі дами
алатындығын ескерсек, оның қадағалаушылық функциясы ... ... ... ... ... билік тармақтарының белгілі бір шешімінің терістігіне
бұқаралық аұпарыт құралдары арқылы көз жеткізсе, ол оның ... ... тағы да сол ... ... ... ... ықпал ете алады.
Бұқаралық ақпарат құралдарының “төртінші билік” ... оның ... ... функцияларының маңыздылығынан болса керек.
Өткен ғасырдың 60-шы жылдары ... ... төрт ... ... ... Шрамм, Питерсонның еңбегі бұқаралық ақпарат
құралдарының әлеуметтік ... ... ... қозғауына
байланысты журналистикада, саясатта, қоғамда кеңінен пікір туғызды. Бірақ
оның бастапқы идеялары Еуропада жүздеген жыл ... ... ... ... ... соның қортындысы секілді көрінеді. Ал ... ... ... орны мен рөліне, қызметіне байланысты ... ... ... ... ... либертариандық теориясы.
3. Баспасөздің әлеуметтік-жауапкершілік теориясы.
4. Баспасөздің кеңестік коммунистік теориясы.
Осындай ... ... ... ... ... қорытындыланды [10.25-26бб ].
Өздігінен БАҚ әрқашан адам немесе ... ... ... бола ... ... олар ... ... немесе
процестердің құралы да бола алмайды. Оның позитивті немесе негативті ... ... ... ... және ... ... қолданылуына байланысты
анықталады. Бұл жерде белгілі ағылшын тарихшысы ... ... ... ... ... нәтижесі деген сөзін айта кету қажет.
БАҚ тек сол өзгерістерге ықпал ететін қосымша факторлардың құралының бірі
болып табылады.
БАҚ-дағы ... ... ... пен ... позиция
баршаға ортақ. Осындай жағдайда ғана өркениет пен ... ... ... ... ... ... ... анық. Негізінен
бұқаралық ақпарат құралдарының маңызды рөлі – қоғамның ... ... ... ету. ... ... ... ... саяси-әлеуметтік өзгерістерді түсіну, жаңаша қабылдап,
бағалау процестері – енді ... ... ... ... анық ... ... қызмет жүйесі өтпелі ... ... ... бір түрі ... ... өндіріп, оны
адамдардың әлеуметтік кеңістігіне тарататын арнайы қызметтің ... ие. ... ... құралдарының жоғарыда аталып өткен түрлі
саяси-әлеуметтік функциялары демократиялық қоғамда мейілінше ... ... ... ... ... және оның құндылық
негіздерінің жұмыс істеу механизмінің құрамдас ... ... ... бар ... адам ... мен ... ... байланысты. Қоғам өміріндегі маңызды шешімдерді көпшілік дауыспен
қабылдайтын демократиялық қоғамда сол ... ... ... ... ... ықпал ететін осы ақпарат құралдары.
Бұқаралық ақпарат құралдары азаматтардың жекелеген ... ... ... ... ... әсер етіп қана қоймай, олардың қоғамдағы
жалпы саясатқа көзқарасын қалыптастырады.
“Демократиялық қоғамда бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... [11].
Мемлекет пен ақпарат құралдары арасындағы қарым-қатынастың ... ... ... айқын байқалатын қоғам - өтпелі кезеңдегі саяси
жүйелер. ... ... ... ... ... ... ... негіздерге бағытталғанымен, өтпелі кезеңнің
қиындықтарынан шығу жолында авторитарлық форма ... ... де ... шығармайды.
Бүгін де тәуелсіз Қазақстан мемлекеті дәл ... ... ... ... отыр деуге болады. Ақпарат құралдары мен мемлекет
арасындағы байланыс, өзара қарым –қатынас формалары мен ... ... даму ... әлі ... ... ... жоқ. Дегенмен де,
олардың басым бағыттары және айқындаушы факторлары қазірдің өзінде байқалып
отыр. ... ... ... өзін зайырлы, құқықтық және
демократиялық қоғам ... ... ... ... ... ... БАҚ ... сауалнама жүрізу барысында халықтың төмендегідей ой-
пікірлерін білуге болады: БАҚ қазіргі уақытта ең ... ... ... мән беруі керек деп 48 пайызы дауыс берген. Бұдан кейін
әлеуметтік- тұрмыстық жәнек ішкі саясат тақырыбына 37 ... ... ... 34 ... үшін ... ... ең ... мәселе. 29 пайызы қоғамдық
қатынастар саласын өзекті деп есептейді. Дін ... ... ... ... 12 пайызы қызу қуаттайды. Масс-медиа тақырыптарына
сенімсіздікпен қарайтындар да ... Тек 18 ... ... ғана ... ... ... ... десе, 38 пайыз отандық БАҚ ақпараттарын
жартылай ... деп ... 36 ... Қазақстандағы БАҚ-ты
кейбіреулер өз ыңғайына қарай икемдеп отыр деп есептейді. Сұралғандардың
көпшілігі (56 ... ... ... ... ... деп ... үштен
бірі (30 пайызы) отандық БАҚ санасуға тұралық билік иесі ... 81 ... ... БАҚ ... ... түрлі конференциялар,
форумдар, конгрестер өткізіп тұру керек десе, 13 ... оның ... ... ... ... ... сөз бостандығына құқық берілген.
Ал, осы сөз бостандығын кім қалай пайдаланады деген ... ... ... ... ... арасында белгілі бір дәрежеде проблемалық
мәселелер орын алады. Бұл үрдіс әсіресе соңғы жылдары ... ... ... ... ... ұстанған ақпарат құралдары қазір
меншік түрінде, әлеуметтік – ... ... мен ... мүмкіндіктеріне
қарай нарық жағдайына бейімделуде. Мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға ие
болғандары билік басындағылардың ресми көзқарасын жақтаса, ... ... ... ... ... ... үнемі келісе бермейтіндіктерін
аңғартуда. Дегенмен, бұл қоғамдағы объективті құбылыс деп қабылданып отыр.
Өйткені тоталитарлық жүйе ... ... ... жас ... ретінде
өмірінде айналып болмайтын қоғамның саяси – идеялық аспектілерінің бірі ... осы ... ... ... Бұл ... ... жаңа,
саяси - әлеуметтік, мәдени – рухани құндылықтар айқындалмайынша, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік – саяси функциялары үнемі мемлекет
мүддесіне сай қызмет ... ... ... ... ... ... да бір саясатын жүргізу
барысында ақпарат кеңістігіндегі түрлі көзқарастар мен пікірлер ... үш ... ... ... ... ... ... жақтаушы бұқаралық ақпарат
құралдар. Оларға негізенен мемлекет бюжетінен қаржы бөлінетін басылымдар
мен телерадио арналары жатады;
2. ... ... ... ... ... ... ... түрлі меншік иелігіндегі, акционерлік қоғамдар мен
қоғамдық ұйымдардың, ... ... ... мен ... ... ... жатады;
3. Мемлекет саясатын толық немесе белгілі бір дәрежеде қостамайтын,
өздерінің қарсылығын ашық немесе жанама түрде білдіруге ... ... ... бағыттағы және жекеменшік ақпарат құралдарының бір тобы
жатады [21.36б].
Кез-келген баспасөз немесе электронды ақпарат құралдар хабары бейтарап
айтылмайды.
Негізінен, дамократиялық ... кім – ... ... үнемі
хабардар болып, соның бәрін екшеп-біліп отырса, сол билік жүргізеді деген
қағидаға жүгінетін болсақ, бұл ... ... ... айқын болады. Ол –
ақпарат кеңістігіндегі түрлі көзқарас, ... ... ... жаңа мемлекеттілікті нығайтуға қатыстылығы және мемлекеттің саяси-
әлеуметтілік тұрақтылығына нұқсан ... ... ... ... ақпарат құралдары қызметінің қоғам
дамуындағы ... сай ... ... ... ... ... емес ... де аңғартады. Алайда, бұл ... ... ... ... ресми билік басындағылардың іс-әрекетіне, ... сын ... ... өзінің субъективтік пікірін ашық ... ... ... Өйткені белгілі бір мәселе жөнінде пікір
алшақтығына байланысты, ... ... ... басшылығын ауыстырып
жіберу билік басындағыларға көп қиындық туғызбайды. ... ... ... көзқарастағы БАҚ онымен ішінара келіспеуі мүмкін
дегенмен негізінен алғанда, ашық жақтамайды, қарсылығын да ... ... ... ... ... ала отырып,
өз ұсыныс-пікірлерін, көзқарастарын ресми мемлекеттік ... ... ... ... ... Өзіне деген мұндай көзқарас
ресми билікке де қолайлы. Сондықтан да, ... ... ... ... қолайлылық ахуалмен сипаттайды [18.66б].
Ақпарат кеңістігінде ресми саясатқа қарсы оппазициялық немесе ... ... ... ... ... ... ... мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас өзінің күрделілігімен және
үнемі өзгеріп ... ... ... ... ол ... пен
тәуелсіз ақпарат құралдары арасындағы байланыстың ауқымын, ... ... ... ... ... ... ... немесе ресми саясатпен келіспейтін
тәуелсіз ақпарат құралдарының негізгі айырмашылығы мынада:
- экономикалық жағынан толық тәуелсіздік;
- ... ... өз ... мен ... ... ... және ... ресми биліктің саяси ықпалына мойын ұсынбауы;
- қоғамдық пікірді қалыптастыруға тікелей әсерінің ... ... ... мұндай келіспеушіліктер белгілі бір тақырыптар
төңірегінде өрбиді. Мысалы: оппозициялық ... ... ... ... ... тармақтарымен келісетін, тіпті толық көрсететін
кездері де аз емес. Мемлекет пен ... ... ... ... пікір алшақтығы бірінің пайдасына шешіле бастағанда, олардың
арасындағы ... да ... ... өзгеріске ұшырайды. Әдетте қоғамдық
дамуға өзгерістердің келуі, идея, міндет, мақсаттың ... ... ... саяси жаңа көзқарастар қалыптастыру қажеттігі бұқаралық ақпарат
құралдарының түр мазмұнына жаңалықтар әкеледі, рөл- маңызын ... ... ... ... ... Бұл процесс қазіргі таңда бүкіл
әлем аумағында жүріп жатыр. Дамыған елдердегі ... ... ... ішкі ... үшін ғана ... ... ... ақпарат жүйесіне де
ықпал етуге, үстемдік жасауға тырысады. Мұнда олар өзінің биік ... мен ... арқа ... ... АҚШ зор ... потенциялына иек артып, бұл салада
әлемдік үстемдік етіп отыр. Теледидар, комьпютер, жер серіктері, элоктронды
есептеу машиналары ... де ... ... ... мен Европа мәдени
имперализмінің улы тырнағы бізге де жетті.
АҚШ-та Америка туралы жағымды ақпарат тарататын басқарма құрылды. Оның
мақсаты -әлемде ... ... тек ... ақпарат қана тарату. Президент
Джордж Буш қол ... ... бұл ... ... “шетелдерде Америка
мүддесін қорғау біржақты талқылауларды болдырмау, АҚШ ... ... ... ... ... таратып отыру” екендігі жазылған. Ақ
үй жанындағы жаңа мекеменің үйлестіруші Такер Эскью ... ... ... ... ... ... ... Буштың бұйрығында басқарма “шын және дәл ақпаратты” деп
көрсетілген. Осының ... ... ... мән ... ... ... ... Бұл халықаралық деңгейдегі АҚШ –тың мәртебесін арттыру
және ... ... ... ... БАҚ ... ... оқырман, көрермендерге ықпал етумен де
шұғылданады, сөйтіп саяси құбылыстарға да өз ... ... деп ... ... органдары жүйесінде ақпаратты пайдалануы адамдар
қатарына – мемлекеттік шенеунік, қоғамдық өмірдің кез-келген ... ... Ал өз ... ... ... ... ... пресс-қызмет;
- ақпарат және ақпаратты-аналитикалық басқару;
- ақпаратты және қоғамдық байланыс қызтеті;
- консультанттар аппараты ( эксперттер, көмекшілер);
- ақпараттанну мен компьютерлендіру ... ... жіне ... ... оның ... қамтамасыз
етілуіне мынандай факторлар әсер етеді:
- геосаяси процестер ең алдыман жаһандану;
- ақпараттану;
- демократиялану және ... ... ... ... ... ... мен басқару саласындағы процесс.
Демократиялық қоғамда мемлекеттік билік органдарын ақпаратпен қамтамасыз
ету ең алдымен ақпаратты іс-әрекет субъектісімен байланыс орната ... ... ... ... ірі ... ие, жеке ақпаратты саясат
жүргізуге немесе оған өз мүдделері ... ... ете ... ... ... ... және ... партиялар, қозғалыс);
БАҚ-ры заңды тұлға ;
кәсіби медиатоптар – ортақ кәсіби іс-әрекеті немесе мүдделерге байланысты
біріккен, ... ... жеке ... ... ... ... – (ең алдымен қарапайым адамдар), ақпаратты кеңістікті
өздерінің жеке мүдделерін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді
ұйымдастыруда, ашық ... ... ... ... ... ... ... екенін ескеру қажет.
Интерактивті идея дегеніміз – ... ... ... деп ... бас ... ... инициаторы да коммуникацияның
толыққанды мүшесі ... ... ... да ... ... ақпаратты қызметінің міндеті қоғам мен билік арасындағы
сенімділікті арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... жұмыс үшін ақпаратты қызметті дұрыс
ұйымдастыра білу ... ... ... Оның ... ұйымдастырушылар
қатарына:
- қызметкерлер
- жетекшілер (координаторлар)
- ... яғни ... ... арнайы міндеттер мол біледі, шешім
қабылдайтын адамға дайын, өңделеген ... ... ...... және ... ... ... өңдейді, оны
таратады.
- “ақпараттанушылар” электронды жүйеден ақпаратты жинайды, жүйеге ... ... ... ... ... ... жұмысын
ұйымдастыру, айтылған шарттар мен ерекшеліктерге ескеру оның іс-әрекет
сапасы мен ... ... ... ... ... береді.
1.3. Бұқаралық ақпарат құралдары – билік ресурсы ретінде.
50-60-жылдардың басында телевидение саяси аренада ең қуатты жаңа
БАҚ ретінде ... ... ... ... 1960-ж ... сол кезде аса
танымал емес Дж.Кеннеди вице-президент Р.Никсонды президенттік ... ... ... арасындағы дебаттарды көрсеткен телевидениенің
рөлін жоғарлата түсті. Осы және басқа да факторларды ... ... ... ... іс-әрекетін белсендіре түсіп, саяси партиялардың
құрылымының әлеуметтік базасының құлдырауына, ... ... ... ... деген қортындыға келді. Бұл БАҚ партиялдардың
орнын басуда, ол әсіресе саяси және ... ... ... мен ... ... ... ... рөл атқарады деген тезистің қалыптасуына
және кең тарауына әкелді, және де БАҚ ... ... ... деп те айтылуда.
Сонымен қатар журналистер жаңа идеялар мен мифтерді ойлап табады
деген көзқарастар да бар [22. 317-318бб].
Қазіргі ... БАҚ ұлы ... ... ... ... ... ... елде де соңғы рөл ойнамайды. Кеңестік кезеңде БАҚ өз
кезегінде ұйымдастырушы ретінде рөл ... ... ... ... М.Маклюэн, ақпараттың өзіне
қарағанда ақпаратты тарату құралы өте ... деп ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Бірақ барлық БАҚ-ы
қоғаммен тікелей байланысқа ... ... ... ... қандай да бір тауарды сатып алдыруға тырысатын жарнамалық
агент немесе өз бағдарламасын жалпы халықаралық ... алу үшін ... ... ... ... ... біржақты сипаттауға болмайды. Олар өте
күрделі, шексіз институт ... ... Олар ... органдар мен
элементтерден тұрады. БАҚ жекелеген ел мен бүкіл әлемдегі ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп отырады. Г.Лассуэл БАҚ-
ң 4 негізгі функциясын бөліп шығарады:
- әлемді бақылау (ақпаратты жинау мен тарату);
- ақпаратты іріктеу;
- қоғамдық пікірді ... ... ... және ... бір ... функциясы ол – халықты
саясаттандыру болып табылады.
Көптеген ... ... ... БАҚ ... ... бір саласы ретінде рөл атқарады. Олардың ... ... ... ... ... сақтау және “сату”-ға негізделеді. Бұндай
жағдайда БАҚ нарықтық экономиканың заңына ... Олар ... мен ... ... ... негізгі мәселелерге көңіл
аударады [22.319б].
Негізінен үкімет пен БАҚ арасындағы қарым-қатынастың сипаты ... ... ... ... ... ... ... отырғанына, қандай
мәселелер сол қоғам үшін маңызды, әлемдегі жағдай қандай, т.б. жағдайларға
байланысты. ... ... бұл ... ... ... ... саяси ұстанымдары қандай деңгейде
бөлісііне де ... ... мен ... ... ... ... немесе
ұйымдардың мүддесін білдіреді.
Индустриалды дамыған елдерде БАҚ мемлекеттен тәуелсіз болуды қалайды.
Мысалы, Испанияда газеттер мен журналдар аз ... ... да, ... ... ... ... “Юманите” мен “Матэннен” басқа қандай да бір ... ... ... емес. Француз газеттері үшін “оңшыл”, “солшыл”
болып бөліну тән. ...... ... ... ... “Либерасон” және т.б. жатады.
Оңшылға – “Фигаро”, “Фигаро магазен”, “Франс-суар” жатады.
Ұлыбританияда да нақты саяси партиялар атынан сөйлейтін БАҚ ... та, ... ... газеті ірі бизнеспен байланысты, “Дейли миррор”
лейбаристерді ... ... ... мүддесін білдіреді,
“Файнэншл таймс” Лондонның қаржы топтарының мүддесін білдіреді.
Алайда БАҚ пен үкімет арасындағы қақтығыстар АҚШ-та аз ... ... ... ... Уотергейт ісі туралы, Картер мен оның ... ... ... ... БАҚ өте ... ... адамдарын сынға
алды.
Негізінен пресс-конференция президент үшін ең алдымен өз саяси
бағытын қолдауға халықтың ... ... ... ... үшін – ... жаңа қайнар көзі болып табылады.
Пресс-конференция Еуропа елдерінде де саяси коммуникацияның жалпы
мойындалған ... бола ... ... мен үкіметтің баспасөз қызметі
көптеген департаменттермен кеңселерде қалыптасады, онда ... ... ... саясат пен президенттің саяси имиджін “сатады”.
Президент туралы құнды ақпараттарды журналистер пресс-конференциядан ... ... ... ... алады.
Англияда да үкіметтің қоғаммен және баспасөзбен байланысы жөніндегі
арнайы қызметі бар. Ал ... ... бар, ... саясат туралы күделікті хабарларды беріп ... Оның ... ... ... ... президенттің беделіне ешбір зиян
келтірмеуінде [ 22.329-330бб].
Жалпы, ... ... мен ... ... құралдары арасындағы
өзара байланыс қоғамдық қатынастардың аса күрделі ... ... ... ... ... ... мен ... үрдістері бұқаралық ақпарат
құралдарының беделін едәуір көтерді. Мемлекеттік ... ... ... ... ... – БАҚ- мен ара қатынасы бұрынғыдан
да күрделеніп қоғамдық маңызы артып, көп қырлы сипат алып отырғаны ... ... ... ... ... ... телевизия,
қоғам мемлекет туралы ақпараттың негізгі көзіне ... Мұны ... ... өз ... ... ... және оған ... түрде
мүдделі. Яғни, мұндай мәселелердің бірнеше қыры бар:
Біріншіден, қазіргі кезде бұқаралық ақпарат құралдарынсыз
еліміздегі қоғамдық ... ... ... қызмет жасауы мүмкін
емес.
Екіншіден, олар қоғамның демократиялық жолмен дамуының ... ... ... ... ... мен ... қоғамның қүқықтық және
әлеуметтік үрдісінде дамуы айтарлықтай бұқаралық ақпарат құралдарына да кең
құқықтық өріс ... ... ... ... ... ... берді.
Негізінен анығын айтар болсақ телевизия қазіргі саяси ... ... ... ... ... кейбір халықаралық сарапшыларының
пікірінше бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасау мәселесінде заң ... ... сот ... ... ... ... ... Мысалы,
жұртшылықтың пікірінше, Президент пен конгреске қарағанда сенімге телевизия
мен баспасөз лайық дегенді АҚШ-дағы сауалнамалардың бекіткеніне екі-үш жыл
болды ... ... ... адамдарға осы орайда әдейі ...... ... ... ... етек алуы ... ... тууының негізгі көзі, біздің болжауымызша, алдымен ... ... ... ... төмендеуі жөніндегі ақиқат
пен көзбояушылықтан, ауылдың ахуалы, білім беру сапасы, балаларды мектепке
тартудағы жалған мәліметтерден өріс ... одан ... ... деңгейдегі
билік тұтқаларына деген жаппай сенімсіздікке ұласуы мүмкін. Оның көптеген
нышандарының бүгінде орын алып ... ... де ... ... ... ... Сенаты аппаратының кеңесшісі, философия ... ... ... ... ... ... элементтері қызметіне әсер ете отырып,
бұқаралық ақпарат ... ... іс ... ... ... береді, жан бітіреді, әлеуметтік топтар мүдделерімен
байланыстырады. ... ... ... ... бұқаралығы, беделі
мен ықпалдылығы бүгін де ... өз ... ... ... ... және тарта білу ... ... ...
шындық. Осы турасында ресейлік “Независимая газета” ... ... ... ... ... “Бұқаралық ақпарат
құралдар, әсіресе, телевизия – ірі саясаткерлердің Ресей ... ... ... ал ... ... жоқ жағдайда ірі
телеканалдар формасы жағынан ... ... ... ал ... олар ... ... ... табылады”-деп жазады [26].
Ал мұндай үрдістердің соңғы екі-үш жылда біздің елімізде де орын
ала бастағанын бәріміз де ... ... ... деп аталатын
“Таң”, “31-арна”, “Караван”, “Время”, “Новое поколение” сияқты ақпарат
құралдарын өз мүддесіне ... ... ... ... ... есеп ... саясаткерлер, олигархтар бізде де бой көрсетіп отыр.
Қазіргі заманғы саяси жүйедегі, ... ... ... ... ... орны ... ... өз мемуарларында сан
мәрте көтерген ... ... ... ... ... түйін
жасаған: “БАҚ-ның күштілігі сондай олар бүгінде тіпті ... ... да ... ... шыға ... ... бұл ... субъективизм элементтері бар, алайда, саяси
тартыстардағы әккі күрескердің бұндай қортындысынан белгілі бір сабақ алу ... ... ... ... ... ... ... есінде болатын тағы бір жәйіт- ақпарат құралдарында “ төртінші
билік”- деп берілген мәртебенің қаншалықты ...... ... ... ... таңда тіпті де күшейуі ... ... ... ... ... ... сипат алып, өз
мемлекетінің бақылауынан шығуымен де байланысты.
“Мәдени-ақпараттық ресурстар – білім мен ақпарат, ... ... мен ... ... ... ... ... айтуынша XX-ғасырдың аяғы мен XXI-ғасырдың басында білім ... дәл өзі ... ... ... ... деп есептелініп отыр”
[28.97б].
БАҚ-на осындай мәртебе беру ... ... ... ... ... ... 1959- жылы “Биліктің төртінші тармағы” атты
кітабында алғаш рет жан-жақты негіздеген болатын. Д. ... ... ... тек ... ... ... ... беріп қана қоймайды,
сонымен қатар оны жүзеге асыруға да ... Ол ... өз ... ... Ол оның ... ... ... шебер,
икемді делдал болып табылады [29.17б].
“ Қазіргі ... ... ие болу және ... бұқаралық санаға
тікелей немесе жанама әсер етудің құралдарына айналуда. БАҚ ... ... ... ... ... ... ... бағыттап, бұқара санасын манипуляциялауы мүмкін. Қазіргі ... ... ... кім ... ие ... сол ... ... жүріс-тұрысына өте күшті әсерін тигізеді. Ақпарат ... ... не ... тыныштандырады, не ... ... ... ... соңғы кезеңінде бұл түсінік оның
құрамындағы барлық республикалардың, оның ішінде Қазақстанның да бұқаралық
ақпарат құралдры мен ... ... ... ... еніп, қазір
де жиі пайдаланылуда. Ал біздің пікірімізше, бұл ... тек ... ғана ... ... Оның ... ... мәдениет, құқықтық
сана, тіпті құқықтық қатынастар мәселесі бар.
Дегенмен, БАҚ-ын ... ... ... - деп ... ... сай емес. Ол ... ... ... ... анық ... [8.10б].
БАҚ-ы – адамдарды демократия мен өркениет ... ... мен ... ... және ... ... аса маңызды
ақпараттың информациялық ... ... ... ... ... ... мен адамдарды қамтуы, олардың санасына
ықпалының ауқымы, тереңдігі жағынан олар ... ... ... асып ... де ықтимал.
Алайда, БАҚ-на “төртінші билік” деп мәртебе беру олардың
өкілдеріне қате ... ... ... сот ісіне, тергеу барысына, қызметіне
заңсыз араласуына, қысым жасауына әкеліп ... ... ... Ал
ақпарат өкілдеріне осы қате бағдарға бой алдырып, заңға, журналистік
этикаға қайшы қадамдарға ... ... әр ... бой ... жүр. ... ... ешқашан да биліктің төртінші тармағы бола алмайды. Олар
тек қана өз ... ... ... ... ... ықпал
етуімен насихаттың құралы болды және де солай болып қала береді [31].
Ал, ресми ... ... ... ... ... ... айдар тағып, арқадан ... ... ... ... ... ... ... емес, қайта оларды алдаусыратып, ... ... ... ... амал ... ... тарапынан да және БАҚ
өкілдері тарапынан да ... ... тиіс ... ... күші – ... ... өзінің беделінің артуында. Барлық деңгейдегі – орталық ... ... ... және ... ... ... және ... үшін жұртшылықпен байланыс олардың қызметінің аса маңызды
жағы болып табылады. ... ... ... ... ... құралдары туралы” заңына сәйкес азаматтар, журналистер,
ақпарат құралдары меншік нысанына қарамастан мемлекеттік органдардан заң
жүзінде салынбаған ... ... ... және ... ... [9].
Жалпы, БАҚ-мен тіл табысып, сауатты, шындыққа негізделген әрі
дер кезінде берілген ... ... ... өзіне жұртшылықты қаратып,
қызықтырып, сол арқылы бүкіл қоғаммен үйлесімділікке жету - әрі өнер, әрі
ғылым. ... ... есте ... ... ... ... ... шенеуніктердің БАҚ-ын толық мемлекеттік билік бақылауына
алғысы келетіні де, ал БАҚ-ның ... ... ... тәуелсіздікте
болуын аңсайтындары да бар.
Негізінен бұл екеуі де ... ... ... сай ... ... ҚР-ның Коституциячында сөз және баспасөз бостандығы
анық айтылған, әрі еліміздегі БАҚ-ның 80 ... жеке ... ... ... ... оларды қатаң мемлекеттік бақылауда ұстау мүмкін емес,
және еліміздің қолданыстағы заңдары да оған жол бермейді. ... ... ... ... ... ... ... туралы пайым-
тұжырымдарды да, сайып келгенде, негізсіз болып шығады. Себебі, ... ... ... бар. Оның ... әлеуметтік, тіпті
саяси мүдде-мақсаттары мен бағдары бар. Демек, ақпарат құралдарынан, сөз
жоқ, сол мүдделерді насихаттап, соларды қорғап, ... ... ... ... ашық ... емес БАҚ-ры – деп атап көрсетті Н.Назарбаев
журналистермен кездесуінде, - ... ... ... ... отыр,
әлгілер өздерінің талас-тартысына журналистерді тартады. Айналып келгенде
журналистер әлгі қалталы байлардың ... ... ... ... ... – адамдарға айналды”- деді [32].
Жалпы қай елде де ... ... ...... ... ... және өкілетті билік пен ... ... ... ... да ... күрделі және ол әр кез бүкіл
қоғамның ... ... ... органдары журналист қызметіне
құрметпен қарауы ... де ... ... елімізде ақпарат құралдары шектен тыс
коммерцияланып, бұрынғыдай оқырманға, көрермендерге ... енді ... ... Осындай жағдайда журналистің өз азаматтық ... ... Олар ... құралдарының иесі-жұмыс беруші тарапынан
қандай қысым көрсе де журналистың негізгі ...... ... ... ... келбетін сақтау.
Өйткені, олар аса маңызды, қоғамдық функцияны орындайды. Олардың
қазіргі жағдайдағы ең басты парызы - елімізде білімді, ... ... ... ... үлкен үлес қосу. Бұл үшін мемлекеттік
органдар,олардың басшылығы ақпарат ... ... ... ... ... ... керек.
Өкінішке орай, бізде көптеген мемлекеттік органдардың басшылары
ақпарат ... ... ара ... мәдениетін игере алмай-ақ келеді.
Олардың көбі журналисті қоғамдық әріптес, қоғам ... ... ... қайта сол саладан тек кемшілік іздеуші субъект ретінде қарайды. Қазір
де еліміздегі журналистер қауымдастығының ... ... ... ... ... ... қатынасында, мемлекеттік саясат бұқаралық ақпараттың алғашқы
құралдарының пайда болуы дүниеге келеді.
Бір жағынан, мемлекеттке бұл маңызды, жаңа ... ... ... ... оны өз мүдделеріне пайдаланады.
Екінші жағынан, мемлекеттік ақпараттық менеджмент, сөзсіз еліміздің
ақпараттық кеңістігін ескеруі қажет. Ақпаратты ... ... ... процестерге көңіл аударуы қажет. Сондықтан да мемлекеттік
ақпараттық менеджменттің әлемдік тәжірибесіне жүйелі ... ... ... қалыптасуы мен дамуына, әр елдің ақпараттық кеңістігінің қалыптасу
ерекшелігіне, ... ... ... ағымына көңіл бөлмейінсіз
мүмкін емес [22.320б].
Еліміздегі билік тармақтары ... ... пен ... ... ... ... мен ... олардың бірлескен
қызметіне кең өріс ашады. Парламентаризмнің конституциялық, демократиялық,
халық өкілеттігі мен ... ... ... заңдылық, көппартиялық немесе
саяси әр алуандылық, жариялылық туралы негізгі принциптерді ... ... рухы мен ... ... ... ... мәңгілік
тұрақты тақырыптары әрі олардың бірлесіп ... ... кең өріс ... атқарушы билік қызметіне ... ... ... және ... ... және оның депутаттарының мәртебесі
туралы” заңда Парламентке белгілі бір бақылау ... ... ... ... ... ... жасау – бұқаралық ақпарат құраладының
әуелден басты миссияларының бірі. Ендеше, дәл осы ... екі ... ... ... ... ... ... жасауға кең мүмкіндіктері
бар.
Қазақстанның кәсіби Парламенті бұқаралық ақпарат құралдырын
демократияның аса ... ... ... ... ... ... ... қоғамымыздың бүгінгі саяси және құқықтық мәдениеті
деңгейіне сай келетін ... ... ... Осы ... ... ... ... туралы заңнаманың Парламентте бірнеше рет
қаралды. Қоғамдық қатынастар мүдделері, ... ... ... ... ... ... бұл мәселеге Парламенттің әлі де айрықша көңіл
бөліп, заңнаманың жетілдіруін қажет етеді. Алда тұрған ... ... ... ... қауіпсіздігіне және рухани, адамгершілік,
гуманистік негіздерін нығайтуға байланысты. Қазір де ... ... ... ... ... ... ... алуға болмайды және
ол мүмкін де емес. Сонымен бірге оларды жеке капиталдың қолына беру ... ... үшін ... ... – бұл істе ... ... ... мүдделер бар екені белгілі. Қазақстан жұртшылығы, әсіресе, аға
ұрпақ, оның мемлекеттің бақылауында болуын қаласа, ... ... ... ... ... бүгінгі қалыптасқан жағдайдың сақталуы жағында. Бұл
мәселені шешу – қиын да күрделі.
Негізінен “төртінші билік”: шындық па әлде елес пе? Бұл ... ... ... ... өткір проблемалардың бірі деуге болады.
Осы идеяны теориялық жағынан негіздеуге ұмтылған ғалымдар мен журналистер
соңғы ... ... өз ... ортаға салып, пікірлер
сайысына шақырып келеді.
Дегенмен де, шынайы сөз еркіндігіне тұсау салынып отырған қоғамда
баспа сөздің толық ... ... ... ... ... ... ... негізделген жоқ, оның функциялары негізделмеген. БАҚ туралы
Республика Заңы баспасөздің, радио мен теледидардың ... ... ... сай бір ... бағыттап отыр, журнлистердің құқығына ішінара ғана
кепілдік берді, олардың міндеттерін белгіледі. Онда билік өкілеттілігі
жөнінде сөз ... ... ... ... ... елес ... ... Алайда, қоғамдағы биліктер құрылымдары жөнінде ... ... ... заң ... ... және сот ... принципті
айырмашылығы бар екенін айту керек [21.36б].
Заң шығарушы билік өзінің кез келген деңгейінде – мейлі ол ... ... ... ... ... қасиетке ие. Жарлық
орындалуы тиіс. Атқарушы және сот ... ... ... де ... ... мәлім. Қандай да бір бағдарламаның болмасын
орындалуы билікті жүзеге асыруға ... ол ... бір ... тағы ... заңдастырылады. Ал, “төртінші билік”-ке
тоқталатын болсақ, оның астарында БАҚ-ына ежелден тән ... ... ... ... ... арасында насихаттау, жүйелеу жатады. Яғни-журналистика
арқылы ... ... ... ... ... бақылау жасалып
келді. Жариялылық өмірімізге дендеп енген ... ... да ... ... ... ... ... - халық пен үкіметтің жоғары эшалоны
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... үн қосып отырады. Осы ... заң ... ... және сот
биліктеріндегі ішінара құбылмалық жөнінде хылықты хабардар етті [33.364б].
Ресей ... ... ... ... деген түсінік
бар. Бұнда яғни, журналист ... ... үшін ... ... баса көктеп
кетуге де қақылы. Заң мұндай жағдайда журналист жағында ... ... ... не ... не ... ... ... Демек, олардың
міндеті бар деректерді түсіндірумен ғана тынады. Шын мәнінде ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне жағдай жасау керек [31.20б].
Парламенттің бұқарамен байланысы, жұмысындағы жариялылық –
оның бұқаралық ақпарат ... ... мен ... ... БАҚ ... байланыс, қарым-қатынастар белгілі бір
эволюциядан ... ... ... әр кез ... ... айту ... қос палаталы Парламент қызмет жасаған алғашқы кезеңде ... ... ... ... ... депутаттар құрамына біраз
күдікпен, сеолқостықпен қарағаны да ... ... ... ... сол ... ... ... ықпалымен, меңзеуімен қалыптасқаны да
құпия емес. Жаңа кәсіби Парламенттің бір ... ... ...... ... жұмыс істелуінен қайсыбір басылымдардың
өкілдері қызықты да даңғаза “жаңғыш материалдар” таба ... ... ... ... ... ... ... қарады. Өйткені, біздің қатарымызда Жоғарғы Кеңестің құрамында
болған кейбір беделді, жария саясаткерлер де, бұрыңғы ... ... де жоқ ... ... БАҚ-ның шын ден қоюы, оның жұмысына
қызығушылығы 1999-жылғы бюжеттегі қысқартулар төңірегіндегі ... ... ... ... ... » заң жобасының талқыланып, ... ... Осы заң ... ... ... ... ... өз
әулетін көрсетіп, депутаттар корпусына, анығын айтқанда, нағыз прессинг-
қысым ... ... ... Заң ... кеңестік кезеңнен соңғы уақыттағы ең
консерватор, демократия мен сөз ... ... заң ... ... табиғатын, қоғамдағы орны мен миссиясын түсінбейтін
пенделер турасындағы пікірлер жұртшылыққа ... ... ... ... ... ... кеңістігінің “барлық майдандарында”
шабуылға ұшырады [25.39б].
Бұл да транзиттік қоғам ... ... пен БАҚ ... ... алар бір ... көрінісі еді. Заң қабылданды
және сол ... ... ... ... ... – ондаған газеттер, теле-
радио арналары дүниеге келді. Осы жобаны ең көп сынаған, ... ... деп ... ... ... ... құралдарының басшылары да
бүгінде өз шама-шарқына қарай қызмет жасап, ақпарат құралдарының бірін
ашып, ... ... күн ... ...... ... Қалиев.
Бұқаралық ақпарат құралдармен жұмыста қашан да шыдамдылық
керек. Журналистердің әдеттегі эмоциясымен, кей сәтте, қоғамдық ... ... ... ... ... пен шындықтың бірден-бір қорғаушысы, ал өз
пікірін әділдіктің эталоны деп есептеп, өткір пайымдауларға, ... ... ... де ... әрі сыни көзқарас керек.
Заң шығарушы мен саясаткердің бұл жердегі басты бағдары – ел,
қоғам, ұлт ... және ... Бұл ... ... ... ... басты ұстанымы да болуға тиіс. Ерекше бір назар аударарлық
мәселе – ... ... ... ... және жергілікті мемлекеттік
және өкілетті ... ... ... ... өзар ... мәселе еліміздің заңнамасында түбегейлі реттелмегендігі. Негізінен,
бұндай жағдай сөзсіз олардың ... ... бір ... ... ... ... заңның 18-бабында: “1.
Мемлекеттік органдардың ресми хабарлары ақпарат құралдарында ҚР-ның заң
актілеріне сәйкес ... деп ... осы ... ... және ... ... ... журналистер құқы
жөніндегі міндеттері анық көрсетілген [9].
Парламенттің негізгі функциясы – заң шығару процессін ақпарат
құралдары тарапынан жете және ... ... ... да ... ... Талқыланып отырған заң жобасы қамтитын қоғамдық қатынастарды біліп,
терең біліктілікпен жазу мәселесі, турасын айтқанда кейде жетіспей ... ... ... ... ... ... ... де жетіп
артылады. Дегенмен, журналистердің кейде өзінің тек ... ... ... назарды бірден аударатын фактілерге, мәлімдемелер мен
сауалдарға алдымен назар аударуы – үйреншікті ... ... ... саяси лидерлердің, ... ... ... ал ... ... ... комитет және палаталар
отырысындағы олардың әр сөзі жария мәртебесінде болатынын ескерген жөн. ... ... ... ... ... жасаушылар көп ретте кей
депутаттарды баспасөз бен телевизияның “жұлдызына” қалай ... де ... ... ... ... біздің еліміздің Парламент
Мәжілісінің бүгінгі құрамында өз басшылығымен құрған партияның саяси лидері
образына ... ... ... ... кірмейтін белгілі депутат
бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... түсінігінде шындық пен әділеттік үшін “нағыз күрескер”
болып көрінетін сияқты. Ал егер, мәселеге Коституция, ... және ... ... ... заң ... қарасақ, осы “күрескер”
депутаттың қызметінің көп жағдайы осы актілерге ... ... ... оның депутатының ең басты функциясы – заң шығару.
Кез келген мемлекеттік органда немесе ұйымда әртүрлі адамдар
жұмыс ... ... ... ... ... ... әртүрлі
болатыны белгілі. Осыдан барып олардың жұмысының сапасы мен нәтижелілігі де
әртүрлі. Осы негізде әдетте, ... ... ... ... өзі де оларды бірнеше топқа бөліп, қызметіне баға береді [6.221б
].
Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... дамуының болашағы
тұрғысынан алып қарағанда жалпымемлекеттік тұрғыдан ... ... мен ... ... қажет ететін өте өзекті бірнеше мәселелелер
бар:
Бірінші, жалпымемлекеттік органдардың ... ... ... де
қызметін ақпарат құралдарында қамту тәртібі арнайы заңмен реттелуі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
органдардың сондай-ақ, Парламенттің де қызметін жұртшылыққа толық жеткізуге
кейбір қиындықтар туғызып отыр. ... ... ... қайсыбір
мемлекеттік әлеуетті ақпарат құралдары пайдаланып, олардың қайсыбірінде
тіпті ... ... де ... көрсететін теріс мінез пайда
бола бастады. Мемлекеттік ақпарат құралдарының Парламент ... ... ... ... ... риза ... жиі әр жыл ... бюжет туралы заң жобасы қаралар тұста ашық айтып та жүр. ... ... ... ... назар аударар болсақ ... ... ... органдарының қызметін мемлекеттік
ақпарат құралдарында жариялаудың тәртібі туралы » арнайы заң 1994 ... Онда ... ... ... тармақтарының Конститутциямен
белгіленген қандай функциялары ақпараттық қамтуға жататындығы, ақпараттық
хабарлардың мәні анық көрсетілген. Тағы бір ... ... және ... де ... болатын тәжірибе-осы заңда ең ... өзі ... ... ... ... ... бөлінетін уақыт мөлшерінің тәртібі анықталып қойған.
Екінші, еліміздегі БАҚ-ының бойындағы сан-салалы демократиялық-саяси,
әлеуметтік – рухани, ақпараттық-санаткерлік ... ... ... ... ... ... ... үшін еліміздегі сайлау
жүйесі туралы жаңа заңда БАҚ-ының құқықтары ауқымдалып, олардың аса маңызды
қоғамдық ... ... ... ұйымдастырудың бүкіл жүйесіндегі
қоғамдық бақылаушы ретіндегі ролі ... ... ... реттелуі
керек.
Үшінші, жоғарғы билік органдары бүгінгі ақпараттар ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан принципті жаңаша сараптаумен бағамдаудан өткізіп,
осы мәселе жөнінде мемлекеттік доктриынан ... ұзақ ... ... онда, ең алдымен мынандай мәселеге назар аударған
дұрыс:
- ақпараттық жүйені ... ... жаңа ... ... анықтап,
оларды Парламентке ұсынудың мерзімін белгілеу;
- ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарынның позицияларын нығайтып, мемлекеттік ақпарат құралдарын
дамытудың, ... ... ... ... және ... ... мүмкіндіктерін жетілдіру жөнінен ... ... ... ... белгілеу;
- қоғамымызда ұлттық және жалпы азаматтық құндылықтарды, патриотизм ел
тағдыры үшін ... ... ... ... жүзеге асуына қоғамдық ... ... ... анықтау;
- мемлекеттік органдардың өздерінің де ... ... ... ... бірнеше жылдардан бері Параламент депутаттары
көтеріп келе жатқан ... ... ... ... ұйымдастыру
мәселесін түбегейлі шешу, сөйтіп, еліміздегі ең ... ... ... ... ... ... халықтың толық және объективті
ақпарат ... ... ету ... сөз ... қол ... және ... ақпараттар
тарату мақсатында, БАҚ-на еркіндік беру керек. Ол үшін ... ... ... ... керек:
мемлекет құрылтайшысы болып қатысатын барлық ... ... ... керек. Бұл бақылауды сол БАҚ ұжымында ... ... және ... ... ... мен ... өкілдерін енгізу
жолымен орнату;
БАҚ-ның меншік иелері жөніндегі мәләметтің еліміздегі ... ... ... және ашық ... ... ... тарату құралдарына ... ... ... почта және т.б. да құралдарға) еркін
енуіне мүмкіндік берілуі;
Телерадиохабар тарату құқығы үшін төленетін ақыны барынша төмендету;
Жиілікті бөлу ... ... ... ... ... ... ... бекітуі және оған міндетті түрде есеп беріп отыруы;
БАҚ үшін ... ... ... ... ... БАҚ ... тарату үшін пайдаланатын телекоммуникациялық
желілерді Парламенттің бақылауына беру [34.120б].
Мемлекеттік билік жүйесі мен ... ... ... ... ... пен ... ... үнемі жетілдіру, әрқашан назарда
ұстау, сайып келгенде, еліміздегі демократиялық ... ... ... ... ... ... ... нығайтуға
септігін тигізер аса маңызды шара.
II. Бұқаралық ақпарат құралдардың тәуелсіз Қазақстан саяси
өміріндегі орны мен ... ... ... мемлекеттің ішкі-сыртқы міндеттері мен
мақсаттарын жүзеге асыру үшін өзінің ақпараттық саясаты болады. ... даму ... ... ... халқы мен экономикасы ... ... ... Демократиялық жаңғырулар тереңдетіліп,
қоғамды жалпы трансформациялау процестерінің ... ... ... ... ... қоғамдық санаға әсері саяси-
әлеуметтік күші ... ... ... ... елде ... ... ... ақпарат құралдары тікелей араласа отырып, қоғамның басқа
салаларымен ақпарат қызметі де өз рыногына ... ... ... ... ... ... оң, ... араласуда. Меншіктің әр алуандылығы ақпарат қызметін заң және
экономикалық статусы және ... ... ... ... ... жаңа ... саясат пен құқтық
мемлекет құру міндеттері республика ақпарат кеңістігіне де ... ала ... Ол ... ... ... ... дұрыс
түсініп-қабылдап, шынайы суреттеу мүмкіндігінен соң ғана жүзеге аспақ [3].
Тәуелсіздік жағдайында ... үшін ... ... демократиялық моделін
таңдауда, қоғамды еркін және құқықтық-демократиялық үлгіде трансформациялау
жолдары мен әдістерін іздеуде ... ... ... маңызы зор.
Яғни демократиялық, құқықтық мемлекетке ашық ақпараттық кеңістік
тән.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан-ақ бұған ... ... ... ... ақпарат құралдары бірте-бірте либералдандырылып, коопертивтік
коммерциялық, жеке меншік басылымдар шыға ... ... ... ... телеканалдар ашылды.
Қоғамдағы ақпарат құралдарына саяси цензураның алынып тастауын
пайдаланып, батыстың бұрын таратуға, көрсетуге тиым ... ... тағы ... ... рыногна ағыла бастады. Бірақ та ... ... ... ... ... бөлініп кеткен рухани-
адамгершілік ... одан әрі ... ... әсер ... көз жүгіртсек, Қазақстандағы БАҚ-на 128ж болғанын көреміз.
Бұл аралықта түрлі себептерге байлансты қаншама ... ... ... ... орнына жаңалары ашылып жұмыс істеді. Олар:
“Түркістан уалаятының газеті”-(1870-1882жж), “Дала уалаятының ... ... ... ... тұрған “Айқап”газеті, “Жас
Қазақ”-(1923-1925жж) шықты, “Егемен Қазақстан”-(1919-ж ... ... ... ... ... ... және “Простор”газеті (1933ж) болды [18.146б].
Алайда бүгінгі егемендік ... ... ... дербес,
толыққанды ақпараттық кеңістігі, ақпараттық саясаты ... ... ... ... ... бір ... ... оның
саяси өміріндегі бұқаралық ақпарат құралдарының да алар орны ... ... ... және де ... ... ... ... жүйенің
сеңін бұзып әлемдік өркениет көшіне ілесуге, ашық демократиялық саясат
жүргізуге бет алып бұл ... ... ... қол ... ... ... ақпарат құралдары да түбегейлі өзгерді. Осы тұста мына бір
мәселеге көңіл аудару ... ... өз ... жариялағанға
дейінгі идеологиялық жүйе мен қазіргі мемлекеттік идеология арасындағы
айырмашылық ерекше. Бұрынғы Негізгі ... сөз, ... ... ... ... етіледі делінгенімен іс жүзінде ... ... бір ... ғана ... айналып, ақпараттық
дербестік мәселесі айтылмақ түгілі, ойға ... да. ... ... ... ... ... ... 5-10 жыл көлемінде
нақты қадамдар жасала бастады. Ең ... ... ... ... ... ... база ... Бұқаралық ақпарат құралдары
туралы 1991-жылы 28-маусымда және 1999-жылы ... екі рет ... оның ... өміріміздегі рөлі айқындалды, және зор әлеуметтік-
саяси институттардың бірі ... ... ... ... 20-бабында:
“1.Сөз бен шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріледі. Цензураға тыйым
салынады. 2. ... заң ... ... ... ... ... ақпарат алуға және таратуға құқығы бар...” делінген [8]. Яғни,
азаматтардың сөз, пікірін айту ... Ата ... ... ... ... ... жазылып, мемлекет тарапынан қорғалуда. Сондай-ақ
демократиялық қоғамда бір де бір ... ... ... ... ... де, ... ... алуға тиісті емес. Бұл ... ... ... ... ... идеологиялық және саяси әр
алуандылық танылады” деп көрсетілген. Сөйтіп, газет-журналдардың ... ... ... ұлтжандылық сезім қалыптастырудағы
рөлі мен атқарар міндеті туралы ... сөз ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев 1992 жылы “Қазақстанның
егеменді мемлекет ретінде қалыптастыру мен ... ... ... ... ... ... ... ақылға сыйымсыз болар
еді” деген болатын. ... ... ... ... пен теріс
пиғылдылықты бүлдіруші, әрі тұрақсыздандырушы күшін сезінуі, әлеуметтік
жауапкершілігі болуға тиіс. Нақ ... ... ... ... ... және ... ... соған сәйкес түзетіп отырады”,-деп
сонау тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ Қазақстанның дамуында ... мен ой ... атап ... [35.12б].
Біздіңше терезесі тең ... ... ... ... ... ... жүйені қайта құрып, түбегейлі
реформалауға БАҚ игі ықпал етер ... а. ... ... бойы ... ... ... көзі ... пен
журналдар болып табылды. Олардың көпшілігі саяси ... ... ... ... Республикасы өз тәуелсіздігін жариялаған сәттен бері БАҚ-
ы қоғамдық пікір қалыптастырудың ... ... ... ... ... айтсақ, ел егемендігімен тәуелсіздігі жолындағы саяси күресте,
әсіресе, қазақ ... ... рөлі ... Осы ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев: “... біздің БАҚ-ның республика мүдделерін
қорғай білу, дүниежүзілік саяси аренада өзінің ақпараттық кеңістігін құруды
үйренулері қажет. ... тыс ... ... жол табу ... ... ... өзіміздің сыртқы және ішкі саяси ... ... ... ...... деп атап ... ... негізінен, адамдар бойына моральдық, адамгершілік және
эстетикалық танымды қалыптастыруды басты ... ... Оның ... сөздің
әсер ету күші кез келген билік ықпалынан кем түспейді.
Сонымен қатар, баспасөз билігі жөнінде айтқанда, ең ... ... ... адамдар және журналистер мүдделерін қаншалықты
қорғалып отырғандығын ... ... ... ... ... аса ... ... болса,
2003 жылдың 1-шілдесіне дейін Қазақстанда 1870 БАҚ ... ал, ... ... ... түрлі меншіктегі БАҚ-тар бар. Бұқаралық баспасөзге
халықтың ынта ықыласы жыл сайын артып ... ... ... да ... ... ... де, жетістікпен қатар иықтаса жүретін келеңсіз жәйіттерді
айтпасқа болмайды. Қазір газет шығаруда ... ... ... бойынша да, тіпті аудан, облыстар бойынша да ... ... ... ... бір ғана ... ... 200-дей газет
шығарылуда. Әрине оның ішінде әкімдіктерге қарайтын мемлекеттік және
мемлекеттік емес ... жеке ... ... ... ... ... әсіресе баспасөздің орны ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері
бар. Мысалы, радио, телевидениедегі эфирден айтылған сөз ... сол ... ... ... ... ... жатады, ал газет-журналда басылған сөз
мәңгілік. Оны бірнеше жылда кейін де, ... ... ... де ... сөз ... ... болады. Әрине, бұл жерде БАҚ-ның өзге де
түрлерінің өзіндік орны барын жоққа шығармауымыз ... ... ... ... ... және ... атап ... қажет.
Кешегі кеңестік кезеңде тек қана бір идеологияға бағынған баспасөз болса,
бүгінде әр алуан ұстанымдағы ... ... ... ... Плюрализм мықтап
орнығып келеді [11].
Президентіміз Н.Ә.Назарбаев: “Баспасөз – саяси ықпал жасаудың
тетігі. Оларға арқа сүйемей өз ... ... ... реформа мәнін
қалай ұғындыруға болатынын түсінбеймін. Егер ең бұқарашыл саяси мінберден
айрылсақ, жұртты өз іс-әрекетіміз ... ... даму ... ... шешудегі көзқарастар туралы жағдайларды қалайша ... ... де ... ... мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы” деген еңбегінде “Саяси ... ... ... ... ... ... болар еді. Сонымен бірге, олардың
объективсіздік пен ... ... ... әрі ... ... ... жауапкершілігі болуы тиіс. Нақ сондықтан оларға
бағдар ... ... ... ... ... ... пікірді
зерттейді және өзінің іс-қимылын ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының атқарар
қызметіне жоғары баға берді ... да ... ... ... ... ... ... экономика, мәдениет, әлеуметтік салалардың бәрін қамтитын осы
– баспасөз. Және де оған ... ғана ... ... ... болса сын арқылы ой тастайды, қозғау салады. Мұндай да ... ... сөз ... ... ... күш ... Халықтың сөзін
сөйлейді, мұң-мұқтажын мәселе етіп көрсетеді.
“...Баспасөз сондай-ақ өзі жариялаған сын ... ... ... күтеді. Кейбір бюрократтыққа салынған
басшыларға баспасөз материалдарының әсері ... Ал оның өзі, ... әрі ... оң ... ... ... ... жағдайларды көріп-
біліп отырған халық баспасөзді өзіне рухани азық ретінде, қызыға ... ... ... ... жоғарыдағы өзекті мәселелер
төңірегінде байсалды ой қозғауға бағытталған. Басылымдарға халық мүддесін
көздеген материалдар бұрыңғы қай ... ... ... назар
аудартады. Солай десек те, бүгінгі қиын кезеңде ... ... ... ... ... ... БАҚ-ы, оның ішінде ... ... ... ... бастан кешіріп отыр. Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... гезеттерінің
қаржылық тапшылықтарының негізгі себептерінің бірі ... ... ... ... ... тұрады. Ауылдардағы дәл қазіргі
эконмикалық және ... ауыр ... ... тарапынан рухани
құндылықтарды байытуға деген енжарлық халықтың басылымдарға ... ... ... тез баю мен тез ... процесі жүріліп жатыр.
Оның себебі – негізгі өндіріс орындарының мүлдем тоқтап, ... ... ... күй ... ... ... ... негізгі бөлігі сауда-
саттықты күн көрістің тірегіне айналдырып, амалсздан рухани жұтандыққа
ұшырауда. Екінші жағынан, қазіргі ... ... ... ... тым
қымбаттап кеткені де құпия емес. Күнделікті нанын әрең ... ... ... ... ... түсінікті [37.41-42бб].
Еркін баспасөз – біздің мемлекетіміздің демократиялық бағыттан
айнымайтындығының ... ... ... ... ... мемлекеттік,
мемлекеттік емес, тәуелді, тәуелсіз БАҚ деген ұғымдар айналымда ... ... ... ... ... ... ... болып тұр. Өйткені, біріншісінде ресми материалдар,
хабарлар тоғытылып ... күн ... үшін ... ... оқырман,
аудитория үшін күреседі, ... ... ... айтуға мәжбүр.
Осыдан олардың алдырушылары, оқырмандары азаяды, ... ... ... ... бірсыпырасы материалдық жағынан тиімді жерге ауысып
кетті. Яғни, мемлекеттік БАҚ-ында ... ... ... ... Ал
тәуелсіз, мемлекеттік емес баспасөз ... ... ... ... ... мол береді. Осысымен олар іскер журналистерді өзіне
көп тартады. ... ... ... БАҚ-ына қамқорлық керек.
Қалың бұқара санасына өктемдік жасаудың құдіретті тетіктері
болып табылатын БАҚ-мен өнер ... ... ... ... ... мақсаттарға бағындырылады. Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... кездері елеулі өзгерістерге
ұшырауда. Жаңа меншік иелерінің, әлеуметік жіктердің, оппазциялық ... ... және ... пайда болуы, олардың өз мақсат-
мүдделері мен көзқарастарын білдіріп, баспасөз ... ... ... ... ... ... бір ... баспасөз арқылы өкіметті өз
пікірін тыңдауға ... ... ... ... ете ... пен ... ... арқылы мұндай қарым-қатынасы
мемлекетті демократиялық негізде өркендетуге тән құбылыс. Алайда ... ... ... баспасөздегі сыннан масаның ызыңындай мезі
болып, оны кейде қасақана елемеуге тырысқаны ... ... ... ... толы ... теріс көзқарас қалыптасты.
Сыбайлас жемқорлыққа құшақ жайып, тасадан тас ату елді тітіреткен тұста,
мылтықтың күшіммен кек ... күш ... ... машиналарын
айдап кетіп, көлеңкелі экономика, рэкет, есірткі бизнесі етек ... ... мен ... қатал күрес шараларын қолға алып, заңды жедел қайта
қабылдау қажет болды. Сол ... ... ... ... еске ... сын мақалаларды аз жариялады, эфирден көлеңкелі көріністерді
азырақ беріп, жеңістер мен жемістерге көбірек ... беру ... ... ... ... татып алған тәуелсіз баспасөз бұл қасаңдықпен
келіскісі келген жоқ. Сол сәтте ... ... ... ... ... тізгіндеп ұстау мәселесін күн тәртібіне қойды [38.17б].
Бұл ... ... ... жаңа ... ... бабында шаң беріп
бұқаралық ақпарат құралдарының редакциялары материалдарды жинап, ... ... мен ... ... мен ... ... жарыққа
шығаратын заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесі болып ... деп ... ... осы ... арқылы редакциялар заңдық мәртебесінен ада
болды. Бұл бірақ жағдайда дербестіктен айрылу деген сөз еді. ... ... ... ... партиялық кезіне қайта оралғандай болды. Енді үкімет
бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ... ... ... өз ... ... Мұның өзі мемлекетті басқарудың айбарлы тәселдеріне қайта
оралып, демократиядан ... ... ... Дегенмен, «Бұқаралық
ақпарат құралдары туралы» жаңа заңның қоғамымызды ... ... ... жолындағы ілгері басқан ірі қадам екенін атап айту ... ... ... ... ... ... ... демократиялық
елдердің көбінде пайдаланылып жүрген тәжірибесі жинақталған [18б].
Халықаралық сарапшылардың бағасына ... ол ТМД ... ... ... демократиялық заң. Ол баспасөздің ... ... ... жаңа ... ... ... ... кеңістігіне белсене кіруіне жағдай жасады. Заң ең
алдымен баспасөз қызметкерлерінің өзіне керек. Ол ... ... ... ... оның ... де ... ... Редакция қызметкері
жергілікті жерге келгенде өзінің не қызмет атқарып, қандай ... ... ... ... оның ... жүзеге асуына біреулер мұрындақ болуы
керек.
Бір өкінштісі – журналистердің хабар ... ... ... ... ... әлі ... ... қызметкері мағлұмат алу үшін
келетін ... ... мен ... бұқаралық ақпарат құралдары
туралы заңды біле бермейді.
Жалпы республика ... ... ... ... тұстар кездесіп қалады. ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алған абзал болар еді. Алайда
әрбір мекеме өз ... ... ... ... ... Сондықтан
тілшілерге өздеріне көрсету қажет деп тапса, сол жөніндегі материалдары
ғана ... Одан ... ... ... қойған қызметкерді басшылар қатаң
тәртіпке шақырып, жаза беріліп те жатады. Соның ... ... ... жұртқа өз сөзін айта алмайды.
Негізінен, баспасөз беттерінде Конституцияны бұзуға, нәсілдік-
ұлттық кемістушілікті насихаттауға, елдің территориясы мен ... ... тиым ... ... ... принциптерден басқа мемлекет БАҚ
қызметіне араласуды қажет деп ... Ал ... ... саясатын
жүргізу үшін белгілі бір басылымдар телерадио компанияларының қызметін
пайдаланады.
Дегенмен де, ... ... ... ... ... баға
берген ҚР Президенті Н.Назарбаев: “ Қалытпасқан қоғамдық экономикалық-саяси
жағдайға ... ... мен ... орай ... ... ... қазақстандық патриотизмді қалыптастыратын сипатқа ие болдық.
Себебі, біз жаңа ... құру ... ... ... сын кезінде
баспасөз халықты біріктіруші қоғамды алға жылжытатын саяси ойдың алдыңғы
қатарда ... ... ... тиіс. Сондықтан, мемлекетті қалыптастырушы
күш ретінде танымдық, терең ойлы баспасөзге арқа сүйеместен өз саясатыңды
қалай ... ... ... қалай ұғындыруға болатынын түсінбеймін”-деп
атап көрсетті [36].
Қазіргі таңда республикамызда қазақ тілінде 144-тен аса газет, 32-
ден аса ... ... ... ... басылымдар “Егемен
Қазақстан”, “Жас Алаш”, “Ана тілі”, “Түркістан” ... ... ... ... ... мемлекетіміздің қоғамдыфқ-саяси,
әлеуметтік мәселелерге көбірек ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениет, өнер, әдебиет салаларын
кеңінен қамтиды. Соңғы жылдары халқымыздың ислам дініне қарай бет бұруының
өсуіне байланысты діни ... да ... ... Яғни, “Шапағат нұр”,
“Ислам әлемі”, “Алдаспан”, “Ясауи” журналдары мен ... ... ... ... ... және ... газеттерінің басты мақсаты, халық
арасында ислам дінін уағыздау, насихаттау, ... ... ... болып табылады [10.29б].
Сонымен қатар қазақ тіліндегі газет-журналдар шет ... ... ... ... ең көп ... жері Қытайда 6-дан астам газет,
8-ден аса журнал шығады. Монғолияда қазақ тілінде “Жаңа ... ... ... журналы жарық көрсе, Өзбекстанда “Достық туы” газеті жарыққа
шығуда.
Еліміздегі сөз бостандығының арқасында 90-жылдардан ... ... ... басылымдар жарық көре бастады. Алғашқы ... ... ... ... ... ... шайқалып,
тәуелсіздік алуға мүмкіндік туғалы тұрған ... бұл ... ... ... ... ... болатын.
б. Телевидение.
1952-жылы саясатта “Телевидение – ғасырдың бастамасы” деп
саналады. Дегенмен, ... үшін оның ... ... ... маңызды
құралына айналуына дейін аз ғана уақыт өтті. Ол тез дамып, тез ... ... ... ... ең ... ... болып
саналады. Бұған АҚШ-ғы Дж.Кеннеди мен ... ... ... ... бола ... ... ... арасында сауалнама
жүргізгеннен кейін, осы теледебаттар Кеннедидің жеңісіне ықпал етті деген
қорытындыға келді, 1980-жылы теледебаттар ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар теледебаттар Р.Рейган мен
У.Мондейл, 1988-ж Дж.Буш пен М.Дукакис арасындағы, 1992-ж ... ... ... ... да аз рөл ... жоқ. ... ... науқанында негізгі құрал ретінде дами түсті [22.317-
318бб].
Соңғы жылдары республиканың ақпараттық кеңістігінің қалыптасуында
теледидардың рөлі мен ... ... ... ... ... ... күніне кем дегенде 2-3 сағат теледидар көреді екен. Яғни бұл ... ... ... мен саяси-әлеуметтік көзқарастарына елеулі ықпал
етуге жетіп отыр ... ... ... ... болған Еуразиялық медиа ... ... ... жүргізілген сауалнаманы шолып ... ... ... 57 пайызы БАҚ-тың міндеті халықты болып
жатқан оқиғалармен хабардар етіп отыру деп ... 20 ... ... басқа, оны бағалау мен ... да ... ... Ал 15 ... ... негізгі міндеті - жалпы
адамзаттық құндылықтарды насихаттауға атсалысу деп ... ... 82 ... ... ... бағалайды. Және газет
бетіндегі мақала ... ... ... ... ... ... 15 ... бұған қарама - қарсы пікір айтады. 3 пайызы жауап
беруді қиынсынады. Сауалнамаға ... ... (74 ... ... мен ... ... насихатталуын қаламайды. 16-29 жас
аралығындағылардың 37 пайызы, 50-59 жас аралығындағылардың 8 ... ... ... ... ... дейді. Он жылдық
білімі бар 57 пайыз. жоғары білімді 16 ... ... да осы ... ... БҰҰ ... ... ... Болашақ жас ұрпақтың
тәрбиесі үшін зорлық-зомбылық, қантөгіс, нашақорлық, порнографиялық
жайларды насихаттайтын ... тыйм салу ... ... ... осы ... ... бұқаралық ақпарат құралдарына да сабақ
болуы тиіс.
Ақпараттың қауіпсіздігіне немқұрайды қараудың қаншалықты залал
әкеліп жатқанын философ ғалым ... ... мына бір ... болады: “... әлеуметтік зерттеу нәтижесінде ресейлік РТР арнасы
көрсеткен 100 фильмнің 10-ы, ОРТ ... ... 100 ... 13-і, ал
НТВ арнасының 100 фильмнің 30-ы зорлық-зомбылықты ... НТВ ... ... ... ... ... отыр. Ендеше,
неге біз оның ... ... ... ... ... ... Ақпараттық қауіпсіздікті сақтау үшін оны ұлттық, мәдени
кеңістікке айналдыру керек. “Мәдени империализм” дегенге жол ... ... ... ... ... айта ... жөн. Францияда алғаш
коммерциялық телевидение ашылады деген кезде президент Жорж ... ... ... ашу – ... ... ... ... деген екен. Ал, Германия канцлері Г.Шмидт болса:
“Германияда ... ... ... беру – ... атом
бомбасын жару деген сөз”-деп шошыған. Міне, жер жүзіндегі ірі екі елдің
басшылары ... ... ... ... Біз капиталистік ел деп атаған
мемлекеттің басшылары неге қатты қорқады? Өйткені олар келешек ұрпақтары
үшін алаңдайды ... ішкі ... ... ... аса маңызды проблема. Ал,
оған төнетін қауіп-қатер сыртқы ақпараттың ықпалынан ... ... ... ... ... ... мынандай мәселелерді атап көрсету
керек:
Біріншіден, шетел ақпарат құралдарының ... ... ... ... әсер етуі;
Екіншіден, қоғамдағы болып жатқан түбегейлі өзгерістердің, реформалық
жаңарулардың бұрмаланып көрсетілуі. Бұл ... ... ... ... ... қоғамдық санасының жеткіліксіз болуы;
Үшіншіден, жекелеген ақпарат құралдары тарапынан қоғамда болып жататын
әлеуметтік, ... мәні зор ... ... ... ... ... партиялар арасында тартыстардың демократиялық принциптер тұрғысынан
дұрыс бағаланбауы;
Төртіншіден, билік ... ... ... ... ... ... түсінікпен ақпарат таратылуы;
Бесіншіден, елдің біртұтас ақпарат кеңістігінің бұзылуы.
Қазақстан телевидениесінен ... ... ... ... ... ... Олар ... пен соңғы жедел жаңалықтарды беріп
тұрады.
Ал, коммерциялық ... ... ... ... ... ... ішінен “КТК”, “31-канал” арналары аздап ... да ... ... ... ... береді. Дегенмен де 100 пайыздың
30-40 пайызы ғана хабарларға ... ... ... Қазақстан Коституциясы мен “Баспасөз және басқа ақпарат
құралдары туралы” заңда да осындай жоғарыда айтылған мазмұндағы тұжырымдар
бар ... ... ... және же осы ... ... адамгершілігін
құрметтуін ұмытпасақ болғаны.
в. Радио.
XIX-ғасырдың аяғында радионың ойлап табылуы, ақпаратты
тарату механизмін біржолата өзгертті, енді ... ... ... ... ... алыс ... де тарала бастады. II-дүниежүзілік
соғыстың кезінде радио қоғамды саяси мобилендіру мен ... және ... ... ... ... ... бері ... тарапынан бұқаралық құралдардың ішінде мүмкіндігі
мол арнаның бірі – радио. Ақпарат ... ... және ... ... айрықша мәнге ие болған БАҚ-ның ең
тиімдісі, әрі қолайлысы осы радио. Ол кең ... ... ... жеке адамға әсер ету қуатымен ерекшелінеді. Радио басқа ақпарат
құралдарының ... ... және ... ... ... ... ... күнделікті оқиғалар тізбегі, ең алдымен, әуе
толқыны арқылы тарап жатады.
Егемендік жылдарда ... ... ... құралдарының,
соның ішінде радиоарналардың саны күрт өсті. 1996-жылдың аяғында 30
радиостанция ... ... еді. ... ... агенттігінің
дерктеріне қарағанда радиожиілікті пайдалану құқығы үшін тендерден өтіп,
ақы ... ... ... кейін олардың қатары біраз азайды, 1999-
жылы 20-дан аса болды. ... ... ... ... ... ... ... болып табылды. Солардың қатарында, Радио
Алматы, Шаһар, Авторадио, NS, ... ... ... Sity, ... өкілдіктері: Орыс радиосы, Европа плюс Қазақстан, Хит-FM
радиостанциялары республика ... кең ... ... де дәл ... ... ... ... радиоарналар өз
кезегінде де ... ... ... саяси-әлеуметтік
жаңалықтарды орыс тілінде халық назарына ұсынып отыр. Қазақ тіліндегі, яғни
мемлекеттік тілдегі хабарлар 10-15 пайздан аспайды. ... та ... ... ... радионың жұмыс істеуіне де ешкім қарсы емес.
Ал, Қазақ радиосы ... ... ... кең ... ... ... ... табылады. Негізінен, бұл радио
ақпарат құралдарының ішінде ерекше мәнге ие ... ... Ол ... ... арна ... ... яғни ... мақсаты ақпараттық
саладағы мемлекеттік ұстанымды тарату, насихаттау болып ... ... тән ... ... халқымыздың болмысынан бөліп қарау еш
мүмкін емес [10.30б].
Өзінің ақпарат құралы ретіндегі бастау жолында алғаш қазақша хабар
таратқан ... ... ... радио жылдар өте келе, бар күш-қуатын жинап,
тәжірибесін арттырып, республика тыныс-тіршілігінің нағыз үніне ... ... ... ... ... ... ұйым ... Халық
жүріп өткен кезеңдердің шежіресін үзбей баяндап отырды. ... әр ... ... ... ... ... өмірі жан-
жақты қамтылып отырды. Соған орай хабар ... ... ... ... ... ... ... тұрған заманда, сөйтіп
Қазақ радиосы өзінің көшбасшылық сипатын ... ... ... ... ... одан әрі дамытылып, соны публистикалық әдіс-
тәсілдерге бастады. ... аясы ... ... да ... ... ... ... кезде Қазақ радиосының хабарларында Батыс “мәдениетінен”
келетін проблемалар үнемі алға ... ... ... келеді. Ғаламдану
процесінде ұлттық ерекшелікті жоғалтып алмау мәселесі хабарларда тілге тиек
етіледі. Әлемдік өркениеттен қалмай, бірақ өз болмысымызды ... ... – дәл ... ... ... ... ... бәрімізге де айдан анық
болып отыр. ... ... ... бір ... де осы ... Қазір алыс-жақын шетелге хабарлар таратылады. “Шалқар” бағдарламасы
қайта ашылды.
Қоғамдық құрылыстағы жаңа ... – алға ... ... ... ... туындатқан ахуал. Мұнан Қазақ радиосы шет қалып отырған жоқ. ... ... ... ... пен даму ... еніп отыр [18.102б].
Негізінен Қазақ радиосының жедел ақпарат орталығына күніне 200-
ден аса әртүрлі электронды хаттар келіп түседі ... Оның ... ... ... ... ... ... “Интерфакс Қазақстан”, “Kazakstan
Today”, “Қазақстан Пресс”, “Кода” ақпараттық агенттіктерінің, бірқатар
министрліктер мен ... ... ... ... бар. ... Интернет арқылы күнделікті жаңалықтарға талдау жасау жүзеге
асырылады. Соның қатарында, Си-Эн-Эн, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... кеңістік бүгінде Алматы мен Астанадан
қалыптасуда. Оның негізгі өлшемдеріне ең ... ... ... ... ... ... ... “Экспресс-К”, “Заң газеті”,
“Время” және апталық ... ... ... неделя”, “Ана тілі”,
“Қазақ әдебиеті”, “Қазақ ... ... ... ... ... понедельника”, “XXI-века” жатады. Журналдарға, жалпы республикалық
мағынасы барлар – ... ... ... ... ... ал, электронды БАҚ-на “Қазақстан”, “Хабар”, “КТК”, “НТК”, “Еврапа
плюс Казахстан”, “NS” ... ... ... ... өзекті даму тенденциясы.
Жалпы мемлекет пен БАҚ-ның қоғам алдындағы екі ... ... ... ... Яғни, мемлекет өмір тезіне шыдай алар
саясат жүргізуге міндетті болса, ақпарат құралдары сол ... даму ... мен ... ... ... ... мен ... қоғам алдында айқындап отыруы тиіс.
Егер, бұл тепе-теңдік сақталмаған жағдайда қоғамдағы саяси
процестердің жалпы ... ... ... ... ... шешілуіне
дейін сыңаржақ, қате шешімдерге бой алдыруы әбден мүмкін [44.128б].
Мемлекет басындағылардың іс-әрекеті түрлі заң, құқықтық ... ... ... қана ... процестерді реттеп жүйелеуге, басқаруға
бағытталады. Басқаша айтқанда, ... ... мен ... ... арасындағы саяси-экономикалық, мәдени-құқықтық және т.б. толып
жатқан қарым-қатынастар әлгі ... мен ... ... ... аспақ.
Қоғамның саяси институттары қатарында айрықша ... ... ... ... ... мен ... бөлектеу
тұрғаны БАҚ-ның тарату жүйесі болып табылады. Бұл жүйе тікелей өндіруші
сала болмағанымен, қоғамдағы саяси-әлеуметтік ықпалы жағынан ... ... ... ... деп білу – оның ... ... саяси-танымдық өндіріс екенін білдіреді.”[45.62б].
Қоғамның қай саласында болсын мемлекеттің ақпараттық саясаты
болады. Ішкі-сыртқы ... ... ... ... күнделікті ауа
райына дейін ақпараттық қамтамасыз етпейінше алдағы мақсатқа қол жеткізу,
одан күткендей нәтиже тосу ... ... ... ... ... ... пікірді туғызушылық функциялары мемлекет мүддесін қоғам мүшелеріне
жеткізіп, олардың ой-пікірін байқатады, қоғамдық институттар арқылы онгың
жүзеге асуын ... ... ... ... ... ... ... осы себептерге байланысты мемлекеттің үнемі пайдалануына
тура келеді. Бұл екі жақты байланыс ауқымы мен ... ... ... және формаларына байланысты өзгеріп отырады [6.251б].
БАҚ-ның ықпалы сонымен қатар, жанұя, мектеп, шіркеу, қауымдастық
және басқа да институттардың ... ... ... Соныме қатар бұл
институттар БАҚ-ның өздеріне деген ықпалын сезінеді. ... ... ... ... ... ... талдауме толықтыру да қажет.
Бұндай анализ жасау ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары негізгі функцияларды
атқара алмады. ... ескі ... жүйе ... сөз ... ... мен ... ойдың қалыптасқан стандарттық нормасын бұзуға мүлде
қарсы болды. Және бұл саясатты жүргізу үшін ... ... ... ... белгілі. Осындай жағдайларға байланысты БАҚ-ры
билеуші мемлекеттік органның қолындағы пәрменді де тілалғыш “саяси көсеу”
рөлін атқарумен ғана шектелді. Ол ... ... ... мен ... ... ... сөз ... өзі мүмкін емес болды. Өйтекені,
аудандық, қалалық деңгейдегі бұқаралық ақпарат құралдарынан ... ... ... ... ... ... және
комсомолдың тікелей органдары ретінде қызмет етті. Ал, ... ... ... қадағалау жасаушы СОКП-ның билігі, тотолитарлық саяси жүйе
идеологиясын бұлжытпай ... ... ... ... қоғамның дамуынан
бастап барлық ішкі-сыртқы процестер, әлемдегі сан ... ... ... тек ... ... бағаланып, халыққа үнемі бір
жақты, көп ретте бұрмаланған ақпараттар таратып отырды [31].
Кеңес Одағы құлағаннан кейін ... әр ... ... ... ... сол ... ... ашық білдіретін
бұқаралық ақпарат құралдарының пайда ... өзі ... ... ... ... ... болып жатқан саяси-экономикалық өзгерістерге
байланысты бұқаралық ақпарат құралдарының, журналистиканың ... ... ... мен ... жаңа ... ескерту қажет. Пікірлер мен ойлардың сан алуандығы, ... ... ... ... және ... әр ... бағыт ұстанған
ақпарат құралдары үшін азаматтық-құқықтық талаптар ... ... ... ... ... ... ұлттық біртұтастығы мен идеялық
бірілігін қалыптастырудағы БАҚ-ның ... ... ... қарастырып жіктеуге болады:
- Қазақстандық ақпарат кеңістігінің ... ... ... оған ... ... ... ... Бұл саладағы оң
нәтижелер мен кемшіліктерді айқындауға араласа отырып, басым бағыттарды
белгілеуге ат салысуы;
- ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпалы. Сол арқылы
қоғамымызды бірін-бірі түсінісуі мен жақындасуының қамтамасыз етілуі; және
т.б.[45.58б]
Жаңа ... ... ... ... ... ең ... ескі
тоталитарлық жүйенің басты саяси-идеологиялық “қаруы” болған баспасөз,
радио мен ... т.б ... ... құралдарына цензурадан бас
тартты. Сөйтіп азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... Демократиялық, құқықтық,
азаматтық қоғам құруды баспасөз, сөз бостандығы мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік болмаса жекеменшік, коммерциялық
ақпарат құралдарының негізінен үш бағытта ... ... ... ... ақпарат кеңістігінде айқын байқалып отыр. Олар:
- қоғамдық – ... ... таза ... ... ... аймағы, яғни оқырмандарды немесе көрермендер ... ... ... ... ... құралдары:
Біріншіден –орталық яғни бүкіл республикаға таралатын;
Екіншіден – аймақтық (облыстық, облысаралық т.б);
Үшіншіден – жергілікті (аудандық , қалалық т.б) ... ... ... ... ... қаржылануы тұрғысынан
мемлекет бюжетіндегі және мемлекет бюжетінен тыс болып бөлінеді.
Одан кейін меншік ... ...... түрлі акционерлік
қоғамдар мен партиялар, басқада ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді.
Қазақстандағы ақпарат құралдарының ұстанған саяси-әлеуметтік
бағыттары бойынша ресми мемлекеттік көзқарасты толық ... ... және ... ... оппозициялық болып жіктеледі.
Мемлекетті дамыту процесіндегі қомақты салмақтың БАҚ-тың иініне
түсетіні белгілі, яғни шындық. Өйткені қоғамның алға ... дем ... ... ... ... да осы ... ... құраладары
болып табылады. БАҚ-тың соңғы уақытта ақпараттық қақтығыстардың қатысушы
ретіндегі рөлінің ... ... ... Бұл дамыған демократиялық
мемлекеттерге таңсық құбылыс емес. Құқықтық насихат ... ... ... болуы үшін ортақ мақсаттың жүзеге асуына құқық қорғау
және мемлекеттік органдар бірінші болып қадам жасауы ... Ал ... ... танытпаған жерде БАҚ-ның бұл бағыттағы жұмысы да ... ... ... ... ... ... ... жеке
ұжымдық қызығушылығын, өз пайдасын биік қоятыны рас. Демек, олар ... ... ... беріп, талдау жасағанна гөрі, жұртшылықты селт
еткізер шулы материалдарды ... оң ... ... пен ... ... ... ... негізгі
факторлар мыналар:
1. қоғамның жалпы экономикалық, саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... саяси қатынастар мәдениеті мен қоғамдық саяси сана
деңгейі;
4. мемлекет пен саяси институттар ара ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің қолданылуы.
Қоғамның жай-күйін бейнелейтін объективті әлеуметтік ақпараттың
болмауы әдетте адамдардың идеялында қате көзқарас ... ... ... ... ... әрі қоғамның прогрессивті дамуында, оны
реформалауда үлкен қателіктерге ұшыратуы мүмкін.
Бір қоғамда өмір сүре ... ... ... ... ... тыс қала ... ... олардың жұмысындағы кемшіліктері де
қоғамдағы саяси-экономикалық реформалар мен мәдени-рухани дамудың деңгейіне
байланысты. Әрқашан идеялық саяси өзгерістер ... ... ... бұл ... ... рөл ... келеді, және де атқара береді.
Бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамның саяси жүйесіне ... ... ... ... ... кеңістіктің қауіпсіздігі
тақырыптары әлемдік саясаттану мен әлеуметтанудың негізгі нысандарының
біріне айналып, ол бірқатар ... ... ... болғаны
белгілі. Сөйтіп, қоғам дамуының терең мәнді өзгерістерін, ақпараттық
үрдістерін бейнелейтін, оның ішкі ... ... жаңа ... ... ... ... ... “Ақпараттық қоғам”, “Бұқаралық
ақпарат құралдары – төртінші билік иесі”, “Өркениеттің үшінші толқыны”,
және тағы басқа ... ... ой ... ... ... ... өзі ... мен саясаттанушылдың, сарапшылардың ықыласын
туғызды.
“Қазақстан ... ... оны ... ... бірі – ... дербестік болып табылады.
Әдетте, қоғамдық дамуға өзгерістердің келуі, ... ... ... ... ... әлеуметтік, саяси жаңа көзқарастар
қалыптастыру қажеттігі бұқаралық ақпарат ... түр, ... ... рөл-маңызын өзгертеді, қоғамдық санаға әсер-ықпалын
күшейтеді. Бұл процесс бүгінде бүкіл әлем аумағында жүріп ... да ... ... ... әр ... ақпарат жүйесі
саласында өзіндік саясаты болуын ... етіп ... Оны ... үкімет
орындары, ресми адамдар, саяси партиялар, кәсіби ұйымдар мен кәсіподақтар
ғана емес, ... ... ... қауымдастықтар, жеке адамдар да
қатыстырылсын, яғни жоғарыдан жасалған нұсқау, директива түрінде емес, ашық
жүргізілетін саясат ... деп отыр ... ... ... ... ... ... өткеріп
отырған қоғамдық саяси-әлеуметтік рөлі мен маңызының арту себептері ... ... ... басқа әлеуметтік институттары сияқты ақпарат
құралдарының да одан тыс қала алмауы объективті ... ... ... саяси мәдениетін қалыптастыру көздерінің бірі ретінде ... ... ... ... жаңа ... ... Сөз бостандығы және оның әлеуметтік жауапкершілігі ... ... ... ... мәнге ие [46.52б].
Бұқаралық ақпарат құралдары дамуына ашық ... ... ... ... ... де оңды әсер ... ... дербестік –
демократиялық қоғам құруға ұмтылған мемлекет ... баға ... бірі ... ... ... Н.Назарбаев Қазақстан ... ... сөз ... БАҚ ... ... мәселелерді реттеп отыру
үшін қоғамдық, тәуелсіз мемлекеттік емес кеңес құру жөнінде ұсыныс ... ... ... ... ... қаласа, бұл ұйымға мемлекет
басшысы жанындағы ұлттық кеңестің мәртебесін беруге болады. Оның ... ... ... ... адамдар, журналистер, атқараушы, заң
шығарушы биліктің өкілдері, басылымдардың иелері мен, ғалымдар кіруі керек
болатын.
Оның үстіне Н.Назарбаев бұл ... ... ... бар ... ... ... алуына болатынын атап көрсеткен. Жуық
арада ақпарат құралдары ... ... ... ... ... болып республика Президентінің бұрынғы баспасөз хатшысы, белгілі
журналист Сейтқазы ... ... ... ... пікірінше, кеңес БАҚ-ның мемлекеттік және
басқа мекемелермен қарым-қатынасындағы мүддесі мен құқығын қорғауға ... ... ... ... ... мүддесі мен құқығын да осы ұйым қорғап, олардың ақпарат
құралдарның асыра ... ... жеке ... ... ... ... нормалары сақталуын бақылауы, ақпарат дау-дамайларын
сотқа жеткізбей ... ... еді. ... ... пен ... ... қарым-
қатынасы демократиялық тұрғыда сындарлы болып, құқыққа негізделуі тиіс еді.
Ол үшін бұл саладағы қарым-қатынасты ... етіп ... ... ... өте ... ... ... шындығы билік өз өктемдігін қанша
көлегейлегенімен, баспасөзге азды-көпті ықпал ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының да билікті өзінің саяси
ағыс ырғағына ... ... ... мен ... және
демеушілерінің саяси көзқарасына ортақтасуға тырысқаны анық. Соған сәйкес
ақпарат құралдарымыздың көпшілігі саяси ... бір ... ... Тіпті
олардың қай өнеркәсіптік қаржы тобына жататыны да ... ... да ... жоқ. ... қызметі
Қазақстан патриотизмін қалыптастырып, әділеттілік ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығына ықпал
етсе болды деп білді.
Біздің бұқаралық ақпарат құралдардың бәрі ... ... ... ... ... тиіс деп ... ... Президенті.
Содықтан да біз цензураға тыйым салып, БАҚ-на ... ... ... ... саласындағы көптеген құқықтық және
экономикалық қарым-қатынастарды ... ... ... ... деп тағы да ... ол [48.12б].
Алайда бүгінде мынандай жағдай қалыптасып отыр. Өздерін
тәуелсізбіз деп ... ... ... ... өз ...
саяси партиялар мен қозғалыстарға, өнекәсіптік-қаржы олихариясына,
баспасөздің бай иелеріне толық ... және ... былқ ете ... ... ... ... мемлекеттік және мемлекеттік емес
болып жұмыс істейді. Осыған байланысты да талай мәселенің басы ... бар. ... ... көп сөз болып жүрген мемлекеттік ақпарат
құралдары жалтақ, жоғары биліктің сөзін ... ... ... және
тәуелсіз ақпарат құралдары еркін, айтарын жасырмай, тура айтады деген ... ... ... ... Яғни ... өзі бір адамның емес бүкіл халықтың
пікірі болып табылады.
Бірақ та Қазақстанның ақпарат құралдарының ... ... ... да еліміздің хал-ахуалы мен тұрмыс тіршілігін айтпай отырған жоқ.
Тіпті бұл ... ... ... ... келе жатыр.
Дегенмен, өмірдің бітпейтін проблемалары қай заманда да болған,
бола береді. Ендеше БАҚ-ры мұны ... ... ... өз ... ... ... ... емес. Мемлекеттік те, мемлекеттік емес
те бұқаралық ақпарат құралдарын бұл жағынан кінәлау ... Ал, ... ... ... ... ... мүддеде көрсетіп отырғаны дау
туғызатыны сөзсіз.
Мысалы: “Баспасөз және басқа ақпарат құралдары туралы” заңда ... ... екі ... да ... дамуына кедергі жоқ екені айтылған.
Бірақ сол заңдағы кейбір бапқа жүгінсек, кейбір заң ... ... ... қиын емес. Бұл орайда, республика ... тек бір ... ... ғана БАҚ үш жүзге жуық заң
бұзушылыққа жол берген. Мұндай құбылысты ... үшін ... ... оның ... түріне қарамай, мемлекеттік құқықтық тұрғыдан реттеп
отыру қажет. Өйткені ... ... ең ... оның демеушілік
көмекке емес, өзін-өзі ақтаудына байланысты. Тек ... ... ... теле және ... шын ... тәуелсіздігі
жөнінде сөз қозғауға болады
Сайып келгенде, бұқаралық ақпарат құралдарының өзінің негізгі
функциясы – халықты ... ... ету ... оған ... ... ... ... жағдай – демократия мен саясат, экономика мен
мәдениет жөнінде де аналитикалық ... ... ... бермей
тұра алмайды. Оның үстіне ағартушылық рөлі тағы бар.
Бірқатар бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... тәуелсіздік желеуімен биліктің
беделін түсіріп, жұртшылықтың санасына жас мемлекеттің оң қадамдарына деген
көлеңке ұялатты. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... кедергі келтіреді [48].
Республиканың еңсе көтеруінің міндетті шарты – мемлекеттік,
ұлттық саясат тұжырымдамасын жасақтау ... ... ... онсыз бұл
саладағы құндылықтарды айқындап, БАҚ-ның ... ... ... ... ... бұрынғы әкімшілік басқаруға ақпарат құралдарының мемлекет
пен қоғам алдындағы жауапсыздығына ... әсте ... ... ... үшін ... ақпарат құралдары дәйім ынта туғызып отырады.
Өйткені баспасөзсіз саясат жүргізу тіпті де мүмкін емес. ... ... ... ... ықпал ету мүмкіндігі мол.
Саясатшылардың қоғамдық пікірге ықпал ету қабілетін де ... ... ... ... ... басшылық, саяси
насихатшылық және ой оятушылық сияқты үш ... ... ... Бұлар бір-
бірімен тығыз байланысты.
Негізінен қарасақ бұл міндеттер саясаттың бұқаралық ақпаратпен
мидай араласып кетуі сияқты көрінеді. Ал оған ... ... ... өз көздеген мақсаты бар екені байқалады. Олар ... ... ... жұртшылықты өзін қолдауға үндейді, өз беделін
көтеруге тырысады. Жұртшылық алдында ... есеп ... ... ... қаншалық екенін айқындауға тырысады.
Жалпы Батыстың басылымдарын былай қойып, Ресейдің бұқаралық
ақпарат құралдарымен өзімізді салыстырып көрейік. ... ... ... ... ... біздегіден мүлдем басқаша. Әрне, әр елдің ішкі
саясаты ... ... олар ... ... ... ... ... сол қалпында, дәл сол күні жеткізуге ұмтылады. ... ... ... ... ... ... ... болғаны еш кедергі
емес. Өйткені, олар өздерінің басты мақсаты ... ... ... ... ... ... ... олигарх Михаил Ходоровскийдің тағдырын алайық.
Бұл кезде бүкіл әлем Ресейге көз тігіп отырды. Бұл тақырып қазірдің өзін де
күн тәртібінен түскен ... ... ... ... ... сияқты газеттер, “Власть”, “Русский News Week”, “Итоги”, “Эксперт”
сияқты беделді журналдар, “НТВ”, ... ... ... ... ... ... ... жатқан сот процесі туралы
егжей-тегжей ақпараттарды халыққа үздіксіз таратып жатады.
Өйткен, олар халықты президент Путиннің ... ... ... ғана емес, Ходоровский сияқтылардың тағдыры да алаңдататынын
ескерус.з қалдырмайды. Енді ... ... ... ... ... ... ... Михаил Евдокимов жол апатынан қаза ... ... мен ... ... ... ... ... берді. Негізінен, Ресейдің бұқаралық ақпарат құраладры ... ... ... ... деп ... бас ... қалуды жөн
көрмейді.
Расында да, біздің бұқаралық ақпарат ... ... ... Билік тізгінін қалай тартса, солай жүреді. Мысалға, осыдан ... ... ... ... ... ... ... 14-қаңтарда
Ғ.Жақияновтың бостандыққа шыққаны туралы хабарларды билікке тәуелді бірде-
бір бұқаралық ақпарат ... ... ... жоқ. Осы ... жаңалықтарды
тек қана “31-арнадан” басқа ешқандай ... ... жоқ. Оның ... ... ... ... орысшасы үнсіз қалды. Алай да, бұл
мәселе жайлы ақпаратты Ресей ... ... ... ... де, ... ... ... ақпарат құралдарына
сенсек “бізде бәрі жақсы, бәрі тамаша”. Ал, ... ... ... ... ... естігісі келеді.
Дегенмен, журналистердің мүддесі күллі ... ... ... жатуы керек. Үкіметтік ... ... ... ... ... ... ... қызмет етіп,
қоғамдық пікірдің тамырын дөп басып отырады.
Бұл арада олардың қоғам өміріндегі ... ... ... ... өз ... және түсінуінің маңызы аз болып
отырған жоқ. ... ... ... жағы да бар. ... ... деп ... ... боямалап жіберетін кезі де кездесіп қалады.
Шын мәнінде Қазақстанда ақпарат ... ғана ... өзі де ... ... ... ... ... мазмұны мен беделі көбінесе солардың білімі мен
білігіне байланысты болып тадылады. Олар ... ... ... ... ... ... ... олар Елбасы қол ... ... ... ... шарт ... демократиялық елдердегі қоғамның тұрақтылығын сақтау үшін
“толық сөз бостандығы” заң жүзінде бекітілген. “Жалпыға бірдей адам құқығы
декларациясына” және Біріккен ... ... ... да ... ... ... ... құқығы мен заңды мүддесін ақпарат құралдарының
орынсыз араласуынан ... ... етуі ... Бұған БАҚ қызметін
құқықтық жолмен реттеп отыру арқылы қол жетеді. Бұл ... ең ... ... ... кез ... ... тікелей заңдарда белгіленіп
берілуі керек. Қазақстандағы сөз бостандығының құқықтық базасы “Бұқаралық
ақпарат құралдары туралы” ... ғана ... ... да заң актілерінде
қарастырылған.
Мысалы: Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде адамның
ар-намысын баспасөз арқылы қорлау, жала жабу үшін ... ... ... бар. ... ... ... ... идеялармен бұқараның
әдеттегі санасының өзара қарым-қатынасы арқылы жүзеге ... Осы ... ... ... ... ... ... арқа сүйеп, жалған
пікірлерді аулақ серпіп тастауы керек [51.137б].
Кез-келген саяси жүйе қоғамға басшылық саласында өз ... ... ... ... ... ... ... тікелей және кері байланысты жүзеге асыруы мүмкін емес.
Тоталитарлық тәртіп тұсында ......... ”бірыңғай жоғарыдан
төменге дейін әмір беретін әкімшілік ... ... ... ... керісінше, халық билікке баспасөз арқылы
ықпал етеді. Өз кезегінде мемлекет бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... Яғни байланыс төменнен жоғарыға
қарай және жоғарыдан төменге ... ... ... ... ... ... ... құралдарының тарихында әсіресе тәуелсіздіктің
алғашқы жылдарында, баспасөзді саяси үрдіске тікелей араластыру белең алды.
Мұндай ... ... ... мен КТК ... жиі ұшырасты. Тіпті
өз бетімен саяси ойын жүргізуге ... та ... ... ... бұл ... ... ... болды. Тәжірибесі аз сол кездегі
оппозициядағы ... кей ... ... баспадан басып
шығаруға тыйым салу ... ... ... ... ... ... ... “Караван” газетінің ... ... етіп ... ... апталығынан осындай саяси ойындардың
нышаны байқалып қалады [18.148б].
Бұқаралық ақпарат құралдардың маңызды міндеті қоғамдық ... ... ... ... ... Қазақстан патриотизмін
қалыптастыру, әрбір адамның мәдени деңгейін көтеру. Қоғамдық сұхбат, өзара
бәтуа арқылы ... ... мен ... ... қана ... бүкіл қоғамның тұтасуына ықпал ету де ... ... Бұл үшін ... ... бүкіл халықтың тыныштығын,
өзара келісімін, тұрмыс дәрежесінің көтерілуін көздейтін идеяларды кеңінен
насихаттап отыру керек. Бұрынғы кеңес ... ... ... ... ... биліктің баспасөзге деген көзқарасы
бірдей емес [52.25б].
Қорытынды.
Менің бұл дипломдық жұмысым барысындағы ... ... ... ... зайырлы қоғамда БАҚ билік тармақтары мен ... ... ... ... ... ақпарат құралдары да қоғамның қуатты ... ... ... ... өз ... ... отыр. Ол
ілгерідегі кеңестік идеология тұсындағы өзіне берілген қосақ баламалардан ... ... ... ... тетікшесі”, және т.б.) арылып,
бүтіндей жаңа, сипатқа ие ... ... ... енді демократиялық
жаңғырулар үстемдік құрған қоғамда халықтың мінберге, қоғамдық ... ... да ... ... ... айналды.
Дегенмен де, БАҚ-тың алға қойған мақсат-мүддесі мен позициясын
анықтау керек. Мұның өзі сайып келгенде, саясат пен ... ... ... ... ... ... де, ... ақпарат құралдарының әр жерде
өзіндік ерекшелігі болатынын жоққа шығармайды. Біздің республикамызда БАҚ
мемлекеттік және ... емес ... ... соған орай жұмыстары
өрбиді. Бірақ лицензиялық – құқықтық жауапкершілікті ұмытпау керек.
Негізінен қай ... ... ... ... ... олардың
әлемге ортақ белгілерімен бірге, сол елдің Конституциясына және жекелеген
заң актілеріне сәйкес ұстанымдары ... ... ... де тәуелсіз
Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдары әлемдік ... ... ... ... жолы мен ... ... ... тырысып-ақ келеді.
Бірде ел Президенті ... ... ... ... ... ... күші - Әскери Қарулы күштердің күшінен кем
емес”-деген еді. Шынымен де, БАҚ-на солай деп нақты ... ... ... менің бұл ғылыми-дипломдық жұмысым БАҚ-дың республикадағы
қоғамдық – саяси өмірге әсері жайында болмақ.
Қазақстан Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... ... ... өз ... ашық білдіріп, осы төңіректегі
өзекті мәселелерді көтеріп жүргенінің талай рет ... ... ... 2003 ... ... ... “Қазақстан халқына Жолдауында”
бұқаралық ақпарат құралдарының бүгінгі таңдағы рөлі, міндеті туралы, халық
пен биліктің ара ... ... ... ... ... ... ... рөлінің зор екенін ерекше атап өткені белгілі. ... ... ... құралдардың бүгінгі таңда атқаратын қызметі ұшан-
теңіз. Қазір бұқаралық ақпарат ... ... және ... ... ... мүмкіндігіне ие болды.
Ақпарат – кез-келген телеарнаның ең ... ... ... ғана емес, радионың, мерзімді баспасөздің ... ... ... құралдар халықтың – қаны мен жүрегі. Ақпаратсыз бүгін ... де бір ... атай ... кезде биліктің үш тарамағы жөнінде саясатшы ... әр ... ... бар. ... кейбіреулері билік санын
көбейткісі келетіндер. Яғни, олар “төртінші билік ” деп ... ... ... ... ... ... ... өмірдің
демократияланып жатқан дәуірінде орны зор. ... сөз, ... шын ... ... ... мен теледидарды пайдалану мүмкіндігі
қамтамасыз етілген елдерде азамматтардың өзіндік санасының өсуіне, қоғамның
ісіне белсенді араласуына, ... ... мен ... ... ... ... ... Ел басқарушы
шенеуніктедің қылмысты істерін қалт жібермей әшкерлеп отырса, халықтың
мұңдасы, ... де ... ... ... “төртінші билікке” лайық па
деп те ойлаймыз.
Егер тиімді пайдалана білсе, БАҚ-ы қоғамдық пікірлерді өзгертуге
орасан зор ықпал ... ... күш ... ... ... ... суреттейтін, дамыған демократиялық тұрғыда
ұйымдастырылған БАҚ-тың ... - ... ... ... ... ... ең негізгі кепілдіктерінің бірі екендігі шындық.
Сондықтан да, оны кейбіреулер “төртінші ... деп ... та біз ... ... ... ... үстемдікпен
шатастырмауымыз керек. БАҚ-қа ежелден тән қасиет – белгілі бір идеяны қалың
бұқара арасында ... ... ... Яғни, БАҚ арқылы Заңның,
Жарлықтың, нормативті ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды, қоғамдық функцияны орындайды.
Сонымен қатар маңызды құбылыстар мен оқиғалардың ... ... да осы БАҚ ... ... асады. Бұл жағдайлар БАҚ-тың саяси санаға
енуімен де өзектелене ... ... ... БАҚ ... ... ... маңызды институттардың бірі болып табылады.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін ... ...... рөлі мейілінше арта түсті.
Сілтемелер:
1. К.С.Гаджиев. Политическая наука. М., 1995. 569б (252б)
2. Е.П.Прохоров. ... в ... ... М., 1995. ... А.С.Сарсенбаев. Формирование информационной политики Республики
Казахстана. Дисс. канд. Алматы. 1999, 165б (26б)
4. Мұхтар ... ... пен ... ... бірін-бірі қолдай
отырып дамиды” // “Астана ақшамы”. 2002, 21.05.
5. Д.Назарбаева: “Сөз бостандығы – ... ... ... ... ақшамы”. 2002, 27.06.
6. С.В.Бориснев. Социология Коммуникаций. ЮНИТИ. М., 2003. 270б (26-27бб)
7. А.С.Сарсенбаев “Становление ... ... ... массовой
информаций Республики Казахстана” Автореф. дис. канд. – Алматы: 1997.
24б (10б).
8. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1998. ... ... ... Заңы ... ақпарат құралдары туралы” //
“Егемен Қазақстан”. 1999, 6.08.
10. ... ... ... ... ... ... ... (20-22бб).
11. Т.Бекниязов: “Демократиялық талаптар мен Баспасөз” // “Егемен
Қазақстан”.2005, 12.03.
12. И.Б.Өксікбайұлы. ... мен ... ... ... ... 120б. ... ... “Ең бастысы – ел тыныштығы” // “Егемен ... ... ... ... ... технологий и эффективность
государственного управления” // Технологий управления. 2002, №1.
15. Н.Ә.Назарбаев. ... ... ... ... ... 1997. 256б.(146б)
16. С.Қ.Қозыбаев. “Масс – медиа как индикатор свободы общества”// Вестник
ҚазҰУ. Сер. Жур. 1997, №1 (11б)
17. Қозыбаев С., ... А., ... Қ. Әлем ... тарихынан.
Алматы: Санат 1998 ж. (22б)
18. Т.Бекниязов. Демократиялық қоқам және баспасөз. Алматы. Қаз.Ун. 2005.
19. Р.Т.Қожабеков. ... ... ... ... (1991-2002жж). Алматы. 2002. 147б (54б)
20. Ғ.Ж.Ибраева. Политика и телевидение. Алматы: Қаз.Ун. 1996, ... ... ... ... билік бар ма? ” // ... ... ... ... в ... ... М., ... 1997. 554б
(316б).
23. И.Н.Гомеров. ... и ... ... М., ... ... США: политика сквозовь призму опросов. М., 1982, (132-
133бб).
25. Нәубат Қалиев. “Мемлекеттік билік және БАҚ: өзара қатынастар ережесі.”
// Ақиқат. 2003, №4. ... ...... ... и ... ” // ... газета”.
2000, 14.09.
27. Б.Ельцин. Президентский марафон. М., 2000, (32б).
28. Қ.Е.Сіләмғазыұлы. Саясаттану негіздері. Алматы: ... 2005. ... ... ... ... информаций в политической системе
совремменого капитализма. М., 1988. 17б.
30. Л.Ә.Байделдинов. Теориялық ... ... ... ... ... 2005, 264б ... ... Әділбеков. “Билік және баспасөз” //Ақиқат. 2001, №11.
32. Н.Ә.Назарбаев: “ Мемлекеттік емес БАҚ-ның ... ... ... 21.05.
33. В.П.Пугачев., А.И.Соловьев. Введение в политологию. М., Аспект Пресс.
1997, 447б (346б).
34. С.Қ.Қозыбаев. Крах и ... ... СМИ ... в мировом
коммуникативном пространстве. Алматы. 996, ... ... ... болашағы – қоғамның идеялық бірілігінде.”
Алматы. 1993. 21б.
36. Н.Ә.Назарбаев: “Баспасөз – саяси ықпал жасаудың тетігі.” // “Халық
кеңесі”. 1994, ... ... ... ... баспасөзі тәуелсіздік жылдарында” // Ақиқат.
2001, №12. 41-42бб.
38. Сағдат Әділбеков. “Билік пен баспасөздің бәтуасы.” // Ақиқат. ... А.К. ... ... ... ... // Саясат. 1998,
№8. 74б.
40. Я.Н.Засурский. Роль СМИ в обществе. // ... МГУ. Сер. Жур. ... ... А.Айталы: “ Сіз қайда тұрасыз? ” ... ... ... // “Түркістан”. 2003, 23.10.
42. М.К.Бармақұлов. Телевидение: деньги и власть. Алматы. “Санат”. 1997,
272б.
43. С.Қисымов. ... ... мен ... жаңаша
көзқарас. ҚазҰУ хабаршысы. Сер. Жур. 1998, №13. 145б.
44. А.В.Силантьев. Четвертая власть СМИ. М., 1991, 128б.
45. Я.Н.Засурский. Основные ... ... М., 1993, 223б ... С.З. ... ... және ... саяси мәдениеттің негізгі
белгілері. // Адам және саясат. Оқу құралы. Алматы. 1998, 52б.
47. Темірбек Қожакеев. “Бұқаралық ақпарат ... ... және ... ... 2001, №5. ... ... Қазақстан егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. Алматы. 1992, 12б.
49. Информационная ... Уч.// Под. общ. ред. ... М., ... ... Ерік ... “Қазақстанда БАҚ кімге жұмыс істейді: халыққа ма, билікке
ме? ” // “Жас ... 2006, №5. ... ... Взаймодействие власти и средств массовой ... ... ... ... 2003, 154б ... ... БАҚ-тың Қазақстандық патриотизмді қалыптастырудағы рөлі.
Дисс. канд. Алматы. 2004, 137б (25б)
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Кітаптар:
1. К.С.Гаджиев. Политическая наука. М., 1995. 569б ... ... ... в теорию журналист. М., 1995. 79б
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1998. 10б
4. Н.Ә.Назарбаев. “Қазақстан-2030” Қазақстан халқына ... ... 1997. ... ... Қазақстан егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. Алматы. 1992, ... ... ... ... – қоғамның идеялық бірілігінде.”
Алматы. 1993. 21б
7. К.С.Гаджиев. Введение в политическую науку. М., “Логос”. 1997. (325б).
8. С.В.Бориснев. Социология ... ... М., 2003. ... ... ... ... в политологию. М., Аспект Пресс.
1997, 447б (346б).
10. ... С., ... А., ... Қ. Әлем ... Санат 1998 ж. (22б)
11. И.Н.Гомеров. Государство и государственная власть. М., ... ... ... ... М., 2000, ... Л.Ә.Байделдинов. Теориялық саясаттану. Оқулық. Алматы: Издат.центр
ОФППИ. “Интерлигал”. 2005, 264б ... ... ... ... және ... Алматы. Қаз.Ун. 2005.
15. Ғ.Ж.Ибраева. Политика и телевидение. Алматы: Қаз.Ун. 1996, ... ... США: ... ... призму опросов. М., 1982, (132-
133бб).
17. В.Л.Энтин. Средств массовой ... в ... ... капитализма. М., 1988. 17б.
18. Қ.Е.Сіләмғазыұлы. Саясаттану негіздері. Алматы: “Дәуір”, 2005. 224б
(97б)
19. М.К.Бармақұлов. Телевидение: деньги и власть. Алматы. ... ... ... Четвертая власть СМИ. М., 1991, 128б.
21. Т.Бекниязов. ... ... ... ... ... 174б ... Я.Н.Засурский. Основные понятия журналистики. М., 1993, 223б (62б).
23. С.З. Нарматов. Өтпелі және партисипаторлық саяси мәдениеттің негізгі
белгілері. // Адам және ... Оқу ... ... 1998, ... ... Крах и новые витки СМИ Казахстана в ... ... ... 996, ... ... ... PR мен БАҚ. Алматы: Нұр, 2003.118б (26).
26. Информационная политика: Уч.// Под. общ. ред. В.Д.Попова. М., ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы “Бұқаралық ақпарат құралдары туралы” ... ... 1999, ... ... ...... ... жасаудың тетігі.” // “Халық
кеңесі”. 1994, 29.11.
29. ... “Ең ... – ел ... // ... Қазақстан”.
2001, 7.02.
30. Н.Ә.Назарбаев: “ Мемлекеттік емес БАҚ-ның жағдайы.”// “Астана ... ... ... “Демократиялық талаптар мен Баспасөз” // ... ... ... ... “Мемлекет пен ақпарат құралдары бірін-бірі қолдай
отырып дамиды” // “Астана ақшамы”. 2002, 21.05.
33. А.Айталы: “ Сіз қайда ...... ... ... // “Түркістан”. 2003, 23.10.
34. Д.Назарбаева: “Сөз бостандығы – демократияның басты белгісі” ... ... 2002, ... ...... ... и Россия. ” // ... ... ... Ерік ... “Қазақстанда БАҚ кімге жұмыс істейді: халыққа ма, билікке
ме? ” // “Жас Алаш”. 2006, №5. 19.01.
37. Я.Н.Засурский. Роль СМИ в ... // ... МГУ. Сер. Жур. ... ... ... И.Л.Ким. “Информационные ... ... ... ... // ... ... №1.
39. С.Қ.Қозыбаев. “Масс – медиа как индикатор свободы общества”// Вестник
ҚазҰУ. Сер. Жур. 1997, №1 (11б)
40. С.Қисымов. ... ... мен ... ... ... ... Сер. Жур. 1998, №13. ... Сейдолла Садықұлы. “Баспасөзде билік бар ма? ” // ... ... ... Қалиев. “Мемлекеттік билік және БАҚ: өзара қатынастар ережесі.”
// Ақиқат. 2003, №4. (38б) .
43. Сағдат Әділбеков. “Билік және баспасөз” //Ақиқат. 2001, ... ... ... ... ... ... ... // Ақиқат.
2001, №12. 41-42бб.
45. Сағдат Әділбеков. “Билік пен баспасөздің бәтуасы.” // Ақиқат. 2003, ... ... ... ... ... ... ... және ертең” //
Ақиқат. 2001, №5. 44б.
47. А.К. Юсупов. Уровень ... ... // ... ... ... А.С.Сарсенбаев “Становление демократической системи средств ... ... ... ... дис. канд. – Алматы: 1997.
24б
49. А.С.Сарсенбаев. Формирование информационной ... ... ... 1999, 165б.
50. С.Адилбеков. Взаймодействие власти и средств ... ... ... 2003, ... Ж.О.Кенжалин. БАҚ-тың Қазақстандық патриотизмді қалыптастырудағы рөлі.
Алматы. 2004, 137б
52. И.Б.Өксікбайұлы. БАҚ-ы мен Қазақстандағы ... ... ... 120б

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биогазды алу мәселелері38 бет
Бұқаралық коммуникация және оның саяси ықпалы. Коммуникация түсінігі5 бет
Жайық өзені туралы62 бет
Француз материалистері мен ағартушыларының педагогикалық көзқарастары10 бет
Үкімет басқару құрылымы жане оның қызметі11 бет
Ақпараттық саясат5 бет
Ақпараттық терроризм3 бет
Ақпараттық қоғам және жаһандану90 бет
Ақпараттық қоғам және интернет журналистика8 бет
БАҚ саласындағы этикалық нормалар20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь