Есімдіктердің сөзжасамы


1 Синтетикалық жолмен жасалған есімдіктер.
2 Айнымаланың жолмен жасалған есімдіктер
3 Бірігу арқылы жасалған есімдіктер.
Басқа сөз таптарына қарағанда етістіктердің жасалу жолдары тілімізде онша күрделі емес. Мұның өзі есімдіктердің табиғатымен тығыз байланысты. Зерттеушілердің айтуынша, қазақ тіліндегі жалпы есімдіктердің саны 60-70 тек аспайды екен. Демек, оларды жасау жолдарындағы заңдылық осы аз мөлшеріне де байланысты болса керек. Дегенмен де есімдіктердің де жасалу жолдарында басқа сөз топтары сияяқты синтетикалық және аналитикалық тәсілдер орын алып отырады. Мұндай тәсілдер етістіктердің әрбір жеке түрлерінде байқалып қалады. Солардың көрінісін өзара жинақтағанда, есімдіктердің жасау жолдары төмендегіше саралауға болады

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Есімдіктердің сөзжасамы.
Басқа сөз таптарына қарағанда етістіктердің жасалу жолдары тілімізде онша
күрделі емес. Мұның өзі есімдіктердің табиғатымен тығыз байланысты.
Зерттеушілердің айтуынша, қазақ тіліндегі жалпы есімдіктердің саны 60-70
тек аспайды екен. Демек, оларды жасау жолдарындағы заңдылық осы аз
мөлшеріне де байланысты болса керек. Дегенмен де есімдіктердің де жасалу
жолдарында басқа сөз топтары сияяқты синтетикалық және аналитикалық
тәсілдер орын алып отырады. Мұндай тәсілдер етістіктердің әрбір жеке
түрлерінде байқалып қалады. Солардың көрінісін өзара жинақтағанда,
есімдіктердің жасау жолдары төмендегіше саралауға боладыв.
Синтетикалық жолмен жасалған есімдіктер.
Есімдіктердің бұл жасалу жолында бір қатар жұрнақтар қатысады. Олар
есімдіктердің өзіне жалғанып, белгілі бір мағынаны онан сайын айқындап ,
ондай жұрнақтар онша көп те емес.
Құранды -а + у жұрнағы. Бұл жұрнақ негізінен алғанда, сілтеу
есімдігі сөздерге жалғанып, сілтеу мағынасын одан сайын айқындайтын болады:
анау, мын-ау, сан-ау. Тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл есімдіктердің түбірі
ол, бұл, сол есімдіктері болса керек. Есімдіктердің арнайы зерттеген
А.Ибатов анау, мынау есімдіктерін бірігу жолынан пайда болған деп
түсіндіреді: Мыс: -а, ан-а мен бу (ву) сілтеу есімдігінің бірігуімен
жасалған десе, А.Ысқақов осы тәріздес есімдіктердің –у әлементі арқылы
жасалғанын айтады. Осындағы –ау бөлшегін құралды жұрнақ деп қарастырған жөн
сияқты. Себебі, бұл сөздер ана, мына түрінде де кездеседі.
Сонау есімдігінің де жасалу жолы осы негізде түсіндірген дұрыс. Ал
осынау есімдігі –нау құралды жұрнағы арқылы жасалған деп білеміз. Осындағы
–н элементі арқылы басқа да сөздер өрбіп жатады: осынша, осынысы осыншама.
Мыс: Ел жайы өзіне мәлім, мынада теріс дейтін адам жоқ. (Б. Майлин) Осынау
өрен өзенді көрмесем ылда зерігем. (Ж.Молд)

Ал сан есімнен проминализация жолынан жасалған біреу есімдігінің –еу
жұрнағын, құрамды деп танымай, бір-ақ қосымша деп тануымыз керек. Үй
сыртында біреу отыр.
-ша,-ше жұрнағы не, қан (й), бар сөздеріне жалғанып, сұрау және
жалпылау есімдігінен туындатады: неше, қанша, барша.
Түркітануда не есімдігінің алғашқы түбірі нен болғандығы жайында
пікір бар. Бұған бір дәлел ретінде нендей сөзін келтіреді. А.Ибатов . Ал
профессор Э.Р.Тенишев солар тілінде наң сөзінің не сұрау есімдігін
білдіретінін айтады.
Қанша сұрау есімдігінің түбірі алғашқы қай болғандағы, -н дыбысының
орнына ол кездерде й жүргендігі арнаулы еңбектреде (А.Ибатов М. Томалов)
айтылады. Ал –ша жұрнағы о баста толық мәнді шаң сөзінен өрбіп шыққан
болатын.
Тілімізде –ша жұрнағының үстіне басқа да жұрнақтар (-ма, -лық, -ты)
үстемеленіп жалғанып отырады. Осыдан келіп есімдіктегі құрама жұрнақтар
туындайды: Қанша-қаншама, қаншалық.
-ша жұрнағы бар сөзіне жалғанып, жалпылау мәнді есімдік жасайды.
Бала өсіру барша жанның мақсаты.
-у жұрнағы не сұрау есімдігіне –ша қосымшасынан кейін үстемелене
жалғанады: не+ше+у
-лық –лік бар сөзіне жалғанып, жалпылау есімдігін жасауға себеп
болады: Біз штатқа кіргенде барлық офицер тік тұрып ізет етті (Б. Майлин)
-сы –сі қай есімдігіне жалғанып оның мән мағынасы одан сайын нақтылау
түседі: Кейбір ғалымдар (Н.К.Дмитриев) башқұт тіліндегі қайһы сөзінің соңғы
–һы тұлғасын тәуелдік жалғауының ІІІ ж ретінде қарастырса,
Н.А. Басқақов – керсінше мұны аффинсдеп түсіндіреді. Ал қазақ
тілінің материалы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы
Есімдіктер - мағынасы тым жалпы сөздер
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары
Сан есімнің сөзжасам тәсілдері
Қазақ тілі мамандығының магистратураға қабылдау емтиханның бағдарламасы
«Қазақ тілі сөз жасамындағы лексика-семантикалық тәсілдің көрінісі»
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер туралы ақпарат
Үстеу сөзжасамының ерекшеліктері
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы
Қазақ тілінде сөз таптастырудың негізгі принциптері туралы
Пәндер