Наполеон кеңес трихшыларының көзқарасымен


М а з м ұ н ы

Кіріспе

І.тарау Наполеон Бонапарт Е.В.Тарле және А.З. Манфредтің еңбектерінде
1.1. Е.В.Тарленің “Наполеон” және “Нашествие Наполеона на Россию” еңбектеріндегі Наполеон туралы көзқарастары
1.2. А.В.Манфредтің “Наполеон Бонапарт” атты еңбегіне шолу

ІІ.тарау Е.В. Тарле және А.З. Манфредтің Наполеон туралы көзқарастарының арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар
2.1. Е.В. Тарле мен А.З. Манфредтің еңбектеріндегі ұқсастықтар
2.2. Е.В. Тарле мен А.З. Манфредтің еңбектеріндегі айырмашылықтар

Қорытынды

Сілтемелер тізімі

Пайдаланылған әдебиеттер
Кiрiспе
ХVІІ –ѓасырдыњ соњы мен ХІХ ѓасырдыњ басында µмір с‰рген,
Францияныњ саяси сахнасына келіп, µзініњ жаулаушылыќ соѓыстарымен б‰кіл єєлемге танымал болѓан, феодализмніњ капитализмге µтетін шешуші кезењде мањызды роль атќарып , жауллллап аллынѓан елдерде осы процццесті тездетуге µз ‰лесін ќосќан Наполеон Бонапарт жайлы кµптеген ењбектер жазылѓан еді. Кейййбір тарихшылар оны єскербасшы ретінде ќарастырса, енді біреулер оныњ Жозефинямен ќарым-ќатынасын жырлады. Не де болса Наполеон туралы жазылѓан ењбектер аз емес.
Біздіњ ќарастырайын деп жатќан мєселеміз Наполеон туралы жазылѓан шетел тарихшы -жазушылардыњ шыѓармалары емес, µзіндік идеологясы болѓан жетпіс жыл µмір с‰рген Кењес Одаѓында Наполеон жайлы жазылѓан екі кµлемді ењбектіњ авторлары Е.В. Тарле мен А.З.Манфффрредтіњ ж±ыстарын зерттеп талдау болып таабылады. Кењестік идеологияныњ осы екі тарихшыныњ шыѓармаларына тигізген єсерін баќылау , себебі екі автор Кењес Одаѓыныњ єрт‰рлі кезењінде µмір с‰рген болатын.Сонымен бірге Наполеонныњ 1812 жылы Ресейге соѓыс ашып, оныњ Отан соѓысына ±ласќанын ескеретін болсаќ б±л екі автор шыѓармаларын шовинистік кµзќараста жазѓан болу керек деген пікір тууы м‰мкін .Алайда екі тарихшыныњ ењбектерін т‰пкілікті зерттеу бізге жоѓарыда айтылѓан пікірдіњ жансаќ екендігін кµрсетеді. Соныымен екі тарихшы ењбектерін ќандай кµзќараста жазды, м‰мкін бір-бірін ќайталаѓан шыѓар , екі шыѓарманыњ бір-бірінен ерекшелігі неде , бєлкім екі ењбек бір-бірін толыќтырып єрќайсысыныњ µзіндік ќ±ндылыѓы бар шыѓар ? Міне, осы с±раќтарѓа жауап беру зерттеу ж±мысымыздыњ алѓа ќойѓан міндетіміз болып табылады.
Зерттеу ж±мыстыњ ќ±рылымы: Ж±мыс кіріспеден, екі тараудан, ќорытындыдан т±рады.Кµлемі …. Бет
Зерттеу ж±мыстыњ негізгі нысаны:Кењес тарихшылары Е.В.Тарленіњ
“Наполеон” жєне “ Нашествие Наполеона на Росию” ењбектері мен
А.З.Манфредтіњ “Наполеон Бонапарт” атты ењбектеріндегі екі автордыњ Наполеон туралы ±станѓан кµзќарастары талдап, ашылѓан.
Зерттеу єдістері: Ж±мысты жазу барысында жинаќтау,ж‰йелеу, салыстыру, талдау, сараптау т.б. ѓылыми- зерттеу єдістері пайдаланылды.
Маќсаты:Тарихи ењбектерді жазуда марксистік методологияны ѓана ќ±птаѓан Кењес Одаѓында µмір с‰ріп, Наполеон жайлы жазѓан екі тарихшыныњ шыѓармаларыныњ арасындаѓы айырмашылыќтар мен ±ќсастыќтарын, жетістіктері мен кемшіліктерін аныќтау.
Екі тарихшы Е.В.Тарле мен А.З. Манфредтіњ ењбектерініњ жарыќќа шыќќан уаќыттарыныњ арасын отыз бес жыл бµліп отыр. Сондыќтан біз олардыњ ењбектерін талдап, зерттеп салыстыру арќылы жалпы кењестік идеологияныњ, кењестік тарихнаманыњ баѓытыныњ даму процесін аныќтай аламыз.
¤зектілігі: Ќайтып оралмас, тарихта ќалѓан кењестік дєуірдіњ тарихнамасыныњ тарихи процестерге атап айтќанда тарихта із ќалдырѓан Наполеон т±лѓасына деген кµзќарасын талдау, яѓни Марксистік методологияны ±станѓан екі тарихшыныњ д±рыс не болмаса б±рыс т±старын аныќтау, бір сµзбен айтќанда олардыњ шыѓармашылыѓына б‰гінгі тањдаѓы сыншыныњ кµзімен ќарап, єділ баѓа беру. Таќырыптыњ µзектілігі де осында.
Тарихнамасы: Негізінен Кењес тарихшыларыныњ ішінде Наполеонныњ µмірі жайлы кµлемді енбек жазѓан Е.В.Тарле мен А.З.Манфредті атай аламыз. Е.В.Тарленіњ “Наполеон” жєне “Нашествие Наполеона на Россию”1812 ж атты кµлемді ењбектері марксистік методология т±рѓыысынан жазылѓан еді. Тарле Наполеонныњ µмірбаянныњ наќты деректермен байланыстырып, оныњ бойындаѓы ќабілеттерін асыра сілтеп маќтамайды, тіпті автордыњ б±л ењбекті жазуда салќын ќандылыќ танытќаны байќалады. Тарихшы екі шыѓармасында да халыќаралыќ жаѓдайды сипаттауѓа, тарихи т±лѓалардыњ ойларын баяндауѓа кµбірек назар аударѓан. Наполеонныњ ішкі жєне сыртќы саясатындаѓы іс-єрекеттерін Е.В.Тарле наќты фактілермен т‰сіндіреді. Єсіресе Наполеонныњ жаулап алынѓан елдерге кµрсеткен зомбылыѓын сµз бостандыѓын шектегендігін Тарле аямай сипаттады. Жалпы автордыњ µз кейіпкерлерінеберген с‰йіспеншілік не болмаса ішкі жан д‰ниесіне ‰њілуіне деген ќ±штарлыќты байќау ќиын. Єрине билік басына келген соњ республиканы империяѓа айналдырып, ал µзі император – дикторѓа айналѓан Наполеон жайлы Кењес Одаѓыныњ 1936 ж мадаќтап жазу м‰мкін емес еді. Тарихшы Наполеонныњ сыртќы саясаты Ватерлоодаѓы шайќастыќ соњѓы мезетіне дейін француз буржуазиясыныњ м‰ддесіне баѓынышты болѓандыѓын жазды. Маќсат, Наполеонды француз буржуазиясыныњ µкілі ретінде кµрсету. Кењес заманында б±л т‰сінікті жєйт. Сонымен бірге В.Г.Сироткин µзініњ "Дуэль двух дипломатий" атты ењбегінде Наполеонныњ сыртќы саясатына терењ талдау жасайды. Оныњ Ресейге не ‰шін соѓыс ашќанын, 1810-1812 жж соѓыс ашудаѓы т‰пкі себептерін т‰пдеректерге, б±йрыќтарѓа с‰йеніп т‰сірдіреді. В.Г.Сироткин Францияныњ соѓыс ашуыныњ себебін Наполеонныњ мына сµзімен т‰сіндіреді: "Мен Ресеймен жасаѓан одаќтастыќ маѓан пайдалы болуын ќалаймын. Алайда Ресей µз порттарына бейтарап кемелерін кіргізгеннен бері б±л одаќтыњ пайдалы болуы тоќтады. Бейбітшіліктіњ болуы жєне ±заќќа созылуы ‰шін Англия ќ±рлыќта жаќтаушылардыњ жоќтыѓына кµзі жету керек жєне орыстар Оњт‰стікке ешќандай ќауіп тµндірмеу керек". В.Г.Сироткин Наполеонныњ орыстардыњ жењетіндігіне к‰манданбаѓанын жазады. Жалпы б±л ењбегінде В.Г.Сироткин Наполеонныњ диаломатиясына сипаттама бере отырып, Наполеонныњ "Меніњ дипломатиям меніњ ойлаѓан жобамныњ жартысын орындау керек еді, ал оны ойлаѓан да жоќ" "Француз дипломатиясы ќиындыќтардыњ арќасында µзін д±рыс ±стамай оќшаулаѓан к‰йде болды" – деп µз дипломатиясын µзі осылай баѓалаѓандыѓын келтіреді.
В.Бабкин "Народное ополчение в Отечественный войне 1812 года" ењбегінде Энгельстіњ Наполеон туралы жазѓан пікірлеріне (мысалы
Пайдаланѓан єдебиеттер
1..Е.В.Тарле Сочинения, Т III, М; Издательство Академии наук СССР-1956 г

2.Нарочницкий А.В. “Об историческом значении континентальной блокады” Новая и Новейшая история, 1965г; № 6 58с
3. “Русское богатство” 333с
4.Е.И.Чапкевич “Евгений Викторович Тарле” М, “Наука” 1977г
5.“Сборник русского исторического общества” Т VII 128с
6 . В.В. Баженов “ Биогрофический метод в научном творчестве академика Е.В. Тарле в книге” История и Историки М; 1973г
7. Е.В.Тарле Сочинение Т VIII М; Издательство Академий наук СССР 1959г
8.Е В.Тарле Сочинения Т VII “Нашествие Наполеона на Россию”
9. М.Н. Покровский “ Дипломатии и Войны Царской России в XIX столетии” М; 1923г
10. Л.Г. Бескровный “Отечественная война 1812г и контрнаступление Кутузова” М; 1951г
11. М.Нечкина, П.Жимен “Бессмертная эпопея,К 150 летию Отечественной войны 1812года-“Камунист”; 1962г №12
12.И.М.Майский “Воспоминания советского дипломата” М; 1971г
13. “Большивик” 1951г №19
14. К.Маркс Ф.Харкевич “ 1812 года в дневниках” Т II 637 бет
15. А.Герцен “Былое и думы”
16.В.Харкевич “1812 год в дневниках” Т II
17. А.З.Манфред “ Наполеон Бонапарт” М; “Мысль” 1989г
18. Дуржовцев В.И. Некоторое вопросы формирования мировоззрение Е.В.Тарле –“ Труды МГИАИ;1974, Т30, выпуска 1
19. Е.В.Тарле “Падение обсолитизма в ЗападнойЕвропе. Историческое очерки-Сочинения, Т IV

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Таќырыбы:‭ ‬“ Наполеон кењес трихшыларыныњ кµзќарасымен‭”

М а з м‭ ‬±‭ ‬н ы
Кіріспе‭ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .‬..

3

І-тарау‭ ‬Наполеон Бонапарт Е.В.Тарле жєне А.З.‭ ‬Манфредтіњ ењбектерінде

1.1.
Е.В.Тарленіњ‭ “‬Наполеон‭” ‬жєне‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬ењбектеріндегі‭ ‬Наполеон‭ ‬туралы‭ ‬кµзќарастары.‭
7
1.2.
А.В.Манфредтіњ‭ “‬Наполеон‭ ‬Бонапарт‭” ‬атты ењбегіне‭ ‬шолу‭
34

ІІ-тарау‭ ‬ Е.В.‭ ‬Тарле жєне А.З.‭ ‬Манфредтіњ Наполеон туралы кµзќарастарыныњ‭ ‬арасындаѓы‭ ‬±ќсастыќтар‭ ‬мен айырмашылыќтар.‭

2.1.
Е.В.‭ ‬Тарле мен А.З.‭ ‬Манфредтіњ ењбектеріндегі‭ ‬±ќсастыќтар
52
2.2.
Е.В.‭ ‬Тарле мен А.З.‭ ‬Манфредтіњ ењбектеріндегі айырмашылыќтар
55

Ќорытынды‭
Сілтемелер‭ ‬тізімі
Пайдаланылѓан єдебиеттер
59
62
64

‭ ‬Кiрiспе
ХVІІ‭ –‬ѓасырдыњ‭ ‬соњы‭ ‬мен ХІХ ѓасырдыњ‭ ‬басында‭ ‬µмір‭ ‬с‰рген,
Францияныњ‭ ‬саяси‭ ‬сахнасына келіп,‭ ‬µзініњ‭ ‬жаулаушылыќ‭ ‬соѓыстарымен‭ ‬б‰кіл‭ ‬єєлемге‭ ‬танымал‭ ‬болѓан,‭ ‬феодализмніњ‭ ‬капитализмге‭ ‬µтетін‭ ‬шешуші‭ ‬кезењде мањызды‭ ‬роль‭ ‬атќарып‭ ‬,‭ ‬жауллллап‭ ‬аллынѓан‭ ‬елдерде‭ ‬осы‭ ‬процццесті‭ ‬тездетуге‭ ‬µз‭ ‬‰лесін‭ ‬ќосќан‭ ‬Наполеон‭ ‬Бонапарт жайлы‭ ‬кµптеген‭ ‬ењбектер‭ ‬жазылѓан‭ ‬еді.‭ ‬Кейййбір‭ ‬тарихшылар‭ ‬оны‭ ‬єскербасшы‭ ‬ретінде‭ ‬ќарастырса,‭ ‬енді‭ ‬біреулер‭ ‬оныњ‭ ‬Жозефинямен‭ ‬ќарым-ќатынасын‭ ‬жырлады.‭ ‬Не‭ ‬де‭ ‬болса‭ ‬Наполеон‭ ‬туралы‭ ‬жазылѓан‭ ‬ењбектер‭ ‬аз‭ ‬емес.
Біздіњ‭ ‬ќарастырайын‭ ‬деп‭ ‬жатќан‭ ‬мєселеміз‭ ‬Наполеон‭ ‬туралы‭ ‬жазылѓан‭ ‬шетел‭ ‬тарихшы‭ ‬-жазушылардыњ‭ ‬шыѓармалары‭ ‬емес,‭ ‬µзіндік‭ ‬идеологясы‭ ‬болѓан‭ ‬жетпіс‭ ‬жыл‭ ‬µмір‭ ‬с‰рген‭ ‬Кењес‭ ‬Одаѓында‭ ‬Наполеон жайлы‭ ‬жазылѓан‭ ‬екі‭ ‬кµлемді‭ ‬ењбектіњ‭ ‬авторлары‭ ‬Е.В.‭ ‬Тарле‭ ‬мен‭ ‬А.З.Манфффрредтіњ‭ ‬ж±ыстарын‭ ‬зерттеп‭ ‬талдау‭ ‬болып‭ ‬таабылады.‭ ‬Кењестік‭ ‬идеологияныњ‭ ‬осы‭ ‬екі‭ ‬тарихшыныњ‭ ‬шыѓармаларына‭ ‬тигізген‭ ‬єсерін‭ ‬баќылау‭ ‬,‭ ‬себебі‭ ‬екі‭ ‬автор‭ ‬Кењес‭ ‬Одаѓыныњ‭ ‬єрт‰рлі‭ ‬кезењінде‭ ‬µмір‭ ‬с‰рген‭ ‬болатын.Сонымен‭ ‬бірге‭ ‬Наполеонныњ‭ ‬1812‭ ‬жылы‭ ‬Ресейге‭ ‬соѓыс‭ ‬ашып,‭ ‬оныњ‭ ‬Отан‭ ‬соѓысына‭ ‬±ласќанын‭ ‬ескеретін‭ ‬болсаќ‭ ‬б±л‭ ‬екі‭ ‬автор‭ ‬шыѓармаларын‭ ‬шовинистік‭ ‬кµзќараста‭ ‬жазѓан‭ ‬болу‭ ‬керек деген‭ ‬пікір‭ ‬тууы‭ ‬м‰мкін‭ ‬.Алайда‭ ‬екі тарихшыныњ‭ ‬ењбектерін‭ ‬т‰пкілікті‭ ‬зерттеу‭ ‬бізге жоѓарыда‭ ‬айтылѓан‭ ‬пікірдіњ жансаќ‭ ‬екендігін‭ ‬кµрсетеді.‭ ‬Соныымен‭ ‬екі‭ ‬тарихшы‭ ‬ењбектерін‭ ‬ќандай‭ ‬кµзќараста‭ ‬жазды,‭ ‬м‰мкін‭ ‬бір-бірін‭ ‬ќайталаѓан‭ ‬шыѓар‭ ‬,‭ ‬екі‭ ‬шыѓарманыњ‭ ‬бір-бірінен‭ ‬ерекшелігі‭ ‬неде‭ ‬,‭ ‬бєлкім‭ ‬екі‭ ‬ењбек‭ ‬бір-бірін‭ ‬толыќтырып‭ ‬єрќайсысыныњ‭ ‬µзіндік‭ ‬ќ±ндылыѓы‭ ‬бар‭ ‬шыѓар‭ ? ‬Міне,‭ ‬осы‭ ‬с±раќтарѓа‭ ‬жауап‭ ‬беру зерттеу‭ ‬ж±мысымыздыњ‭ ‬алѓа‭ ‬ќойѓан‭ ‬міндетіміз‭ ‬ болып‭ ‬табылады.
‭ ‬Зерттеу‭ ‬ж±мыстыњ‭ ‬ќ±рылымы:‭ ‬Ж±мыс кіріспеден,‭ ‬екі‭ ‬тараудан,‭ ‬ќорытындыдан т±рады.Кµлемі‭ ...‬.‭ ‬Бет
Зерттеу‭ ‬ж±мыстыњ‭ ‬негізгі‭ ‬нысаны:Кењес‭ ‬тарихшылары‭ ‬Е.В.Тарленіњ‭
“Наполеон‭” ‬жєне‭ “ ‬Нашествие‭ ‬Наполеона‭ ‬на‭ ‬Росию‭” ‬ењбектері‭ ‬мен‭
А.З.Манфредтіњ‭ “‬Наполеон‭ ‬Бонапарт‭” ‬атты‭ ‬ењбектеріндегі‭ ‬екі‭ ‬автордыњ‭ ‬Наполеон‭ ‬туралы‭ ‬±станѓан‭ ‬кµзќарастары‭ ‬талдап,‭ ‬ашылѓан.
Зерттеу‭ ‬єдістері:‭ ‬Ж±мысты‭ ‬жазу‭ ‬барысында‭ ‬жинаќтау,ж‰йелеу,‭ ‬салыстыру,‭ ‬талдау,‭ ‬сараптау‭ ‬т.б.‭ ‬ѓылыми-‭ ‬зерттеу‭ ‬єдістері‭ ‬пайдаланылды.‭
Маќсаты:Тарихи ењбектерді жазуда марксистік методологияны ѓана ќ±птаѓан Кењес Одаѓында µмір с‰ріп,‭ ‬Наполеон жайлы жазѓан екі тарихшыныњ шыѓармаларыныњ арасындаѓы айырмашылыќтар мен‭ ‬±ќсастыќтарын,‭ ‬жетістіктері мен кемшіліктерін аныќтау.
‭ ‬Екі тарихшы Е.В.Тарле мен А.З.‭ ‬Манфредтіњ ењбектерініњ жарыќќа шыќќан уаќыттарыныњ арасын отыз бес жыл бµліп отыр.‭ ‬Сондыќтан біз олардыњ ењбектерін талдап,‭ ‬зерттеп салыстыру арќылы жалпы кењестік идеологияныњ,‭ ‬кењестік тарихнаманыњ баѓытыныњ даму процесін аныќтай аламыз.‭
¤зектілігі:‭ ‬Ќайтып оралмас,‭ ‬тарихта ќалѓан кењестік дєуірдіњ тарихнамасыныњ тарихи процестерге атап айтќанда тарихта із ќалдырѓан‭ ‬Наполеон‭ ‬т±лѓасына‭ ‬деген‭ ‬кµзќарасын‭ ‬талдау,‭ ‬яѓни Марксистік методологияны‭ ‬±станѓан екі тарихшыныњ д±рыс не болмаса б±рыс т±старын‭ ‬аныќтау,‭ ‬бір сµзбен айтќанда олардыњ шыѓармашылыѓына б‰гінгі тањдаѓы сыншыныњ кµзімен ќарап,‭ ‬єділ баѓа беру.‭ ‬Таќырыптыњ µзектілігі‭ ‬де‭ ‬осында.
‭ ‬Тарихнамасы:‭ ‬Негізінен Кењес тарихшыларыныњ ішінде Наполеонныњ µмірі жайлы‭ ‬кµлемді‭ ‬енбек жазѓан Е.В.Тарле мен А.З.Манфредті атай аламыз.‭ ‬Е.В.Тарленіњ‭ “‬Наполеон‭” ‬жєне‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭”‬1812‭ ‬ж атты кµлемді ењбектері марксистік методология т±рѓыысынан жазылѓан еді.‭ ‬Тарле Наполеонныњ µмірбаянныњ наќты деректермен байланыстырып,‭ ‬оныњ бойындаѓы ќабілеттерін асыра сілтеп маќтамайды,‭ ‬тіпті автордыњ б±л ењбекті жазуда салќын ќандылыќ танытќаны байќалады.‭ ‬Тарихшы екі шыѓармасында да халыќаралыќ‭ ‬жаѓдайды сипаттауѓа,‭ ‬тарихи т±лѓалардыњ ойларын баяндауѓа кµбірек назар аударѓан.‭ ‬Наполеонныњ ішкі жєне сыртќы саясатындаѓы іс-єрекеттерін Е.В.Тарле наќты фактілермен т‰сіндіреді.‭ ‬Єсіресе Наполеонныњ жаулап алынѓан елдерге кµрсеткен зомбылыѓын сµз бостандыѓын шектегендігін Тарле аямай сипаттады.‭ ‬Жалпы автордыњ µз кейіпкерлерінеберген с‰йіспеншілік не болмаса ішкі жан д‰ниесіне‭ ‬‰њілуіне деген ќ±штарлыќты байќау ќиын.‭ ‬Єрине билік басына келген соњ республиканы империяѓа айналдырып,‭ ‬ал µзі император‭ – ‬дикторѓа айналѓан Наполеон жайлы Кењес Одаѓыныњ‭ ‬1936‭ ‬ж мадаќтап жазу м‰мкін емес еді.‭ ‬Тарихшы Наполеонныњ сыртќы саясаты Ватерлоодаѓы шайќастыќ соњѓы мезетіне дейін француз буржуазиясыныњ м‰ддесіне баѓынышты болѓандыѓын жазды.‭ ‬Маќсат,‭ ‬Наполеонды француз буржуазиясыныњ µкілі ретінде кµрсету.‭ ‬Кењес заманында б±л т‰сінікті жєйт.‭ ‬Сонымен бірге В.Г.Сироткин µзініњ‭ "‬Дуэль двух дипломатий‭" ‬атты ењбегінде Наполеонныњ сыртќы саясатына терењ талдау жасайды.‭ ‬Оныњ Ресейге не‭ ‬‰шін соѓыс ашќанын,‭ ‬1810-1812‭ ‬жж соѓыс ашудаѓы т‰пкі себептерін т‰пдеректерге,‭ ‬б±йрыќтарѓа с‰йеніп т‰сірдіреді.‭ ‬В.Г.Сироткин Францияныњ соѓыс ашуыныњ себебін Наполеонныњ мына сµзімен т‰сіндіреді:‭ "‬Мен Ресеймен жасаѓан одаќтастыќ маѓан пайдалы болуын ќалаймын.‭ ‬Алайда Ресей µз порттарына бейтарап кемелерін кіргізгеннен бері б±л одаќтыњ пайдалы болуы тоќтады.‭ ‬Бейбітшіліктіњ болуы жєне‭ ‬±заќќа созылуы‭ ‬‰шін Англия ќ±рлыќта жаќтаушылардыњ жоќтыѓына кµзі жету керек жєне орыстар Оњт‰стікке ешќандай ќауіп тµндірмеу керек‭"‬.‭ ‬В.Г.Сироткин Наполеонныњ орыстардыњ жењетіндігіне к‰манданбаѓанын жазады.‭ ‬Жалпы б±л ењбегінде В.Г.Сироткин Наполеонныњ диаломатиясына сипаттама бере отырып,‭ ‬Наполеонныњ‭ "‬Меніњ дипломатиям меніњ ойлаѓан жобамныњ жартысын орындау керек еді,‭ ‬ал оны ойлаѓан да жоќ‭" "‬Француз дипломатиясы ќиындыќтардыњ арќасында µзін д±рыс‭ ‬±стамай оќшаулаѓан к‰йде болды‭" – ‬деп µз дипломатиясын µзі осылай баѓалаѓандыѓын келтіреді.
‭ ‬В.Бабкин‭ "‬Народное ополчение в Отечественный войне‭ ‬1812‭ ‬года‭" ‬ењбегінде Энгельстіњ Наполеон туралы жазѓан пікірлеріне‭ (‬мысалы:‭ ‬Наполеон Мєскеуге баруымен орыстарды Парижге єкелді т.б.‭) ‬сілтеме жасайды.‭ ‬В.Бабкин Отан соѓысындаѓы халыќтыњ мањызын ашып кµрсетті.
М.Н.Покровский µзініњ‭ "‬Дипломатия и войны царской России‭" ‬ењбегінде реакцияшыл‭ – ‬дворияндыќ таихнама µкілдері Н.М.Каролинді‭ ‬,‭ ‬Д.И.Иловойскийдіњ‭ – ‬концепцияларын сынайды Алайда М.Н.Покровский Наполеонныњ агрессияшыл саясатын єшкере алмады.
1812ж Отан соѓысы жайлы Е.В.Тарленіњ‭ "‬Нашествие Наполеона на Россию‭"‬,‭ ‬Кутузов‭ – ‬полководец и дипломат‭"‬,‭ ‬Л.Н.Бычковтыњ"Война‭ ‬1812‭ ‬года и крестьянство России‭"‬,‭ "‬Крестьянское партизанское движение против Наполеона в России в‭ ‬1812г‭” ‬Крестьянское партизанское движение в Отечественном войне‭ ‬1812года‭ “ ‬П.‭ ‬Г.Андревтіњ‭ “‬Народая война в Смоленской губернии в1812‭ “ ‬П.‭ ‬А.‭ ‬Жименніњ‭ “ ‬Гибель Неополеоновский армий вРоссий‭” “‬ Контрнаступление русской армии‭ ‬1812‭ ‬г‭” ‬Н.Ф.‭ ‬Гарничтіњ‭ “‬1812‭ ‬г‭” ‬ењбектердіњ бєрінде негізінен Наполеонныњ єскери ќимылдарын сипаттаумен шектеледі.‭ ‬С.Б.‭ ‬Окунь история ССР‭ ‬1812-1825‭ ‬трмында Ленинніњ‭ ‬34-ші томындаѓы‭ “ ‬Наполеонныњ контрревалюциялыќ диктатурасы‭ ‬Францияныњ ж‰ргізген соѓыстарын ќорѓанушы емес жаулаушылыќ соѓыстарѓа айналдырды‭” ‬деген сµзіне сілтеме жасап,‭ ‬Наполеон‭ ‬‰шін Ресейге дейінгі соѓыстардыњ бєрі бір шайќастан шешілетін деп жазды.‭
Наполеон жайлы ењбектердіњ ішінен А.З.Манфредтіњ туындысын ерекше атап кµрсетеміз.‭ ‬Єдеби,‭ ‬жењіл єрі тартымды тілмен жазылѓан б±л ењбекте б±л ењбекте біз Наполеонды адами жаѓынан танимыз.‭ ‬Б±л кітап жарыќќа шыќќанѓа дейін µз маќсатынан ќайтпайтын диктатор ретінде сипатталѓан осы бір тарихи т±лѓа бізге басќа бір жаѓымен‭ ‬кµріне бастайды.‭ ‬А.З.‭ ‬Манфред µз кейіпкерлерініњ ішкі жан д‰ниесіне‭ ‬‰њіліп,‭ ‬єсіресе оныњ сол кездегі оќиѓаларѓа деген кµзќарасыныњ ќандай болѓандыѓын ой тізбегініњ ќалай дамыѓандыѓын білгісі келетіндігі,‭ ‬Наполеонныњ к‰нделігіндегі єрбір жазуын зерделегендігін байќаймыз.‭ ‬А.З.‭ ‬Манфредтіњ Наполеон жайлы жазѓанда тарихи т±лѓаѓа деген аса бір ќызыѓушылыѓы сезіледі.‭ ‬Жалпы А.‭ ‬З.‭ ‬Манфред б±л ењбегін µњдеп,‭ ‬оќырмандардыњ сын‭ –‬ескертепелері мен тілектерін назарѓа алып екінші рет баспадан шыѓарады.‭ ‬Б±л ењбек Е.В.‭ ‬Тарленіњ шыѓармасымен салыстырѓанда оќуѓа жењіл єрі кењестік цензураныњ ж±мсарѓандыѓын кµрсетеді.‭ ‬А.З.‭ ‬Манфред б±л ењбекті жазѓанда ќосымша кµптеген т‰пдеректерді пайдаланѓан.‭

I-тарау Наполеон‭ ‬Бонапарт‭ ‬Е.В.‭ ‬Тарле‭ ‬жєне‭ ‬А.З.Манфредтіњ‭ ‬ењбектерінде
1.1.‭ ‬Е.В.‭ ‬Тарленіњ‭ “‬Наполеон‭ ” ‬жєне‭ “‬Нашествие‭ ‬Наполеона‭ ‬на‭ ‬Россию‭” ‬ењбектеріндегі‭ ‬Наполеон‭ ‬туралы‭ ‬кµзќарастары
Евгений Викторович Тарле алѓаш рет Наполеон жайлы µзініњ‭ "‬Континентальная Блокада‭" ‬атты монографиясында сµз ќозѓаѓан болатын.‭ ‬Наполеонныњ‭ ‬‰стемдік ќ±рѓан дєуіріндегі европалыќ мемлекеттердіњ экономикалыќ тарихына,‭ ‬осы елдердіњ‭ “‬ескі Франциямен‭” ‬жасаѓан экономикалыќ ќарым-ќатынастардыњ табиѓатына аса ќызыѓушылыќ білдірген Тарле француз,‭ ‬неміс,‭ ‬итальян,‭ ‬голланд архивтерінде кµптеген ќ±жаттармен танысады.а‭
Осы ќ±жаттарды талдаудыњ негізінде ол континенттік болкаданыњ Европа мен отар елдердегі рыноктарында аѓылшын-француз антогонизмініњ яѓни ќарама-ќайшылыќтыњ нєтижесінде пайда болѓан деген ќорытынды жасайды.
Континенттік блокаданы Наполеонныњ сыртќы саясатыныњ ажырамас бµлігі ретінде ќарастырѓан Тарле императордыњ жасаѓан саяси іс-шараларыныњ бєрі Францияныњ ірі µнеркєсіп буржуазиясыныњ м‰ддесі‭ ‬‰шін іске асырылды деп жазады.‭ “‬Континенттік блокаданыњ‭ ” ‬ењ с‰йікті идеясына айналу себебі,‭ ‬-‭ ‬деп жазады Тарле,‭ ‬-‭ ‬оныњ бір уаќытша аѓылшын кµмегін жойып,‭ ‬француз µнеркєсібініњ дамуына жаѓдай жасаѓанында еді.а‭ ‬Континенттік блокада ж‰йесін ќолдаудаѓы Наполеон саясатындаѓы сєтсіздіктерді Тарле Францияѓа тєуелді мемлекеттердіњ‭ ‬блокада шарттарын б±зуынан кµрмей,‭ ‬аѓылшын товарларыныњ кіргізілуіне Наполеонныњ р±ќсат ќаѓаз беруге мєжб‰р‭ ‬болуымен байланыстырды.
Тарленіњ тарихшы ретіндегі жетістігі оныњ Наполеонныњ сыртќы саясатындаѓы континенттік болкаданыњ алатын орнын аныќтаѓандыѓы ѓана емес,‭ ‬сонымен ќатар осы континенттік блокаданыњ Европаныњ баѓынѓан мемлекеттеріне тигізген єсерін бірінші болып зерттеуінде еді.‭ ‬Ќ±жаттарды зерттеудіњ негізінде Тарле Наполеонѓа тєуелді болып ќалѓан елдердіњ экономикасына континенттік блокаданыњ‭ ‬‰лкен зардап тигізгенін кµз жеткізеді.‭ ‬А.Л.Нарочницкий осы жаѓдайдыњ вассалды-тєуелді мемлекеттердіњ µздерініњ саяси‭ ‬±станымдарын µзгертіп,‭ ‬ел ішінде Наполеонѓа ќарсы‭ ‬±лт-азаттыќ к‰рестіњ µрбуіне єсер еткенін жазады.‭ ‬б
И.В.Лучицкий Тарленіњ б±л ењбегіне сипаттама беріп,‭ ‬былай жазѓан еді.‭ “‬Наполеон режиміндегі Францияныњ экономикалыќ ќатынастардыњ,‭ ‬экономикалыќ саясатыныњ,‭ ‬экономикалыќ ќ±рылыстыњ мєнін толыќ ашып,‭ ‬µзініњ алдында жазѓан тарихшылардыњ континенттік блокада жайлы б±рыс пікірлерін артта ќалдырды.‭”‬‭ ‬В‭ ‬Мазм±ны жаѓынан‭ “‬Континенттік блокада‭” ‬ењбегіне жаќын Тарленіњ‭ “‬Наполеон І т±сындаѓы Италия корольдігініњ экономикалыќ µмірі‭ ” ‬атты ењбегі Наполеон заманындаѓы Италия тарихы жайлы жазылѓан Ресейде жарыќ кµрген алѓаш ењбек туындысы‭ ‬болып табылады.‭ ‬Б±л ењбегі француз тарихшыларыныњ арасында талќыланып,‭ ‬А.Матьездіњ,‭ ‬Анри Сэ мен А.Оюрдыњ жоѓары баѓасын алды‭ ‬Г‭
1912‭ ‬жылы Ресей‭ ‬1812‭ ‬жылѓы Отан соѓысында Наполеонды жењгеніне ж‰з жыл толу мерей тойына дайындалып жатќан кезде‭ “‬Отан соѓысы мен орыс ќоѓамы‭” ‬атты жеті томдыќ ењбекті баспадан шыѓару жоспарланѓан еді.‭ ‬Авторлардыњ ќ±рамына Тарлені де ќосты.‭ ‬1812‭ ‬жылѓы халыќаралыќ ќатынастар тарихына ќатысты деректерді зерттеген Тарле‭ “‬Наполеонныњ оралуы‭” (“‬Ж‰з к‰н‭”) ‬яѓни Наполеонныњ империяны ќалпына келтіруге тырысќандыѓы жайлы тарауды жазады.
1912‭ ‬жылы Тарленіњ‭ “‬Наполеон І кезінде Франция мен Ресейдіњ экнономикалыќ карым-ќатынастары‭ ” ‬атты маќаласы шыѓады.
Соѓыстыњ шыѓу себептерін Наполеонныњ жеке субъективті маќсаттарымен байланыстырѓан дворяндыќ-монахтыњ жєне буржуазды тарихнамадан гµрі Тарле франко-орыс ќаќтыѓысыныњ т‰бінде континенттік блокададан туындаѓан экономикалыќ ќайшылыќтардыњ жатќандыѓын кµрсетеді.‭ ‬Орыс тарихнамасында м±ндай ќорытындыны Тарле алѓаш жасаѓан жоќ.‭ ‬А.Н.Попов,‭ ‬Ю.С.Карцов,‭ ‬К.А.Военский сияќты тарихшылар да осындай пікірде еді.‭ ‬Тарле Отан соѓысын Наполеондыќ Францияныњ жаулап алушылыќ соѓыстар тізбегініњ бір буыны ретінде ќарастырады.‭ ‬Алайда соѓыстыњ шыѓу себептерін Тарле тарихи материализм т±рѓысынан емес,‭ ‬экономикалыќ материализм т±рѓысынан‭ ‬қарастырѓан еді.д
Капитализм енді ќалыптасќан дєуірініњ атаќты єскербасшысы єрі мемлекет ќайраткері Наполеонныњ µмірі мен ќызметін баяндап оныњ тарихтаѓы орны мен рµлін кµрсету‭ ‬‰шін Тарле тарихи-биографиялыќ жанрды пайдаланды.Е‭ ‬1934‭ ‬жылы ол‭ “‬Жизнь замечательных людей‭” ‬сериясы‭ ‬‰шін Наполеон жайлы кітап жазды.‭ ‬Б±л ењбегі‭ ‬1936‭ ‬жылы шетелде де жарыќ кµрді.ж
Егер буржуазиялыќ тарихнама Наполеонныњ ќызметін сол кездегі наќты бір тарихи жаѓдайдан бµлек ќарастырса,‭ ‬Тарле француз императорыныњ µмірбаянын Францияныњ єлеуметтік жєне саяси µмірін,‭ ‬сонымен бірге Европа єлемін д‰р сілкіндірген сол кездегі халыќаралыќ дипломатиялыќ жєне єскери к‰ресті баяндай отырып сипаттайды.‭ ‬¤зініњ континенттік блокада жайлы жазѓан алдыњѓы ењбектеріне с‰йене отырып,‭ ‬Тарле тарихи-‭ ‬биографиялыќ жанрдыњ тамаша‭ ‬‰лгісі болѓан ењбегін жазды.‭ ‬¤з ењбегіне Тарле былай баѓа берді:‭ “‬Б±л дербес зерттеудіњ нєтижесі,‭ ‬баспадан шыќќан материалдар мен архив ќ±жаттарын зетттеуден туындаѓан ќорытындылардыњ жиынтыѓы‭”‬а
‭“‬Наполеон‭” ‬ењбегініњ ѓылыми мањыздылыѓына сипаттама берген М.В.Нечкина былай жазды:‭ ‬Е.В.Тарленіњ Наполеон жайлы монографиясы ѓылымѓа зор‭ ‬‰лес ќосты:‭ ‬м±нда бірінші рет бонапартизмніњ пайда болуына єсер еткен экономикалыќ базасы жан-жаќты зерттеліп,‭ ‬д‰ние ж‰зі сахнасында Францияныњ ірі µнеркєсіп буржуазиясыныњ м‰ддесін ќорѓаѓан,‭ ‬єлемдік‭ ‬‰стемдік орнатуѓа‭ ‬±мтылѓан диктатордыњ шынайы бет-бейнесі ашылѓан еді‭ ‬‭ ‬а‭ ‬Тарленіњ б±л шыѓармасы Кењес Одаѓында ѓана емес,‭ ‬шет елдерде де оќырман ќауым арасында кењ танымал болды.
Д.М.Петрушевский б±л ењбекке‭ “‬Тарихи ѓылым мен µнердіњ ѓажайып туындысы‭” ‬деп сипаттама берсе,‭ ‬А.М.Борщаговский де‭ “‬Наполеонныњ‭” ‬авторын сµз шебері мен суретшімен салыстырады.
‭“‬Наполеон‭” ‬ењбегінде Тарле буржуазиялыќ тарихнаманыњ Наполеон жайлы ќалыптастырѓан жалѓан ањыздарѓа соќќы беріп,‭ ‬оѓан объективті баѓа берді.‭ ‬Єрине Тарле де дєріптеушілік сипаттаудан толыќ арылѓан жоќ еді.
Наполеонныњ мемлекеттік,‭ ‬єскери,‭ ‬зањ шыѓарушы жєне дипломатиялыќ ќызметіндегі ќол жеткен табыстарын Тарле бір кездері ешкімге белгісіз артиллерия офицерініњ революция толќынымен тарих сахнасына келіп,‭ ‬феодалдыќ єлемді шайќалтќан сол кез‭ ‬‰шін алдыњѓы ќатардаѓы тап-буржуазияныњ м‰ддесін ќорѓай білуінде деп т‰сіндіреді.‭ “‬Наполеонныњ,‭ ‬-‭ ‬деп жазады Тарле,‭ ‬-‭ ‬ќызметініњ шарыќтап ќ±лауына єсер еткен сол кездегі тарихи‭ ‬жаѓдай,‭ ‬оныњ Францияныњ тарихында,‭ ‬соныњ ішінде єсіресе µзі баѓындырѓан елдердіњ тарихында‭ ‬±заќ уаќыт бойы прогресивті рольге ие болуын аныќтап берді.а.‭ ‬Тарле Наполеонныњ Франция тарихында прогресивті рольге ие болуын оныњ Францияда буржуазиялыќ мемлекеттік ж‰йені ныѓайтып жетілдіруінде,‭ ‬феодалдыќ реакция тарапынан туындаѓан реставрациялау іс-єрекетінен буржуазиялыќ ќ±рылысыты ќорѓап єрі саќтап ќалуымен,‭ ‬ортаѓасырлыќ тєртіптерді жоюымен т‰сіндіреді.‭ ‬Тарле сонымен бірге Наполеон мен Гитлердіњ арасында‭ ‬±ќсастыќтарды тапќысы келген‭...‬..‭ ‬себебі,‭ ‬-деп жазады Тарле,-‭ ‬Наполеон енді шарыќтап жатќан тап-буржуазияныњ баласы болса,‭ ‬Гитлер-‭ ‬шiриiн‭ ‬деп жатќан реакшылдыќ империализмніњ сарќыншаѓы еді‭”‬.‭ ‬Наполеонды басќа саяси ќайраткерлермен салыстырѓысы келіп,‭ ‬±ќсастыќтарды келтіргісі келген кез-келген кµзќарастарды Тарле теріске шыѓарып,‭ ‬былай жазады:‭ “‬Наполеон тарихи ќайраткер ретінде енді ешќашан жєне еш жерде ќайталанбайтын ќ±былыс.‭ ‬Себебі ХVIII ѓасырдыњ аяѓы мен ХІХ ѓасырдыњ басындаѓы Франция мен Европада ќалыптасќан жаѓдай енді єлем тарихында ешќашан жєне еш жерде ќайталанбайды‭ ”‬а
Наполеонныњ т±сындаѓы Францияныњ ж‰ргізген соѓыстарына талдау жасай отырып Тарле,‭ ‬Француз революциясы дєуірінде ж‰ргізілген єділетті соѓыстар мен кейінгі кезењніњ жаулаушылыќ жорыќтарыныњ арасын наќты бµліп кµрсетеді.
‭ ‬Тарле Напалеон соѓыстарыныњ негізінде жас‭ ‬француз буржуазиясыныњ Англияныњ кєрі єрі тєжірибелі буржуазиясымен ж‰ргізген экономикалыќ бєсекелестіњ‭ ‬жатќанын дєлелдеп берді.‭
Осы ќайшылыќтар тарихшыныњ пікірінше Англия мен Францияныњ Европадаѓы‭ ‬‰стемдік‭ ‬‰шін‭ ‬к‰ресіндегі негізгі мањызѓа ие болды.‭ ‬Сондыќтан,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле,‭ ‬-‭ ‬француз буржуазиясы Наполеон диктатурасын‭ “‬жаулаушылыќ соѓыстарды ж‰ргізуге‭ ‬бейімі бар,‭ ‬єрі мемлекет ќаржысын ныѓайта алатын‭” ‬биліктіњ‭ ‬формасы ретінде ќолдады.
Тарле µзініњ ењбегінде Наполеонныњ сыртќы саясаты Ватерлоо даласындаѓы µткен шайќастыњ соњѓы мезетіне дейін француз‭ ‬буржуазиясыныњ м‰ддесіне толыѓымен‭ ‬баѓынышты болѓандыѓын бірнеше рет ќайталайды.‭
“Наполеонныњ экономикалыќ саясатыныњ негізгі ќозѓаушы к‰штері,‭ – ‬деп жазды Тарле,-‭ ‬француз µнеркєсібіне д‰ниеж‰зілік‭ ‬‰стемдік єперу жєне осы ниетімен байланысты европалыќ рыноктардан‭ ‬Англияны ќуып шыѓу‭ ‬ќ±штарлыѓы еді‭”‬.
Сондыќтан Наполеонныњ‭ ‬ќызметініњ прогрессивті жаќтарын айта отырып Тарле‭ ‬сонымен бірге оныњ Европаныњ жаулап алынѓан халыќтар‭ ‬‰шін феодалдыќ тєртіптерден азат етуші ѓана болып ќойѓан жоќ,‭ ‬сонымен ќатар залым тиран болѓандыѓын,‭ ‬француз‭ ‬‰стем етуші таптардыњ рахат µмірін‭ ‬баѓынѓан елдерде тонау‭ ‬арќылы ќамтамасыз еткендігін астын сызып кµрсетеді.‭
¤зініњ революцияѓа дейінгі ењбектеріне караѓанда Тарле Наполеонды банапартизмніњ таптыќ мєні мен Францияныњ сыртќы саясатын марксистік‭ ‬методологиясы т±рѓысынан баѓалады.‭ ‬Алайда дєст‰рлі буржуазиялыќ тарихнаманыњ ыќпалымен Наполеонныњ жеке басыныњ ќабілеттерін мадаќтап,‭ ‬ќасындаѓы кµптеген дарынды єріптестерініњ мањызын тµмендетеді.‭ ‬Наполеонныњ дєуірін сипаттап талдауѓа‭ ‬Тарленіњ‭ ‬таѓы‭ ‬бір‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬атты ењбегі арналѓан еді‭ ‬8.‭ ‬Б±л кітапта тарихшыныњ назарында ењ алдымен орыс халќыныњ наполеондыќ шапќыншылыќќа ќарсы батыл‭ ‬да ерж‰рек‭ ‬к‰ресі орын алды.‭ ‬Кењес тарихнамасында Тарленіњ монографиясы жарыќќа шыќќанѓа дейін‭ ‬осы‭ ‬таќырыпта мањызды ењбек жазылѓан жоќ еді.‭ ‬М.Н.‭ ‬Покровскийдіњ маќалаларында бірќатар‭ ‬қателіктер мен б±рыс талдаулар болѓан еді.‭ ‬М.Н.‭ ‬Покровский патша‭ ‬‰кіметініњ жаулаушылыќ саясатын єшкерелеуге‭ ‬басты назар аударып,‭ ‬Александр І-њ дипломатиясын мадаќтап,‭ ‬маќтаѓан орыс дворяндыќ‭ – ‬буржуаздыќ тарихнамасын сынай отырып,‭ ‬1812‭ ‬жылѓы соѓыстыњ орыс халќы‭ ‬‰шін‭ ‬±лт-азаттыќ сипатта‭ ‬болѓандыѓын теріске шыѓарды,‭ ‬тіпті б±л соѓыс Ресей мен Францияныњ‭ ‬‰стем етуші топтардыњ м‰дделері‭ ‬‰шін ж‰ргізілген деп,‭ ‬б±л‭ ‬соѓысќа‭ ‬берілген‭ “‬Отан соѓысы‭” ‬деген атауын ќ±птамады.‭ ‬Сондыќтан ол‭ “‬1812‭ ‬жылѓы соѓыста кімніњ‭ ‬кінєлі екендігі жайлы пікірталас бос сµз‭” ‬деп санады‭ ‬9.‭
Отан соѓысыныњ шыѓу себебін жаулап алушы Наполеон мен‭ “‬бейбітс‰йгіш‭” ‬Александр І арасындаѓы‭ ‬к‰реске тірелетін дворяндыќ‭ – ‬монархиялыќ‭ ‬тарихнамасыныњ т±жырымдары мен‭ ‬1812‭ ‬жылѓы соѓысты алдыњѓы‭ ‬ќатарлы буржуаздыќ ќ±рылыстыњ артта ќалѓан феодалдыќ ќ±рылыспен ќаќтыѓысы ретінде ќарастырѓан либералдыќ‭ – ‬буржуаздыќ тарихнаманыњ т±жырымдарына ќарама‭ – ‬ќарсы Тарле Ресей мен Францияныњ арасындаѓы‭ ‬ќарулы к‰рестіњ т‰бінде‭ ‬жатќан терењ де елеулі себептерін‭ ‬ аныќтауѓа талпынды.‭
Революцияѓа дейін жазылѓан ењбектердіњ µзінде-аќ Тарле континенттік блокаданыњ шарттары тудырѓан екі ел арасындаѓы экономикалыќ ќарама-ќайшылыќтар соѓыстыњ басты себебі болѓандыѓына кµзі жетеді.‭ ‬Біраќ ол кезде‭ ‬экономикалыќ материализм‭ ‬±станымда болѓан Тарле екі елді‭ ‬ќаќтыѓыстырѓан мањызды саяси себептерді кµлењкеде‭ ‬ќалдырѓан еді.‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬атты ењбегінде автор осы экономикалыќ ќайшылыќтардыњ франко‭ – ‬орыс ќарым‭ – ‬ќатынастардыњ призмасы арќылы ќалай‭ ‬сынѓандыѓын ќарастырып,‭ ‬Отан соѓысыныњ‭ ‬саяси себептерін талдауѓа кµњіл аударды.‭ ‬Ол Наполеон мен патшалы Ресейдіњ Европада µз мєртебесін ныѓайтуѓа баѓытталѓан к‰рестіњ ќалай‭ ‬дамыѓандыѓын,‭ ‬Францияныњ Ресейге‭ ‬соѓыс ашуѓа плацдармѓа‭ ‬айналдырылѓан‭ ¦‬лы Варшава герцогствосыныњ таѓдырына байланысты келіспеушіліктер мен талас‭ – ‬тартыстыњ‭ ‬ќалай µршігендігін,‭ ‬Таяу Шыѓыс пен Орта Шыѓыста орыс‭ – ‬француз к‰ресініњ ќалай µріс алѓандыѓын баќылады.‭
Осы ќайшылыќтардыњ‭ ‬бєрі Тарленіњ ойынша‭ ‬Наполеонныњ‭ ‬1810‭ ‬жылдан бастап Ресейге ќарсы соѓысуѓа дайындыќќа кірісуіне себеп болды.‭ “‬Ресейді ірі француз‭ ‬буржуазиясына экономикалыќ‭ ‬жаѓынан баѓынуѓа мєжб‰р ету,‭ ‬-‭ ‬деп жазды тарихшы,‭ ‬-‭ ‬француздарѓа толыѓымен тєуелді Польшаныњ келбетінде Ресейге ќарсы мєњгі‭ ‬ќауіп тµндіру‭ ‬жєне оѓан Литва мен Белоруссияны ќосу‭ – ‬міне б±л Наполеонныњ‭ ‬1812‭ ‬жылѓы‭ ‬соѓыстаѓы негізгі‭ ‬маќсаты‭” ‬1.
Тарле Наполеонныњ Ресейге жорыѓыныњ жаулаушылыќ мєнін аша отырып,‭ ‬б±л жорыќтыњ француз императорыныњ алдында ж‰ргізген саясаты-‭ ‬мен дайындалѓандыѓын атап кµрсетеді.‭ ‬
Тарле А.‭ ‬Сорельдіњ жєне басќа да француз тарихшылардыњ Наполеонныњ феодалдыќ‭ ‬Ресейге‭ ‬ќарсы соѓыстыњ прогрессивті сипатта болѓандыѓын,‭ ‬себебі Наполеонныњ территориялыќ жаулаушылыќты кµздемегендігін,‭ ‬керісінше орыс шаруаларына феодалдыќ ќанаудан азатттыќ єкелгендігін дєлелдегісі келген талпыныстарын теріске шыѓарды.‭ ‬Тарле Наполеонныњ Ресейге‭ ‬келген кезде‭ ‬басыбайлы шаруашылыќты жоюды м‰лдем ойына‭ ‬да‭ ‬алмаѓандыѓын‭ ‬кµрсетеді.‭ ‬Автор француз армиясыныњ‭ ‬Ресейде‭ ‬жергілікті‭ ‬халыќќа к‰ш кµрсетіп,‭ ‬µздерін бұзаќылар мен тонаушылар сияќты‭ ‬±саѓандарын куєлєндыратын бірнеше деректерді келтіреді.‭
“Наполеон армиясы,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле,-‭ ‬еш жерде,‭ ‬тіпті Египетте де Сирияда да µздерін м±ншалыќты‭ ‬ж‰генсіз‭ ‬±стап,‭ ‬бетімен кеткен жоќ еді,‭ ‬халыќты дєл Ресейдегідей аяусыз жєне арсыз ќырып,‭ ‬ќорлаѓан жоќ еді‭” ‬1.‭ “‬Б±л з±лымдыќ‭ ‬пен ќорлыќты кµрген халыќтыњ‭ ‬патриоттыќ,‭ ‬отанс‰йгіштік сезімі оянып,‭ ‬соѓыстыњ Отандыќ сипат алуына‭ ‬т‰рткі болды‭” ‬-‭ ‬деп жазды тарихшы.‭
“Ресей‭ ‬‰шін,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле,‭ ‬-‭ ‬б±л шапќыншылыќќа ќарсы к‰рес µзініњ экономикалыќ жєне саяси дербестігін саќтап ќалудыњ бірден‭ – ‬бір амалы еді.‭ ‬Осындай жаѓдайдаѓы‭ ‬1812‭ ‬жылѓы‭ ‬соѓыс‭ – ‬Ресей‭ ‬‰шін µмір‭ ‬с‰ру‭ ‬‰шін к‰ресу жєне‭ ‬империалистік жауыздан ќорѓану соѓысы еді‭” ‬1.
Егер дворяндыќ‭ – ‬буржуаздыќ тарихнама єскери іс-ќимылдардыњ‭ ‬барысын талдауѓа‭ ‬басты назар аударып,‭ ‬Наполеонды талќандауда‭ ‬б±ќара халыќтыњ тигізген мањызын ашып кµрсетуге тиісті кµњіл‭ ‬бµлмесе,‭ ‬Тарле кењес тарихшылардыњ ішінде‭ ‬алѓашќы болып б±л мєселені‭ ‬алѓа ќойып,‭ ‬шешті.‭
Революцияѓа‭ ‬дейінгі орыс тарихшылардыњ шыѓармаларын ќатал сынады,‭ ‬себебі олар соѓыс кезіндегі халыќтыњ µрлеуін‭ “‬патша мен халыќтыњ бірігуі‭” ‬ретінде кµрсеткісі келді.‭ ‬Тарле орыс ќоѓамындаѓы єрбір таптыњ жаудыњ‭ ‬шапќыншылыѓына‭ ‬ќарым-ќатынасын бµліп кµрсетті.‭ ‬Осылай автор‭ ‬Наполеонды талќандауда‭ ‬патша‭ ‬мен‭ ‬дворяндыќ таптыњ мањызын‭ ‬к‰шейтуге‭ ‬тырысќан монархиялыќ тарихнаманыњ‭ “‬ањызына‭” ‬соќќы берді.‭
1812‭ ‬жылѓы соѓыс туралы Тарленіњ концепциясы дворяндыќ‭ ‬буржуаздыќ тарихнамамен салыстырѓанда алѓа жылжушылыќ‭ ‬болды.‭ ‬Себебі Тарле халыќ б±ќарасыныњ‭ ‬Наполеон шапќыншылыѓына тойтарыс беруде атќарѓан мањызын д±рыс кµрсете білді.‭ ‬1812‭ ‬жылѓы соѓыста‭ ‬Тарле орыс шаруалары батырлыќ,‭ ‬ќаћармандыќ жасады деп санады.‭ ‬Тарленіњ артыќшылыѓы да осында‭ ‬.Ол кµптеген деректерді ќолдану арќылы‭ ‬партизан мен солдаттардыњ ерліктерін кµрсете білді,‭ ‬партизан соѓысыныњ кµсемдері мен дарынды орыс єскербасшыларыныњ‭ ‬портреттерін сомдай білді.‭
Халыќ б±ќарасыныњ Наполеон шапќыншылыѓына ќарсы к‰ресін Тарле т±раќты армияныњ‭ ‬єскери‭ ‬ќимылдарымен байланыстырды.‭ ‬Терењ‭ ‬патриоттыќ сезіммен Тарле орыс армиясыныњ‭ ‬ауыр‭ ‬шайќастарын,‭ ‬Смоленск ќаласын ќорѓаѓандыѓын,‭ ‬тарихтаѓы‭ ‬±лы‭ ‬шайќастардыњ‭ ‬бірі Бородино шайќасын,‭ ‬орыс армиясыныњ‭ ‬тамаша шабуылдарын баяндайды.‭ ‬Бородино шайќасын автор Наполеонмен ж‰ргізген б‰кіл соѓысындаѓы‭ ‬шешуші‭ ‬бетб±рыс‭ ‬ретінде‭ ‬ќарастырды.‭ ‬.‭ “‬Бородино,‭ ‬-‭ ‬деп жазды тарихшы,‭ ‬-‭ ‬орыс халќыныњ европалыќ диктатордыњ алдындаѓы‭ ‬±лы рухани жењісі‭ ‬еді.‭ ‬Дєл‭ ‬осы‭ ‬Бородино‭ ‬далаларында‭ ‬Наполеонды‭ ‬ќ±латуѓа‭ ‬баѓытталѓан ќиын да ауыр іс‭ ‬басталып‭ ‬,‭ ‬Ватерлоо‭ ‬жазыѓында‭ ‬‰ш‭ ‬жылдан‭ ‬кейін‭ ‬кейін аяќталѓан еді‭ ‬1.
Алайда‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬ењбегінде Тарле революцияѓа дейінгі орыс тарихшылары сияќты‭ ‬Бородино шайќасын Кутузов‭ ‬бетін ќайтара алмаѓан бір жамандыќ сияќты санады.‭ ‬Біраќ‭ ‬кейін‭ ‬µзіне‭ ‬айтылѓан сын ескертулердіњ єсерінен ол Бородино шайќасы мен Кутузовтыњ контршабуылыныњ мањыздылыѓын д±рыс‭ ‬баѓаламауда‭ ‬жіберген ќателіктерін мойындайды.‭ ‬Уаќыт µткен‭ ‬соњ‭ ‬ол Л.Г.‭ ‬Бескровныйдыњ‭ “‬Отечественная война‭ ‬1812‭ ‬г.‭ ‬и контрнаступление Кутузова‭” ‬кітабында былай‭ ‬жазды:‭ “‬Кењес тарихшыларыныњ‭ ‬кµзќарастары‭ (‬соныњ ішінде меніњ‭ ‬µзімніњ кµзќарастарым‭ ‬1812‭ ‬жылѓы соѓыс барысы жайлы мєселелер туралы‭) ‬жан‭ – ‬жаќты талданбаѓан болатын.‭ ‬Д±рыс шешілмеген еді.‭” ‬10.‭ ‬Сондыќтан µзініњ‭ “‬Михаил Илларионович Кутузов полководец и дипломат‭” ‬атты‭ ‬маќаласында ол‭ ‬1812‭ ‬жылѓы‭ ‬соѓыста Бородино‭ ‬шайќасыныњ‭ ‬Отан‭ ‬соѓысыныњ‭ ‬тарихындаѓы мањызын айќын кµрсету µзініњ міндеті деп санады.‭ “‬Орыс бородиндік жењісініњ стратегиялыќ шайќасыныњ стратегиялыќ салдары,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле‭ ‬1952‭ ‬жылы,‭ ‬-‭ ‬жаудыњ Ресейге‭ ‬шабуылыныњ‭ ‬µзін‭ ‬-‭ ‬µзі сарќылтќандыѓын жєне‭ ‬‰мітсіз тоќтап ќалѓандыѓында‭ ‬кµрініс‭ ‬тапты,‭ ‬себебі‭ ‬Тарутино мен Малоярославец Бородиноныњ тікелей нєтижесі болды‭” ‬1.
Сонымен ќатар тарихшы М.‭ ‬И.‭ ‬Кутузовтыњ ќызметі жайлы жања архивтік ќ±жаттарѓа‭ ‬с‰йене отырып,‭ ‬оныњ‭ ‬Бородино даласында‭ ‬орыс армиясыныњ жењуін‭ ‬±йымдастырудаѓы‭ ‬ќызметін айќындап берді.‭ ‬Мєскеудегі‭ ‬µрттіњ шыѓуы жайлы‭ ‬мєселені‭ ‬ќарастырѓан кезде Тарле‭ ‬орыс мемлекетініњ‭ ‬жеріне‭ ‬жаулаушылар ретінде‭ ‬енген француздардыњ Мєскеудіњ б±зылуына кінєлі‭ ‬деп санады.‭ ‬Тарихшыныњ ќорытындысы мынандай‭ ‬т±жырымнан‭ ‬шыѓады:‭“‬Наполеон кетіп бара жатќан кезде,‭ ‬толыѓымен‭ ‬б±зылѓан жєне‭ ‬аман ќалѓан‭ ‬‰йлердіњ µртенуі оѓан жаѓып,‭ ‬оныњ залым кекшіл сезімін ќанаѓаттандырѓан болу керек.‭ ‬Оныњ кетер алдында Мєскеуді жарып жіберу туралы‭ ‬берген жабайы єрі‭ ‬маѓынасыз б±йрыѓын‭ ‬еске т‰сірейік.‭ ‬Біраќ,‭ ‬басында Мєскеуге‭ ‬кірген шаѓында оныњ‭ ‬ќалжыраѓан армиясы мен‭ ‬µзі‭ ‬‰шін б±л µрттіњ‭ ‬пайдасыз‭ ‬зиянды болѓандыѓы сµзсіз‭”‬.‭ ‬Мєскеудіњ µртенуі жайлы осындай‭ ‬кµзќарасты µз маќалаларында‭ ‬М.В.‭ ‬Нечкина мен П.А.‭ ‬Жилин‭ ‬±станды,‭ ‬олар‭ ‬сау‭ ‬ќалѓан мєскеулік‭ ‬‰йлерді‭ ‬ќ±рту жайлы б±йрыќты Наполеон ќаладан кетер кезде ѓана‭ ‬беруі м‰мкін деген ойѓа‭ ‬келеді‭ ‬11.‭ “‬Нашествие‭ ‬Наполеона на Россию‭” ‬кітабында‭ ‬Тарле‭ “‬Наполеон‭” ‬шыѓармасына тєн генерал Мороздыњ‭ ‬француз армиясын ќ±ртудаѓы роліне‭ ‬деген б±рынѓы‭ ‬кµзќарастарын‭ ‬ќайта‭ ‬ќарады.‭ ‬Алайда‭ ‬Ресейдегі Наполеон‭ ‬армиясыныњ жењілуінде‭ ‬‰лкен мањызѓа ие болѓан‭ “‬стихиялыќ‭ ‬факторлар‭ ” ‬теориясыныњ‭ ‬белгілері б±л кітабында да саќталады.‭ ‬Мысал ретінде айтар болсаќ,‭ ‬Тарле Кутузовтыњ орыс армиясыныњ‭ ‬шетелге жорыѓын іске‭ ‬асыруѓа ќарсы болып,‭ ‬осы ісімен Наполеонѓа аман ќалуы‭ ‬‰шін‭ “‬алтын кµпірге‭” ‬жол ашќандыѓы туралы‭ ‬пікірді‭ ‬ќолдады.‭ ‬Біраќ‭ ‬Л.Г.‭ ‬Бескровныйдыњ кітабыныњ сµз соњында‭ ‬б±л ойын ќайта ќарады‭ ‬11.‭ ‬Ал‭ “‬Михаил Илларионович Кутузов-полководец и дипломат‭” ‬маќаласында Тарле былай жазды:‭ “‬Кутузов‭ ‬императорлыќ Франциядан болатын єскери‭ ‬ќауіпті Неманда емес Сенада т‰бірімен жоюѓа болатындыѓын Александрден кем білген жоќ.‭ ‬Б±ѓан Кутузовтыњ де Пьибюскпен‭ ‬ж‰ргізген єњгімесінен‭ ‬байќауѓа болады,‭ ‬біраќ ол б±л жењістіњ жеткілікті‭ ‬єскери‭ ‬жєне ењ бастысы дипломатиялыќ дайындыќтан кейін,‭ ‬жалѓыз‭ ‬Ресейдіњ емес сонымен бірге‭ “‬одаќтас‭” ‬мемлекеттердіњ тарапынан ќанды ќ±рбандардыњ болуын ќалады.‭ ” ‬1.
‭“‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬ењбегі‭ ¦‬лы Отан соѓысы кезінде єлемніњ кµптеген тілдеріне аударылып шетелдегі оќырман ќауым арасында атаѓы жайыла бастады.‭
Аѓылшындардыњ арасында б±л кітаптыњ ќандай‭ ‬беделге ие болѓандыѓын сол кезде Англияда кењес елшісі‭ ‬ќызметінде‭ ‬болѓан‭ ‬академик И.М.‭ ‬Майскийдіњ‭ ‬естеліктерін‭ ‬келтіреді:
‭ “‬Л.Н.‭ ‬Толстойдыњ‭ “‬Соѓыс пен бейбітшілік‭” ‬кітабымен бір уаќытта баспадан шыќќан Тарленіњ‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬ењбегі єрине‭ ‬Толстойдыњ ењбегіндей кењ‭ ‬аудиторияѓа ие болѓан жоќ.‭ ‬Оныњ шыѓармасын негізінен интеллигенция арасында‭ ‬-‭ ‬саясаткерлер,‭ ‬журналистер,‭ ‬тарихшылар,‭ ‬єскерилер оќыды.‭ ‬М±ќият оќып,‭ ‬еріксіз‭ ‬екінші д‰ниеж‰зілік‭ ‬соѓыстыњ оќиѓаларымен салыстырып отырды.‭ ‬Оќырман‭ ‬ќауымныњ б±л ќабаты парламентте,‭ ‬прессада немесе баспасµзде,‭ ‬армияда‭ ‬,‭ ‬флотта т‰рлі‭ ‬мемлекеттік‭ ‬±йымдарда‭ ‬‰лкен мањызѓа‭ ‬ие болѓандыќтан,‭ ‬Тарленіњ шыѓармасыныњ‭ ‬психологиялыќ єсері Лев Николаевичтыњ‭ ‬±лы‭ ‬эпопеясыныњ єсерінен кем‭ ‬болѓан жоќ‭” (‬12‭)‬.
‭“‬Тайм‭” ‬журналы‭ ‬12‭ – ‬мамыр‭ ‬1942‭ ‬ж.‭ ‬кітаптыњ‭ ‬американ ќоѓамдыќ ойына тигізген єсерін байќап,‭ ‬былай‭ ‬жазды:‭ “‬Тарленіњ Наполеонныњ орыс кампаниясын дарынды єрі‭ ‬т‰бегейлі баяндауы‭ ‬кµптеген ќалыптасып ќалѓан‭ ‬±ѓымдарды‭ ‬тµњкеріп жібереді‭”‬.
Егер соѓыс кезінде батыс сыншылары‭ “‬Наполеон‭” ‬мен‭ “‬Нашествие‭ ‬Наполеона на‭ ‬Россию‭” ‬шыѓармаларына жылы ќабаќ танытса‭ ‬,‭ “‬ќырѓи-ќабаќ‭” ‬соѓысы басталѓан кезден-аќ кењес тарихшылары мен Тарленіњ‭ ‬ењбектерінен‭ ‬шетелдегі‭ ‬буржуаздыќ тарихшылар‭ ‬±лтшылдыќ‭ ‬пен шовинистік белгілерді‭ “‬таба‭” ‬бастады.
Тарле‭ ‬±заќ уаќыт бойы марксистік методологиялыќ єдістемені‭ ‬игерудіњ‭ ‬арќасында‭ ‬толыѓымен кењестік тарихи‭ ‬ѓылымныњ‭ ‬±станымдарына‭ ‬кµшті.‭ ‬Сонымен Тарленіњ‭ ‬30-шы жылдардыњ екінші‭ ‬жартысында‭ ‬жазылѓан‭ “‬Наполеоны‭” ‬мен‭ “‬Нашествие Наполеона на Россию‭” ‬ењбектері терењ‭ ‬ѓылыми ењбектер болып табылады.‭ ‬Себебі б±л шыѓармалар‭ ‬‰лкен кµлемді ќ±жаттар‭ ‬мен єдебиеттерді‭ ‬зерттеудіњ негізінде пайда болды‭ ‬4.
Осы екі ењбек‭ ‬француз,‭ ‬аѓылшын,‭ ‬неміс итальян жєне басќа да шет тілдерге аударылѓан‭ ‬еді.‭ ‬Аталѓан ењбектердіњ жарыќќа шыѓуы кењес тарихи‭ ‬ѓылымында мањызды‭ ‬оќиѓа болды.‭ ‬Себебі Тарленіњ б±л шыѓармалары партия‭ ‬‰кіметініњ Покровскийдіњ‭ “‬мектебін‭” ‬сынап,‭ ‬ќателіктерін айтќаннан кейін жарыќ кµрді.‭ ‬Б±л ењбектер партияныњ‭ ‬айтќан сынына жауап берген алѓашќы‭ ‬монографиялардыњ‭ ‬ќатарынан‭ ‬орын тапты.‭ ‬Жања,‭ ‬дарынды т‰пдеректердіњ негізінде ќ±растырылѓан,‭ ‬д±рыс талдау‭ – ‬ќорытындыларѓа бай,‭ ‬сµз шеберініњ ќолымен жазылѓан б±л кітаптар кењес оќырмандары‭ ‬‰шін ірі тарихи‭ ‬мањызы‭ ‬бар жања‭ ‬саланы ашып берді.‭ ‬Кітап‭ ‬ туындыларында єлемде‭ ‬‰стемдік орнату пиѓылыныњ‭ ‬оянѓан халыќтардыњ ќарсыласуына‭ ‬соќтыѓысып жењіліс тапќандыѓыныњ‭ ‬‰лкен мєселесі кµтерілді.‭ ‬Осы‭ ‬±лы тарихи‭ ‬оќиѓалар ХІХ ѓасырдыњ‭ ‬алѓашќы онжылдыќтарында таптыќ к‰рестен соќќы алѓан феодалдыќ ќ±рылыстыњ ќұлауын сипаттау‭ ‬арќылы бейнеленген.‭
1812‭ ‬жыл туралы ењбек‭ ‬ыстыќ отанс‰йгіш сезімге толы болды,‭ ‬сондыќтан алѓашќы‭ ‬рецензенттер оны орыс‭ ‬халќыныњ‭ ‬ерлігі жайлы кітап деп‭ ‬єділ баѓалады.‭ ‬Оќырманныњ‭ ‬кµз‭ ‬алдында µткен шаќтыњ тірі‭ ‬кµріністері µтіп жатты‭ – ‬Наполеонныњ‭ ‬єлемде‭ ‬‰стемдік орнатќысы келген пиѓылыныњ‭ ‬пайда‭ ‬болуыныњ к‰рделі‭ ‬жаѓдайы,‭ ‬екі‭ ‬капиталистік‭ ‬мемлекет Англия мен Франция‭ ‬арасындаѓы‭ ‬шиеленіскен экономикалыќ бєсекелестік,‭ ‬буржуаздыќ‭ ‬диктатордыњ єлемде билік орнатуѓа соњѓы‭ ‬ќарсылық ретінде‭ ‬Ресейдіњ кµтерілуі,‭ ‬Наполеонныњ‭ ‬Ресейге‭ ‬басып‭ ‬кіруі т.с.с.‭ ‬Алѓашќы кезењдегі артќа шегінудіњ ауыр жылдары келесі‭ ‬кезењніњ‭ ‬оќиѓаларымен алмасты,‭ ‬Кутузовтыњ т±лѓасы ірі єскербасшы‭ ‬ретінде бейнеленіп,‭ ‬орыс армиясыныњ к‰шейе бастаѓандыѓы,‭ ‬жаудыњ шегіне бастауы сипатталады‭ (‬1‭)‬.‭
бет‭ ‬керек‭
Е.В.Тарле ешуаќытта µз ењбектерiн Наполеонныњ Ресейге‭ ‬жорыѓы жайлы ењбегін айтылып жатќан мєселені толыѓымен сарќылтќан жєне арлыќ с±раќтары шешіліп,‭ ‬ќайта талданбайтын моногарфия ретінде ќарамаѓан еді.‭ ‬Оныњ сергек зетттеуші ойы єрдайым алѓа жылжудыњ жања ойларын іздеді.‭ ‬1951‭ ‬ж оныњ ењбектерін санаѓан кезде отандыќ ќ±жат‭ – ‬деректерде ж‰йелі тарту арќылы т‰пдеректердіњ кµлемін‭ ‬±лѓайту ќажеттілігі,‭ ‬Бородино шайќасыныњ алдындаѓы Кутузовтыњ стратегиялыќ жоспарларына терењ анализ беру керектігі,‭ ‬шайќастыњ µзі басќаша талдап кµруін,‭ ‬орыс армиясыныњ конршабуылѓа дайындыѓын зерттеп,‭ ‬ашып кµрсету ќажеттілігі айтылды13
Алайда Тарленіњ Наполеон т±лѓасы жайлы жазѓан ой пікірін сынаѓан жоќ еді.‭ ‬″Наполеонда″‭ ‬Тарле Наполеонныњ Француз революциясыныњ толќынымен кµтеріліп бірте-бірте оныњ жалпы халыќтыќ маќсаттарынан алыстай бастаѓандыѓын Француз революциясыныњ ќол жеткен табыстарынан жања ќанаушы тапќа тиімді жаќтарын саќтап ќалѓысы келген ірі француз µнеркєсіп буржуазиясыныњ µкіліне айналып жатќандыѓын айќын кµрсете білді.‭ ‬¤ткен ѓасырдыњ ќарќынды саяси ќ±былыстардыњ экономикалыќ алѓышарттардыњ ерекшеліктерін ашып кµрсетуге Е.В.Тарлеге жоѓарыда айтылѓан континентін блокада тарихы жайлы ж‰ргізген зерттеулері кµмектесті.1‭
Е.В.Тарленіњ‭ ‬“Наполеон‭”‬ атты ењбегі он жеті тараудан жєне ќорытындыдан т±рады.
‭“‬Наполеон Бонапарттыњ жастыќ шаѓы‭ ” ‬тарауында автор Бонапарт туылѓаннан Жозефинамен отау тіккенге дейінгі кезењді наќты фактілермен баяндайды.‭
Єдебиет µнеріне тєн сипаттама,‭ ‬т‰сіндірме мен суреттеулерді кµп ќолданбай-аќ,‭ ‬Е.В.Тарле Бонапарттыњ‭ ‬мінезін айќын‭ ‬аша білді.
Барлыќ оќиѓаларды ќысќа,‭ ‬єрі н±сќа‭ ‬келтіреді.‭ ‬Ењ бастысы,‭ ‬оќырман‭ ‬ќауым‭ – ‬біз Наполеонныњ кім екенін,‭ ‬мінезініњ‭ ‬ќандай екенін жетік біліп,‭ ‬кейіпкерімізді д±рыс таныѓан сияќтымыз.‭
Наполеонныњ жобасы бойынша,‭ ‬єрі оныњ тікелей ќатысуымен ж‰ргізілген аѓылшындардыњ ќолдауына с‰йеніп,‭ ‬Республикадан бµлінгісі келген Тулон бекінісіне ќарсы шайќастыњ сєтті аяќталуынан кейінгі кейіпкеріміздіњ генерал шенін алуы зањды ќ±былыс сияќты.‭ ‬Осы оќиѓадан кейінгі‭ ‬Францияда кµп‭ ‬±замай орын алѓан‭ ‬9‭ ‬термидор оќиѓасы‭ ‬,‭ ‬француз халќы топтарыныњ єот‰рлі єлеуметтік жаѓдайы,‭ ‬жалпы сол кездегі саяси ахуал терењ єрі бай тілмен сипатталѓан.
1795‭ ‬жылы‭ ‬13-----------------‭ ‬к‰ні кµтерілісшілерді басу‭ ‬‰шін Конвент жаѓында µз єскерінен тµрт есе кµп ќаруланѓан адамдарды жењу‭ ‬‰шін зењбіректерді пайдаланѓан.
‭ ‬Наполеонныњ жалпы билікке келуіне єсер еткен жеке басыныњ ќабілеттерінен басќа мынадай‭ ‬±станымын байќаймыз:‭ ‬жењіске жету‭ ‬‰шін
керек кезде жылдам,‭ ‬д±рыс шешім ќабылдау жєне аяушылыќ білдіртпей ќатыгез болу‭ ‬.
Шынында да осы‭ ‬±станымсыз ол маќсатына жетпес те еді жєне осыныњ салдары ретінде кµзге т‰сіп,‭ ‬кµтерілмес еді.‭(‬Т-1‭)
Келесі‭ “ ‬1796-1797‭ ‬ж.ж.‭ ‬Итальян компаниясы‭”‬,‭ “ ‬Египетті жаулап алу жєне Сирияѓа жорыќ‭ ‬1798-1799‭ ‬ж.ж.‭” ‬тарауларда Тарле Бонапарттыњ жап-жас болып армияны басќарып ќана ќоймай,‭ ‬µзіне баѓындыруды‭ ‬,‭ ‬µзін єскербасшы‭ ‬ретінде мойындату алѓашќы кезде оњай болмай,‭ ‬єскерлермен ќаќтыѓыстарѓа єкеліп,‭ ‬к‰шті пайдалануѓа мєжб‰р еткенін баяндайды.‭ ‬Жас кезінде аз сµйлеп‭ ‬,‭ ‬кітап оќумен‭ ‬айналысќан.‭ ‬Наполеонныњ сµзге шешен екенін,‭ ‬аз сµйлеп саз сµйлейтіндігін автордыњ келтірген мысалдарынан байќай аламыз.‭ “‬Солдаттар сендер нашар киінгенсіњдер‭ ‬,‭ ‬жартылай ашсыњдар...‭ ‬Мен сендерді єлемдегі ењ жаќсы,‭ ‬бай елдерге апарѓым келеді‭” ‬--деп‭ ‬,солдаттарына‭ ‬‰ндеу айтќан.‭ ‬Наполеон соѓыс µзін µзі‭ ‬асырау керек деген принципті‭ ‬±станып‭ ‬,‭ ‬єрбір єскерін алдаѓы соѓысќа ќызыќтыра білу ќажеттігін т‰сінді.‭
Сириядан Египетке ќайтар жолда єскерлерініњ біразы оба ауруына шалдыѓып‭ ‬,‭ ‬ыстыќ к‰нніњ астында жараланѓан ауру єскерлермен ж‰ру оњай болѓан жоќ.Сонда да Наполеон арбаларды жараланѓан єскерлеріне беріп‭ ‬,‭ ‬µзі бірінші болып жаяу ж‰ріп‭ ‬,‭ ‬µзіне ат‭ ‬±сынѓан єскерін бетінен салып кеп жіберді.‭ ‬Б±л Наполеонныњ‭ ‬єскерлерімен бірге ќиындыќ кµруден ќашпай‭ ‬,‭ ‬оларѓа єділ ќараѓандыѓын кµрсетеді.‭
“Єскерлері‭ ‬,-деп жазды Тарпе‭ ‬,-‭ ‬Наполеонды жењістері мен жаулап алынѓан‭ ‬жерлері‭ ‬‰шін емес‭ ‬,‭ ‬дєл осы істері‭ ‬‰шін жаќсы кµретін жєне кейін де еске алып отыратын‭”‬.‭ ‬Осы жерде Тарле Наполеонныњ кейбір істері жасанды болѓандыѓын‭ ‬,‭ ‬кейіпкерініњ‭ ‬±лы актер иесі екендігін ескереді.‭
Египетте ж‰ргенде Суворовтыњ Италияда француздарды талќандаѓанын естіп‭ ‬,‭ ‬дереу еліне ќайтуѓа бел буѓанын жазады.‭ (‬Т-2‭)‬.
‭ “ ‬Наполеон‭ ‬Египеттен Директорияны ќ±латып,‭ ‬мемлекеттегі жоѓарѓы билікті µз ќолына алу ниетімен Францияѓа оралады.‭” ‬деген сµзбен Тарле‭ ‬жања‭ “ ‬Он сегізінші брюмер‭ ‬1799‭ ‬ж.‭” ‬атты тарауын бастайды.‭ ‬Бонапарттыњ астыртын ќастандыќтыњ нєтижесінде билік басына келудіњ шытырман оќиѓаларын баяндайды.
‭ “ ‬Диктатордыњ‭ ‬алѓашќы ќадамдары‭ ‬1799-1800ж.ж.‭” ‬атты келесі тарауында Тарле Наполеонныњ‭ ‬билік‭ ‬басына келгеннен кейін‭ ‬атќарѓан іс-шараларын:‭ ‬жања конституцияны ќ±растыруѓа басшылыќ жасау‭ ‬,‭ ‬сµз бостандыѓын шектеу‭ ‬,‭ ‬Оњт‰стік Франциядаѓы‭ ‬б±заќылар бандасымен к‰ресіп,‭ ‬жою‭; ‬Вандеяны µзіне баѓындыру‭ ; ‬экономикадаѓы бірќатар µзгерістер:‭ ‬тікелей салыќтарды жойып‭ ‬,‭ ‬кµптеген жанама салыќтарды енгізу,‭ ‬баќылау орнату‭ ‬,‭ ‬есепті талап ету мен реттеу‭ ‬,‭ ‬жемќорлыќты ќатањ жазалау‭;
Єкімшілік ж‰йеде:‭ ‬жергілікті басќару‭ ‬органдарды жою‭ ‬,‭ ‬ќ±ќыќтыќ жєне полиция министрліктерін ќ±ру‭ ‬,‭ ‬т.с.с.‭ ‬Бір сµзбен айтќанда Наполеон µзініњ шексіз билігін к‰шейтетін орталыќтандырылѓан бюрократтыќ мемлекет ќ±рды.‭ ‬Наполеон алдына екі басты маќсат ќойды:‭ ‬т‰рлі‭ ‬єдістерді пайдаланып‭ ( ‬террор немесе аќшамен‭ “‬сатып алу‭” ) ‬роялистермен к‰ресу,‭ ‬жєне Англияѓа ќарсы соѓыс ашу.
Ол‭ ‬‰шін Англия одаќтастарына ќарсы соѓысты Европа континентінде ж‰ргізу.
‭ “ ‬Маренго.‭ ‬Диктатураныњ ныѓаюы.‭ ‬Бірінші консулдыњ зањшыѓарушылыќ ќызметі.‭ ‬1800-1803‭ ‬ж.ж.‭” ‬атты келесі тарауда Тарле жоѓарыда айтќан маќсатын ж‰зеге асыру‭ ‬‰шін Солт‰стік Италияны µзіне ќайтарып алу ниетімен австриялыќтарѓа соѓыс ашќанын,‭ ‬б±л шайќаста оныњ єріптесі Дэзе ќаза тапќанын,‭ ‬Бонапарттыњ кµзіне жас алѓанын баяндайды.
‭ “ ‬Наполеонныњ єскери єріптестері оныњ шайќастан кейін екі-аќ рет кµзіне жас алѓанын кµрді.‭ ‬Екінші рет біраз жылдан кейін маршал Ланн ќаза болѓанда‭” ‬деп жазды Тарле.‭ (‬Т-3‭)
Австриялыќтарѓа ќарсы соѓысы Наполеон‭ ‬‰шін Маренго т‰біндегі жењіс єперген ірі шайќаспен аяќталды.
‭ ‬Тарле одан єрі Наполеонныњ ішкі жєне сыртќы саясатын сипаттайды.‭ ‬Ол Ресеймен жаќындасып,‭ ‬єскери одаќ ќ±ру ниетініњ т‰бінде аѓылшындардыњ жаулап алѓан‭ ‡‬ндістанын кµздегенін жазады.‭ ‬Наполеонныњ дипломатиялыќ істерде µзініњ сыртќы істер министрі Талейраннан кем білмейтінін айта кетіп,‭ ‬оныњ сыртќы саясаттаѓы ќол жеткен табыстары мен жасаѓан келісімшарттарын,‭ ‬±станѓан баѓыт-баѓдарын наќты баяндап берді.
‭ ‬Сонымен ќатар,‭ ‬Наполеонныњ басып алѓан елдердегі ж‰ргізген басќыншылыќ саясатын,‭ ‬баспасµз бен єдебиет саласында орнатќан баќылауын,єсіресе революция мен республиканы жаќтау,‭ ‬маќтауларѓа тыйым салѓандыѓын жан‭ – ‬жаќты сипаттады.
‭ “‬Наполеон кодексін‭” ‬шыѓару арќылы Бонапарт‭ “‬тењдікті‭” ‬бекітті,‭ ‬яѓни азаматтардыњ саяси тењдіктерін зањдастырды,алайда саяси бостандыќты жойып тастады.‭ “‬Б±л зањ жинаѓы,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле,‭ ‬-‭ ‬Европа континентіндегі сол кездегі зањдармен салыстырѓанда прогрессивті болѓанымен,‭ ‬Француз буржуазиялыќ революциясыныњ зањ жинаќтарынан бір ќадам артта ќалѓан еді.‭” ‬Уаќыт µткен соњ кодекске ж±мысшы табын одан сайын ауыздыќтайтын баптар енгізілді.‭ ‬Ол бойынша‭ “ ‬ж±мысшы кітапшалар‭ ” ‬енгізілді.‭ (‬Т-4‭)
“ Англияѓа ќарсы жања соѓыстыњ басталуы жєне Наполеонныњ тєж кию жорасы‭” (‬коронациясы‭) ‬1803-1804‭ ‬ж.ж.‭”‬,‭ “ ‡‬шінші коалицияныњ талќандалуы‭ ‬1805-1806‭ ‬ж.ж.‭”‬,‭ “ ‬Пруссияныњ к‰йреуі жєне Германияныњ толыќ баѓынуы‭ ‬1806-1807‭ ‬ж.ж.‭”‬,‭ “ ‬Тильзиттен Ваграмѓа дейін‭ ‬1807-1809‭ ‬ж.ж.‭”‬,‭ “ ‬Император мен империя к‰ш ќуаты асып т±рѓан шаѓында.‭ ‬1810-1811‭ ‬ж.ж.‭” ‬атты таруларда Тарле Наполеонныњ ж‰ргізген соѓыстарын баяндамай т±рып Ленинніњ наполеондыќ соѓыстарѓа берген сипаттамасын келтіреді:
‭“ ¦‬лттыќ соѓыс империалистік соѓысќа айнала алады,‭ ‬жєне керісінше.‭ ‬Мысал:‭ ¦‬лы француз революциясыныњ соѓыстары‭ ‬±лттыќ сипатта басталды жєне сондай болды.‭ ‬Б±л соѓыстар революциялыќ еді:‭ ‬±лы революция контрреволюциялыќ монархиялардыњ коалициясына ќарсы ќорѓанды.‭ ‬Ал Наполеон француз империясын ќ±рып,‭ ‬Европаныњ бірќатар б±рыннан ќалыптасќан,‭ ‬ірі‭ ‬,‭ ‬±лттыќ мемлекеттерін ќанаѓан кезде,‭ ‬±лттыќ француз соѓыстардан империалистік соѓыстарѓа‭ ‬±ласты.‭ ‬Соњѓылар µз кезегінде Наполеон империализміне ќарсы‭ ‬±лттыќ‭ – ‬азаттыќ соѓыстарды тудырды.‭”
Англия мен Франция арасында жасалынып‭ ‬,‭ ‬соњѓысына кµп пайда єкелген Амьен‭ (‬1802‭ ‬ж.‭) ‬бейбіт келісімшарты‭ ‬±заќќа созылмады.‭ ‬Англияны ќорќыту арќылы соѓысты болдыртпау,‭ ‬сонымен ќатар,‭ ‬Европада µзін ќожайын ретінде‭ ‬±стау‭ – ‬міне осы ой Наполеонды тастамады.‭ ‬Англия болса,‭ ‬Наполеоггыњ Европа континентінде‭ ‬‰стемдігініњ к‰шеюіне ќол ќусырып ќарай алмады.‭ ‬1803‭ ‬жылы Наполеонныњ Англияѓа ќарсы соѓысы‭ ‬басталып,‭ ‬оныњ билік ету кезењініњ аяѓына дейін толастаѓан жоќ.
‭ ‬Тарле одан єрі аѓылшындардыњ Наполеонѓа ќарсы‭ ‬±йымдастырѓан ќ±пия ќастандыѓы сєтсіз аяќталѓаннан кейін,‭ ‬Наполеон император тєжін киіп,‭ ‬Францияны империя деп жариялаѓандыѓын жєне б±л ісі атаќты публицист Поль Луи Курьеге мен кейіпкерімізге‭
“Ерлік симфониясын‭” ‬арнаѓан Бетховенге‭ ‬±намаѓандыѓын атап µтеді.
‭ ‬Тарле Наполеонныњ‭ ‬‰шінші коалицияѓа ќарсы ж‰ргізген соѓысын сипаттай келе,‭ ‬Наполеонныњ армиясын‭ ‬±йымдастыру тактикасын‭ ‬,‭ ‬шайќасты ж‰ргізу єдісін,‭ ‬єскерлерін‭
Басќару жолдары мен енгізіп ќойѓан єскери тєртіппен таныстырады.‭ ‬Осы орайда автор Наполеонныњ маршалдары Даву,‭ ‬Бернадотт,‭ ‬-----,‭ ‬Ланн,‭ ‬Мюрат,‭ ‬Мармон т.с.с-‭ ‬єскери ќабілеттеріне тоќталады.‭ “ ‬Наполеонныњ,‭ ‬-‭ ‬деп жазды Тарле,‭ ‬-‭ ‬єскери µнерге берген аныќтамалардыњ ішінен ол єскери µнердіњ иєн‭” ‬армияны ќ±раѓан кезде‭ ‬оныњ‭ “ ‬бµлек тіршілік етіп,‭ ‬бірге шайќасу керектігінде‭” ‬жатыр деп айтќан еді.‭”
“ Єр солдаттыњ дорбасында маршалдыњ асатаяѓы жатыр‭” ‬деген Наполеон µз солдаттарына µзі олар сияќты µз отанын Бурбондар мен шетел интервенттерден ќорѓаушы,‭ ‬Франция‭ ‬‰шін бірінші солдат болып ќала беретіндігіне сендіре білді.
‭ ‬Тарле Наполеонныњ шайќас даласындаѓы ж‰ргізген єскери ќимылдарын бас кµтермей-
Тіндей,‭ ‬єскери істен алыс оќырман‭ ‬‰шін де тартымды етіп баяндай білді.
‭ ‬Аустерлиц шайќасында Наполеон‭ ‬‰шінші коалицияѓа н‰кте‭ ‬ќойды.‭ ‬Аустерлиц шайќасы жалпы тарихта мањызы жаѓынан орасан,‭ ‬наполеон эпопеясындаѓы тањданарлыќ шайќастардыњ бірі еді.‭ ‬Тарле осы шайќастан кейінгі‭ ‬Наполеонныњ кейінгі жењіс єперген шайќастарын,‭ ( ‬Тильзит,‭ ‬Вогран‭) ‬тиімді келісімшарттарын‭ ( ‬Шеннбрун‭) ‬,‭ ‬солардыњ арќасында империя территориясыныњ‭ ‬±лѓайып,‭ ‬император мен империяныњ к‰шейгенін жазады.‭ ‬Алайда,‭ ‬Англия єлі берілмеді,‭ ‬ал Испаниядаѓы ќарсыласу ќозѓалысы тоќтамады.‭(‬Т-5‭) “ ‬Шенбрундаѓы µзіне ќастандыќ жасаѓысы келген‭ ‬студентіне есіне алѓан Наполеон µзініњ Франция‭ ‬‰шін жасаѓандарыныњ бєрі бір к‰нде ѓайып болатындыѓын,‭ ‬µзі тірі болѓан кезде ѓана саќталатындыѓын т‰сініп,‭ ‬Бонапарттар єулетін жалѓастыру ќажеттігі туралы мєсєле мањызды болды.‭ ‬Жозефинаныњ оѓан м±рагер сыйлай алмайтыны белгілі болѓан соњ,‭ ‬Наполеон бірінші єйелімен ажырасып,‭ ‬µзіне Европадаѓы билеуші єулеттердіњ тарапынан ќалыњдыќ алѓысы келді.‭ ‬Наполеон Ресейдіњ ханзадасы‭ – ‬княгиня Анна Павловнаныњ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Наполеон кеңес трихшыларының көзқарастарымен
Наполеон Бонапарт
Наполеон бонапарт өмірі
Наполеон Бонапарт – 1-консул
Наполеон саяси билікке жету жолында
Наполеон Бонапарт- қолбасшы, саясатшы және мемлекет қайраткері
Мемлекеттік төңкеріс және Наполеон Бонапарттың консулдық кезеңі
Наполеон Бонапарт және ХІХ ғ. І жартысындағы Европа елдері
Психологиялық кеңес
Конституциялық Кеңес
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь