Қазақстанның табиғат ресурстары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Қазақстанның минералды.шикізат ресурстары ... ... ... ... ... ... .
1.2 Қазақстанның жер ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Қазақстанның су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4 Қазақстанның агроклиматтық ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5. Қазақстанның биологиялық ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2. ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ОНЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТӨЛЕМДЕРІН БЕЛГІЛЕУ ӘДІСТЕРІ

3. ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ МЕН ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1. Минералды шикізат ресурстары мен жер қойнауларын қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Атмосфералық ауа мен климаттық ресурстарды қорғау
3.3. Су ресурстарын қорғау

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Нарықтық қатынастар жағдайында Қазақстан Республикасы экономикасының жаңа бағыты мен қазіргі кезде жүргізіліп отырған түбегейлі экономикалық реформаның негізгі қорытындысы табиғатты тиімді пайдалану мен оны пайдаланудың тегін түрінен төлемді түріне өту болып табылады. Қазіргі кезде бұл өтпелі жағдайға келудің өзі әкімшілдік-әміршілдік әдістің экономиканы басқарудағы тегін табиғатты пайдалану теориясының табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды және қоршаған ортаға ұқыпты қарауды қанағаттандыра алмауы салдарынан болды.
Қаржы-экономикалық көзқарас тұрғысынан алғанда тегін табиғи ресурстарды қорғау мен үнемдеу туралы ойдың керегі де жоқ болатын. Табиғат пайдаланушыны табиғи ресурстарды ұтымды, үнемді пайдалану мүлдем қызықтырмайтын. Табиғат пайдаланушы негізгі және айналымды өндірістік қорлар сияқты төлемді қажет ететін өндірістік ресурстарды үнемдеуге қызығатын, яғни, ең жақсы экономикалық жоспарлық-есеп беру нәтижесіне тырысу мақсатымен тегін беріліп тұрған табиғи ресурстарды жұмыс күшін аз пайдалана, шектеусіз түрде таңдай отырып пайдаланды.
Табиғатты тегін пайдалану принциптерін қолданудың көпжылдық тәжірибесі тек қана әкімшілік-әміршілдік әдіспен оны реттеудің жеткіліксіздігіне, көз жеткізді және оларды экономикалық әдіспен алмастыру қажеттілігі, яғни табиғатты төлемді түрде пайдалану әдісімен алмастыру мәселесін талап етті. Мысалы, біздің еліміз, табиғатты пайдалануда әкімшілік-әміршілдік жүйесіндегі елдер сияқты табиғи ресурстарды тек жалпы экономикалық жағынан тиімді пайдалануы бойынша ғана емес, сонымен бірге өндірістің материалмен қамтамасыз етілуі жағынан да дүние жүзінде артта қалғандардың бірі болып шықты.
Көп мөлшерде табиғат ресурстарын пайдалану ылғи да қоршаған табиғи отраны интенсивті түрде ластау мен табиғаттағы экологиялық тепе-теңділікті бұзумен байланысты болды. Бұл жағынан бұрынғы КСРО және оның ішінде, әсіресе Қазақстан Республикасы планетарлық масштабтан алғанда өте бір келеңсіз көріністе болған және қазірде солай болып қалуда.
Табиғатты пайдалануды әкімшілік-әміршілік жолмен басқару нәтижесінде Қазақстан Республик-асының көптеген аймақтары мен өндірістерінде тығырыққа тірелу жағдайы қалыптасты. Бұл жайында жанға батып жар салған Арал, Балқаш, Каспий, Қаратау-Жамбыл кешенінің, Шымкент, Өскемен, Екібастұз, Жезқазған қалалары мен басқа да өндірістік объектілердің бүгінгі әлеуметтік-экологиялық-экономикалық жағдайлары куә.
Қазақстан Республикасының табиғат пайдалану мәселесі төңірегінде қалыптасқан қазіргі кездегі тығырыққа тірелудің жағдайы, ғалымдар, экономистер, халық шаруашылығындағы жұмысшыларының бірауыздан білдірген пікірлері бойынша негізінен табиғат ресурстарын тегін пайдалану салдарынан болған. Дәл осы қалыптасқан жайды ескере отырып, түбегейлі экономикалық реформа бойынша құжаттарды басшылыққа ала, оған қоса Қазақстан Республикасы-ның Конституциясын, табиғи ресурстардың негізгі түрлерін пайдалану бойынша кодекстерді, қоршаған табиғи ортаны қорғау Заңына сәйкес табиғатты төлемді пайдалану принциптерін енгізу қарастырылады. Табиғи ресурстарды пайдалану үшін төлем төлеудің ғылыми негізделген жүйесін құрып алмай және оны қолданбай тұрып табиғатты төлемді пайдалану принципін тәжірибе жүзінде жүзеге асыру мүмкін емес.
Табиғатты төлемді пайдаланудың теориялық негізі Л.В.Кантарович, Н.Г.Федоренко, Н.Н.Баранский, Э.Б.Алаев, Н.Н.Колосовский, Ю.Г.Саушкин, А.А.Минц, М.И.Агашковтың еңбектерінде қаланған. Бірақ, сол кездегі (экономиканы басқарудың әкімшілік-әміршілдік жүйесінің үстемдігі кезінде), социалистік шаруашылық жағдайында табиғи ресурстарды тегін пайдалану туралы пікірдің басым кезінде олар ашық түрде табиғатты төлемді пайдаланудың теориясын қалыптастыра алмады. Сөйтсе де, аталған ғалымдардың ойларының қисыны қалай болғанда да табиғатты тиімді пайдалану үшін төлем төлеудің қажет екендігіне әкеп саяды.
Табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем төлеу табиғатты төлемді, әрі ұтымды пайдаланудың басты бір құрамдас элементі ретінде, экономикалық география-ның негізгі бір жаңа бөлімі болмақ. Бұл жаңа бөлімнің пайда болуы экономикалық және әлеуметтік географияны бұрынғыдан да гөрі экономикалық ғылымдармен әлдеқайда етене, жақынырақ байланыстырады, ал табиғатты ұтымды пайдалану мәселесі төңірегіндегі қоғамдық-экономикалық қатынастар нарықтық әдістермен, негізінен табиғи рестурстарды пайдалану үшін төлем төлеумен реттеледі. Себебі, экономикалық және әлеуметтік географияның орналастыру мен бағалау бөлімдерінен табиғи ресурстарды пайдалану үшін төлем белгілеу бөлімінің айырмашылығы ол жоспарлық есеп беру, шаруашылық-тық есеп сияқты болып табылады. яғни табиғи ресурстардың игерілу барысында шұғыл түрде реттеушілік танытады, сондықтан табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем төлеуді іс жүзінде қолдану экономикалық және әлеуметтік географияны экономи-калық ғылымдармен және халық шаруашылығындағы іс-тәжірибемен бұрынғыдан да етене жақындастырады. Табиғат ресурстарын пайдалануға төлем жүйесін енгізу арқылы, табиғатты пайдалануда басым болып келген басқарудың әкімшілік-әміршілдік, жоспарлы-орналас-тыру әдістерінен басқарудың экономикалық-нарықтық әдісіне басымдылықпен өтеді.
Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты мен міндеті :
- Қазақстан Республикасының табиғи ресурстарына сипаттама беру;
- табиғи ресурстарды тиімді пайдалану үшін төлем жүйесінің орны мен рөлі жайында ұғым қалыптастыру;
- табиғат пайдалану төлемдерінің түрлері мен жүйесін қолдану жайында ұғымды қарастыру;
- табиғат пайдалану төлемдерін анықтаудың әдістері мен ұсынылған және қолданылып жүрген принциптерін зерттеу;
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы, заң күші бар. Алматы: Жеті жарғы 1995.
2. Қазақстан республикасының Орман Кодексі;
3. Қазақстан республикасының Су Кодексі, Алматы жеті жарғы 1995.
4. Жер туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы, заң күші бар. Алматы, 1996.
5. Қазақстан Республикасының Жер қойнауы және минералды шикізатты өңдеу туралы кодексі. Алматы, 1992.
6. Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы, 1995.
7. Сатыбалдин С., Төлемісов О., Мұқаев С. Табиғат байлығына егеменділік және оның құны. Алматы. Ғылым, 1992.
8. Мұқаев С. Байлығымызды дұрыс пайдалана білейік. Ақиқат., 1995. №2.
9. Мұқаев С. Табиғат пайдаланудағы ренталық қатынастар. Ғылыми конференция материалдары. ҚазМБА, Алматы. 1996.
10. Минц А.А. Эконимческая оценка естественных ресурсов. М.,Мысль. 1972.
11. Ферсман А.Е. Занимательная минералогия. Свердловское книжное издательство, 1954, с.182.
12. Федоренко Н.П. Экономические проблемы оптимизации природопользования. М.,1973, с.16.
13. Вечерняя Алматы, 1995, 15 мая.
14. Методические рекомендации по определнию нормативов платы за пользование недрами и расчет проектов. М., 1990, (Госкомитет СССР по охране природы); Методические рекомендации по определнию нормативов платы за пользование недрами. Алма-Ата, 1991 (Госкомитет КазССР по экологии и природопользованию), Республиканский научно-производственный центр «Казэкологияң.
15. Сборник нормтаивно-методических документов по введению платного природопользования в регионе. Раздел ІҮ.-Недра,М.: Институт экономических проблем природопользования (ИЭПП), Министерство экологии и природопользования РСФСР. 1991.
16. Теория и методика установления платы за исользование минеральных ресурсов (на примере цветной, черной металлургии и нефтяной промышленности Казахстана). Алма-Ата, 1992.
17. Эффективность затрат экологического назначения (вопросытеории и методологии).-Москав: Институт экономики АН СССР. 1990.
18. Боев В. Совершенствование ценообразования на продукцию сельского хозяйства//Вопросы экономики, 1988, №1.
19. Ленин В.И. Полн.собр.соч.т.25, с.21.
20. Маркс К., Энгельс Ф. Соч.2-е изд, т.25.,ч.2,с.172.
21. Маркс К., Энгельс Ф. Соч.2-е изд, т.25.,ч.2,с.212.
22. Советский Казахстан. 1995, 30 июня.
23. Методические рекомендации по определнию нормативов за землю. Москва, 1990. Госкомитет СССР по охране природы, Закон Республики Казахстан «О земельном налогең. 1991.
24. Каргажаноз З.К. Платежи за право пользования минеральносырьевыми ресурсами. Комплексное использование минерального сырья, №4.
25. Теория и методика установления платы за использование минеральных ресурсов (на примере цветной, черной металлургии и нефтяной промышленности Казахстана). Алма-Ата. Институт экономики АН ССР, 1992.
26. Каргажанов З.К., Абилова Р.Г.Методические вопросы установления платежей за изменение плодородия пахотных угодий //Известия АН КазССР, серия общественных наук, 1991. №5.
27. Починкова С.В. Цена на лес в условиях рынка. –Лесная промышленность, 1992, №4, с.8.
28. Более подробно о выводе формулы см.Каргажанов З.К. Платежи за право пользования минерально-сырьевыми ресурсами комплексное использование минерального сырья, 1993, №4, с.83-89.
29. Каргажанов З.К.Определние величины в условиях нефтегазовой промышленности Республики Казахстан. Комплексное использование минерального сырья. №2, с.80-82.
30. Закон Казахской ССР «Об охране окружающей среды в Казахской ССРң//Экокурьер, 1991, 19 сентября.
31. Типовая методика определния экономической эффективности и экономического стимулирования осуществления природоохранных мероприятий и экономической оценки ущерба от загрязнения окружающей среды. М., 1987.
32. Временная типовая методика определения экономической эффективности осуществления природных мероприятий и оценки экономического ущерба, причиняемого народному хозяйству загрязнением окружающей среды. М.: Экономика, 1986.
33. По Постановлению Совета Министров КазССР от 14 февраля 1990 г. №38 годовые убытки по данному району составляют 2 тыс.тенге/га.
        
        Мазмұны
|кіріспе | ... ... ... ... | ... ... минералды-шикізат | ... | ... ... жер | ... | ... ... су | ... | ... Қазақстанның агроклиматтық | ... | ... ... ... | ... | |
| 2. ... ... пайдалану және оны пайдаланудың төлемдерін | |
|белгілеу әдістері | |
| 3. ... ... ... ... мен қорғау мәселелері | |
|3.1. Минералды шикізат ... мен жер ... | ... ... | |
| 3.2. ... ауа мен климаттық ресурстарды қорғау | ... Су ... ... | ... | ... ... ... | ... ... ... ... ... экономикасының жаңа
бағыты мен қазіргі кезде жүргізіліп отырған түбегейлі экономикалық
реформаның ... ... ... ... ... мен ... тегін түрінен төлемді түріне өту болып табылады. Қазіргі кезде
бұл ... ... ... өзі ... ... ... тегін табиғатты пайдалану теориясының табиғи ресурстарды
тиімді пайдалануды және қоршаған ... ... ... ... салдарынан болды.
Қаржы-экономикалық көзқарас тұрғысынан алғанда тегін табиғи ресурстарды
қорғау мен үнемдеу туралы ... ... де жоқ ... ... ... ресурстарды ұтымды, үнемді пайдалану ... ... ... ... және айналымды өндірістік
қорлар сияқты төлемді қажет ететін өндірістік ... ... ... ең ... ... ... беру ... мақсатымен тегін беріліп тұрған табиғи ресурстарды жұмыс ... ... ... ... ... ... ... тегін пайдалану принциптерін қолданудың көпжылдық тәжірибесі
тек қана әкімшілік-әміршілдік ... оны ... ... көз
жеткізді және оларды экономикалық әдіспен алмастыру қажеттілігі, яғни
табиғатты төлемді түрде пайдалану ... ... ... талап етті.
Мысалы, біздің еліміз, табиғатты пайдалануда ... ... ... ... ... тек жалпы экономикалық жағынан
тиімді пайдалануы бойынша ғана ... ... ... ... ... етілуі жағынан да дүние жүзінде артта қалғандардың бірі болып
шықты.
Көп мөлшерде ... ... ... ылғи да қоршаған табиғи
отраны интенсивті түрде ластау мен табиғаттағы экологиялық тепе-теңділікті
бұзумен байланысты ... Бұл ... ... КСРО және оның ... ... ... планетарлық масштабтан алғанда өте бір
келеңсіз көріністе ... және ... ... ... қалуда.
Табиғатты пайдалануды әкімшілік-әміршілік жолмен басқару нәтижесінде
Қазақстан Республик-асының көптеген аймақтары мен өндірістерінде ... ... ... Бұл ... жанға батып жар салған Арал, Балқаш,
Каспий, Қаратау-Жамбыл кешенінің, ... ... ... ... мен ... да өндірістік объектілердің бүгінгі ... ... ... ... табиғат пайдалану мәселесі төңірегінде
қалыптасқан қазіргі кездегі тығырыққа ... ... ... ... ... ... ... білдірген
пікірлері бойынша негізінен табиғат ресурстарын тегін пайдалану салдарынан
болған. Дәл осы қалыптасқан ... ... ... түбегейлі экономикалық
реформа бойынша құжаттарды басшылыққа ала, оған қоса Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бойынша
кодекстерді, қоршаған табиғи ортаны қорғау Заңына сәйкес табиғатты ... ... ... қарастырылады. Табиғи ресурстарды пайдалану
үшін төлем ... ... ... ... ... алмай және оны
қолданбай тұрып табиғатты төлемді пайдалану принципін ... ... ... ... ... ... ... теориялық негізі ... ... ... ... ... М.И.Агашковтың еңбектерінде қаланған. ... сол ... ... ... ... үстемдігі кезінде),
социалистік шаруашылық жағдайында табиғи ресурстарды тегін пайдалану туралы
пікірдің ... ... олар ашық ... табиғатты төлемді пайдаланудың
теориясын қалыптастыра алмады. Сөйтсе де, аталған ғалымдардың ... ... ... да ... ... ... үшін ... төлеудің
қажет екендігіне әкеп саяды.
Табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем ... ... ... ... ... басты бір құрамдас элементі ретінде, экономикалық
география-ның негізгі бір жаңа ... ... Бұл жаңа ... ... ... және ... географияны бұрынғыдан да гөрі
экономикалық ғылымдармен әлдеқайда етене, ... ... ... ... ... мәселесі төңірегіндегі қоғамдық-экономикалық
қатынастар нарықтық ... ... ... рестурстарды пайдалану
үшін төлем төлеумен реттеледі. Себебі, экономикалық және ... ... мен ... ... ... ... үшін ... белгілеу бөлімінің айырмашылығы ол жоспарлық есеп
беру, шаруашылық-тық есеп сияқты болып табылады. яғни ... ... ... ... ... ... танытады, сондықтан табиғат
ресурстарын пайдалану үшін төлем төлеуді іс жүзінде қолдану ... ... ... ... ... және халық
шаруашылығындағы іс-тәжірибемен бұрынғыдан да етене жақындастырады. Табиғат
ресурстарын пайдалануға төлем жүйесін енгізу арқылы, ... ... ... келген басқарудың әкімшілік-әміршілдік, жоспарлы-орналас-тыру
әдістерінен басқарудың экономикалық-нарықтық әдісіне басымдылықпен өтеді.
Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты мен ... :
- ... ... ... ... сипаттама беру;
- табиғи ресурстарды тиімді пайдалану үшін төлем жүйесінің орны мен рөлі
жайында ұғым ... ... ... ... ... мен ... қолдану жайында
ұғымды қарастыру;
- табиғат пайдалану төлемдерін анықтаудың ... мен ... ... ... ... ... табиғат пайдалану төлемдерін табиғи ортаның тазалығын ... ... ... жеке ... пайдалануға байланысты белгіленген
ережелерін, тәртібін, нұсқауларын талдау және зерттеу.
Қазақстан экономикасында нарықтық ... даму ... ... ... ... принципі іс жүзінде барған сайын кең
қолданылуда және барлық негізгі құжаттарда, заң ... ... ... ... ... нақтылы экономикалық механизмі, нақтылып
айтқанда төлемдердің көптеген түрлерін анықтаудың ... ... ... ... ... ... ... әлі де болса толық қолданылмай отыр. Табиғатты төлемді пайдаланудың
нақты механизмі дүниежүзі елдерінің ... ... жәй ... тәжірибемен қалыптасты, сондықтан оның жеке элементтері ... ... ... және ... ... ... ... көп жағдайда жалпы табиғатты төлемді пайдалану мәселелерінің ғылыми
тұрғыдан қарастырылған жүйелі теориясының ... ... ... табиғат ресурстарына жалпы сипаттама
1. Қазақстанның минералды-шикізат ... ... ...... ... пайдаланбай
өмір сүруі мүмкін ... ... ... ... ... ... Ал бұл олардың көпшілігінің қорларының уақыт ... ... ... ... ... ...... минералды – шикізат ... бай ... ... ... ... 55 түрлі пайдалы қазбалардың (
олардың 29 –ы ... ... 39 –ы ... ... түрде
алсақ жоғар көрсеткіштер тек Ресейде – 49, Қытайда – 45, ... АҚШ – 42, ... – 41 ... пайдалы қазбалар өндіріледі.
Мұнай мен табиғи газ ... ... ... ... ... ондығына кіреді, мұнда тас және қоңыр көмір, темір, хормит,
қорғасын, мырыш, мыс, уран және ... ... ... ... ... ... ... өндіру, қайта өңдеу және
байыту ... ... мен ... ... орта ... мұнай, табиғи газ концентраттарын өндіру ықпал етеді.
Қазақстанның 2030 ... ... даму ... ... кешені Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... басым
салалардың бірі ретінде белгіленген. Республика кен-металлургия кешенінің
басты міндеті ішкі және ... ... ... ... қабілетті өнімдер шығару болып табылады.
Қазақстанның минералдық-шикізаттық ... ... ... ... ... күшті позицияға ие, әлемдік ... ... ... мен ... үлкен ықпал ете алады. Энергетика және
минералдық ресурстар министрлігі ... және жер ... ... ... ... ... (2003 ж.) бойынша
әлемдік зерттелген қор жөнінен Қазақстанның алар үлесі мынадай:
алтын – 2,7% (әлемде 8-орында), күміс – 16%, мыс 7,1%, ... – 30% ... ... – 22%, ... – 15,2%, ... – 47,2% ... темір – 6%,
кобальт – 3,9% (5-орын), хром – 37,6% ... ... – 1,4% ... – 1,4% ... ... ... ... және алу жөнінен республика хром
бойынша екінші орында, титан бойынша – екінші-үшінші, ... және ...... ... бойынша – сегізінші, күміс бойынша тоғызыншы
орында.
Әлемдік мыс, титан, ферроқорытпа және ... ... ... рөлі аз ... ал Еуразиялық субконтинентте хром ... ... ... ... ... ... рынокта (ТМД елдері,
бірінші кезекте Ресей) айтарлықтай ... ... ... өздігінен келген жоқ, ол ғалымдар мен ... ... ерен ... ... ... ... осы ... ғылымының қарыштап дамуына зор әсер етті. Отандық геология, ... ... ... әлемдік жетістіктерге қомақты үлес қосты.
Соңғы 15 жылда Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ғылымның жауапкершілігі артты. Кеңес өкіметі кезінде
осы ... ... ... тек ... ...... ... оларды сынақтан өткізу, өндіріске енгізу сияқты
мәселелермен айналысатын, ал ... даму ... ... ... ... тек ... ғалымдарға тапсыратын.
Тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... ... дайындауды Қазақстан ғылымына жүктейтін болды. Сол
себепті, еліміз экономикасының стратегиялық бағыттары бойынша ... ... ... ... ... ... өз салаларында
мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру жүктелді. Сондай құрылған орталықтың
бірі – “Қазақстан Республикасының ... ... ... ұқсату
жөніндегі ұлттық орталығы” РМК. Бізге ... ... ... ... ... жүктелді. Әрине, біз бұл ... ... ... ... ... ... ... Мекеме
қазір Орталық Азиядағы ірі ғылыми кәсіпорындардың бірі.
Ал жекеменшікке өтіп кеткен ... ... ... ... ... кәсіпорынның шаруасына араласпайды. Әйтсе
де үкімет өз ... кен ... ... ... ... сол пайдалы қазбаны өндіру мен өңдеу ... ... ... мүддесін бұзбауын қадағалап отыруы тиіс. Бұл не
деген сөз?
Біріншіден, кен ... ... ... өндірген кезде үкімет
белгілеген норматив бойынша, руданы барынша толық (тек қана бай ... ... ... ... ... ... кезде оның құрамында бар элементтерді
мейлінше толық бөліп алу ... ... ... ... ... тыс жоғарылатпауы, сату
бағасын төмендетпеуі тиіс.
Төртіншіден, өндіріс үдерісінде ... ... ... ал ... нұқсан келтірсе, сол үшін үкіметке жеткілікті мөлшерде төлем төлеуі
тиіс.
Бесінші, өндірісте істейтін жұмыскерлердің ... ... ... ... ... жұмысын бақылайтын мемлекеттік органдар
бар. Біздің жұмысымыз жоғарыда ... ... ... ... осындай
өндірістердің көрсеткіштері мен ғылыми жетістіктерін ... ... ... ... ... ... үкімет
органдары нормативтерді ... үшін ... ... ... ... ... Қазақстандағы кен-металлургия жүйесіне келсек, ол екі ірі
саладан тұрады – қара ... және ... ... қара металлургия темір, марганец, хром кенін, болат, ... ... отқа ... өнімдер, металл сынықтарын қайта өңдеу
өндірістері сияқты 12 саладан тұрады;
– түсті металлургия 26 ... ... ... мырыш, мыс, титан,
бағалы және сирек металдар, глинозем, молибден концентратын, уран шикізатын
өңдеу ... 8 ... ... аралығында Қазақстанның минералды-шикізат кешеніне 55
млрд. доллардан астам, соның ... жер ... ... 40 ... ... ... салынды. Бұл туралы еліміздің энергетика және
минералды ресурстар министрі Бақтықожа Ізмұхамбетов бүгін ... ... ... ... ... деп ... Kazakhstan Today
тілшісі.
Б.Ізмұхамбетовтың айтуынша, көмірсутегі шикізатына бағытталған
инвестициялардың орта ... 79 ... өнім ... 21 ... ... ... ... жұмсалды.
Министрдің айтуынша, қазіргі жағдаймен ... ... ... қарай әлемдегі алдыңғы ондыққа ... Ал ... ... қоры ... ... дүниежүзінде 15-ші орында.
Расталған және алып пайдалануға болатын мұнай қоры 35 ... ... қоры 3 трлн ... ... ... қазақстандық бөлігінде 120-ға жуық құрылым
анықталған. Олардың арасында көмірсутегі шикізатының ... қоры ... ... ... ... ... Каспий теңізінің қазақстандық
бөлігінің көмірсутегі ... 12-17 ... ... ... ... ... аясындағы алғашқы барлау бұрғылау
жұмыстарының алғашқы нәтижелері – ... ... ... ... деген қорытынды жасатып отыр.
Республикамызда 197 мұнай және газ кен ... ... ... ... 29 газ ... 30 ... –газ конденсаты, 6 мұнай ... газ ... және 12 газ кен ... ашылған. Мұнайдың
ашылған кен қорлары ... ... ал ... ... ... ... ... метрді құрайды. Негізгі мұнай мен газды өндіру ... ... ... Онда ... 90,4% және ... 100% ... Бұл регион Қазақстан территориясындағы
неғұрлым ластанған және ... ... ... ... қатарына
жатады. Тау – кен ... ... ... өндірі саласы ... ... да ... ... ие ( 2030 ... қарай мұнай
өндіруді жылына қарай 150 млн.т – ға ... ... ... ... ... мен ... көмір өндірудің де экологиялық салдары бар.қоршаған
ортаның эколргиялық жағдайына негативті әсер ... отын ... ... ... уран рудаларының ірі кен орындарын атап өтейік.
Сондай ақ темір, марганец, хром, қорғасын, ... ... ... ... ... ... мен ... шикізат
ресурстарының басқа да түрлерін өңдеумен және ... ... ... рудниктер және карьерлер ... ... ... әсер
етеді.Осылардың барлығы қоса ... ... ... ... қорғау жөнінде тиімді шараларды қолдануды талап етеді.
Жер ... ... ... ... минералды шикізатты рудалы және рудалы емес пайдалы
қазбалар ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
шаралардың жиынтығын қамтиды. Жер ... ... ... ... ... – ақ ... формасының ... ... ... ... ... ... ... пайдалы қазбалардың кен
орындарын кешенді түрде өңдеу , ... ... ... , ... ... тасымалдау кезінде шығынды жан–жақты ... ... жер ... ... ... болуға тиіс.Бұл шығындар неғұрлым
аз ... ... ... көп ... қазбалар болашақ ұрпақтың
қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жер қойнауында қала ... ... ... ... ... ... тигізеді .бұл рельефтің өзгеріске
ұшырауынан , карьерлердің , ... , ... ... болуынан
және тау жыныстарының құлауынани ... ... ... , атмосфера , су бөгендері мен жерасты ... ... ... әсер ... үстіне өсімдіктер мен
жануарлар ... мән ... ... өзгереді.Пайдалы
қазбалардың кен орындарынөңдеу тікелей ландшафтардың геохмиялық
жағдайына , ... ... ... болуына әсерін
тигізеді.
Өндіру және қайта ... ... ... шала алу минералдарды–шикізат
ресурстарын ... ... ... ... дамымаудың нәтижесінде түсті металлургияда
өндірілген ... ... ... ... ... 10-20% ... ал80-90% лақтырылатынымәлім болды.
Бұл қалдықтар химиялық ... тау ... ... ... ... процесінде материалдың пайызына жуығы шлаққа айналады.
Байыту фабрикаларында ... ... ... көп ... ... айыру кезінде қосалқы лақтырылып ... да , ... жел ... нәтижесінде жойылып кетеді.Қосалқы пайдалы
компоненттердің ... құны ... ... ... ... ... ұмытпауымыз тиіс. Өндірістік қалдықтарды қайтадан
эксплутациялау ... ... және ... да ... және ... ... мүмкін бола ... ... ... ... ... ... ұшырайды.
Қалдықсыз кен қалдығы ... ... жер ... ... ... толық
пайдалануды және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді.
Жер ... ... ... және ... ... келесі басымдықтар
жатқызылуы тиіс:
– пайдалы ... ... ... ... бос, ... ... пайдалану арқылы кен орындарын кешенді
түрде өңдеу;
... ... кен ... ... ... ... іске
жарау мерзімін ұзартуға ұмтылу;
– қажетті жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... тау –кен орындары ... ... ... ... ... ... мен қорғау тәртібі мен
мән ... ... және ... ... , ... және ... зардаптың алдын алуға бағытталған
құқықтық ... ... ... аясындағы тау –кен игеру
қызметі Жер ... және жер ... ... туралы Қ Р заңымен
реттеледі.
1.2. Қазақстанның жер ресурстары
Жер шарының ... ... ... ... ... осы
зардаптар адамдар тарапынан олардың ... ... ... ... екндігін түсінуіне , табиғат ... ... ... ... алып ... ... бойы адамзат өзінің тіршілігін өндірістің ... ... ... өнімнің басым бөлігін өндірісті
одан әрі ... ... ... ... ... тиімді пайдалану және ... ... ... ... табиғатты, адамды, қоршаған ... ... ...... бір бөлшегі әрі ... ... ... тәуелді. Сондықтан өзінің өмір сүріп, өсіп-өнетін, іс-қимыл
жасайтын, аяулы армандарын ... ... ... ... болып табылатын табиғатқа ... ... ... ... есіркей қарауы – оның ... ... ... тауып, сырын тану арқылы оны ... ... ... үлес ... ... ... ... И.В Мичуриннің өзіі ... ... ... ... ... ... ... шығарды: « ... ... ... ... алмаймыз, оның бермегенін
күшпен тартып аламыз » , - деп, ... ... қап ... одан ... асқындырып жіберді.
Ф.Н.Реймерс ... ... ... ... ... бір ... ... пайдалануға болатын жерді жер
ресурстары деп түсінеді. Жер ... ... ... ... а) ... жер ресурстары; б) ауылдық жарамды ... в) ... ( ... ) ... Әдетте, бұл термин
а) және б) ... ... ( ... 1990,453 ... бір ... сақтап үздіксіз пайдаланған ... ... ... ... ... деп ... ... пайдаланғанда жер ресурстары ... ... ... ... ... ... жер ... емес, оның
көмегімен ... ... ... ... ... ... ... барлық табиғи компоненттердің
өзара байланысқан ... ... ... – жанама болып
ландшафттың ... ... ... ... топырақ арқылы және тікелей, ... жер ... ... өсімдіктердің және жануарлардың ... ... ... ... тіке ... бар. ... ... ... жиі ... « ... ауыл шаруашылық деп ... ... ... емес деп ... Минц ... ауыл шарауашылық ... деп ... ... ( ... ... типтері т.с.с.). Яғни, ауыл
шаруашылық ... бас ... ... территориалдық
кешеннің қалыптасу заңдылықтарымен анықталады. Осыған ... ... ... ... ... ... немесе биологиялық өнімділік ауыл ... ... ... ... ... ... ... деңгейіндегі географиялық айырмашылықтарды ... орын ... бас ... оны пайдаланудағы ... ... ... ... ... жер пайдаланумен
байланысты, жер еңбектің ... және ... ... ... ... ... ... қажетті шарты.
Пайдаланудың белгілі бір түрлері ... жер ... ... ... ... ... ... механизм ... ... ... ... ауыспашылығы, оны пайдаланудың көптеген
түрлерінің бір–бірін жоққа ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық дақылдардың ... ... ... ... дақылдардың түрлері әрбір ауданда экономикалық
және ... да ... ... ауыл шаруашылық бағытымен
таңдалады, бірақ уақыт бойы ... ... ... Таралу аймақ
шегінде ... ... ... ... осындай таңдауға әсер ... ... ... ... ... экологиялық талаптарының
себебінен ... ... ... ... ... болады.
Жердің әрбір ... ... ... ... жеке бір ... ... ... тімділігі,
сонымен бірге жалпы ауыл шаруашылық ... ... аса зор жер ... ие. ... ... ... ауданы 2001 жылдың 1 ... 30,2 млн. ... ... және ... ... 190 млн. ... жайылымдық жерлердің негізгі бөлігі шөл ... ... ... ... ... ... экожүйелердің жоғарғы
температурада дамуы қазіргі уақыттың ... ... ... ... ... және ... . ... шөлдер мен
шөлейттердің биологиялық өнімділігінің кему ... ... ... дигродациясы,топырақтың тұздануы , ... ... ... территориясының 60% жуығы шөлге ... ... жер ... ... жер ресурстарын
қорғау проблемасы Жердің көптеген региондары үшін ... ... ... Солтүстік Қазақстан далалық зоналарының топырақ
эрозиясы мен ... ... ... неғұрлым үлкен
қауіп төндіруде.
1.3. Қазақстанның су ... жер ... ... сумен аз ... ... ... ... ... ... ол ТМД елдерінің ... ең ... ... ... ... ... тұр. ... жер беті сулар қорының
(жер асты ... қоса ... ... ... ... ... ... құрайды.Республикада таза ауыз суды тым тапшылығы
байқалады.
Қазақстанның жер беті су ... ... ... ... су ... мәселелері тек жер беті ... ... және жер асты ... ... ... ғана шешілуі мүмкін. Республикада жалпы су пайдаланудың 9
% жер асты ... ... ... , ... ... , оны ... көтеруге болады.
Жер бетіндегі және жер асты ... ... ... ... көп жақты сипатқа йе. Ол өзен
жүйесінің ... және су ... ... ... ... ... ... Өзендердің бастаулары , су
режимі , жылдық су қорының ... және т.б. ... ... ... ... ... ... ішіндегі
кейбіреулерінің экологиялық ролін қарастырумен шектелеміз. ... өзен ... ... ... жазық бөлігінде тым әркелкі
орналасуы техногез өнімдерінің геохимиялық ... ... ... ... Тянь-Шань, Алтай, Жоңғар Алатауы тау ... өзен ... және су ... суы молдығы осында орналасқан өндірістік
региондардың шегіне табиғи сулар мен топырақты ... ... ... ... жасайды;
 Республика территориясындағы гидрологиялық ... ... ... су ... су ... өзін ... ... ... ... табылады. Көктемдегі су тасқыны
өзенді ластаушылардан тазартуға жағдай ... ал ... ... ( тіпті тартылуы) ... ... ... ... ... тауларында кездесетін Тянь-Шаньдық типтегі ... ... ... ... ... қар ... және деңгейінің
төмендігімен ерекшеленеді. Мұндай гидрологиялық ... ... ... өнімдерінің өзін- өзі тазалауына әсер ... ... және ... ... ... және жоғарғы жаздық-
күздік ... ... ... ... ... ... және су қоймаларының ... ... ... ... 70- тен ... ... бассейндердің болуы Қазақстанның
альптік региондары қатарының ... даму ... ... Алайда, жер асты суларын минерализациялаудың
жиілігі және ... ... ... ... ... қысымды
тереңдететін экологиялық фактор болып ... ... ... мен су ... толқуы, өзендердегі
сулардың максималды және минималды ... және ... ... ... ... әсер ... ... да
гидрологиялық факторлар тығыз байланысты.
Су ресурстарын ... және ... ... ... үшін ... ... мәселе болып табылады.табиғаттағы
су айналымының ... ... су ... ... кейбір бөліктерінде табиғи жағдайлардың ... ... тұщы су ... жеткіліксіз.бұған қазақстан
Республикасы территориясының басым бөлігі кіредіжәне ... және ... ... жағдайларына су ресурстарының өте
тапшылығымен сипатталады.
Қазақстан біздің ... су ... ... ... ... ... Ол тұщы су ... бойынша
ТМД елдері бойынша сумен аз қамтамасыз етілген ... ... ... су ... ... ... ... республика шекарасынан тыс жерде жатқан транзиттік
өзендерден ... ... ... таулары және таулы жазыктары тұщы
сумен көбірек қамсыздандырылған. Республиканың ... ... ... әрекетінің, су көздерінің және коммуналдық-
тұрмыстық қалдықтарымен ластануының және ... да ... ... түщы суға ... ... байқалады. Қазқстанда 85 мыңнан астам
өзендер мен уақытша су көздері бар. Олардың ... ... 8 ... 800 шақырымнан асады. Бұлар: Ертіс, Есіл, Тобыл, Орал, Сырдария
,Шу , нұра торғай өзендері. Қазақстандағы ... мың өзен ғана ... ... ... ... ... ... , Сырдырия ,іле
, Шу) трансшекаралық өзендер болып табылады. Және ... ... ... ағын әкеледі.
Оңтүстік-шығыс Қазқстан тауларында 1673 ,9 шаршы ... ... бар. ... ... 47 ... астам көл бар,
олардың көпшілігі (8 мыңнан астамы) көктемгі қар суымен толады, ал жазда
құрғап кетеді. ... жер беті ... ... ... ... метр ... ... жылдары оның көлемі көрші
мемлекеттердің шаруашылық қажеттіліктеріне жұмсалуымен байланысты ... ... ... ... суы ... 9,8 текше шақырымға,
Іле өзенінің суы жылына 17,9-дан 7,4 ... ... ... ... бәрі Арал ... мен Балқаш көлінің экологиялық жағдайына күшті
әсерін тигізді.
Республикамыздың жерасты су ... мол ... ... жөн. Жер асты ... анықталған қорлары 15,8 ... ... оның 2,6 ... шақырымы пайдаланылады.2 Бұл сулар өте
минералды болғандықтан және өте ... ... ... үшін
пайдалануға қиындық туғызады. ... ... ... су ... 8 ... ... ... Болашақта олар
республиканың су қажеттіліктерінің 25 пайызын қамтамасыз етуі ... ... ... өте ... ... Су қорларының 63
пайыздан астамы республиканың ... ... ... ... ... ... 60 пайызының 16 пайызы
ғана пайдаланылады. Осы ... ... ... 52 ... су ... 22 пайызы техникалық мақсатта, 9 пайызы жер
суғару үшін және 7 ... ... ... үшін ... ... 4000 – нан ... ... 100-ден астам өндірістік кәсіпорын
жерасты суларымен қамтамасыз етілген, 90 мың ... ... ... ... ... пайдалану үлесі республикамызда анықталған
қорлардың 15, 6 пайызын, ал жалпы табиғи суларды пайдаланудың 7, 5пайызын
құрайды.
Адамдардың шаруашылық қызметі ... су ... ... ... ... кәсіпорындардың өнірістік, ағын сулары, қара және
түсті металлургияның қалдықтары су ... ... ... жасайды,
қалалардың коммуналдық тұрмыстық өалдықтары көптеген су ... және ... ... паайдалануға жарамсыз ... ... ... ... ... ... ... өзгеріске
ұшырыайды., жағымсыз дәм мен иіс ... ... ... оттегі
төмендеп кетеді.
Суды ластайтын химиялық қосылыстардың, әсіресе мұнай ... ... ... кетуі қиын болғандықтан, су бөгендерінің өзін-өзі ... ... ... Тазаланбаған ағын суларды тастау олардың
құрамында өндірістік құндылықтар болуы ... ... ... ... ... ... су ... тазалығын қамтамасыз ету
кешенді түрде жүргізілуі ... ... ... Балқаш АҚ-да бұрын
Балқаш көлін ластаған өндірістік сулардан 90 ... ... мыс ... ... ... ... ... Жезқазған қаласында
«Қазақмыс» АҚ-на ... ... ... ... ... лас өндірістік ағын суларды ңжіберілуін жоятын ... ... ... Осы ... ... айта берсе болады.
Сонымен қатар. Қазақстанның су ресурстарын пайдалану кезінде Қазақстанды
қоршаған орта ... ... ... қиын ... көптеген
жағдайларда анықтайтын үлкен бұзылушылықтар ... ... ... ... су ... ... көрсеткіштері
басты критерийлер болып табылады. ... ... ПДК ... ... олар балық шаруашылығы, шаруашылық ауыз су ... ... су ... су ... ... ... обьектілерінің су сапасына қоятын талаптары да әртүрлі.
2000 жреспублика бойынша ... ... ... ... ... ... ауыз су сапасы -10 ... . ... ... аудандарда (Қостанай, Павлодар облыстары) судың
сапасы ... да ... ... ... ... және
тұрмыстық суларды ... ... және ... ... орай ... құрылғыларын ... ... ... ... ... және ... да
себептерге байланысты су ... көп ... ... ... түседі. Тұрмыстық ағын ... ... және ... ... олар микроағзалар мен күн
радиациясының ... ... ... ... ... ол ... ... дақылдарға егіледі. ... ... ... және ... ... ... мен ... ағын сулармен ластанудың алдын алу
- жер беті ... ... су ... технологияларына
негізделген үнемді пайдалану
- айналымдық су пайдалану және ... ... ... тазаланбаған өндірістік және комуникалдық-тұрмыстық ағын ... ... ... үшін ... ... ... құрылғыларын енгізу
- ауылшаруашылығында суды пайдалану нормаларын қысқарту
- жерасты суларын үнемді ... ... ... мен ... ... ... мақсаттарға кеңінен пайдалану.
1.4. Қазақстанның ... ... ірі 19 ... ... ... жағдайы «Казгидролит» РГП –ның 2000 ж бақылауларының негізінде
сипатталады.Бұл ... ... ... ... зиянды ... өте ... ... ... орташа жылдық концентрациясы 3 ПДК ... ... 2 ПДК ... ... мен азот ... 1ПДК ... ... ауа бассейнін ластаушы
көздер:формальдегид,фенол , азот ... , ... ... , ... , күкіртті сутек және шаң–тозаң .Бұл ... ... , ... ... ПДК ... 15 есе ... ... денсаулығы үшін экологиялық қауіптілік дәрежесін
осы заттар туралы ... ... ... ... ... Өскемен қаласында ауа ... ... ... ... табылады.Бұдан басқа өндірістік
кәсіпорындардың ... ... ... , Шымкент , Ақтөбе
қалаларында және автокөліктердің атмосфераны ластау ... ... ауа ... ... ... ... қаласында , Шымкент және ... ... ... ... формальдегидридтің , азот
диоксидінің фенолдың ПДК–дан орташа асқаны байқалады.
Тұтасымен ... , ... ... ... ... ... ... АЛИ ... өсіп ... ... ... мен өнеркәсіп орталықтары ауа
бассейнінің ластануының басты ... ... ... ... ластануының алдын алу көптеген шаралардың
өткізілуімен ... ... ... ... ... тазалау құрылғыларымен жабдықтауды, атмосфераға зиянды
заттардың қалдықтарын ... ... ... төмендететін жаңа
экологиялық құрылғыларды жетілдіру және ... ... ... атап өтсе ... мен ... ... ... таза ұстауда жасыл
өсімдіктер маңызды роль ... ... ... ... ақ ... , тал , ... клею және т. б.
Жатады. Бұл ... ... ... зоналарын жасау кезінде ұсынған
жөн.
Атмосфералық ауаны ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты үлкен мәселелерді шешу ... ... ... ... ... ... ... бұзылу мәселесі
–космостық апаттарды ұшырумен байланысты атмосфераның ... ... ... ... ... ... ластануы.Ракета
двигателдерін сынақтан өткізу және ... ... ... ... жер ... ... қабатының бұзылуына
әкеп соғады.Ол жер режимінің ,ауа ылғалдылығының ... ... ... ... ... параметрлерінің ... ... ... ... ... ... бұзылуынан көрінеді.Алайда
,Қазақстан территориясындағы «Байқоңыр» космодромынан ... да ... ... ... ... ... ... климат өзгеруінің жағымсыз
экологиялық салдарлары өндірістік технологияны жетілдіру және ... ... ... ... ... ... негізінде
шешілуі тиіс.
1.5. Қазақстанның биологиялық ресурстары
Қазақстан жерінде ... ... ... ... ... кездеседі.
Республикамыздың флорасы бай және сан ... ... 400 - ден аса, ал ... өсімдіктердің 250 -
ден аса түрі кездеседі.
Мұнда ... ... 835 түрі бар. ... ... 178 түрі: құстың 500 –ге жуық, бауырымен
жорғалаушылардың – 49, ... – 12 , ...... ... ... ... тәрізділердің 3 ... ... Атап ... кез – келген адамға ... ... ... ... ... ... тырна, қаз, аққу, бүркіт,
қараторғай, ... улы сұр ... ... ... , ... және
тағы басқалар кездеседі.
Қазіргі ... сүт ... 130 түрі ... 450 ... ( оның 350 түрі ... ) ... ... – зоогеографиялық облысқа кіреді.
Қазақстанның ... ... ... ... ... пайда болуы мен ... ... жас. ... ... ... жаңа ... мен
орналасуы, сондай – ақ физикалық – ... ... ... ... ... ... үштік және төоттік ... ... ... ... даму тарихымен ұқсас.
Республикада ормандар тек 3,8% алып ... ... ... ... - ... , ... ... 1,7% құрайды.
Орманды ... 10%- ы ... ... Алматы және
Оңтүстік Қазақстан облыстарында .
Қазақстанның орман қоры 21 млн. ... ол ... ... 3,5 ... ... ... ... бағалы материал
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... тоқтату, суды реттеу, ... ... ... шаң –
тозаңнан тазартуда оның ... зор. ... ... ... ... пен аңызақ желден сақтайды.
Республиканың ... ... көз ... ... ... , ... ... шығысында Алтай ... ... ... сібір шыршасы орманы, оңтүстік
бөлігіндегі ... ... ... тянь – шань ... шөлді аймақта сексеуіл, ал өзендердің бойында жиде,
тораңғыл, ... ... ... өсетінін байқаймыз. Ел
байлығы - орман ... ... ... ... зор. ... - ... жануарлырдың мекені, адамдар тынығатын орны. Орман ресурсына ең
еөп ... ... ... жау - өрт. ... ... себеп
адамдардың ұқыпсыздығы. Орман алқаптарын ... ... ... ... ... ... негізгі міндеттердің бірі
болып табылады.
2. Табиғат ресурстарын пайдалану және оны ... ... ... ... ... ... ... мен қажеттілігінің халық-
шаруашылығын әкімшілдік-әміршілдік әдіспен ... ... ... ... тегін, олардың құны жоқ, ол халықтың ортақ меншігі
деп қабылдаған ... ... де ... ... және ... жолдама алды.
Бірқатар жылдар барысында сұраныстың ... ... ... ... үшін ... төлеудің белгілі бір жүйесі қалыптасты. Ресми түрде
қабылданбаған және ... әрі ... ол, ... келгенше
табиғатты пайдалану сферасында экономикалық қатынаста әлі де қолданылады.
Бірақ табиғатты төлемді пайдалануда оны ... ... ... ... үшін әлі талай күш-жігер жұмсау қажет екендігі анық.
Алдымен табиғатты төлемді пайдалану түсініктерін ... ... ... ... ... категорияны өз атымен атаған жөн: төлемді төлем
деп атау ... және оны ... ... ... ... минералды-
шикізат ресурстарын жаңғырту мен қорғауға төлем аударуды осы күнге дейін
қолданылып келген геологиялық-барлау жұмыстарына ... ... деп ... және ... бұрында болған және қазірде бар төлем түрлері ... ... және ... ... қызметін әртүрлі ғылым өкілдері,
әртүрлі катергориядағы мамандар өздерінше, тар мағынада әрі ... ... ... жүр. ... біреулер мұны табиғат ресурстарын пайдаланғаны
үшін арендалық (жалдау) төлемі, ... жер ... бір ... ... ... табиғи ресурстарды алмастыруға кеткен шығын дейді,
үшіншілері - қалыпты ... ... ... үшін және ... ... еткені (жойғаны) үшін салынған айып десе, төртінші
біреулер табиғат ... ... ... және оған ... жер рентасына шыққан шығын деседі. Бесіншілері – тіркелген
төлемдер, алтыншылары – пайдалы компоненттерді ... үшін ... ... ... үшін ... ... жетіншілері кен қорын
іріктеп, өндіріп бітіргені және кенге бос жыныстарды ... ... ... ... ... ресурстарды пайдаланған кезде табиғи
ортаны қорғауға жұмсалатын шығын, тоғызыншылары – ... ... ... ... ... ластағаны үшін төленетін айып, оныншы біреулері
– табиғатты ... ... ... ... ... ... десе, он
біріншілері – табиғат ресурстарын пайдалану үшін алынатын ... және ... ... жүр. Біреулер табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем төлеуді
салық деп мемлекеттік бюджетке қаржы ... көзі ... ... – табиғатты тиімді пайдаланудың экономикалық ынталандыру ... ... ... ...... ... екі ... да қоса
құптап, яғни оны бюджетті толықтырудың көзі және сонымен бірге ... ... ... ... ... үшін төленетін төлем
деп қарап жүр. Осыдан келіп табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін
төлем түрлерін жүйелеп, бір тәртіпке ... бұл ... ... ... ... туындайды.
Қазіргі кезде табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесі
жоғарыда көрсетілгендей табиғи ... ... ... байланысты
бейберекет қалыптасуда. Сондықтан қазіргі күнде бар төлемдер түрлерін
табиғат ресурстарының негізгі ... мен ... ... қорғау бойынша
топтастырып қарастыру маңызды. Қолданылу мерзімі жағынан біршама ұзаққа
созылатын және ... ... ... жер салығы, төлем-салық және оны
белгілеу әдістері ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... десятинасы үшін мемлекетке 1 рубль төледі, ал
шаруаларға пайдалануға оны 10 рубльге берді.
Қазақстан Республикасында төлем-салық алу Жер ... Жер ... ... ... ... ... белгіленген.
Азаматтарға жеке қосалқы шаруашылық жүргізу үшін берілген бау-бақшалық
және саяжай салудан басқа ауылшаруашылғына арналған жерлерге қойылған ... ... ... ... есептелген және балл бонитетпен
өлшенетін ... ... ... бойынша сараланады. Балл бонитеттің 1-
ден 100-ге дейін ауытқуы ... ... және ... ... ... және қызыл қоңыр жазықтағы далалық және құрғақ далалық
зоналардағы жерлерде, сонымен қатар тау ... қою ... ... каштанды (қоңыр) және тау бөктеріндегі қаратопырақты аумақтарға
базалық ставка – 0,25 ... 105 ... ... белгіленеді (І
категориясы). Балл бонитеттің 100-ден жоғары болған ... 1га ... ... ... 105,0 ... болады (1 кесте).
Бозғылт қызыл, қоңыр, сұр-қоңыр, бозғылт және кәдімгі сұр топырақты
жартылай шөлейт, шөлейт, тау ... ... ... ... ... таулы-шалғынды-далалық және таулы альпілік топырақтағы таулы
аумақтардағы жерлерге бонитет балына қарай белгіленген ставкалары 0,25-тен
25 ... ... ... (ІІ ... 100 балл бинитеттен асқан
жағдайда 26,00 теңге базалық ставка қойылады (1 ... ... ... ... ... 1 ... м ауданға
есептелініп белгіленеді (2 кесте), ... ... ... ... және ... ... мен ... маңызы бар қалаларға, ... бар ... ... ... (ауылдарға) салықтың базалық
ставкасы өзгеріп отырады. Тұрғын-үй емес құрлыстар, ғимараттар, учаскелер
алып тұрған жерлерді, ... ... ... ... ... ... ... да зоналарына салық ставкасы (Алматыда)
15 теңгеден/м2-не (ауылда) 0,25 ... ... ... ... ... қоса олардың құрлысы мен ғимараттарына Алматы облысы және
аудандық маңыздағы қалаларына қолдану түрінде ... ... ... ... 0,2 теңге /м2-не, аудандық маңыздағы қалаларға – ... – 0,07, ... ... –0,05 ... /м2-не белгіленген.
1 кесте
Ауыл шаруашылығындағы және өнеркәсіптегі, ауылшаруашылығындағы
емес жер категориялары бойынша салықтың базалық ставкасы
| |І ... |ІІ ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... балы | | ... ... |
| | | ... т.б. ... |
| | | |
| ... ... ... | |
| | |
| |1 ... ... салықтың базалық ставкасы, теңгемен |
|1-10 ... ... |25-250 ... ... |0,75-2,50 |275-562 ... ... ... |590-825 ... ... ... ... ... ... ... |1102-1338 ... ... ... ... ... ... |- ... ... ... |- ... ... |60,00-75,00 |- ... ... ... |- ... ... ... |105,0 |26,00 |3000 ... | ... | |
2 ... ... қойылған салықтың базалық ставкасы
| ... емес ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... мен |
| ... ... ... алып ... түрі ... ... сонымен |жерлерге салық |
| ... ... ... ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... да | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... |15,00 |0,2 |
| |3,50 |0,2 ... | | ... |5,00 |0,2 ... |3,50 |0,2 ... |3,00 |0,2 ... |4,25 |0,2 ... |4,75 |0,2 ... |4,25 |0,2 ... |5,00 |0,2 ... |4,50 |0,2 ... |3,00 |0,2 ... |3,25 |0,2 ... |3,00 |0,2 ... |4,50 |0,2 ... |4,50 |0,2 ... |3,50 |0,2 ... |3,00 |0,2 ... |5,00 |0,2 ... |4,75 |0,2 ... |4,00 |0,2 ... маңызы бар|Облыс орталығына |0,2 ... ... ... 85| |
| |%-і | ... ... бар ... орталығына | ... ... ... 75| |
| |%-і | ... |0,5 |0,07 ... ... |0,25 |0,05 ... ... | | ... ... бар |4,00 |0,0 ... | | ... ... бар |3,5 |0,2 ... | | ... ... ... ... ... ... ... әрбір жер
иелері мен жерді пайдаланушылар үшін ... ... ... ... ... органдар анықтайды. Сонымен бірге олар базалық ставканы
тек 20 %-ке дейін көтеруіне немесе төмендетуіне құқысы бар.
Осыған ... ... ... ... ... елді-мекендерден тыс жатқан
жерлердегі өнеркәсіп, транспорт, байланыс және басқа да ауыл шаруашы-лықтық
емес мақсаттағы ... 1 ... ... белгіленеді. Бонитет
балдарының өзгеруіне ... олар да ... ... ... ... бонитеттей жерге белгіленген салықтың базалық ставкасы 25-250 теңге,
91-100-2576-2950 ... ... ... болса 3000 теңге болады (1 кесте).
Ауылшаруашылықтық немесе құрлыстық мақсатта ... ... ... ... ... және су ... салық алынбайды. Ауылшаруашылықтық мақсатта пайдаланылатын
жерлерге ғимарат, құрылыстар алып тұрған немесе басқа да өндірістік
объектілер орналасқан жерлерге жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... салық орман пайдалану ... ... ... ... ... ... іске асырылған ауданның бірін,
басқа аудандарға солай салық салуға үлгі етіп ала отырып, орман пайдалану
үшін ... ... ... ... ... ... ... құнының 5 %-тік мөлшерімен қойылады.
Бүлінген немесе өнімділігі аз ... ауыл ... ... ... алған Қазақстан Республикасының заңды және жеке тұлғалары
алғашқы 10 жыл пайдалану кезінде, сонымен ... жеке ... ... үшін, саяжай салуға, бау-бақша, оған қоса 0,25 ... ... алып ... ... ... ... салықтан босатылады.
Кіріс салығына жеңілдік берілген жеке тұлғалар, сонымен ... ... ... пайдаланудағы жерлер, балалардың сауықтыру мекемелері,
қорықтар, ... ... және ... ... ... ... мемлекеттік табиғат қорғау органдары, ... және ... ... ерікті қоғамы ДОСААФ, соғыс ардагерлері ... беру ... ... ... кем ... 50 (-ін мүгедектерді
әлеуметтік жағынан қорғауға жұмсайтын, жұмысшыларының жалпы санының ... 50 %-ін ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдар
жерге салық төлеуден ... Дәл ... ... ... ... мен оның ... пайдаланады.
Жоғарыда аталған төлемдерден басқа топырақ құнарлығын төмендеткенде және
жер бетін, жалпы жерді бүлдіргенде орнын толтыру мен ... ... ... ... үшін орнын толтыру төлемінің шамасы оны қалпына ... ... ... ал ... ... ... үшін
төлемнің арнайы әдістемесі бар.
Бірқатар жылдар бойы су ресурстарын пайдалануға байланысты төлемдер бар.
1920-30-шы ... ... ... ... алынатын, ал 1937-57 жж.
бюджетке түсетін жер бетіндегі су ... ... ... суға төлем
және айып белгіленді.
Суға төлем төлеу мынадай тариф жүйелерімен жүзеге асырылады:
1. Суды қайтарымсыз пайдаланғаны үшін қойылатын тариф. Төленетін ... 1 м3 ... суға ... және ... ... су ... ... су алу орташа тарифінің негізінде 1,25
коэффициентпен қоса есептелінеді.
2. Су шаруашылығы жүйесі қызметінің тарифі. Өз қажеттілігі үшін ... ... ... суға ... ... бюджетке аударады.
Су ресурстары үшін төлемді анықтаудың әдістемелік нұсқаулары ... су ... ... екі құрамды бөлігін ажыратады: су
ресурстарын пайдалану (алу) ... үшін ... су ... ... мен
жаңғырту үшін төлем. Қазақ КСР-ы бойынша су ресурстарын пайдалану құқы ... су ... ... мен ... үшін ... экономикалық
нормативтері төмендегідей мөлшерде белгіленді:
| |Шеткі |90% пен |1989 ж. ... |Су ... |
| ... ... ... үшін |қорғау, |
|Су ...... ... |төлем ... ... | |су ... | ... ... |
| | ... | ... |нормативі, |
| |З |ры, ... |К |Р ... Р |
| | ... | | | | ... |0,116 |77,0 |33,5 |0,4 |0,046 |0,015 ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... асты |0,116 |14,8 |2,59 |0,17 |0,190 |0,045 ... | | | | | | ... ... ... бойынша теңіз суын пайдалану құқығы үшін
төлем нормативі
| ... ... суын ... ... ... |
| ... |артықшылық коэффициенті, км. |руб/м3 ... ... | | ... |0,0067 |0,08 |0,00054 ... |0,0069 |0,085 |0,00059 ... ... ... шын мәнінде су рентасын ескере отырып су
ресурстарын ... мен ... үшін ... ... ... табылады. Олар
су көздері мен су тоғандарындағы барлық шаруашылықтық шығындарды
ескереді.
Суды төлемді пайдалану су ресурстарын пайдалану көлемін қысқартуға
сөзсіз ... ... ... тек суға ... ... ... ... жағдайда ғана оның ынталандыру рөлі білінеді. Жоғарыда көрсетліген
су тарифтері мөлшерінің аздығы, тек өткен жылдардағы су ... ... ... ... ... сонымен бірге бұл
тарифтер су ресурстарын пайдаланудағы ... ... да ... ... ... суға ... тариф ауданның
сумен қамтамасыз етілу дәрежесін ескермейді, өзен бассейндері ... ... ... ... бағалауға кететін шығындарды,
су бассейндерінің жағдайын бақылау мен режимін зерттеу шығындарын
ескермейді, пайдаланылатын судың сапасын сараламайды.
Қазақстан Республикасының су ... ... ... су ... ал арнайы су пайдалану төлемді. Су ресурстарын пайдалану
төлемдері: су ресурстарын қорғау мен қалпына келтіру; су ресурстарын
пайдаланғаны ... су ... ... ... үшін айып ... ... су пайдаланғаны және су көздерін ақаба сулармен ластағаны үшін
төлемдер түрінде ... ... су ... (жер беті және жер асты ... қорғау мен қалпына келтіру төлемінің ставкасы бассейндер мен
облыстар бойынша сараланып белгіленеді және оны әр ... бір рет ... ... ... (3 кесте).
Су пайдаланушылар (гидроэнергетика, су көлігі, балық шаруашылығы) үшін
төлемнің ставкасы су ресурстарын қорғауға, қалпына келтіруге кеткен ... 12 ... ... ... және ... ... ... қарай пропорционалды бөлінеді.
Су ресурстарын белгіленген шекті шамада пайдаланғаны үшін төлем
ставкасы су ... ... ... келтіру төлем нормативінің 10 %-
ке дейінгі шамасында анықталады және оны облыстық әкімшілік белгілейді.
Су ресурстарын ... ... (су ... ... ... және ... ... жүргізілген территорияларды су
басуға, су қоймаларының, шағын өзендер мен бұлақтардың ... ... ... су пайдаланушылардың әрекеті), көрсетліген тәртіпті бұзғаны
үшін ... су ... айып ... ... Бұл ... тыс табиғат қорғау қорына аударылады.
Орман кесуді тиімсіз пайдаланғаны үшін, оны шамадан тыс кескені үшін
орман таксасынан еселенген түрде ... ... ... ... ... орман ресурстарын пайдалану Қазақстан Республикасының
Орман кодексіне сәйкес жүзеге асырылады. Аталған кодекске сәйкес орман
пайдаланудың шекарасы мен түрі ... ... ... ... ... ресурстарын қорғау
және жаңғырту; орман ресурстарын пайдаланғаны үшін; орман ресурстарын
шектен артық пайдаланғаны үшін айып; ... ... ... ... үшін айып ... ресурстарын қорғау мен жаңғырту үшін төлем орман шаруашылығын
қаржыландыруға қор құру ... ... ... ... ресурстарын қорғау мен жаңғырту төлемінің құрамына: кесуге берілген
ағашқа; қосалқы орман өнімдеріне; орманды ... ... ... ... бұл ... нормативтері (ставкалары) ресурстарды
пайдаланудың көлеміне қатысты, ... ... түрі ... ... ... ... қорғауға кеткен шығынның шамасымен
анықталады. ... ... ... ... ... ... ... кесте
Қазақстан Республикасы ормандарынан кесуге
берілген өсіп тұрған ағашқа ең төменгі ставкалар
| | ... ... ағаш |
| ... ... ... |
| | |ірі ... |ұсақ | |
| | | | ... |
|1 ... |256 |183 |91 |35 |
|2 ... |4661 |329 |164 |40 |
|3 ... ... |204 |146 |73 |26 |
|4 ... |333 |238 |119 |45 |
|5 ... |231 |165 |82 |26 |
| ... шыршасы | | | | |
|6 ... ... |308 |220 |110 |45 |
| ... | | | | |
|7 ... ... |461 |329 |164 |70 |
|8 ... |92 |66 |35 |26 |
|9 ... боз |82 |58 |29 |18 |
| |тал, ... | | | | |
| ... | | | | ... ... қандағаш,|92 |65 |33 |24 |
| ... ... | | | ... ... жаңғағы, |560 |400 |200 |60 |
| ... | | | | ... ... ақ |330 |235 |115 |40 |
| ... алша, | | | | |
| ... шие, | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| |шие, алма | | | | |
| ... | | | | ... |Жайылма арша, |- |- |60 |30 |
| ... | | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | | ... ... ... |- |- |35 |21 |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| ... тал, | | | | |
| ... тал | | | | ... ... |- |- |35 |21 ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру мақсатында алынады. Төлемнің ставкаларын
облыс әкімшілігі орманның таралуына, қалпына келу мүмкіншілігіне,
пайдалану қолайлылығына орналасқан жеріне және басқа да факторларға
сәйкес саралайды.
Өсіп тұрған ... ... ... ... оның ... құны ... (4 кесте). Орманды жанама пайдалану және қосалқы орман ... ... ... әкімшілік белгілейді.
Ағаш ресурстары үшін төлемнен түскен ... ... ... ал ... жанама пайдаланудан және қосалқы өнімдерден ... ... ... ... ресурстары үшін төлемдер мәселесі жоғарыда
қарастырылған табиғат ресурс түрлерімен ... ... ... ... зерттелмеген. Таяу уақытқа дейін минералды шикізат ... ... ... ... ... 1967 ж. ... ... түрде
өнеркәсіптің тау-кен өндіріс салаларындағы кен өндіруге өзіндік құнының
жеке элементі болып ... ... ... ... ... ... ГБЖ ... аудару ставкасы белгілі бір кезеңде
пайдалануға ... ... ... ... ... ... осы түрін
іздеуге және алдын-ала барлауға жұмсалған шығындарды бөлу ... ... бұл ... ... қазбалардың тек кейбір түрлеріне
ғана қолданылды және ГБЖ-ға – кеткен шығындарды толығымен ... ... ... ... ... қаралып, олардың мөлшері ұлғайтылып
отырылды. Егер өткен варианттарда пайдалы қазбаларды іздестіру мен барлауға
кеткен ... ... тек 60 %-ін ... жұмыстарына бөлінген
қаржылар өтеген болса, 1991 ж. 1 ... ... ... ... ... ... ... кететін шығынның 90-нан 100 %-
ін қайтару көзделді. ... жаңа ... ... ... ... ... шикізат базасын өндіріске дайындауға әлі де жеткіліксіз
болды.
Қазақстан Республикасындағы қазіргі ГБЖ-ға қаржы аудару ставкалары КСРО
кезіндегі ... ... ... ... ... және ... ... ҚР Министрлер кабинетінің 1992 ж. 3 маусымдағы шешімімен енгізілді.
Жаңа ставкалар пайдаланылатын қордың тоннасына шикізаттың ... ... ... ... ... ... ... 1т темір үшін-2,4%,
марганец концентратындағы марганец үшін -2,3 %, хром кені-2,4%, ... ... ... мен мырышқа-6,7 %, кендегі мысқа-7,9 %, ... ... %, ... %, көмірге-0,9 % есебінен белгіленді. ГБЖ-ға қаржы ... ... ... ... кен орнын өнеркәсіптік пайдалануға дайындау
үшін шыққан шығынның орнын толықтыру ... ... ... ... минералдық шикізат ресурстарын қорғау мен қалпына келтіру төлемі
болып табылады. Басқа сөзбен ... олар ... ... ... ... ... ... көрсетеді және пайдалы
қазбаларды барлау және дайындау бағасы іспеттес болады.
1994 ж. 6 қазанда ҚР ... ... ... 1993 ж ... ... және минералды-шикізат базасын қалпына ... ... құру ... ... ... толықтыруларда алғаш
рет геологиялық ақпаратты пайдаланғаны үшін оның ... шет ... да ... енгізілді.
Минералды шикізаттың кейбір түрлері ... ... ... ... қорлар үшін төленетін төлемдердің қосындысы тіркелген төлемдер
болып табылды.
1991 ж. ренталық төлемдер ... ... газ ... ... ... мен ... 1т мұнай үшін 12,45 руб., 1000м3 газ
үшін 6,46 руб. және "Газпром" ... ... ... ... ... 1000 м3 газ үшін 1,89 руб. ... болатын.
Нарықтық қатынастары дамыған ... ... ... меншігін
экономикалық тұрғыда іске асыру жер қойнауы байлығын мемлекеттік емес, оның
ішінде ... ... ... ... ... ... сияқты
әлеуметтік төлемдер белгілеу түрінде жүргізіледі. Рентаның ... ... ... ... ал ... ... яғни жер ... пайдаланушыға
тиген бөлігіне (өндіруші компанияның пайдасына) салық салынады. АҚШ-та
нашар табиғат жағдайында ... ... ... ... кей жағдайда
арнайы жәрдем ақша төленеді. Әдетте, капиталистік елдерде, көбінесе,
ренталық ... ... ... ... ... ... бірге анықталады және бірге алынады.
Таяу Шығыс елдерінде негізінен мұнай мен газ ... ... ... ... құқығы үшін, ренталық төлем, пайдаға салынатын
салық болып бөлек-бөлек ... ... бола тұра ... ... пайданың соммасы банкі процентінің мөлшерінен біршама артықтау
болатындай ... мен ... ... ... Бұл мұнай өндіруші
компанияларды экономикалық ынталандыру мақсатында жасалады. Екінші
жағынан өндіруші компанияларды ... ... ... тағы ... ол сол ... ... ... мұнай газ өнімдерімен
тұрақты қамтамасыз етілу мүмкіншілігіне ие болады.
Табиғи ресурстарға төлем төлеу Шығыс ... ... ... ... асырылған. Венгрия, ГФР, Польша, Румыния, Чехия, Словакияда жер
учаскелерінің сапасына байланысты сараланған төлем қолданылады. Венгрияда
1966 ж. бастап ... екі ... бір ... – жер ... ... ... жыл сайынғы – жер учаскесін пайдаланғаны үшін. Жыл сайынғы
төлемдер, пайдаланылатын жер учаскесінің ... ... ... ... ... ... құрайтын статья ретінде қарастырылады және
шығарылған өнімнің өзіндік құнына кіреді.
Польшада ... ... ... үшін ауылшаруашылық
кооперативтерінен алынатын төлем жерге ... ... салу ... ... ... жерлерге төлем белгіленеді. Мысалы, Румынияда
ауылшаруашылық айналымнан ... ... үшін ... ... ... ... және ... өнеркәсіптік
объектінің құныныа қосылады. Чехияда жер үшін төлем 75-200 жыл ... жер ... ... ... мөлшерінде анықталады.
Төлемді табиғат пайдалану принципін қолданатын бұл елдердің нәтижелерін
теоретикалық талдау және ... ... ... ... әр ... экономикалық даму ерекшелігін ескере отыра төлем
қолдану, елдің табиғи ... ... ... ... ... ... ... бір элементі болып табылады.
Бұл жағынан алғанда табиғи ресурстарды пайдалану мен табиғи ортаны қорғау
төлемдері экономиканы басқару ... ... ... ... ... ресурстарды тиімді пайдалану мен қорғау мәселелері
Табиғат  бұл адамзат қоғамының өмір сүру және ... ... Өнім ... және ... ... ... ... табиғи ресурстарының әртүрлі
түрлерін пайдаланады. Табиғат пен қоғамның әрекет ету ... ... ... ... ... міндеттер қоршаған ортаны
жақсы ... ... ... ... - ... ... келе
жатқан қажеттіліктерін әртүрлі табиғи ресурстармен қамтамасыз ету
болып ... ... ... ... адамды қоршаған ... және ... ... ... ... ... қоршаған орта адамға қатысты сыртқы болып табылатын табиғи
, табиғи – ... және ... ... , ... процестердің жиынтығын қамтиды, адам олармен өз іс ... ... ... ... ... ... ... Бұл ұғымға
адамдар өмірінің қамсыздандырылуы мен өнім ... ... ... ортаның тұрақты жағдайы қамтамасыз ету , ... ... ... ... ... ... маңызды міндеті болып ... ...  бұл адам ... мен ... ... өзара әрекетін қолдауға бағытталған , табиғи ресурстардың
сақталуы мен ... ... ... ... , қоғам
қызметінің ... ... пен адам ... ... ... әсерін ескертетін шаралар жүйесі.
Қазіргі кезеңде қоршаған ортаның жағдайына екі түрлі ... ... ... ... ... Олардың біріншісі ... ... және оның ... ... ... ... ... көрінісін қамтиды. Екіншісі
демографиялық аспектілерді ... және жер ... ... ... мен ... ( қала ... ... өсуі)
қамтиды. Бұл факторлар бірге ... ... ... ... ... ... ... ол, өз кезегінде, ... ... ... ... және ... байланысты
қоршаған ортаның ластануына әкеліп соғады
Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі факторларының ... ... ... ... адамның өмірлік
қажеттіліктері мен өндірістік ... ... ... ... ... ... нәтижесі
болып табылады. Қоғам мен табиғат ... ... ... ... ... ... ... ережелері мен қағидалары ... ... Олар ... ... ... ... ресурстардың
әртүрлерін мақсатқа сай пайдалануға ... ... ... ... ...  бұл ... ... қоғамының өмір сүруі
мен ... үшін ... ... ... мен ... ... айтсақ, табиғи ресурстар дегеніміз өндіргіш күштердің
даму деңгейіне ... ... және ... құралдары ретінде
пайдаланатын табиғи ... ... ... ... ... ... және ... келтірілуіе сипаттайтын
көрсеткіштер мен белгілер тобы ... ... ... ... шегін білдіреді.
Таусылатын табиғи ресурстар қорлары ... ... ... ... ... ресурстар түрлерін қамтиды.
Таусылатын табиғи ресурстар үш түрге ... ... ... ұзақ ... ... ... рудалы және рудалы емес пайдалы қазбалар,
минералды шикізат ресурстары
2)Салыстырмалы түрде ... ...... ... үшін ... аралығы қажет ресурастар: оларға сондай –ақ ... ... ... мен өсімдіктер популяцияларын қалпына келтірудің
шектеулі мүмкіндіктері кіреді
3)Қалпына ... ... тірі ... ... мен ... ... ... шикізаттың жекелеген
түрлері кіреді
Таусылмайтын ресурстар жерге ... ... ... ... табиғи процестермен байланысты табиғи ресурстар
түрлерін ... ... үш ... ... ... ресурстар - жер мен күннің өзара ...... ... ... жел ... ... ауа.
2) Су ресурстары – дүниежүзілік мұхит сулары
3) Космостық ресурстар – ... тау ... ... ... метеоиттер энергиясын қамтиды
Табиғи ресурстарды пайдалану процесінде ... ... цикл деп ... ... айналымға түседі. Ресурстық цикл
дегеніміз ... бір ... ... ... ... ... ... адам пайдалануының барлық ... ... ... ... ... экология әдістемесінде ресурстық цикл
концепциясы маңызды болып табылады. Ол ... ... ( ... аз)
өнеркәсіптік өндірісті және осы ... ... ... ... ... ... ... ( мысалы техникалық суды
өнеркәсіпті кәсіпорында бірінші рет ... ... ... ... ... ... қалдығы аз түріне ұмтылу.
Өндіріс қалдықтарын ... ... ... ... ... ... ... стратегиясын іс жүзіне
асыру процесінде жүзеге асырылады.
3.1. Минералды шикізат ... мен жер ... ... қоғамының минералды – шикізат ресурстарын пайдаланбай ... ... ... Пайдалы қазбалар ... ... ... Ал бұл ... ... қорларының уақыт өте
келе толығымен таусылуы мүмкін екендігін ...... ...... ... бай ... ... Әлемдегі алынатын 55 түрлі пайдалы қазбалардың ... 29 –ы ... ... 39 –ы алынады. Салыстырмалы түрде
алсақ жоғар көрсеткіштер тек Ресейде – 49, ... – 45, ... АҚШ – 42, ... – 41 ... ... ... ... мен табиғи газ қорлар бойынша республика ... ... ... ... ... тас және ... көмір, темір, хормит,
қорғасын, мырыш, мыс, уран және ... ... ... ... пайдалы қазбалардың түрлерін өндіру, қайта ... ... ... литосфера мен тұтас ... орта ... ... ... газ ... ... ... етеді.
Республикамызда 197 мұнай және газ кен орындары, олардың ішінде 102
мұнай, 29 газ ... 30 ... ... конденсаты, 6 мұнай –газ, 11
газ конденсаты және 12 газ кен ... ... ... ... ... ... тоннасы, ал газдың анықталған қорлары
3 трлн. Текше метрді құрайды. ... ... мен ... ... ... ... ... Онда мұнайдың 90,4% және ... 100% ... Бұл ... ... ... ластанған және экологиялық ... ... ... қатарына
жатады. Тау – кен өндіру өнеркәсәбәнің ... ... ... ... ... да басымдық маңызға ие ( 2030 ... ... ... жылына қарай 150 млн.т – ға дейін жеткізу болжамын ... 13 ... ... мен ... ... ... де экологиялық салдары бар.қоршаған
ортаның эколргиялық жағдайына негативті әсер ететін отын ... ... ... уран рудаларының ірі кен орындарын атап өтейік.
Сондай ақ темір , ... , хром , ... ... мыс рудаларын ,алтын , фосфориттер , ... ... , ... ... ... ... да түрлерін өңдеумен және қайта
өңдеумен байланысты көптеген рудниктер және карьерлер табиғи ... әсер ... ... қоса ... ... ... ... қорғау жөнінде тиімді ... ... ... қойнауларын қорғау ... ... ... ... ... және ... емес ... түрінде неғұрлым толығымен айырып ... ... ... жиынтығын қамтиды. Жер қойнауларын қорғау жөніндегі
шаралар ... ... – ақ ... формасының сақталуын,
геодинамикалық процестердің көрініс табуда жоюын қамтиды.
Осыған ... ... кен ... ... түрде өңдеу , минералды шикізатты
өндіру , өңдеу , және ... ... ... ... жоюға
ұмтылу жер қойнауын эксплатациялаудың басты ... ... ... неғұрлым аз болған сайын, соғұрлым көп пайдалы
қазбалар ... ... ... ... ... қойнауында қала береді .
Тау–кен өндіру ... ... ... ... ... .бұл ... ... , карьерлердің , жарлардың , террикондардың пайда болуынан
және тау жыныстарының құлауынани көрінеді.Пайдалы ... ... , ... , су ... мен ... суларының сулық
режимінің жағдаййына әсер ... ... ... ... тіршілігінің мән жайлы түбірімен ... кен ... ... ... геохмиялық
жағдайына , техногендік аномалиялардың ... ... ... және ... ... ... қазбаларды шала алу ... ... ... ... ... дамымаудың нәтижесінде түсті металлургияда
өндірілген ... ... ... ... ... 10-20% ... ал80-90% лақтырылатынымәлім болды.
Бұл ... ... ... тау ... ... ... балқыту процесінде материалдың пайызына
жуығы шлаққа айналады.
Байыту ... ... ... шикізат көп ... ... ... кезінде қосалқы лақтырылып тасталады да , су
мен жел ... ... ... ... ... ... құны көбінесе негізгі түрдің құнынан
жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық және басқа да қиыншылықтармен
жалғасады және ... ... ... бола ... ... табиғи ресурстар үлкен шығынға ұшырайды.
Қалдықсыз кен қалдығы ... ... жер ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді.
Жер қойнауы ... ... және ... ... келесі басымдықтар
жатқызылуы тиіс:
– пайдалы қазбалар өндіру ... ... бос, ... жынысты пайдалану арқылы кен ... ... ... ... ... кен ... ... пайдалану олардың іске
жарау мерзімін ұзартуға ұмтылу;
– қажетті ... ... ... ... шикізаттардың
орнына басқа нәрсе қолдану;
– тау ... ... ... ... кеңінен
рекультивациялаужәне т.б.
Жер қойнауын пайдалану мен ... ... ... ... ... және ... рациональды , ... және ... ... алдын алуға бағытталған
құқықтық нормалар бар.Табиғатты қорғау ... тау ... ... Жер ... және жер ... пайдалану туралы Қ Р заңымен
реттеледі.
3.2. Атмосфералық ауа мен климаттық ресурстарды ... ... ... ... ... және
таусылмайды.Атмосфералық ... ... деп ауа ... ... ... ... ... ауа құрамында азоттың 78
,03 пайызы, оттегінің 20,99 пайызы , ... ... 0,04 ... ... мен инертті газдардың 1,0 пайызы болады
Атмосфералық ауаның ... мен ... ... ... ... барлық табиғи компоненттеріне ,атап айтқанда
, жергілікті климатқа,жер беті және ... ... ... ... ... ... әсер етеді.Әсіресе атмосфералық ... ... ... жағдайына аса күшті әсерін ... ... ... мен ... антропогендік
өзгеріске ұшырауы ландшафттардың ... ... ... , ... , ... ... беті мен ... суларына ,топырақ
және өсімдік қабатына күшті әсер етеді . ... ... ... ... 2 ... ... ... болады:
1 гигиеналық– адамдардың денсаулығы үшін ... ... ... ...... ... пен оның ... қайта өңдеу және пайдалану процесінде ауаға ұшып жатқан
пайдалы ... ... ... ... ластаушы көздер:
– атмосфераға жанартау атқылау, шаңды борандар, жергілікті ... ... ... ... ... ластану;
– тұрмыстық , өндірістік , трансрорттық ... үшін , ... ... ... ... жану өнімдерімен
ластану;
– техногенез процесінің нәтижесінде өндірістік ... ... ... ... және т.б. ... атмосфераның
радиактивті ластануы;
Жердегі атмосфераның ... ... көзі ... , әсіресе
энергетикалық құрылғылар мен ... ... ... ... ... ... ... қалдықтардың жартысынан
астамы соңғы аталғандардың үлесіне ... ... ... ... ... әрқашан CO, SO, HS, CI ... және улы ... және т.б. ... ... денсаулығына
жағымсыз әсер етеді, ... ... ... ... өнеркәсіптік
ғимараттар мен тұрғын үйлердің,олардың құрылыстарының ерте ... ... ... ... орналасқан ландшафттарды
атмосфералық ауаның ... ... ... күн ... ... ол өз кезегінде ауаның орташа тәуліктік және
жылдық температурасын ... ... ... ... еді , ... отынның әртүрлі түрлерін жағу және ... да ... ... ... нәтижесінде ... ... ... ... ... жерлері асфальтпен жабылған
топырақ қабатының ... сулы ... ... ... ... және ... ... төмендегені байқалады.
Өнеркәсіптік кәсіпорындар мен қала ... ... ... ... ... церкуляйиясы жиі байқалады,соның кесіріәнен
атмосфера одан әрі ... да ... ... ... ... , ... атмосфералық жауын–шашын ... ... ... әсер ... ірі 19 қалаларындағы ... ... ... ... РГП ... 2000 ж ... ... кезеңдегі Қазақстан қалаларының ... ... ... өте ... ... ... ... жылдық концентрациясы 3 ПДК –ден ... 2 ПДК ... ... мен азот ... 1ПДК ... ... ауа бассейнін ... , азот ... , ... ... , ... , күкіртті сутек және шаң–тозаң .Бұл заттардың ... , ... ... ПДК ... 15 есе ... ... денсаулығы үшін экологиялық қауіптілік дәрежесін
осы заттар ... ... ... ... ... (NO2) –азто қышқылының жарықта ыдырау
процесінде ... ... ... , ... алу ... мен
көру органдарын тітіркендіреді.
Көміртегі ... газы (СО) ... ... ... ... ... ... құралдарын
пайдаланукезінде де пайда болатын қосылыс.
Формальдегид, метанол( СН2О) –өткір ... , ... газ, ... және ... , дәрілік заттар мен бояқтар өндіру
кезінде ... алу ... ... ... ... ... ... спирт
формальдегидтік смолаларды , ... ... мен ... ... қолданылады.Теріні күйдіреді,ішкі органдарды
зақымдандырады.
Хлорлы ... ... ... ... газ , ... ... ... мәлім. Атмосфераға хлорлы металдар , органикалық
бояғыштар өндіру , терілерді қаптау мен бояу ... ... ... алу жолдарын тітіркендіреді және ... ... ... (Н2S) ... өте ... әсер ... ... , ауылшаруашылық зиянкестеріне қарсы химикаттарды
өндіру кезінде пайда болады.
Шаң–тозаң –дисперстік ... ... ... ... ... ... ... болады, кәсіптік
ауруларда туындайды.
Аталған заттар Қазақстан қалалары мен ... ... ... ... ... ... ... олардың
Қазақстанның бірқатар қалаларындағы атмосфералық ... ПДК ... 1─5 есе ... ... металлургия ,
көмір өндіру өнеркәсібі , ... ... мен ... ... ... ... ... ластауда басты роль
атқарады.
Қазақстан қалаларының ауа ... ... ... қала көлемдерімен , оның табиғи климаттық жағдайларымен
өнеркәсіп ... ... , ... ... ... Бұл ... ... мен ірі елді мекендердегі
ауа бассейндеріндегі қосылыстардың сипаты мен ... ... мен елді ... ауа бассейнінің ластану
дәрежесін атмосфераның ... ... ... ... ... ... бұзылу дәрежесін сипаттайтын атмосфераның
ластану индексі ... ... ... , ... ... ... мен ПДК – дан асып кету ... ... ПДН ... асып асып кету ... ... ол ... орындарында жиі кездесетін 5 түрлі
ластаушыларға арналған(АЛИ5)
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жоғары болып табылады.Бұдан басқа
өндірістік кәсіпорындардың қалдықтарының ... ... ... , ... ... және ... ... ластау
нәтижесінде Алматы қаласында ауа ... ... ... ... ... , ... және Ақтау қалаларында
байқалады.Қазақстанның көптеген қалаларында ... , ... ... ... ... асқаны байқалады.
Тұтасымен алғанда , берілген мәліметтер ... ... ... бойынша АЛИ көрсеткішінің өсіп ... ... ... мен ... ... ауа
бассейнінің ластануының басты себебі ... ... ... ... ... алу ... шаралардың
өткізілуімен байланысты. Олардың ішінде ... ... ... ... ... ... зиянды
заттардың қалдықтарын тастауды жоятын немесе төмендететін ... ... ... және ... ... ... атап өтсе ... мен өндірістік орталықтардағы атмосфераны таза ... ... ... роль атқарады.Атмосфераның ластауына қарсы
тұратын ... ақ ... , тал , ... клею және т. б.
Жатады. Бұл ағаштарды жасыл ... ... ... ... ұсынған
жөн.
Атмосфералық ауаны қорғаудың міндеті Қазақстандағы климат глобальды
өзгеру процестерімен ... ... ... мәселелерді шешу болып
табылады.Оларға мыналар жатады:
–парник эффектісі мәселесі
–қышқылдық жауын–шашын мәселесі
–озоносфераның ... ... ... ұшырумен байланысты атмосфераның бұзылу мәселесі
және т.б.
Парник эффектісі.Атмосфераның күн ... ... және оның ... ... кеңістігінде ұстап тұру құрылымымен сипатталады ,
соның нәтижесінде жер беті ... ... ... ... жақын қабатының шектен тыс ... ... ... ... ... және ... жұмысымен байланысты көміртегі қышқылы , метан және
парниктік ... ... ... ... ... ... ... жоғарылауына байланысты климат
өзгеруініңтенденциялары бекітілді.Ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... кету ... шешілген жоқ.
Қышқылдық жауын – шашын – сутегі ... ... –4,5 ... ... жауын–шашын, отынның әртүрлі түрлерінің жану
нәтижесінде пайда болатын күкірт және азот ... ... ... ... түсу ... пайда
болады.Химиялық реакциялардың ... ... ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығына , сондай–ақ
биотаға өте күшті зиянды әсер ... ... ... ... жүргізу , өндірістік
кәсіпорындардың ... ... ... ... шараларына жатады.
Атмосферадағы азон қабатының азаюы.Жердегі адамдардың ... ... ... өте ... роль ... жер ... сәулелерінің өтуінің алдын алады. Озонның(О2)жоғарғы
концентрациясы 20–25 шақырым ... ... азот ... ... әсерінен озонның ... ... ... озон қабатының техногенез бұзылуы
байқалмайды.
Ғарыштық ... ... ... ... сынақтан өткізу және «Протон» сияқты ... ... жер ... ... ... ... соғады.Ол жер режимінің ,ауа ылғалдылығының өзгеруі сияқты ауа
–райы ... ... ... ... ... ... жерде уақытша (2-3күн) бұзылуынан көрінеді.Алайда
,Қазақстан ... ... ... ... да ... ... ... байқалмайды.
Қазақстанда жергілікті деңгейдегі климат өзгеруінің жағымсыз
экологиялық салдарлары өндірістік технологияны ... және ... ... ... ... ... қысқарту негізінде
шешілуі тиіс.
3.3. Су ... ... ... қорғау және рационалды пайдалану ... үшін ... ... ... ... ... су
айналымының арқасында жердегі су ... ... ... бөліктерінде табиғи жағдайлардың жағымсыз
болуына ... тұщы су ... ... ... ... басым бөлігі ... ... және ... ... ... су ... ... сипатталады.
Қазақстан біздің планетамыздағы су ресурстары жетіспейтін
азғана ... ... ... Ол тұщы су қорлары бойынша ТМД
елдері ... ... аз ... ... ... ... жатады.
Бұл территорияда су ... ... ... және ... ... тыс жерде жатқан транзиттік ... ... ... ... және таулы жазыктары тұщы
сумен көбірек қамсыздандырылған.
Республиканың басым бөлігінде адамдардың өндірістік әрекетінің, су
көздерінің және ... ... ... және басқа
да себептердің нәтижесінде таза түщы суға деген ... ... 85 ... ... өзендер мен уақытша су көздері бар. Олардың
ішіндегі ... 8 ғана ... 800 ... асады. Бұлар: Ертіс, Есіл,
Тобыл, Орал, Сырдария ,Шу , нұра ... ... ... ... өзен ғана он шақырымнан ұзын.ірі өзендердің ... ... , ... ,іле , Шу) ... ... ... ... Және
Қазақстанға шекаралас мемлекеттерден ластанған ағын әкеледі. Оңтүстік-шығыс
Қазқстан тауларында 1673 ,9 шаршы шақырым ... ... ... ... 47 мыңнан астам көл бар, олардың көпшілігі
(8 мыңнан астамы) көктемгі қар суымен толады, ал жазда ... ... жер беті ... ... ... 89,5 ... ... құрайды.Соңғы жылдары оның ... ... ... ... ... ... ... азайды.
Нәтижесінде Сырдария өзенінің суы ... 9,8 ... ... ... суы ... ... 7,4 ... шақырымға дейін азайды. Осының бәрі
Арал теңізі мен Балқаш көлінің ... ... ... ... ... су ... мол ... айта кеткеніміз
жөн. Жер асты суларының анықталған қорлары 15,8 текше ... ... 2,6 ... ... пайдаланылады.2 Бұл сулар өте минералды
болғандықтан және өте ... ... ... үшін ... ... ... Қазақстанда пайдаланылатын су мөлшерінің 8 ... ... ... олар ... су қажеттіліктерінің 25
пайызын қамтамасыз етуі мүмкін.3 Жерасты ... ... өте ... Су қорларының 63 пайыздан астамы республиканың оңтүстік-шығыс
бөлігінде жатыр. Республикамызда ... ... ... ... 16 ... ғана ... Осы ... жерасты суларының
52 пайызы шаруашылық-ауыз су ... 22 ... ... мақсатта, 9
пайызы жер суғару үшін және 7 ... ... ... үшін
пайдаланылады, 69 қала, 4000 – нан ... ... ... ... ... ... суларымен қамтамасыз етілген, 90 мың гектарға
дейінгі жерлер суғарылады.4
Жерасты суларын пайдалану ... ... ... қорлардың
15, 6 пайызын, ал жалпы табиғи ... ... ... ... ... ... Қазақстанның су ресурстарына жан-жақты әсер
етеді.Мұнай өңдейтін ... ... ағын ... қара және
түсті металлургияның қалдықтары су ресурстарына ... ... ... ... ... ... ... су бөгендерін
тұрмыстық және техникалық ... ... ... ... ... ... судың тұнықтығы, түсі, температурасы өзгеріске
ұшырыайды., жағымсыз дәм мен иіс ... ... ... ... ... Суды ... ... қосылыстардың, әсіресе мұнай
өнімдерінің өз-өзінен ыдырап кетуі қиын болғандықтан, су бөгендерінің ... ... ... ... жүреді.
Тазаланбаған ағын суларды тастау ... ... ... болуы себепті үлкен эеономикалық залал әкеледі. осыған
байланысты су ... ... ... ету кешенді түрде
жүргізілуі ... ... ... ... ... ... ... көлін
ластаған өндірістік сулардан 90 пайызға дейін мыс ... ... ... ... ... Жезқазған қаласында «Қазақмыс» АҚ-на
айналмалы сумен қамсыздандырылған, ... су ... ... ағын ... ... жоятын жабық өндірістік ... Осы ... ... айта ... ... Сонымен қатар.
Қазақстанның су ресурстарын пайдалану кезінде Қазақстанды қоршаған орта
жағдайының ... ... қиын ... ... жағдайларда
анықтайтын үлкен бұзылушылықтар байқалады.
Концентрациялардың шекті ... ... су ... ... басты критерийлер болып ... ... ПДК ... ... ... олар балық шаруашылығы,
шаруашылық ауыз су және ... ... су ... ... ... ... ... обьектілерінің су сапасына қоятын
талаптары да әртүрлі.
Өзендердің, көлдердің және су ... ... ... ... ... ... (СЛИ) ... бойынша бағаланады.
Ол судың құрамында мынадай зататрдың ... ... ... ... ... ... ... пайдалану бойынша ... ... және ПДК ... ... артып кеткен заттар.
Ластану индексі ... ... су ... су ... ... су бөгендерінің ластану ... , ... ... ... ... су ... дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді. СЛИ көлемі бойынша ... ... ... ... су сапасының класын сипаттайды:
өте тазадан ... өте ... ... . Жер беті суларының сапа
класын анықтау үшін СЛИ ... ... ... белгі болып
табылады, ол су бөгендерін ластайтын ... ПДК ... ... ... , ... мен су ... жер беті
суларының құрамында біршама мөлшерде ... ... улы ... ... ... ... денсаулығына неғұрлым қауіптілігін
сипаттайық.
Хром(CR) және оның ... ... үш алты ... ... улы , олар ... ... алу органдарын
зақымдандырады.Концентрогендік және мутогендік ... ... ... хром ... . Тау ... игеру , химия ... ... ... ... ортаға құрамында хромы
бар ағын ... және ... ... газ ... ... ... хлорлы және сульфатты қосылыстарды ... ... ... ... ... төндіру дәрежесі
бойынша ... ... ... ) .Мырыш қосылыстары улы ... ... ... ... ... ... адамдардың жануарлар мен
өсімдіктердің денсаулықтары үшін ... Сулы ... тау ... игеру
өнеркәсібі және түсті ... ... ... ... тап ... (Hg) ... қосылыстары қауіптіліктің бір ... ... ... өте ... ... туғызады.
Фунгициттерді өндіру, теріні өңдеу және жасау кезінде пайдаланатын
органикалық ... ... ... ... ... ... 2-класты қауіпті металл.Сулы ортада мырышпен бірге ... ... және ... ... ... ... ... келіп түседі . Сумен қосып пайдаланған кезде , ас ... ... ... ... Бұл ... суда ... ... қосылыстары өте
улы.Олар тератогендік өзгерістер және ... да ... ... екі ... ... ... ... қосылыстары (бор оксиді , бор қышқылы
, және т.б.) улы ... ... ... ... арқылы
түзеді.Қауіптіліктің екі класына жатады.
Мыс(2+) Қауіптіліктің 3 ... ... ... ... ... ас қорыту органдарын уландырады.Сулы ... ... ... кен ... ... ... ... қалдықтарымен
бірге келіп ... ... ... пайдаланылуы) оттегі мөлшерімен сипатталатын
ластану көрсеткіші ... ол 5 ... ... ... ... табиғи сулардың ластанғандығын білдіреді(ағын
судағы ... ... ... 0,5 -2 мг /л-ге тең ... ... қышқылы) –хош ... ... ... өндіру кезінде қолданылады.Ішкі органдарпды ... ... ... ... ... өнімдерін өндіру тасымалдау және
қайта өңдеу кезінде келіп ... мен ... ... зиян ... су ... нашарлатады.
Қауіптік класы-4.
Фториттер(F) .Ауылшаруашылығы зиянкестерімен күресте ... ... , ... суды ... (байыту) үшін қолданылады.Фторлы
натрий() шамадан тыс артып кеткен жағдайда ... ... ... ... ... ... улы ... (HNO2) .Натрий нитраты
(NaNO2) және калий нитраты (KNO2) қантамыр ... ... (NO3) ... ... ... ... ... қолданылады ,
ауылшаруашылығы тыңайтқыштары өндірісінің өнімі болып табылады.Суда ,
топырақта , азық ... ... ... ... ... ... жатады .
Тұзды аммоний(NH 4).азот ... ... ... ... ретінде қолданылады.Улануға ұшыратады.
Гексахлоран ( C6H6Cl6) ... үшін ... ... ... ... үшін инцекцитер ... ... 4 ... ... ... ( C6H6Cl6) ... ... арналған күшті .Сулы ... ... ... ... ... ... 1 ... жатады
Қазақстан өзендерінің жер беті суларының гидрохимиялық ... ... ... өзен ... шекарасынан
келесідей маңызды геоэкологиялық айырмашылықтарды бөліп көрсетуге
болады. ... ... ... неғұрлым ластанған су обьектісі
болып табылады. Ертіс өзенінің өзі және оның ... ... ... ... ... бойынша 3 класқа жатады.Кенді Алтайдың тау ... ... ... ... оң ... ... ... ,
Глубочанка , Красноярка ) «лас»судың 5 –класына ... және ... мен ПДК ... ... есе асып ... ... бассейнінің өзендері су ластану дәрежесінің
жоғарылылығымен , су ... ауыр ... ... ... ... бассейнінде су таза ... суы ... , ... ... , өте ластанған Елек өзені қосылмайды(5 –класты су «лас»)
Сырдария ... ... су ... 3 ... ... бассейніндегі су да 3 –класқа жатады.
Қазақстандағы ірі ... ... ... ... ластанған
өзендерге –Ертіс,Нұра, Іле, Кіші Алматы,Сырдария өзендері, таза өзендерге
(2 -класс) ... ... ... лас ... ... –елек өзені ластанған өзендерге (4 -класс) –Үлбі,лас және тым
лас өзендерге (5 - 6 ... ... ... ... ... ... және ... өзендері жатады.
Ірі көлдердің және су қоймаларындағы су ... ... ... ... ... 2000 ж мәліметтері бойыншы
Балхаш көліндегі су ластанған (4 ... су ... ... таза (2 ... су қоймасындағы (Теміртау
қаласындағы) су ластанған (4 -класс) деп сипатталады.
Су ресурстарын ... ... ... ... ... экономикалық маңызды болып табылады.Ол өзара ... ... ... ... ... ... шешілуі тиіс:суды ... ... ... үшін үнемді пайдалану , оны ... бет ... және ... )пайдалану.Су үнемдеудің үлкен
резерктері өндірістік және ауыл шаруашылық ... ... ... ... қысқарту мақсатында әртүрлі өндірістердің
технологияларын ... ... Ауыз ... ... ... ... мән ... тиіс.
2000 жреспублика бойынша микробиологиялық көрсеткіштер бойынша
гигиеналық ... ... ... ауыз су ... ... құрады . Алайда кейбір ... ... ... ... ... ... да төмен болады.
тәжірибеде ... және ... ... механикалық
,химиялы, және биологиялық тазалау қолданылады.Өкінішке орай ... ... ... ... ... ... және басқа да себептерге байланысты су бөгендеріне ... ... ... ... ... ағын ... суландыру және фильтрация ... олар ... мен күн ... ықпалына
ұшырайды.Су буланғаннан кейін егістіктер жыртылып, ол ... ... ... Су ... ... және ... ... өзендер мен көлдердің ағын сулармен ... ... ... жер беті ... ... су ... ... үнемді пайдалану
- айналымдық су пайдалану және сумен қамсыздандыру технологияларын
енгізу
- тазаланбаған өндірістік және ... ағын ... ... ... үшін ... технологиялар мен
тазалау құрылғыларын енгізу
- ауылшаруашылығында суды пайдалану нормаларын қысқарту
- жерасты ... ... ... ... ... мен ... ... және
радиациялық мақсаттарға кеңінен пайдалану.
Қ о р ы т ы н д ... өз ... ... ресурстарына толық ие болған шақта, оларды
игеру мен ... ... ... ... түбегейлі өзгертіп,
өзінің негізгі байлығының бірі – ... ... ... ... ... және экологиялық қауіпсіздікпен ... ... ... ... жаңа ... саясат
қалыптастыруы қажет. Осындай кезек күттірмес ... ... ... ... ... табиғат ресурстарын пайдалану және ... ... ... мен салық жүйелерін ғылыми тұрғыдан негіздей
отырып іс-тәжірибеге енгізу болып ... ... ... ... ынталандырудың маңызды
тетіктерінің бірі – ... ... ... ... ... ... ең негізгі қызметі болып табылады. Төлемдер табиғат
пайдаланушылардың оны ... ... ... сол ... ... ... ... арттыратын бірден-бір
экономикалық механизм. Ресурстарды төлемсіз пайдалану ... ... көп ... ... өте ... ... Табиғат пайдалануды
қаншама мөлшерлеп шектегенмен, төлемдер механизмі қолданылмаса аса нәтижелі
болмайды.
Еліміздің егемендік алған ... ... ... ... төлем
белгілеу мәселесі негізінен эмпирикалық түрде, яғни шетелдердің, әсіресе
Ресей Федерациясының тәжірибесін механикалық көшіру жолымен ... ... ... ... Қазақстан Республикасы экономикасының жұмыс істеу
жағдайына толық сәйкес келмеді, сондықтан оның қолданбалы жақтары біздің
еліміздің жағдайында ... ... ... ... ... ... бір ... жай бар, ол нарық экономикасы дамыған ... ... ... ... ... жүргізілген) бар төлемдер мен
салықтың құрылымы және шамалары сол ... ... ... ... ... ... ... негізделмей бірнеше рет қателіктерді түзету
барысында енгізілген тәжірибелері ... ... ... ... ... ... механикалық көшірме түріндегі салық
әдістері тек шыққан жеріне ғана ... олар сол ... сол ... ... ерекшелікті көрсетеді.
Бөтен елдердің тәжірибесін қолданудың пайдасы тек сол ... ... ... толығымен білікті түрде қолданылғаны жөн, ... ... ... ... ... ... ... жағдайындағы
ерекшеліктері мен негізгі факторларының ұқсастық деңгейі біздің елдікімен
салыстырғанда ... ... ... ... ойымызша, қарастырылып отырылған мәселенің түйіні ... ... ... тәжірибесін пайдаланумен қатар, өз ... ... ... ... ... ... яғни ... қолданып, сонымен бірге түбегейлі ғылыми тұрғыдан негізделген жолды
(белгіленетін шамамен оны ... ... ... ... арқылы) қолданғанда ғана шешіледі. Осы тұрғыда әрбір төлем мен
салықтың шамасын ... ... және ... қаншалықты тигізетін әсерін анықтау мақсатында ... ... ... ... дамыған елдерде біздегі бар мәліметтер ... ... үшін ... белгілеудің бірыңғай әдісі жоқ. Авторлардың
мәліметтері бойынша дамуға ... ... беру ... (ДЭЖҰ) кіретін
14 елде табиғат ресурстарын қамтамасыз етуге бағытталған әртүрлі 150-ге
жуық ... ... ... түрі бар. ... ... көбі
әртүрлі рангідегі төлемдер болса, ал 25 %-і субсидиялық сипатта.
Теориялық тұрғыдан алғанда біздің ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын пайдаланудан төлем алу
еліміздің экономикасының нарық ... ... ... ... ... маңызының күшеюімен түсіндіріледі. Осы тұрғыда
табиғатты төлемді пайдаланудың ... яғни ... ... үшін ... ... ... таптық политэкономиядан туындайтын
принциптерге сүйенбей жүзеге асырылуы қажет. Ол, ... үш ... ... ... ... шығып, яғни эконометрия және шекті
пайда теориясынан (оның қазіргі заманғы өзгертілген түрінен), сонымен ... ... ... ... ... тиімділігі теориясынан
жасалуы мүмкін. Табиғат пайдалануға төлемдер мен ... ... ... ... ... табиғи жағдай мен ... ... ... ықпал ететін төлемдердің атқаратын қызметін күшейте
түскен дұрыс. Бұл тек аталған ... ... ... ... тұрғысынан шектеу үшін ғана емес, табиғи ... мен ... ... экономикалық жағынан ынталандырудың өлшемін анықтауға
болатын ғылыми негіз де.
Әсіресе жер қойнауының ресурстары Республикамыздың ... ... және оның ... ... ... табылады. Сол себепті мемлекет оның
қорғалуы мен үнемді пайдаланылуына қамқорлық көрсетуі тиіс. Осыған орай ... ... ... үшін белгіленетін төлемдерді қайта назарға
алу қажет. Олар ГБЖ ... ... ... ... ... ... ... қабылдауы мүмкін.
Теориялық тұрғыдан, егер табиғат ресурстары үшін белгіленетін төлемдер
мен ... ... осы ... ... ... экономикалық
тұрғыдан жүзеге асыруының көрінісі болып табылады десек, онда ... ... ... олар ... еліміздің азаматтары болғандықтан
шетел компанияларына қарағанда ... ... ... ... ... келіп табиғат ресурстарына, оның ішінде ... ... ... ... екі ... түрін жасау
қажет. Бірінші, өзгертілген әдістеме отандық жер қойнауын пайдаланушыларға
төлемнің ғылыми ... ... ... үшін қолданылса, екіншісі –
шетелдіктер ... құқы үшін ... ... ... шама ... бойынша
нормативті пайданың он екіден бір бөлігі сияқты анықталуы тиіс, ал олардың
нақты өлшемі ... ... ... ... ... ... анықталуы қажет. Жер қойнауы ресурстарына қатысты пайдалану құқы
үшін ... ... ... ... ... дәрежесін ескеріп,
минералды-шикізат ресурсының сол түрінің, типінің, ... ... яғни осы ... ... ... сарқылу, қайта қалпына келмеу
қасиеттерін ескеретін нормативті пайданың он екіден бір бөлігі ... ... ... ... арендалық немесе басқа да негізде
берілген объектілер бойынша ... ... ... ... ... бойынша роялтидің шамасына осы кәсіпорындардың табиғи
объектіні игеріп пайдаланудан түсетін монополиялық ... да ... ... ... экономикалық кризис, әсіресе,
ойланбай салық салу мен төлем алу ... ... ... ... – тау-кен металлургия өнеркәсібіне қатты соққы болып тиді. Қазіргі
уақытта тұтынуға шығарылған заттың бір данасына жер қойнауын ... ... ... пен ... ... сомасы ұлттық экономиканың басқа
салаларындағы соған ұқсас көрсеткіштерден шамамен 1,5 есе асып ... ... ... салу және ... алу ... тау-кен металлургия
өнеркәсібінің жазықсыз жапа шегуіне әкеп соқты.
Қазақстан Республикасының табиғат пайдалану ... ... ... ... ... салу мен төлем алу саясатында жұмыс
орнының көзі ретінде, болашақтағы ... ... және ... ең ... көзі ... оның ... ... мүмкіндігі
қарастырылуы тиіс. Мұндай саясат іс жүзінде қазіргі ... да, ... ... ... да ... ... ... салдарын ескере ғылыми-негізделген салық салу мен төлем алу
арқылы, өндірісті ... ... ... ... жүзеге асырылуы
тиіс.
Біздің нақты ұсыныстарымыз, атап айтқанда, жер, су, ... ... ... негізгі төлем түрлерінің оптималды шамасын белгілеу
туралы жүргізген ғылыми зерттеулеріміз кең ... ... ... ... ... мен ... құрылымы, төлемдердің
негізгі түрлерін белгілеу әдістеріндегі мүмкіндіктер мемлекеттік көлемде,
қажет болған жағдайда аймақтар ... ... ... тиіс.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР тізімі:
1. Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы.
Қазақстан ... ... ... заң күші бар. ... Жеті
жарғы 1995.
2. Қазақстан республикасының Орман Кодексі;
3. Қазақстан республикасының Су Кодексі, Алматы жеті жарғы 1995.
4. Жер туралы ... ... ... ... заң күші ... ... ... Республикасының Жер қойнауы және минералды шикізатты өңдеу
туралы ... ... ... ... Ғ. ... ... ... 1995.
7. Сатыбалдин С., Төлемісов О., Мұқаев С. Табиғат байлығына егеменділік
және оның құны. Алматы. Ғылым, 1992.
8. ... С. ... ... пайдалана білейік. Ақиқат., 1995. №2.
9. Мұқаев С. Табиғат пайдаланудағы ренталық ... ... ... ... ... ... Минц А.А. ... оценка естественных ресурсов. М.,Мысль. 1972.
11. ... А.Е. ... ... ... ... 1954, ... ... Н.П. Экономические проблемы оптимизации природопользования.
М.,1973, с.16.
13. Вечерняя Алматы, 1995, 15 мая.
14. Методические ... по ... ... ... за пользование
недрами и расчет проектов. М., 1990, (Госкомитет СССР по ... ... ... по ... ... платы за
пользование недрами. Алма-Ата, 1991 (Госкомитет ... по ... ... ... ... центр
«Казэкологияң.
15. Сборник нормтаивно-методических документов по введению ... в ... ... ... ... проблем природопользования (ИЭПП), Министерство экологии и
природопользования РСФСР. 1991.
16. Теория и ... ... ... за ... минеральных
ресурсов (на примере цветной, черной ... и ... ... ... ... ... ... экологического назначения (вопросытеории и
методологии).-Москав: ... ... АН ... ... Боев В. Совершенствование ценообразования на продукцию ... ... 1988, ... Ленин В.И. Полн.собр.соч.т.25, с.21.
20. Маркс К., Энгельс Ф. Соч.2-е изд, т.25.,ч.2,с.172.
21. Маркс К., Энгельс Ф. ... изд, ... ... ... 1995, 30 ... ... ... по определнию нормативов за землю. Москва,
1990. Госкомитет СССР по ... ... ... Республики Казахстан «О
земельном налогең. 1991.
24. ... З.К. ... за ... ... ... ... ... минерального сырья, №4.
25. Теория и методика установления платы за использование минеральных
ресурсов (на ... ... ... ... и нефтяной
промышленности Казахстана). Алма-Ата. Институт экономики АН ССР, 1992.
26. Каргажанов З.К., Абилова Р.Г.Методические вопросы ... ... ... ... ... угодий //Известия АН КазССР, серия
общественных наук, 1991. №5.
27. Починкова С.В. Цена на лес в ... ... ... ... №4, с.8.
28. Более подробно о выводе формулы см.Каргажанов З.К. Платежи за право
пользования минерально-сырьевыми ... ... ... ... 1993, №4, ... ... З.К.Определние величины в условиях нефтегазовой
промышленности ... ... ... ... ... №2, ... Закон Казахской ССР «Об охране окружающей ... в ... 1991, 19 ... ... ... определния экономической эффективности и
экономического ... ... ... ... ... оценки ущерба от загрязнения окружающей среды. М., 1987.
32. ... ... ... ... ... эффективности
осуществления природных мероприятий и оценки экономического ущерба,
причиняемого народному хозяйству загрязнением окружающей ... ... ... По ... ... ... ... от 14 февраля 1990 г. ... ... по ... ... ... 2 тыс.тенге/га.
-----------------------
Өндіргіш күштердің өсуі
Қоршаған ортаның ластануы
Табиғи ресурстардың азаюы
Қоршаған ортаны қорғау
Халық санының өсуі,
урбанизация
Ғылыми-техникалық
революция

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстанның табиғат жағдайы27 бет
Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық байланыс43 бет
Қазақстан Республикасының табиғи ресурстарын өндіруге және экспорттауға салынатын салықтардың экономикалық мәні39 бет
Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайы және табиғи ресурстық әлует5 бет
Биоконструкцияға қажетті табиғи көздер. Экожүйенің генетикалық ресурстары жəне биоалуантүрлілі4 бет
Жапония мемлекеті24 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Павлодар облысының табиғи ресурстары мен оларды дамытудың проблемалары55 бет
Табиғат ресурстарын пайдалану1 бет
Табиғат ресурстарын пайдалану төлемдері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь