Алтын Орданың құрылуы


І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

а) Алтын Орданың құрылуы
ә) Алтын Орданың гүлденуі мен ыдырауы.
б) Алтын Ордадағы басқару жүйесі және саяси тарихы

ІІІ Қорытынды
IV Қолданылған әдебиеттер
Алтын Орда мемлекетінің құрылуы.
Қазақстан аумағы моңғол ұлысының құрамына енді: үлкен (далалың) бөлігі Жошы қлысына, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан Шағатай ұлысын Жетісудің солтүстік-шығыс бөлігі Үгедей ұлысына қарады. Жошы ұлысы Ертістен батысқа қарайғы ұлан-ғайыр жерді, Жетісудің солтүстік белігі мен бүкіл Дешті-қыпшақты, Еділдің төменгі бойын қоса алып жатты. Шағатай ұлысы жоғарыда аталған жерге қоса, Шығыс Түркістан мен Мәуереннахрды қамтыды. Үгедей Батыс Моңғолияны, Жоғарғы Ертіс пен Тарбағатайды биледі. Шыңғыс ұлдары өз ұлыстарын тәуелсіз иеліктерге айналдыруға тырысты. 1227 ж. Шыңғыс хан өлгеннен кейін бұл ұмтылыс күшейе түсіп, империя бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге ыдырап кетті.
1227 ж. Жошы өлген соң орнына ұлы Батый отырды. Ол Батыс Дешті-қыпшақ даласына, Еділ бұл қарлары жеріне, одан әрі батысқа шапқыншылық жорықтар ұйымдастарды. Ірі орыс князьдықтары талқандалды, Польша, Венгрия, Чехия және басқа көптеген елдер тонауға ұшырады. Жеті жылға созылған жорықтарының нәтижесінде Батыйдың сол астына қырымды қоса, Еділден Дунайға дейінгі жер. Солтүстік Кавказ, батыс қыпшақ (половецтер) даласы қосылды. Осыдан кейін Батый Еділдің төменгі ағысында Алтын Орда атты жаңа монғол мемлекетін құрды. Оған Жошы ұлысының жері — Шығыс Дешті-қыпшақ, Хорезм мен Батыс Сібірдің бір бөлігі және батыстағы жаңадан жаулап алынған жерлер қарады. Батый әскерінен жеңілген орыс князьдықтары вассалды тәуелдікте болды. Орыс князьдары Алтын Ордаға тәуелділіктерін мойындап, ұлы ханның қолынан князь атағын алып, алым-салық төлеп тұрды.
Батый құрған мемлекет шығыс деректерінде Жошы ұлысы деп, сондай-ақ Жошы ұрпақтары — хандардың атымен (Батый ұлысы, Берке ұлысы, т.б.) аталды. Астанасы Сарай-Бату (Астрахань маңында), кейіннен Сарай-Берке қаласында болды.
Алтын Орда көп ұлтты мемлекет. Оның құрамына бір-бірінен қоғамдық-экономикалық даму деңгейі жақынан айырмашылығы бар, өзіндік мәдениеті мен салт-дәстүрлері сақталған көптеген ұлттар мен халықтар кірді. Көшпелілер негізінен түркі халықтары — ең көбі қыпшақтар, сондай-ақ қаңлылар, наймандар және т.б. болды. Отырықшылардан бұлғарлар, мордвалар, орыстар, черкестер, хорезмдіктер, т.б. кірді. Мұнда монңолдар азшылық болды. XIII ғ. аяғы мен XIV ғасырда моңғолдар толығымен түркіленіп, Алтын Орданың халқы "татарлар" деген атау алды.
1. К.М. Байпақов “Орта ғасырдағы Қазақстан тарихы”
Алматы 1995 ж.
2. Қазақстан тарихы “Шың кітабы” Алматы 2006

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

а) Алтын Орданың құрылуы
ә) Алтын Орданың гүлденуі мен ыдырауы.
б) Алтын Ордадағы басқару жүйесі және саяси тарихы

ІІІ Қорытынды
IV Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе
Алтын Орда мемлекетінің құрылуы.
Қазақстан аумағы моңғол ұлысының құрамына енді: үлкен (далалың)
бөлігі Жошы қлысына, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан Шағатай ұлысын
Жетісудің солтүстік-шығыс бөлігі Үгедей ұлысына қарады. Жошы ұлысы
Ертістен батысқа қарайғы ұлан-ғайыр жерді, Жетісудің солтүстік белігі мен
бүкіл Дешті-қыпшақты, Еділдің төменгі бойын қоса алып жатты. Шағатай ұлысы
жоғарыда аталған жерге қоса, Шығыс Түркістан мен Мәуереннахрды қамтыды.
Үгедей Батыс Моңғолияны, Жоғарғы Ертіс пен Тарбағатайды биледі. Шыңғыс
ұлдары өз ұлыстарын тәуелсіз иеліктерге айналдыруға тырысты. 1227 ж. Шыңғыс
хан өлгеннен кейін бұл ұмтылыс күшейе түсіп, империя бірнеше тәуелсіз
мемлекеттерге ыдырап кетті.
1227 ж. Жошы өлген соң орнына ұлы Батый отырды. Ол Батыс Дешті-қыпшақ
даласына, Еділ бұл қарлары жеріне, одан әрі батысқа шапқыншылық жорықтар
ұйымдастарды. Ірі орыс князьдықтары талқандалды, Польша, Венгрия, Чехия
және басқа көптеген елдер тонауға ұшырады. Жеті жылға созылған жорықтарының
нәтижесінде Батыйдың сол астына қырымды қоса, Еділден Дунайға дейінгі жер.
Солтүстік Кавказ, батыс қыпшақ (половецтер) даласы қосылды. Осыдан кейін
Батый Еділдің төменгі ағысында Алтын Орда атты жаңа монғол мемлекетін
құрды. Оған Жошы ұлысының жері — Шығыс Дешті-қыпшақ, Хорезм мен Батыс
Сібірдің бір бөлігі және батыстағы жаңадан жаулап алынған жерлер қарады.
Батый әскерінен жеңілген орыс князьдықтары вассалды тәуелдікте болды. Орыс
князьдары Алтын Ордаға тәуелділіктерін мойындап, ұлы ханның қолынан князь
атағын алып, алым-салық төлеп тұрды.
Батый құрған мемлекет шығыс деректерінде Жошы ұлысы деп, сондай-ақ
Жошы ұрпақтары — хандардың атымен (Батый ұлысы, Берке ұлысы, т.б.) аталды.
Астанасы Сарай-Бату (Астрахань маңында), кейіннен Сарай-Берке қаласында
болды.
Алтын Орда көп ұлтты мемлекет. Оның құрамына бір-бірінен қоғамдық-
экономикалық даму деңгейі жақынан айырмашылығы бар, өзіндік мәдениеті мен
салт-дәстүрлері сақталған көптеген ұлттар мен халықтар кірді. Көшпелілер
негізінен түркі халықтары — ең көбі қыпшақтар, сондай-ақ қаңлылар,
наймандар және т.б. болды. Отырықшылардан бұлғарлар, мордвалар, орыстар,
черкестер, хорезмдіктер, т.б. кірді. Мұнда монңолдар азшылық болды. XIII ғ.
аяғы мен XIV ғасырда моңғолдар толығымен түркіленіп, Алтын Орданың халқы
"татарлар" деген атау алды.
Алтын Орданың қоғамдық құрылысы. Алтын Орда мемлекетінің құрылысы
толықымен Шыңғыс хан енгізген мемлекет үлгісін қайталады. Мемлекет Жошы хан
әулетінің меншігі болып саналды. Маңызды мемлекеттік істі шешу үшін билік
басындағы әулет мүшелері бастаған ақсүйектер жиналысы — кұрылтай шақырылды.
Армияны және өзге мемлекеттермен дипломатылық қатынастарды беклербек
басқарды. Қаржы, алым-салық мәселесін, мемлекеттің ішкі істерін жүргізетін
орталық атқарушы орган диванның басында уәзір тұрды. Қалалар мен бағынышты
ұлыстардан алым-салық, сыбаға жинау міндетін атқаратын даругтер басқалар
тағайындалды. Хан отбасының мүшелері маңызды қызметтер атқарды. Ірі
нояндар, бектер, әмірлер, бақадүрлер төмендерді, мыңдық, жүздіктерді
басқаратын әскербасылары болып сайланды.
Алтын Ордада жаулап алынған жер мен халықтарды басқару үшін ұлыс
жүйесі енгізілді. Батый хан тұсында Жошы ұлысында екіге — оң және сол
қанатқа, негізінен екі мемлекетке бөліну процесі жүргізілді. Оң қанат
(ұлыстың) басында Батый ханның өзі мен ізбасарлары тұрды. Ал сол қанатты
Жошының үлкен ұлы Орда Ежен биледі. Қазақстан жерінің көп бөлігі сол қанат
құрамына кірді.
Батый мен Орда Еженнің ұлыстары өз ішінде тағы да кіші ұлыстарға
бөлініп, олардың басында Жошының өзге ұлдары отырды.
Ұлысты (үлесті жер) билеуге үкімет басындағы әулет мүшелерінің
барлығы құқылы болды. Ал өзге моңғол ақ сүйектеріне үлесті жер ханға еткен
еңбегіне қарай бөлініп берілді. Біртіндеп ақ сүйектер құқысы арта түсіп,
олар қарамағындағы жерді ұрпағына мұра етіп қалдыра алатын дәрежеге жетті.
Екінші жағынан Алтын Ордада көшпелілердің ру-тайпалық ұйымдары да сақталды.
Алтын Орданың гүлденуі мен құлдырауы. Алғашында Алтын Орда
Моңғолиядағы ұлы ханға тәуелді болды. Алайда 1260 ж. Моңғол империясы
бірнеше тәуелсіз ұлыстарға ыдырап кетті. Алтын Орда Батыйдың інісі Берке
ханның (1256—1266 ж.) тұсында-ақ тәуелсіздікке қол жеткізген. Одан кейінгі
Меңке хан (1266— 1280 ж.) өз атынан теңге шығара бастады.
Алтын Орданын тарихы ішкі қайшылықтарына қоса, орыс князьдарымен
Ирандағы құлағу ханның әулетімен, Ақ Орданың және Хорезмнің билеушілерімен
үздіксіз соғыстарға толы болды. Алтын Орданың XIV ғ. алғашқы жартысында,
әсіресе Өзбек хан (1312—1342 жж.) мен одан кейінгі Жәнібек
ханның (1342— 1357 жж.) тұсында құдіреттілігі арта түсті. Ханның дара
үстемдігі орнап, құрылтай шағыру аяқсыз қалды, билік бір адамның қолына
жинақтала түсті.
1312 ж. Өзбек хан ісләмді Алтын Ордадағы мемлекеттік дін деп
жариялады. Далалық түркі-моңғолдың мәдениет Еділ бойы және Орта Азия
(Хорезм) мұсылмандық салт дәстүрлерінің әсерімен ісләмді қабылдай бастады.
XIV ғ. екінші жартысында Алтын Орда алауыздықтан әлсірей бастады.
1357 жылдан 1380 жылға дейін 20-дан астам хандар отырып, бірін-бірі
өлтіріп, орнын тартып алып жатты. 1380 ж. Алтын Орданың билеушісі,
төменбасы Мамай Дмитрий Донской бастаған орыс әскерінен Куликово даласында
тас - талған боп жеңілді. Жошы ұрпағы Тоқтамыс хан осы жағдайды пайдаланып,
Алтын Орданың билігін тартып алды. Өз билігін соғыс жеңістерімен
бекіте түспек болған ол 1382 ж. Мәскеуді ертеп жіберді, Мәуереннахр мен
Закавказьеге бірнеше рет жорық жасады. Тоқтамыстың соғына түскен Әмір
Темір. Алтын Ордаға қайта-қайта шабуыл жасап, халқын қырып, байлығын тонап,
енді қайта көтеріле алмастай етіп тастады.
XV ғ. ортасына қарай бірнеше үлкен ұлыстар өз алдына хан сайлап,
Алтын Орда бір жола құлады. Бұл ұлыстардың ең ірісі XV ғ. 30-жылдары Еділ
мен Днепрдің аралығында құрылған Ақ Орда болды. 20—60-жылдары Ноғай Ордасы,
Сібір, қазан, қырым, Астрахань хандықтары бөлініп шықты.

Алтын Орданың қоғамдық құрылымы.
Алтын Орда- көп ұлтты мемлекет. Көшпелі халқы негізінен түркі тілдес
тайпалар- қыпшақтар, наймандар, қаңлылар т.б. Отырықшы халқы - Еділ
бұлғарлары (қазіргі қазан татарларының арғы тегі), мордвалар, орыстар,
хорезмдіктер т.б. Моңғолдар аз болды. XIII-XIV ғасырларда жазба деректерде
Алтын Орда халқын "татарлар" деп атаған. Тілі - қыпшақ тілі.
XIVf. Алтын Ордадағы моңғолдар толығымен
түркіленді. Мемлекет Жошы хан әулетінің меншігі болып саналды. Қазақстан
жерінде Шыңғыс ханның "Яса" заңдар жинағы және отырықшы аудандарда шариғат
заңдары қолданылды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Шыңғыс хан ұрпағы Қана хан
болып сайланды.
Ханнан кейінгі әлеуметтік басқарудың ең жоғарғы тобы - сұлтандар
Ордада ұлыстың жүйе қалыптасып, Батый хан тұсында мемлекет
екіге бөлінді: Он қанат - Батый хан билігі. Сол қанат - Орда Ежен
ханның билігі (Жошының үлкен баласы). Қазақстан жерінің көп
бөлігі сол қанат кұрамына енді.
Басқару кұрылымы:
• Құрылтай - ақсүйектердің жалпы империялық жиналысы. Жоғарғы
Үкімет билігінің жоғары органы. Құрылтайда хан жариялау және таққа
отырғызу рәсімдері жасалды. Моңғол ақсүйектерінің
ұлыстардағы жиналыстары Шағатай ұлысында жыл сайын шағырылып,
"той" деп аталды (Ибн Баттута).
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы
Ақ Орда мемлекетінің территориясы және қоғамдық саяси құрылымы
Алтын Орда мемлекеті туралы ақпарат
Алтын орда мемлекетінің билеушілері
Монғол хандарының ұлыс билігі үшін таласы
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы мен құлауы
Қазақстан мен орта Азия халқының монғолга қарсы күресі
«Түркі халықтарының тарихы» пәнінен оқу-әдістемелік кешен
Ақ Орда тарихы
Пәндер