Махмуд Қашқари Түбі бір түркі тілі


Түркі халықтары мен тайпалары туралы. Түркі халықтары негізінен жиырма тайпа. Әрбір тайпаның бірталай ұқсас рулары бар. Олардың саны Ұлы Тәңірдің өзіне ғана аян. Мен солардың негізгілерін ғана жаздым.
Оғыз түріктерін білуге құмарлық аса көп болғандықтан, олардың тектері мен малдарына таңбаларына дейін нақты көрсеттім. Рұм өлкесінен тараған тәртіп бойынша шығыстағы түркі тайпаларының тұратын мекен жайларына дейін анықтап жаздым. Рұмға бәрінен жақын орналасқан тайпа бажанақ, онан кейін қыфшақ, оғұз, иәмәк, башғырт, басмыл, қай, ябаку, татар, қырғыз тайпалары. Қырғыздар Шынға жақын орналасқан. Онан бері жігіл, тохси, яғма, оғрақ, жарық, жомұл, ұйғыр, таңұт, хытай тайпалары. Хытайды шын деп атайды. Онан соң тауғаж. Бұларды Машын дейді. Бұл тайпалар оңтүстікпен солтүстіктің арасында өмір сүреді. Олардың мекен жайларын картада арнайы көрсеттім.
Түркі халықтарының тілдері туралы. Ең таза тіл – тек қана бір тілді біліп, парсылармен араласпайтын, жат-жұртқа барып-келіп, қарым-қатынас жасамайтын адамдардың тілі. Екі тіл білетін шаһар халықтарымен араласып тұратын адамдардың тілдерінде шұбарлық бар. Соғдақ, қанжақ, арғу тайпалары дәл сондай екі тіл білетіндерге жатады. Жат-жұрпен араласып, шаһар, халықтарымен қарым қатынас жасайтын хотан, тұбұт халықтарымен таңұттардың кейбіреулері дәл сондай. Бұлар түркі тілдеріне кейінірек келген. Олардың тілдері туралы кезегі келгенде арнайы жазамын. Жабарқа (жапондықтар)алысқа орналасқан. Машын елі екеуін ұлы Мұхит бөліп тұрғандықтан, олардың тілдері бізге беймәлім.
Ұйғырлардың тілдері таза түрікше, олардың өзара сөйлесетін тағы бір тәсілдері бар. Жиырма төрт әріптен құралатын жазуды пайдаланады. Кітаппен хат хабарларын сол жазумен жазады. Бұл жазуды мұсылман дініне кірмеген ұйғырлар мен Шыңдардан басқалары білмейді.тілдің ең жеңілі Оғыз тілі. Іле, Ертіс, Еділ, Ямар өзендерінің онірлерінен ұйғыр Шаһарларына дейін жасайтын халықтардың тілдері де сондай анық. Ең ауыр тіл Хақанияның орталық өніріндегі халықтардың тілдері.
Баласағұндықтар соғда және түрік тілдерінде сөйлеседі. Тираз.Байза Шаһарларының халықтарының тілдеріде дәл сондай. Исбижаб қаласынан сонау Баласағұнға дейінгі барлық арху Шаһарларындағы халықтардың тілдерінде шұбарлық бар. Қашқарда кәнжәкше сөйлесетін ауылдар бар Шаһар ішіндегі халықтар Хақания түркішесімен сөйлеседі.
Рұм өлкесінен Машынға дейін орналасқан түркі елдерінің ұзындығы сегіз мың персех (бір персех 6,24 шақырым) Олардың мекенжайларын анықтап беру үшін жер-жүзінің бедерлі картасында нақты корсеттім.
Өкіз – жейһұн. Үлкен өзендердің барлығы осылай аталады. Осы сөз оғыз тілінде жеке қолданылғанда «Банагыт-Дәрия» деген ұғымды білдіреді. Оғыз Шаһарлары дәрия жағалауларына салынып, олардың көшпенді тұрғындары сонда өмір сүреді. Түркі халықтары жасайтын өңірлердегі бірталай өзендермен дәрияларда өкүз деп аталады. Ила, Яфынж өзендерінің аралығына орналасқан бір шаһарға да Ікі өкіз деп ат қойылған.
Ісігкөл- Барсағандағы Ыстықкөл. Ұзындығы отыз, кеңдігі он персектей болады. Көрүнкөл-қашқар тауларындағы бииә көлінің қосымша аты. Айналасы отыз персехтей болады. Сізінкөл-қашқарға жақын. Иулдуз көл – күшәр мен күнүт және ұйғыр елінің шекарасында. Айкөл – ошқа жақын бір жердің аты Тәнкөл- ікіөкіз шекарасындағы көл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Махмуд Қашқари Түбі бір түркі тілі
Түркі халықтары мен тайпалары туралы. Түркі халықтары негізінен
жиырма тайпа. Әрбір тайпаның бірталай ұқсас рулары бар. Олардың саны Ұлы
Тәңірдің өзіне ғана аян. Мен солардың негізгілерін ғана жаздым.
Оғыз түріктерін білуге құмарлық аса көп болғандықтан, олардың
тектері мен малдарына таңбаларына дейін нақты көрсеттім. Рұм өлкесінен
тараған тәртіп бойынша шығыстағы түркі тайпаларының тұратын мекен жайларына
дейін анықтап жаздым. Рұмға бәрінен жақын орналасқан тайпа бажанақ, онан
кейін қыфшақ, оғұз, иәмәк, башғырт, басмыл, қай, ябаку, татар, қырғыз
тайпалары. Қырғыздар Шынға жақын орналасқан. Онан бері жігіл, тохси, яғма,
оғрақ, жарық, жомұл, ұйғыр, таңұт, хытай тайпалары. Хытайды шын деп атайды.
Онан соң тауғаж. Бұларды Машын дейді. Бұл тайпалар оңтүстікпен солтүстіктің
арасында өмір сүреді. Олардың мекен жайларын картада арнайы көрсеттім.
Түркі халықтарының тілдері туралы. Ең таза тіл – тек қана бір тілді
біліп, парсылармен араласпайтын, жат-жұртқа барып-келіп, қарым-қатынас
жасамайтын адамдардың тілі. Екі тіл білетін шаһар халықтарымен араласып
тұратын адамдардың тілдерінде шұбарлық бар. Соғдақ, қанжақ, арғу тайпалары
дәл сондай екі тіл білетіндерге жатады. Жат-жұрпен араласып, шаһар,
халықтарымен қарым қатынас жасайтын хотан, тұбұт халықтарымен таңұттардың
кейбіреулері дәл сондай. Бұлар түркі тілдеріне кейінірек келген. Олардың
тілдері туралы кезегі келгенде арнайы жазамын. Жабарқа (жапондықтар)алысқа
орналасқан. Машын елі екеуін ұлы Мұхит бөліп тұрғандықтан, олардың тілдері
бізге беймәлім.
Ұйғырлардың тілдері таза түрікше, олардың өзара сөйлесетін тағы бір
тәсілдері бар. Жиырма төрт әріптен құралатын жазуды пайдаланады. Кітаппен
хат хабарларын сол жазумен жазады. Бұл жазуды мұсылман дініне кірмеген
ұйғырлар мен Шыңдардан басқалары білмейді.тілдің ең жеңілі Оғыз тілі. Іле,
Ертіс, Еділ, Ямар өзендерінің онірлерінен ұйғыр Шаһарларына дейін жасайтын
халықтардың тілдері де сондай анық. Ең ауыр тіл Хақанияның орталық
өніріндегі халықтардың тілдері.
Баласағұндықтар соғда және түрік тілдерінде сөйлеседі. Тираз.Байза
Шаһарларының халықтарының тілдеріде дәл сондай. Исбижаб қаласынан сонау
Баласағұнға дейінгі барлық арху Шаһарларындағы халықтардың тілдерінде
шұбарлық бар. Қашқарда кәнжәкше сөйлесетін ауылдар бар Шаһар ішіндегі
халықтар Хақания түркішесімен сөйлеседі.
Рұм өлкесінен Машынға дейін орналасқан түркі елдерінің ұзындығы
сегіз мың персех (бір персех 6,24 шақырым) Олардың мекенжайларын анықтап
беру үшін жер-жүзінің бедерлі картасында нақты корсеттім.
Өкіз – жейһұн. Үлкен өзендердің барлығы осылай аталады. Осы сөз оғыз
тілінде жеке қолданылғанда Банагыт-Дәрия деген ұғымды білдіреді. Оғыз
Шаһарлары дәрия жағалауларына салынып, олардың көшпенді тұрғындары сонда
өмір сүреді. Түркі халықтары жасайтын өңірлердегі бірталай өзендермен
дәрияларда өкүз деп аталады. Ила, Яфынж өзендерінің аралығына орналасқан
бір шаһарға да Ікі өкіз деп ат қойылған.
Ісігкөл- Барсағандағы Ыстықкөл. Ұзындығы отыз, кеңдігі он персектей
болады. Көрүнкөл-қашқар тауларындағы бииә көлінің қосымша аты. Айналасы
отыз персехтей болады. Сізінкөл-қашқарға жақын. Иулдуз көл – күшәр мен
күнүт және ұйғыр елінің шекарасында. Айкөл – ошқа жақын бір жердің аты
Тәнкөл- ікіөкіз шекарасындағы көл.
Қаз – афрасиявтың қызының аты. Қазоин шаһарын сол салдырған. Бұл
сөздің негізі Қаз ойыны-қаздың ойыны. Қыз үнемі сонда тұрып, серуен
құратын. Сондықтан кейбіреулер қазойын шаһарын тқркі елінің шекарасы деп те
есептейді құм шаһары да шекара болып саналады. Себебі құм түркі сөзі.
Афрасияптың қызы мұнда тұрақты аң аулайтын. Кейбіреулер мәруәшшаһижан
шаһараның да шекара санайды. өйткені қыздың әкесі тона алып ер сол
афрасияптың өзі. Афрасияп там хұрастаң үш жүз жыл кейін мару шаһарын
салдырған. Кейбіреулер бүкіл Мауарауннәһрді Түрік елі деп те есептейді. Ол
Янкеттен басталады. Оның тағы бір аты – Дизроин-Мыс шаһары. Беріктігіне
байланысты солай аталған. Бұл Бұхараға жақын. Осы жерде Афрасияптың қызы –
қыздың күйеуі- сияуыш өлтірілген. Мажусилер жыл сайын сонда бір күні
жиналып, құрмандық шалып, қабіріне қанын шашады. Бұл оларға салт болып
кеткен. Бүкіл Мауарауннәһр мен Янкеттен шығысқа дейінгі Түрік шаһалары
дейтініміз сондықтан. Самарқанд-Сәмізкәнд, Шаш-Ташкәнд деп аталатындары
сияқты Өзкәнд, Тунканд деген атауларда бар. Бұл шаһалардың барлығының
аттары түрікше шаһар мағынасындағы. Канд сөзі қосылып аталған. Түріктер бұл
шаһаларды салып өздері ат қойған. Сол аттар қазірге дейін қолданылып
келеді. Бұл жерлерде парсылар көбейгеннен кейін олар араб шаһаларына ұқсап
қалған. Қазір бүкіл Түркі елінің шекарасы Абискүн Каспи теңізінен айналып,
Рұм елі мен Өзбекстан Шынға дейін созылады. Ұзындығы 8 мың персех.
Қазсууы- Ілеге құятын өзен. Афрасияптың қызы осы өзеннің бойына
тағы бір шаһар салдырып, өзінің атыменен осылай Қазсууы деп аталған.
Кашөкуз- Хотан шаһарының екі жағынан өтетін өзен. Біреуі
Урунқашөкүз деп аталады. Бұл жерден тұнық ақ түсті асыл тас алынуына
байланысты солай аталған. Екіншісі Қарақашөкуз деп аталады. Бұл жерден
мөлдір қара түсті асыл тас алыныды.
Түркі халықтарымен тайпалары Оғұз- Түрік тайналарының бірі,
түркмендер. Жиырма екі ру. Әрқайсысының айрықша белгі- малға басатын
таңбалары бар. Малың соған қарап ажыратады. Жетекші руы Қынық. Заманымыздың
сұлтандары осы рудан шыққан.
Чаруклұғ. Тұпнұсқада соңғы рудан басқа 21 рудың бәрінің де таңба
белгісі берілген. Тәрж.
- Жұртшылық оғұз тайпаларының тегін білуге көп құмартқандықтан,
оларды мұқият бір-бірлеп жазып шықтым ...
Жоғарыда санап өткендерім оғыздардың түпкі негіздері. Бұл
рулардың тағы біраз ұсақтары бар. әңгімені қысқарту үшін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Махмұд Қашқаридің өмірі мен шығармашылығы
Махмуд Қашқари ілімінің тарихи маңызы
Қос тілді сөздіктер
Топтастырушы сөздіктер
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
Орта ғасырлардағы түркі ғұламалары
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер
Махмұд Қашқаридың «Диуани-лұғат ат турк» еңбегінің мектепте оқытылуы
Махмұд Қашғари еңбектеріндегі түріктер туралы тарихи мәліметтер
Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні
Пәндер