Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама

Кіріспе

1. Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама.
1.1. Қазақстанға басқа ұлт өкілдерінің қоныстану.
1.2. Халықтың жастық.жыныстық құрамы.

2. Қазақстан халқының демографиялық жағдайы.
2.1. Халықтың табиғи өсімінің төмендеуі және өсу жолдары.
2.2. Қазақстандағы көші.қон мәселесі
2.3. Демографиялық детерменизм

3. Демографиялық болжам

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.

Егеменді ел болып, іргемізді бүтіндеп отырған кезде ұзақ жылдар бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму үстінде. Соның бір жарқын көрінісі ұлттық демографиялық санамыз бен демографиялық мінез-құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген құлшыныс артып, қазақ ұлтының үрім-бұтағының өсіп-өнуі, сандық және сапалық өркендеуінің ахуалы қалай деген сауал әркімді де ойландыра түсуде. Саны жағынан әлемнің өркениетті дамыған елдерінен кешен қалған қазақ халқы үшін демографиялық ой-сананы жаңа сапалық тұрғыда қалыптастырудың тарихи маңызы аса зор. Сондықтан тәуелсіздігін әлем таныған, БҰҰ-ның толыққанды мүшесі Қазақстан ұлысы дүниенің төрт бұрышындағы өзінің географиялық орны мен әлем халықтары арасындағы үлес салмағын айқын түсіне білуі керек. Ол қазақ ұлысының геополитикалық және демосаяси санасының негізгі өзегі болуға тиіс.
Халықтың демографиялық санасы көп қатпарлы ол ұлттық санамыздың бастау алар мәйегі және оны өсіре алатын басты дәнекері. Өткен ғасырларда бытыраңқы халықтың, басын құрау, оны бір орталыққа тас түйін етіп топтастыру тайпалар мен рулық бірлестіктерді өзара туыстастыратын жақындастырудан, олардың шежіре тарихын мадақтап, құрмет тұтудан басталған. Ал бүгінгі күні бұл құбылыста дәстүрлі тарихи-этнографиялық ой-сананың рөлі артып отыр.
Республикамыздың географиялық картасына көз салсақ екі бірдей құрлықтың территориясында орналасқанын байқаймыз. Алып Евразия суперконтинентінің кіндік ортасы Қазақстанда жатқандықтан және республика жер көлемінің 400 мың шаршы шақырымы, яғни 15 %-і (Швеция мемлекетінің жерімен тең) Европада орналасқандықтан өзімізді Европалық және Азиялық мемлекет деп те есептеуге болады. Оның үстіне негізгі ұлтты Азиялық нәсілдерден тұратын мемлекеттердің ішінде республикамыз ең солтүстікке, нағыз қоңыр салқын белдеуде орналасқан бірден-бір ел. Бұл солтүстік белдеуге Қытай мемлекеттерінің Маньчжурия жері ғана сәл жақындап келеді. Республикамыздың солтүстік деңгейінен батысқа қарай бойлай қарасақ, ол Дания, Шотландия, Канада жерімен бір ендікте жатқанын байқаймыз.
Қазақ халқының ұстамды мінезі, салқын қанды сабырлы қимылы солтүстік қоңыр салқын белдеу табиғатының ықпалымен қалыптасқан игі қасиет.
Сонымен қатар Қазақстан жерінің ең оңтүстік нүктесі (Жетісай ауданы) өзі орналасқан белдеудің шығысында Солтүстік Қытай, Корея, Жапония жерімен, ал батысында Солтүстік Түркия, Португалия, АҚШ-пен қатар жатқанын ескерсек солтүстік белдеуде жаралған ақсары нәсіл ретінде көзге түсеміз. Қазақстанның ең оңтүстік нүктесі элемдегі ірі қалалар Чикаго, Нью-Йорк, Мадрид, Стамбул, Пекин, Пхеньян қалаларымен тұтас жатыр, ал солтүстік нүктесі Москва, Копенгаген, Глазго, Бельфаст қалаларымен қатарлас келеді. Республикамыздың оңтүстік облыстары Канаданың Квебек, Манитоба, Колумбия сияқты штаттарымен бір ендікте орналасқан. Орташа ендік бойынша өлшер болсақ, Қазақстан территориясы Қиыр Шығыстағы Маньчжуриямен, батыста Франциямен бір белдеуде орналасқан. Алып Евразия құрлығының ішкі түкпірінде, жылы мұхиттар мен теңіздерден алыс жатқандықтан республикамыздың климаты әлдеқайда қатаң. Сондықтан қазақ ұлтын салқын белдеуде қалыптасқан салмақты, салиқалы, дарқан мінезді халық беп айтуымызға толық негіз бар. Ал нәсілдік жағынан ақ нәсіл мен қасиеті мол сары нәсілдің ортасынан шыққан ерекше түсті нәсілдердің өкілі болып саналады. Ол ғылым тілінде аралас тұран нәсілі немесе өткінші, аралық Оңтүстік Сібір нәсілі деп аталынады. Қазақ халқын нәсілшілдік идеологтар мен кейбір ғалымсымақтардың нәсілдік жағынан кем тұтуына ешбір негіз жоқ. Керсінше қазақ ұлтының қанына екі нәсілдің ең игі, асыл қасиеттері дарыған. Қазақстан ұлысы Шығыс пен Батыс елдерін байланыстыратын дәнекер болса, қазақ ұлты ақ нәсіл мен сары нәсілдің ұрпағы ретінде екеуін де туыстастырып, жақындастыратын төл баласы.
Географиялық орналасуы жағынан тәуелсіз жас Қазақстан республикасы бұрынғы жыртқыш отаршыл империялар, қазіргі мейлінше көп ұлтты Ресей мен Қытай мемлекеттерінің арасында қыспақта жатыр. Оңтүстікте түркі тілдес тәуелсіз жас мемлекеттер Өзбек, Қырғыз және Түрікмен республикаларымен шектеседі. Сонымен қатар Каспий теңізі арқылы туысқан Азербайжан және іргелес Иранмен қатынасуға болады. Қазақстанның құрғақтағы шекара ұзындығы өзімен қатарлас Үндістан, Судан, Аргентинадан басым түседі. Ресей, Қытай, Канада, АҚШ, Бразилия сияқты елдерден кейінгі алтыншы орынды алып жатыр. Егер нақтырақ айтар болсақ, ұзын ырғасы 15 мың шақырымға жететін шекарамыздың басым бөлігі, яғни 8 мың шақырымы солтүстік-батыста Ресеймен, 2 мыңы оңтүстік шығыста Қытаймен, ал 5 мыңы оңтүстігімізде Орта Азия республикаларымен шектеседі. Оған тағы 1,5 мың шақырымдық теңіз шекарасын қоссақ, шекара ұзындығы 16,5 мыңға жетіп, жарты экватор болады. Оны қорғау, еліміздің тәуелсіздігін қамтамасыз ету бүгінгі күннің өмір талабы. Әсіресе Ресеймен шекарамыз этнодемографиялық құрам жағынан өте әлсіз және мейлінше қауіпті.
Саны жағынан қатты әлсіреген қазақ халқының өз жерінде азшылықта қалуынан кереғар, күңгір көріністер туындайтын болса, оның өзінен саны басым халықтармен іргелес жатуы қосымша қиыншылықтарға алып келеді. Шығысымызда халқының саны қазақтан 100 еседен астам, 1 млрд-тан асатын Қытай мемлекеті орналасқанын естен шығармауымыз керек. "Қара қытай қаптаса-ақыр заман болады" деп бабаларымыз бұдан 500 жыл бұрын өз ұрпағын ерекше ескерткен. Солтүстігімізде қазақтың саны 15 еседен артық "ормандай көп орыс" жайғасқан. "Орыспен дос болсаң-айбалтаң жаныңда болсын" деп бұдан 300 жыл бұрын айтқан екен отаршылдық өктемдіктен әбден мезі болған момын қазақ бабамыз.
Тегіміз бір түрікмен, өз ағамыз өзбек және бір туған қырғыз бауырларымыз
        
        Кіріспе
1. Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама.
1.1. Қазақстанға басқа ұлт өкілдерінің қоныстану.
1.2. Халықтың жастық-жыныстық құрамы.
2. Қазақстан ... ... ... ... ... ... төмендеуі және өсу жолдары.
2.2. Қазақстандағы көші-қон мәселесі
2.3. Демографиялық детерменизм
3. Демографиялық болжам
Қорытынды
Пайдаланылған ... ... ел ... ... ... отырған кезде ұзақ жылдар
бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып,
даму үстінде. Соның бір ... ... ... ... бен ... ... орын алып отырған
келелі өзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары
демографиялық деректерді білуге деген құлшыныс артып,
қазақ ұлтының үрім-бұтағының өсіп-өнуі, сандық және сапалық
өркендеуінің ... ... ... ... әркімді де ойландыра
түсуде. Саны жағынан әлемнің өркениетті дамыған елдерінен
кешен ... ... ... үшін демографиялық ой-сананы жаңа
сапалық тұрғыда қалыптастырудың тарихи маңызы аса зор.
Сондықтан тәуелсіздігін әлем таныған, БҰҰ-ның
толыққанды мүшесі ... ... ... төрт
бұрышындағы өзінің географиялық орны мен әлем халықтары
арасындағы үлес салмағын айқын түсіне білуі керек. Ол қазақ
ұлысының геополитикалық және демосаяси санасының ... ... ... демографиялық санасы көп қатпарлы ол ұлттық санамыздың
бастау алар мәйегі және оны ... ... ... дәнекері. Өткен
ғасырларда бытыраңқы халықтың, басын құрау, оны бір орталыққа
тас түйін етіп топтастыру тайпалар мен ... ... ... ... ... шежіре тарихын
мадақтап, құрмет тұтудан басталған. Ал бүгінгі күні бұл
құбылыста дәстүрлі тарихи-этнографиялық ой-сананың рөлі
артып отыр.
Республикамыздың географиялық картасына көз салсақ екі ... ... ... ... ... суперконтинентінің кіндік ортасы Қазақстанда
жатқандықтан және республика жер ... 400 мың ... яғни 15 %-і ... ... жерімен тең)
Европада орналасқандықтан өзімізді Европалық және Азиялық
мемлекет деп те есептеуге болады. Оның үстіне негізгі ұлтты
Азиялық ... ... ... ... ең ... ... қоңыр салқын
белдеуде орналасқан бірден-бір ел. Бұл солтүстік белдеуге
Қытай мемлекеттерінің Маньчжурия жері ғана сәл ... ... ... ... батысқа
қарай бойлай қарасақ, ол Дания, Шотландия, Канада жерімен
бір ... ... ... ... ұстамды мінезі, салқын қанды сабырлы қимылы
солтүстік қоңыр салқын белдеу табиғатының ... игі ... ... ... ... ең ... нүктесі (Жетісай
ауданы) өзі орналасқан белдеудің шығысында Солтүстік Қытай,
Корея, Жапония жерімен, ал батысында Солтүстік Түркия,
Португалия, АҚШ-пен қатар жатқанын ... ... ... ... ... ретінде көзге түсеміз.
Қазақстанның ең оңтүстік нүктесі элемдегі ірі ... ... ... ... ... ... ... жатыр, ал солтүстік нүктесі Москва, Копенгаген, Глазго,
Бельфаст қалаларымен қатарлас келеді. Республикамыздың
оңтүстік облыстары Канаданың Квебек, Манитоба, Колумбия
сияқты штаттарымен бір ... ... ... ... ... ... Қазақстан территориясы Қиыр
Шығыстағы Маньчжуриямен, батыста Франциямен бір белдеуде
орналасқан. Алып Евразия құрлығының ішкі ... ... мен ... алыс жатқандықтан
республикамыздың климаты әлдеқайда қатаң.
Сондықтан қазақ ұлтын салқын ... ... ... дарқан мінезді халық беп айтуымызға
толық негіз бар. Ал нәсілдік жағынан ақ нәсіл мен қасиеті мол
сары нәсілдің ортасынан ... ... ... нәсілдердің өкілі
болып саналады. Ол ғылым тілінде аралас тұран нәсілі немесе
өткінші, аралық Оңтүстік Сібір нәсілі деп аталынады. Қазақ
халқын ... ... мен ... ... жағынан кем тұтуына ешбір негіз жоқ. Керсінше
қазақ ұлтының қанына екі нәсілдің ең игі, асыл ... ... ... ... пен Батыс елдерін
байланыстыратын дәнекер болса, қазақ ұлты ақ
нәсіл мен сары нәсілдің ұрпағы ретінде екеуін де
туыстастырып, жақындастыратын төл ... ... ... ... жас ... ... ... отаршыл империялар,
қазіргі мейлінше көп ұлтты Ресей мен Қытай мемлекеттерінің
арасында қыспақта жатыр. Оңтүстікте түркі тілдес ... ... ... ... және Түрікмен республикаларымен
шектеседі. Сонымен қатар Каспий теңізі арқылы туысқан
Азербайжан және іргелес Иранмен қатынасуға болады.
Қазақстанның құрғақтағы шекара ұзындығы өзімен ... ... ... басым түседі. Ресей, Қытай,
Канада, АҚШ, Бразилия сияқты елдерден кейінгі алтыншы
орынды алып жатыр. Егер нақтырақ айтар болсақ, ұзын ырғасы
15 мың ... ... ... ... бөлігі, яғни 8 мың
шақырымы солтүстік-батыста Ресеймен, 2 мыңы оңтүстік шығыста
Қытаймен, ал 5 мыңы оңтүстігімізде Орта Азия ... Оған тағы 1,5 мың ... ... ... ... ... 16,5 ... жетіп, жарты экватор болады. Оны
қорғау, еліміздің тәуелсіздігін қамтамасыз ету бүгінгі
күннің өмір талабы. Әсіресе Ресеймен шекарамыз
этнодемографиялық ... ... өте ... ... қауіпті.
Саны жағынан қатты әлсіреген қазақ халқының өз жерінде
азшылықта қалуынан кереғар, күңгір көріністер
туындайтын болса, оның өзінен саны ... ... ... ... ... алып ... Шығысымызда
халқының саны қазақтан 100 еседен астам, 1 млрд-тан асатын
Қытай мемлекеті орналасқанын естен шығармауымыз керек.
"Қара қытай қаптаса-ақыр заман болады" деп бабаларымыз ... жыл ... өз ... ерекше ескерткен. Солтүстігімізде
қазақтың саны 15 еседен артық "ормандай көп орыс"
жайғасқан. "Орыспен дос болсаң-айбалтаң жаныңда болсын"
деп бұдан 300 жыл ... ... екен ... ... мезі ... момын қазақ бабамыз.
Тегіміз бір түрікмен, өз ағамыз өзбек және бір туған ... ... өз ... ... ... сан
қосса, олардан тіліміз бен ділімізге келер еш зиян жоқ.
Республикамызда славян халықтарымен қатар, түркі тілдес
халықтар сан жағынан айтарлықтай дәрежеде қоныстанған.
Олармен араласудан ... ... ... ... ... ... ... күшейте аламыз.
Олар біздерге алғашында сүйеу ғана емес, кейін ... ... ... ... ... әсер ете алады. Түркі
тілдес ұлт өкілдері бізге нәсілі де, тілі де, мәдениеті де
бөтен келімсектерді арамыздан жылдам ығыстырып ... ... ... ... ... 3-4 есеге дейін өсім бере алатын
шығыс халықтарының саны республикамызда 1,5 млн. адам.
Тәуелсіздігімізге қол жетіп, дербес ... ... ... ... сыртқы елдермен халықаралық
байланысқа ерекше мән берген жөн. Сыртқы
саясатымыз:-біріншіден, қызыл империяның
отаршылдық саясатымен байлап-матап ... ... ... азат болуға; екіншіден, Тынық Мұхит пен Азия
аймағының елдерімен жан жақты байланысты дамытуға; үшіншіден,
өркениетті, дамыған Шығыс пен Батыс елдерімен ... ... ... мен ... тілі ... елдерімен ежелгі байланысты қалпына келтіріп,
өркендетуге бағытталуы қажет.
1.Қазақстан халықына ... ... ... басқа ұлт өкілдерінің қоныстану тарихы.
Қазақстан халқының көп ұлттық құрамының қалыптасуы XVIғ.
басталды. Бұл кезде Ресей өкіметінің қудалауынан қашқан
орыстар, ... ... және ... ... ... ... деп ... бірікті. 1890 жылдары Ресей
мен Украинадан келген шаруалардың отарлауы күшейе түсті.
Ресейдің ... және ... ... ... ... ... негізін орыстар,
украйндықтар және татарлар мекендеген алғашқы
отарлық қалалар пайда болды.
1881-1883 ж.ж Қытайдың солтүстік-батысынан 50 ... ... ... ... ... жылы ... пен ... құлауынан кейін бұл жерге Ресей
империясының орталық губерниясынан орыс және украйн жерсіз
қалған шаруаларын көшіре бастады. Қоныстанушылардың басым
көпшілігі суғармалы егіншілікпен таныс емес еді, ... ... ... өзен ... ... ... XIX ғ. Соңғы он жылында және
ХХғ басында Столыпиндік аграрлық реформаға ... ... ... 46 ... ... (1871 -1917 ж.ж) ... ... Адам келіп тұрақтап қалды, олардың негізгі көпшілігі
1907-1916 жылдарға келеді. ... ... XIX ... және XX ... басында өлкеде 60-тай ұлтың
өкілдері тұрды, олардың ішінде түрік тілдес халықтардан
(өзбек, ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ, татар, ... т.б.) ... ... мордва, дүнген, тәжік, еврей және т.б . бар ... жылы ... ... ... ... қазіргі шекарасында
6198,4 мың адам тұрды, олардың 58,5 проценті қазақ, 20,6
проценті-орыс, 13,9 процент-украйн ,2,1 процент-өзбек,
1,3 процент -татар, 1,0 процент-ұйғыр, 0,8 процент-неміс ... ж.ж ... ... ... ол көшпенді және
жартылай көшпелді елді отырықшыландыру, сол сияқты қолдан
урбанизациялау ... ... ... ... жүргізуі салдарынан туды. Жүздеген мың
орыстар, украйндар, ұйғырлар және басқа ұлт өкілдері
қырылды, бірақ қырылғандардың негізгі көпшілігі қазақтар
болды. Қолда бар есеп ... ... 2610 мың ... ... ж.ж. ... және ... ... 135 мың адам жойылды. Қазақтардан барлық шығын
2750 мың адам болды.
1928-1930 ж.ж. ішінде жаңа құрылып ... ... ... ... 65 мың ... ... ... 1940ж.
Украина мен РКФСР-дің жері аз аудандарынан, әсіресе
Мордавия, ... ... жэне ... ерік ... ... ... ... әкелу басталды.
30 ж.ж. ақырында бірсыпыра этностық топтардың жер аудару
басталды, олардың бір бөлігі Қазақстанға жер аударылды.
1937 ж. қыркүйек-қазан айларында Қиыр ... ... ... ... ... мен ... 2,4 мыңнан астам
ирандық, әзірбайжан, курд, армиян отбасылары Оңтүстік
Қазақстан, ... ... ... жер ... ж. ... ... ... қазақтардың үлес салмағы 1926 ж.
салыстырғанда 20,5 дәрежеге құлдырап, 38%-ке тең,
украйндердің үлесі 13,9-дан 10,8%-ке, өзбектер
2,1-ден 0,66%-ке төмендеді.
Орыстар Қазақстандағы ең ірі ... ... ... ... саны 20 ... ... 40,2%-ке жетті. Немістер
1,5%-ке, корейлер 1,6, белорустар 0,5% болды.
Соғыс жылдары Қазақстанға көшіп келушілердің тасқыны шұғыл
артты. Жаппай жер аударудың қарсаңында, 1939 ... ... ... ... 54696 ... 3569 ... 808 ливан
және т.б. тұратын. Елдегі неміс халқының да тағдыры осылай
болып шықты. 1941 ... ... ... 349713 ... ... олардың жалпы саны 441713 болатын. Қалған
немістер Қазақстанға 1944-1945 ж.ж. көшіп келді. Мұның үстіне
Қазақстанның және елдің басқа жерлерінде жалпы саны 2,5
млн.адам ... және ... ... ... ... Азия мен ... 1944 ж. ақпанда-чечен және ингуш
халықтары, наурызда-балқарлар, қарашада -
месхет-түріктері, ... ... ... ... ... ... көшіріліп әкелінді.
1957 ж. чечен жэне ингуш халықтарының автономиялары қайтадан
қалпына келтірілгеннен кейін олар ... ... ... ... ... балқарлар, қалмақтар ағылып қайтып
жатты. Гректердің, месхет түріктерінің, қырым татарларының,
поляктардың, корейлердің, Еділ бойы немістерінің бір ... Азия мен ... ... ж.ж. тың және ... ... игеру үшін Қазақстанға
2 млн. Жуық адам, олар негізінен елдің Европалық бөлігінен
келді. Жұмысшылардың көпшілігі Украинадан, Белоруссиядан,
Молдавиядан және Литвадан ... ... ж.ж. ... санағы арасында Қазақстандағы ең саны
көп этнос орыстар болып келген. 1939-1970 ж.ж. арасында
орыстар, украиндар, белорустар халықтың басым көпшілігі
болып келді .
Орыстар, татарлар, ... ... ... тұратын этностар
болып қалды да, қазақтар, немістер,өзбектер, әзербайжандар
ауыл селолық ... ... ... оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс шөл және
шөлейт аймақтарының ауа-райы КСРО-ның Европалық бөлігінен,
Сібір мен Қиыр ... ... ... үшін ... болды.
Алайда бұл облыстар қалаларына КСРО орталығы ведомстволардың
күш салуымен экстенсивті жолмен өнеркәсіпті дамытуға, ... ... ... жүргізуге жаңа қоныстаушылар
жіберіліп жатты.
1951-1970 ж.ж. жалпы алғанда КСРО-ның ... ... ... процесінің бәсеңдеуі байқалады.
Қазақстаннан басқа республикаларға көшіп кетушілер арасында
1988-1990 ж.ж. ... 53-55%, ... 9-12% , ... ... ... 6-9% ... ... келушілер арасында орыстар
48 , украиндар 8%, немістер 5% ... 20% ... жылы ... қазақ емес халықтар көшіп кетуінің
нәтижесінде азайып кетті, ал Өзбекстаннан, Түркменстан
және ... ... ... ... ... өсе бастады.
Шығыс Европа елдерінен келген маман жұмысшылар Қазақстаннан
кетіп жатыр, бірақ ҚХР-ден табыс табу үшін ... және ... ... ... жатты.
1979-1989 ж.ж. этнодемографиялық құрамының ағымы мынаны
көрсетеді: 1979-1989 ж.ж. халықтың жалпы өсімінде
қазақтардың үлес саны 70, орыстардың үлесі 13, немістердің
үлесі 3 ... ... ... құрамы
Әлеуметтік – экономикалық тұрғыдан қарағанда үлкен ынталық
көрсететін халықтың жыныстық-жастық құрамы еңбек
ресурстарын мектепке дейінгі балалар мен ... ... ... ... ... ... ету үшін қажетті қаражаттарды анықтау
мақсатында) есептеп шығару үшін ең ... ... ... айтылғандай, әр жаңа туған 100-қызға шаққанда 104-107
ер баладан келеді. Физиологтардың пікірі бойынша сәбилік жалпы
ер баланың организмі қыз ... ... ... болып
келеді және ер баланың алғашқы өмірінде өлім-жітім көбірек
болады.
Өмірдің бұл кезеңі қыз балада ... ұл ... 0 – 5, 6 – 14 жас. Бұл екі ... ... шақ. Осы екі ... қыз бала ... Ұл бала
арасындағы алшақтықтар айќын байқалады. Бұлай болудың
себебі: ұл балалардың ... ... ... ... жыныс органдарыныњ кеш дамуы байќалады, қыз балалардың
организмінің жыныстық жағдайының толық ... ... ... ... ... шақ ... шақ. Жас ... физиологиялық дамуына байланысты ер бала мен қыз бала
арасынғы алшақтықтар жақсы көрінеді. Жастық шақта
өлім-жітімнің түрі ... ... ... мен ... ... жол ... көбірек болды және түрлі қақтығыстарда
өлім-жітім көп болады. Сондай-ақ, алкоголизм мен темекі
тартудың себептері бойынша еркектердің өлім-жітімі көбірек
болады; дамушы елдерде әйелдердің өлімі көп ... ... ерте ... тұруынан бала тууынан, ауыр
еңбекпен айналысуынан, мардымсыз тамақтанудан және
қоғамдағы құқығының еркектермен тең еместігінен өлім-жітім
көбейді.
Осы жас аралықта жыныстық құрылымдар толық жетіліп, ... ... ... Осы кезде қыздардың бала тууға организмі
толық жетілген кезі ... ... ... ... қыз ... 13 ... ... күйеуге берген. Бұл
қыз баланы неке құруға толық құқы бар болған шақ.
Ал ... ... қыз ... ... ... 18-19 жасқа
жоғарылады. Қазақстанда жүргізілген статистикалық мәлімет
бойынша 2005 ж туу көрсеткішінің ең жоғарғы деңгейі 23-25 жас
аралығында келді. Бұл, қазіргі ... қыз ... ЖОО ... ... немесе соңғы курстарда
күйеуге шығатынын көрсетеді.
Бірақта қазіргі экологиялық және физиологиялық қатынастардың
алшақтауына байланысты, қыз балалардың 13-16 жас
аралығындағы жастардың босануы, өлім-жітімнің
көбеюіне әкелді. Мұнда ана мен бала ... көп ... де ... өліп ... ... кездеседі.
Ер балаларға келетін болсақ 16-36 жас аралығында жыныстық
ағзаларының толық жетіліп, ... ... ... ... өзін нағыз жігіт санауын
қалыптастырады. Осы жастың 16-25 жаста ұл балалар оқуды
аяқтап, ЖОО, армияға алыну кезењі ж‰реді. Орта жаста, ... ... ... көп ... ... ... алкоголизмді қабылдауды және одан әрі нашақорлыққа
салынып кетулер көптеп кездеседі. Бұл жағдайлардың
көпшілігінің соңы өлімге жетіп соқтырды немесе ер
балалардың бедеулікке (белсіздікке) алып ... ... ... ... байланысты жастардың кеш үйленуі
белең алып келеді, ол демографиялық ахуалға зиянын тигізуде.
Еңбек жасындаѓы адамдардың өлім-жітімінің көп кездесетін
түрлері бойынша Қазақстанда мынадай болып ... ... – қан ... ... ... ... болатын өлім-жітім тұрады (жартысына
жуғы); екінші орында–қайғылы оқиғадан, уланудан,
жарақаттанудан болатын өлім–жітім; үшінші орында
ісік ауруларынан болатын, өлім – жітім ... ... ... ... ... ... ... еркектердің өлім-жітім деңгейі әйелдеркімен
салыстырғанда айтарлықтай жоғары болып келеді. ... ... ... және ... байланысты, өлім-жітімнің мұндай секірмелі өлуі
соғыс болған жағдайда көптеп кездеседі. Бұрын эпедемиялар
жұқпалы аурулардан туындайтын демографияның еркектермен
әйелдердің арасынағы алшақтықты байќаймыз.
Пирамидаға қарай ... 1000 ... ... ... сәбилер
бойынша ұл балалар көп болса, 20-25 жасқа келгенде екі ... ... ... ... ... 25 ... кейін қыз балалар саны көбейе бастайды.
Қазақстанда әйелдердің артықтығы 600 мың адамда
болған (1000 әйелге- 900 ... ... ... ... ... ... те, ал, ... адамдар арасында
әйелдер көбірек болып келеді.
Себебі, әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... зардаптары байқалуда: соғысқа қатысқан
елдердің ересек адамдар арасындағы әйелдердің артықтығы
табиғи құбылыс жесірлік пен жалғызбастылық көптеген
әлеуметтік-психологиялық проблемалар туғызады.
Халықтың жыныстық құрылымына көші-қон айтарлықтай ... ... Бұл ... ... ... ... келеді. Көші-қон қай жаққа бағыт алмасын,
еркектер көбірек болады. Осыған байланысты жаңа игерілген
аудандарда қала мен село халқының жыныстық құрылымының
айырмашылығы байқалады.
Халықтың ... мен жасы ... ... ... ... ... ... бейнеленеді. Пирамида
сұлбасының сипаты бойынша ұдайы өсіп-өнудің типі туралы
түсінік қалыптастыруға болады: І типі, өсудің тұрақтануы,
станционарлық жастық құрылымы жіңішкеге созылған ... ... ... ... жағын, халықтың азаюы,
регрессиялық жас құрылымы деп; ІІ типіне қарапайым жас
құрылымы, пирамиданың үш бұрышты сұлбасы деп ... ... ... ... ... ... табиғи өсімінің төмендеуі және даму жолдары.
Қазақстан халқының саны 2000 ... ... 14896,1 мың ... 1989 және 1999 жылы 16199,2 ... ... 14953,1
мың адамға азайды. Шындығында жеке облыстар, қалалар және
ауылдар арасында халықтың аумақтық қайта бөлінумен қатар
жүретін халық санының кемуі, елді ... ... ... қалыптасуына елеулі өзгерістер туғызады.
Қазақстан халқының динамикалық аймақтар бойынша едәуір
айырмашылықтары байқалады. Соңғы екі халық санағының
арасында еліміздің ... 80% -да (78,6%), ... ... ... 85,6%, ... ... ... Қазақстан аймағында едәуір халық санының
төмендегені байқалады. Тек Атырау, Қызылорда, Оңтүстік
Қазақстан облыстарында халықтың бұрынғыдай ... ... ... Бірақ бұл облыстарда да халық саны
салыстырмалы азаюда. Екі халық санығының арасындағы он жылда
халық саны недәрі 5,3%-ға ғана өсті. Халық ... және ... ... ... ... ... халықтың тұрмыс жағдайы жақсармайынша
біраз уақыт сақталуы мүмкін.
Әзірше елімізде және оның ... ... ... ... ... ... туу деңгейі төмендеуде.
Экономикалық реформалармен байланысты болған өзгерістер
(өнеркәсіп, оның ішінде өндеуші салалар ... ... ... ... әсер етті. Еліміз және оның
аймақтарында қала халқы санының өсуі баяулап, оның керісінше
жедел төмендеуі байқалуда. Жалпы алғанда Қазақстан бойынша
халық саны екі ... ... ... 8,85%-ға төмендесе,
еліміздің өнеркәсібі дамыған аймақтарында қала халқының саны-
Алматы облысында 13,3%-ға Ақмола ... ... ... халқы санының қысқаруы орташа және шығыс қалаларда көбірек
болды. ... ... саны ... қана ... ... шағын
қалалар тіршілігінің тоқталуы байқалды. Халықтың саны 10 мың
болатын ... (1989ж. 67 ... 1999ж. 60-қа ... ... саны 20 мың ... ... елді мекендер он
жылда 17 мыңға дейін төмендеп, Қазақстандағы орташа қалалар
42%-ға күрт ... 12 ... ... 1999 жылы 7 ғана ... Сондай-ақ ірі қалалар саны да, азайды.
Республикадағы осы ... 25 ... ... бүгінде бір ғана Алматы қаласын қалды. Реформа
кезеңінде 500 мыңнан төмен тұрғыны бар қалалар Қарағанды
қаласы жатты (1989 жылы 507,3 мың ... ал 1999 жылы - ... ... ... ... ... қала ... негізінде елімізден
тысқары жерлерге көшіп-қонуы есебінен қысқарды.Қызылорда мен
Оңтүстік Қазақстан ... екі ... ... бір ... өсу және ... ауылдан қалаға, республика
ішілік қоныс аударуы есебінен жүзеге асуда. Экономиканың
құлдырауы, еліміз аумағы бойынша салыстырмалы түрде
халықтың орналасуын біркелкі ете отырып, қала ... ... ... ) ... ... үрдесі қалыптасуының едәуір аймақтың
айырмашылығы байқалады. 1999жылғы статистикалық
мәліметке сүйенсек, ауыл халқының ең жоғарғы үлес
салмағы Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстарына келеді.
Осы екі облыстар ... ... ... тұрғындарының 35,6%
келеді. Қазақстанның жеке аймақтарында ауыл халқы санының
өзгерісі әрқалай. Мысалы, 1989-1999жылдар аралығында
Солтүстік Қазақстан облыстарында орташа ауыл халқының саны
19,5%-ға азайды, ... ... ... Қазақстан
облысында -14,2%-ға азайғандығы байқалды.
Ауылдан халықтың қалалық мекендерге кетуін жалпы ... ... ауыл ... ... заңды болып
табылады. Бірақ Қазақстанда соңғы жылдардағы ауыл
шаруашылығы саласындағы дәлелсіз ... ... ... ... ... ... байланысты ауылдық мекендердің
елсізденуі орын алуда. Солтүстік Қазақстан, Қарағанды
және Шығыс Қазақстан облыстары ауылдық ... ... ... ... ... ... ... қалмауда.
Сондықтан мемлекет мүддесіне сай келетін бұл аудандарда
халықтың ауылдық ... ... ... ... орын алуда.
Халықтың динамикасы мен құрлымы ерекшілігін анықтайтын
негізгі элемент туу болып табылады. Қазіргі кезіңде туу
мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап туудың ... ... ... ... болды. Тек 1990 жылдан 1992 жылға дейінгі кезеңде
туудың жалпы деңгейінің төмендеуі едәуір қарқынды ... ... ... ... ... ... ... қарқыны Қазақстан
бойынша 9,3%-ды құрып, яғни туу коэффициенті осы ... ... ... 1992 ... төмендеді. Мұнан кейінгі
жылдары коэффициентінің төмендеуі едәуір болды. 1994-1997жж.
кезеңінде туу ... ... яғни ... 14,7%)-ға
төмендеді. Туудың елеулі төмендеуі қала және ауыл ... ... Және де бұл ... қарқынды түрде қалалар және қала
типтес поселкелерде 1990 жылмен 1992 ж. аралығында, ал
ауылдық қоныстарда 1994 пен1996 жылдар ... ... Бұл ... бір ... ... қоныстарда әйелдердің
төменгі ұдайы өсу (туу мүмкіндігі), ал ауылдық қоныстарда оның
әлі де болса мүмкіндігінең болуымен түсіндіріледі.
Қарастырылып отырған облыстарды алсақ, онда ... әрі ... және ... ... ... ... ең
жоғары төмендеуі Шығыс Қазақстан, ал ең төменгісі-Оңтүстік
Қазақстанға тән болып келеді;
-әйелдердің жас ... сай туу ... ... 30 ... ... құрт ... (1996 ... мәлімет бойынша әйелдердің 30-34 жас
аралығындағы туу мүмкіндігі 20-24 және 25-29 ... ... ... ... жас ... сай туу ... тек ... ғана емес, сонымен бірге қазақ әйелдерінің арасында
да ... ... 1996ж. ... ... ... ... туу ... негізінде 35 жасқа дейін
аяқталады (баланың тууының 90,9%-ы 35 -ке дейінгі ана жасына
келеді). Орыс әйелдерінің туу қабілеті 30 жасқа таман ... ... 84,1%-ы 30 ... ... аналарға келеді). Мұндай
тенденция қалаға да және ауылға да тән;
-жанұядағы бала ... ... ... ... қалалық
қоныстарда екі баламен және ауылда үш баламен шектеледі.
Қазақ әйелдері негізінде қалалық қоныстарда үш баламен
(90,0%) және ... төрт ... ... ... ... ... мәселелері туралы.
Қазақстан Республикасының статистикалық мәліметіне жүгінсек,
соңғы мәліметтер ... ... ... ... саны
көбейгендігін дәлелдейді.
Тұрғындардың саны 01.12 04.ж.-15,068 миллион адамды құрады.
2004 жылдың басынакн салыстырғанда халық саны 116,9 мың ... өсуі ... ... ... ... азаю
есебінен болды. Республиканың табиғи өсімі 23,2% өсіп,
өлім-жетім 2,2% төмендеді. ... ... төрт есе ... ... 11 ... ... мигранттардың саны 8% өсіп, 63,9
мың адамды құрады. Ал кеткендердің саны 12,1% азайып, 61,1
мың адамды құрады. Жұмыссыздықтың деңгейі 8,8% төмендеді.
Тұрғындардың ... ... 69,9% ... ... ... ... ... 7,2 миллион адам
жұмыспен қамтылды.
2004 жылғы 1 қаңтардағы халықтың құрамы- М.Б.Татимов.
Ұлттар
Барлығы
Табиғи өсім
Үлес салмағы
Жалпы саны
14 950 ... 555 ... ... 050 000
-10
27
Украиндер
470
-243,1
3,1
Өзбектер
405
+9
2,8
Немістер
260
-25
1,3
Татарлар
230
-8
1,2
Ұйғырлар
220
+ 5
1,1
Корейлер
100
+ 1
0,5
Беларустар
95
-15
0,5
2004 жылғы қаңтардағы халықтың құрамы- Л.Татимов, ж-л
Парасат-4-2004 ... 7 ... мың әйел ... %, ... саны-7
млн.158 мың 300 адам-48,2%. 2002 жылы-526қыз 554 ұл-бала
дүниеге келеді.
42 мың әйел-85 жас өмір сүріпті. Орташа жасы ... ... жас. ... -55,6% ерлердің -62,3%
отбасылы, әйелдердің-21,6%-ерге шықпаған, 30,4% ерлер
үйленбеген. Әйелдердің 8,1%,ерлердің -4,4% ... ... ... ... жігіттер-26,6 жаста
үйленеді. Әрбір отбасы орташа есеппен 4 адамнан тұрады.
2002жылы-2-124 500 қыз-келіншек баласын алдырған. 5 554 ер, ... СПИД пен ... ... ... қоғамдық өміріне әсер етіп, оның
салдары көп түрлі. Көршілес өзбек халқы 2030 жылы 40 ... ... ... ... 2050 жылы ... ... ... 2050 жылы 144 миллионды құраса, бұл аз сандар
емес. Ел басы Н. ... 2030 жылы ҚР-ң ... саны ... өсу ... ... ... түсінбесек, осыған сәйкес
демографиялық дамуды дұрыс жүзеге асырмасақ, ұлттық
мемлекеттік қауіпсіздікті ... қиын ... ... ... ... ... роль ... Кез-келген мемлекет еңбек
ресурстарымен, экономикалық белсенді халықпен
байыды. Қазіргі 47 пайыз ... ... ... ... ... оқып ... жастарды
асырап жатыр. Бұл сан өзгермей, тек өсуі үшін белсенді
демографиялық саясат тек Оңтүстік Қазақстанда емес,
сонымен қатар Қазақстан ... ... ... ... ... жою үшін өсіп келе ... ... өскелең
жастарының экономикалық жағдайын көтері, оларға қалдау
көрсетіп, олардың пәтер ... ... орны ... ... ... ... түрде жұмыс атқарсақ нұр
үстіне нұр болар еді. Міне, осы мәселелер толық шешілсе,
онда қазақ жастарының, ... ... ... ... ... тиер ... ... ұрпағының өсіп-өнуі және өшіп-өлуіне деген
жауапкершілік Қазақстан мемлекетінің басты ... ... ... мемлекетіне қарап емес, ұлттылығына
қарап анықтаған. Қазақ халқының үлес салмағын оңтүстік
региондағы бес облыстар - ... ... ... ... ... Осы ... ... барлық балалардың тең жартысынан артығын береді. Туған
баланың ең көп саны Оңтүстік Қазақстан облысының ... ал ... ... ... ... ... - 15,2%, ... облысы - 22,9%, Павлодар-28,5%,
Көкшетау-28,9% құрайды.
Республика бойынша қазақ ұлтының үлес салмағы - 57% жетті, ал
тарих деректеріне жүгінсек, қазақ халқы 1897 жылы-81,8%
құраған. ... ... ... ... 1959 ... ... өз жерінде үлес салмағы 30% төмендеп кетті. Қазақ
халқының демографиялық өмірбаяны өте ауыр, сол себептен бізге
белсенді демографиялық саясат қажет. Демографиялық ... өсім бере ... ауыл ... ... бес ... ... ... өсімі жақсы облыстардың (ОҚО, Ақтөбе, Жамбыл, Астана
қаласы)-қазақ халқының үлес салмағы басымды екені ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы,
ислам дінінің әсері, ата-бабалардың салт-дәстүрі-баланы қажет
ету, баланы сүю, оның санын шектемеу. ОҚО-қазақтар үлес салмағы
66%, ... ... ... Ақтөбе-70%. Ал
қазақ халқының үлес салмағы аз облыстар: ... ... ... ... мен ... ... әкеліп отырған жалғыз мемлекет. Депопуляция,
сондай-ақ халықтың жалпы санының төмендеуі
демографиялық ... ... жуық ... ... ... сәйкес бұл процесс тағы
10-15 жылға созылуы мүмкін. Осы аралықта Қазақстан халқының
едәуір ... (1,5-2 млн) ... ... негізінен еуропалық диаспора арқылы жүзеге асады. Еуропалық
даиспора 1989 жылы 9 миллионға сәл жетпейтін еді. 1999 ж 6 ... 2020 ... ... 4,5 млн ... ... 1999 ... басында тұңғыш ұлттық халық санағы
өткізілген болатын. Санақаралық ішінде өткен 10 жыл ... ... ... ... ... ... ... кетуі кеңінен байқалды. Тек қана Оңтүстік
Қазақстан мен Атырау облыстарында оралмандар мен
жергілікті халықтың табиғи өсімінің арқасында халықтың
өсімі сақталып қалды. 1993 ... ... ... 9 ... ... жуық адам ... ... қоныс аударған. Бұл
әрине кейбір ұлт өкілдерінің өздерінің табиғи отанына
оралуымен тікелей байланысты. Нақтырақ айта кетсек,
шетелдерге, әсіресе жақын елдерге көшіп кету ... ... ... ж-410 мың, 1995 ж-238 мың, 1996 ж-176 ... ж-270 мың, 1998 ж-200 мың жалпы еліміз егемендік
жариялаған ... ... ... ... ... ... ... ғасырда 1967-92 жылдары Қазақстаннан 1,5 млн адам
кеткен болса, 1992 ж-2000 ж. Осы ... ... ... саны ... 2,0 млн адамға кеміп, ол 1992 жылы 17
млн болған болса, 2000 жылы ол 14,9 млн ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған
кемушілік жағдай. Оны ғылым тілінде депопуляция деп атайды. ... ... ... ... ... отыр.
Республикадағы ең басты этностың-қазақ пен орыстың жас
мөлшерінің ... ... ... ... бар. ... ... жастар мен балалар
жоғары пайызды құрайды. Керісінше орыстар арасында жасы
үлкендер басым. 1999 ж санақ ... ... ... жасы 23 ... ... ... жасы ... Бұл бойжеткеннің тұрмысқа шығып, жігіттің отау
құратын кезі. Алайда көптеген жастар өтпелі кезеңнің
қимылдығына тап болып, ... ... ... ... өз ... демографиялық әулетіне
төмендеуіне әкелді. Яғни онсызда саны аз халықтың өсімін
тежеп отыр. Шет елдердегі қандастарымызды елге көшіріп
әкелумен демографиялық мәселені шеше ... ... ... бұл ... ... ... ... мен құрылымы ерекшелігін
анықтайтын негізгі элементі туу болып табылады. Қазіргі
кезеңде туу мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап ... ... ... төмендеуге едәуір
қарқыны болды. Тек 1990ж дейінгі төмендеудің жалпы қарқыны
9,3%-ды құрады. Бұл ... ... ... байланысты
болды.
-Әйелдердің жас айырмашылығы тікелеу әлеуметтік жағдайларға
байланысты болды.
-Әйелдердің жас айырмашылығына сай туу ... ... 30 ... ... күрт төмендеуі (1996 жылғы
статистикалық мәлімет бойынша әйелдердің 30-34 жас
аралығында туу мүмкіндігі 20-24 және 25-29 жастан
салыстырғанда төмен ... ... туу ... тек орыс ... ғана ... ... қазақ әйелдерінің арасындала төмендеуі.
Мысалы:1996ж статистикалық мәлімет бойынша Қазақ
әйелдерінің туу қабілеті негізінде 35 жасқа дейін
аяяқталады ... ... ... туу ... 30 ... ... ... туудың 84,1% 30 жасқа дейінгі
амаларға келеді) мұндай тенденция қалаға да, ауылғада
тән.
-Жанұядағы бала санының қысқаруы. Орыстар негізінде ... екі ... және ... 3 ... ... ... ... қалалық қоныстарда үш баламен (90,0%)
және ауылда төрт баламен (91,4%) шекелуде.
-Әйелдердің арасында аборттың көбеюі. 1992-93 жылдары ... ... ... әр жыл ... орта ... 200 мың бала
туса, оның есесіне ішке біткен 150 мың шақалақ абортқа
ұшыраған, ал 50 мың әйел ... ... ... ... ... ... үзілді-кесілді тиым
салынса,ең болмағанда алғашқы түсікке тиым салу ... ... ... ананың екінші қайта бала көтермеуіне
әкеледі. Бұл дегеніміз ананың екінші ана болу бақытынан
айрылуы деген сөз. Жыл сайынғы ... ... ... 50 мыңға дейін көтеріп тастауға әбден мүмкіндік
бар.Зерттеулерге қарасақ жасанды түсіктің саны тірі туылған
балалар санынан асып ... ... ... ... ... ... түсік тастау төмендемеуде. Жасанды түсікке қарсы
тұрудың жолы бұл исламның кейбір жолдарын жақсы
насихаттауымыз керек ислам діні ... ... ... ... оған қатаң тиім салған. Жасанды түсік
ересек адамды өлтіргенмен бірдей, оны істеген адам
күнәхар саналады.
Эмиграцияның, халықтың табиғи ... ... ... ... ... үлес ... мен қаладағы еуропалық ұлттардың үлесінің азаюына әкеліп
соқты. Мәселен түркі тектес халықтар 1982 ж 23%-дан 2002 ... ... ... ... яғни 2010 ж ... олар ... ... төрттен үш бөлігінен астамын
құрайтын болады.
Қазақстандағы демографиялық ақуалдың өзгеріс құрылымының
маңыздылығы ... бұл ... ... ... ... ... Депопуляция мен
көші-қонның әсерінен еуропалық ұлттар соңғы он жыл ішінде
2,1 млн адамға азайып, ... ... ... 1,6 млн ... ... ... ... күрделі өзгерістерге
ұшырады. Егер де қазақ халқыынң өсімі 1488,1 мың адам және
22,9% құраса, ал оның Ресупблика халқының арасындағы ... ... ... өсті. Өз кедергінде
орыстар-1582,4 мың адамға (26,1%), немістер-593,5 мың
адамға (62,7%), украйндар-328,6 мың адамға ... мың ... (22,4%), ... ... арасында табиғи өсім кеңінен байқалуда. Мыс:
Күрдтер-29,1%, дүнгендер-23,3%, ұйғырлар-15,9%,
өзбектер-12%-ға сондай-ақ түріктер мен әзербайжандардың
да өсуі белең ... ... ... жер аумағы үлкен (2724,9км2) болғанымен, сирек
қоныстанған елге жатады. Оның терроториясының 1 км2-ге
5,5 адамнан келеді. Тұрғындар үшін табиғат ... ... ... ... ... және ... ... тұрғындарының 37,8%-і орналасқан, тұрғындар
тығыздығы 1км2 16,9 6,9 және 7 адамнан келеді.
Салыстырмалы түрде тұрғын көп келесі аймақ ... ... ... Ақмола,
Павлодар облыстарының аумағы, мұнда ел тұрғындарының
24,8%-і орналасқан, тұрғындарының тығыздығы 1км2-ге 5,2, 7,4,
5,7 және 6,5 адамнан келеді. ... ... ... 10,2%-і ... ... ... ... келеді. Ең аз қоныстанған аудандар Батыс
аймақтар-Маңғыстау, Атырау, Орал, ... және ... ... ... ... халықтың 17,7%
орналасқан, 1км2 келетін орташа тығыздығы, тиісінше 1,9,
3,7, 4,1, 2,3 және 2,6 адамнан келді.
1999 жылғы ... ... ... ... ... ... ... оның
әкімшілік-территориялық бірлігінен 84 қала және 200
кент, 2036 округ және 7684 ауылдың елді меккендер кіреді. Ресми
статистикалық мәлімсеттер бойынша Қазақстан тұрғындарының ... елді ... 44%-і ... елді ... ... қазақтар көпшілік жағдайы ауылдық жерлерде тұрады.
Сондықтан онжылдықтағы олардың қалалықтарға айналу
қарқыны жоғары.
Консульдық қызмет департаменті басқармасының соңғы ... ... ... ... ... шет елдерге тұрады.
Алыс және жақын шетелдердегі жалпы қазақтың саны 6 млн 100 ... 2000 ... ... ... ... өзінде 8 млн 590 мың.
Бұрынғы посткеңестік, Қазіргі дербес республикаларда 3 млн 837
мың.
Шалғай шетелдерде 2 млн 263 мың. Ал 1999 ... аяғы мен ... ... ... ... мен ... қосқанда
исі қазақ саны 15 млн-ға толады. Соның 12,5 млн таза
қазақтар қалғандары ұлттық менталисті анықталмаған ділі
шала ... ... ... ... ... Алыс ... және
жақын шет елдердегі қазақтар.
Жақын шет елдерде.
Өзбекстанда 2560 ... 1000 ... 140 ... 95 ... 15 мың
Белоруссияда 5 мың
Азербайжанда 4 мың
Грузияда 3 мың
Молавада 3 ... 2,5 ... шет ... 2000 ... 100 мың
Ауғанстанда 30 мың
Түркияда 25 мың
АҚШ-та 14 мың
Иранда 10 мың
Алманияда 9 мың
Канадада 7 мың
Францияда 9 мың
Иракта 5 ... және ... ... ... саны 6 млн 100 ... пен ... бірге).
Қазақстанға миграциялық ағым осы Республика мен елдер жағынан
біртіндеп күшейе түсуде.
Біздің есептеуіміз бойынша соғыстан бергі соңғы жылдары
Қарақалпақстандағы қазақтардың үштен ... ... ... ... ... Қазақстанға қайтқан. Бұл процес осылайша стихиялы
түрде жүре отырып 2020-2030 жылдары қазақтың етек жеңі
біршама жиналып қалады. ... ... ... он ... Қазақстанға 300 мыңдай қазақ қайтуы
ықтимал, 1996 жылы ... 130 ... ... ... ... ... миграцияның 12-17 мыңдық мөлшері жыл сайын алда сақтала
бермек.
Дәл бүгінгі күні жыл сайын бұрынғы Одақтас Республикалардан
Қазақстанға 10-15 ... жық ... ... ... ... ж 24 мыңға дейін жетті. Алда осы сияқты өз еліне береке
молшылық ала келетін “Майтабандар” көші-қоны бұданда кең
етек жояды. Бұл ... ... ... Республикамыздағы
қазақтар саны келесі ғасырдың ортасына дейін 4-5 млн қомақты
үлес қоса алады.
Қазіргі таңда Президенгтіміздің жолдауы бойынша әр жыл сайын
мемлекеттік квотаның көлемін кең ... 15 ... ... ... ... дамуына орай квоталар санын
бұдан 2 есеге көбейту жоспарланып отыр.
Үкіметтің жоспарлап отырған жылына 15000 ... мен біз ... ... ... ... көшіріп алу мүмкін
емес. Шет елдердегі қандастарымыз жағдайы келгендері яғни ... ... келе ... ... ... өз ... өз ... отанына келу үшін көптеген қиыншылықтарға
кездеседі:
--Тұрғылықты жерінен отанына қайту үшін рұқсат алуы ... ... ... ... ... ... ... жасасқан болса онда қандасымызға виза алу көп қиындық
болмайды. Ал егер де ... ... ... онда ... да көп ... ... келгеннен кейінгі азаматтық алу қиындықтары.
Азаматтық алғаннан кейін берілмейтін жәрдем ақының
тоқтатылуы. Мамандығы бойынша жұмыс табу, егерде
мамандығы ... ... табу ... ... ... ... ... түрлі қиындықтарына қарамастан көшті тоқтатпау
керек .Үкіметтің осы мақсатта жүргізіліп жатқан жұмыстары да
оралмандарды қолдау мақсатында жүргізілуде. Шет ... ... ... бірі ол өмір сүріп
жатқан халыққа сіңісіп кету ... ... ... ... ... болып жазылып кетуде. Қаржы
қиынықтарына байланысты ол елдегі мектептердің ... ... екі ел ... ... екі ... ... мәселесін тежеуде. Осы мәселелерді
шешуде екі жақты келісөздер жүргізілуде.
Қытай Республикасының батысты игеру мақсатында жүргізіліп
жатқан ... яғни ... саны ... батыс аймағын
игеру бұл.Батысты мекен ететін қазақ ұлтына қиындықтар туда,
өйткені саны көп ... аз ... ... ... мүмкін . Міне осы жағдайларды ескере отырып
Қытайдағы қандастаымызды тез арада ... алу ... ... Осы ... ... ... ... көшіріп әкеле алсақ. Президентіміз
айтқандай 2020 жылы Қазақстандағы халықтың санын 20
млн адамға жеткізуге болады. Қандастарымызды әкелу өз
республикасында саны аз ... ... ... яғни ... артуына әкеледі.
2.3. Қазақстандағы демографиялық детерминизм.
1988 жылдың күзінде "Казахстанская правда" газетіне ... ... ... "О чем не ... ... ... ... әзірленді. Ондағы
мақсат ұлттық республиканың шыққан этнодемографиялық тегіне
балта шапқан ... ... ... ... ... ... жеткізу еді. Бірақ оның орнына 1989
жылдың 14-17 қаңтары аралығында газеттің бетінде ресми
түрде сірескен тақырыппен ... ... ... ... Онда ... ... ашаршылығы кезінде құрбан болғандардың
саны әдейі екі еседей азайтылып көрсетілді. Былайша
айтқанда орталық партократия ... ... ... ауыр ... ... екі ... артық
"жеңілдетті" деген сөз.
Мұндай үлкен "ғылыми оғаштықты" СОКП тарихшылары демографиялық
зерттеу әдісін білмегендіктен ғана жіберген деу шындыққа
жанаспайды. Себебі, олар бұдан да, ... ... де ... ... ... 2,5 миллион
адамның (оның 2,3 миллионы тек қазақтар) жазықсыздан қырылуына
себепкер болған сол ... ВКП ... ... ... ... ... ... кінәсін енді жасыра алмаса да,
қалайда "жеңілдетуге" тырысып келген болатын. Тіпті,
партия ... ... ... ... әдейі бұрмалап, әміршілдікпен асығыс
жүргізілген саяси-әлеуметтік науқан кезіндегі адам шығынын
екі есе төмендетіп көрсетуге тырысты. Олар ... ... ... партия жолын дәріптеуге әбден машықтанған
қолжаулық ғалымдар тобын құрады.
Кейінгі кезде ізденімпаз жас зерттеушілеріміздің ... ... т.б. ... ... ... табылды. Ол деректер бойынша біздің бұрынғы
ғылыми демографиялық талдауларымыз расқа шықты. Мысалы,
1924 ... ... ... 1932 жылы ... ... саны 4,2 ... адам болуға тиіс еді. Ал 1933
жылдың ортасында жүргізген ресми сынаққа ... ... ... ... ... ... адамдардың
санын азайтқысы келгенімен, ауылдық жерде тірі қалғаң
адамдардың санын 1,5 миллионнан асыра алмады.
Қазақстанда ашаршылықтан 2,54 миллион адам өлді ... ... өте ... 1926 ... ... ... құрбан болған адамдардың санын 1937 жылға дейін
қалпына келтіре алмаған қазақстандық төрт ұлт ... ... ... ... ... ... - 3,627,6 мыңнан 2,181,5 мыңға дейін,
украиндар-860,2 мыңнан 549,6 мыңға дейін,
ұйғырлар-63,4 мыңнан 33,4 мыңға дейін өзбектер 129,4
мыңнан 110,0 мыңға ... ... ... басқа ұлттарға келетін болсақ (орыс, неміс, татар,
белорусь), олар ашашылықтан кейін ... бос ... ... ... ... ... ... орнын толтырып қана қоймай, келімсектердің
саны онан сайын қаулап өсе түсті. Алайда, ... ... күні ... ... орталықтың "ерікті
коллективтендіру", "жедел индустрияландыру"
саясатының кесірінен Қазақстанның байырғы халқының
мүлдем азшылыққа ... ... ... мен Голощекин бір халықты қырып-жойып құрту арқылы
екінші халықтың өркендеуіне ... жол ... ... ... ... малын конфискелеп, бүкіл орта Азияны
отырықшы тұрақты егіс алқабына айналдыру болып табылады.
Қорыта айтқанда бірқатар қоғамтанушы ғалымдарымыз Голощекиндік
геноцид-әміршіл зұлматтың зардабынан күні ... ... ... ... ... демографиялық детерменизм, яғни санға
тәуелділік жағдайында қалып қойғанын өз ... ... ... Сол ... кәріптікті жеңіп, дертті
жазбайынша қазақты ұшпаққа шығара алмаймыз. Қазақстан
республикасының жан-жақты дамуы демографиялық детерменизм
жағдайында тұр.
Қазақстандағы ерлер мен әйелдер саны салыстырмалы түрде ... Ер ... ... ... ... ... саны 30-34 ... бастап айтарлықтай көбейеді,
60-69 жаста бір жарым есе, 70 жаста 3 есе ... ... ... ... саны ... ... ... жас ұлтқа жатады. Оның жас айырымдық құрылымында 9
жасқа дейінгі балалар 22,0 %, ал ... ... 19 ... ... 43,9 %; 60 және одан жоғары жастағы тұрғындар
үлесі-6,1%. Орташа арифметикалық жас небәрі 25 жас. ... ... ... ... ... мен ... тұрғындарының бейімділік индексі және сауаттылық
көрсеткіші өте биік деңгейде. Мысалы, 1990/1991 оқу жылы
Қазақстандағы 55 жоғары оқу орнының саны ... ал ... саны 365,4 мың ... ... ... жергілікті тұрғындардың білім алуында серпіліс
пайда болды. Әрбір 1000 адамның 126-сы жоғары білімді. Әсіресе,
студенттер санының қазақ жастары есебінен күрт ... ... ... ... ... ... орындарындағы қазақ студенттер саны тұрақтанып келеді.
Бұл күнде олардың жоғары оқу орындарындағы үлесі 67 %, ... өсуі онша көп ... ... ... ... деңгейі, бір жағынан,
еңбекке орналастырудың шектеулі мүмкіндігін, екінші
жағынан, бәсекелестікті тудырып, халық шаруашылығында
жұмыс істейтін мамандардың кәсіптік ... ... ... Экономика саласында еңбек ететіндер арасындағы
жоғары және орта арнаулы білімділер үлесі ... ... 1989 ж. 1000 ... ... ... білімділер саны орта
есеппен 130 адам болған болса, 1999 ж. - 212; орта арнаулы
білімділер тиісінше 234 және 296 болды. Тек орта ... емес орта ... ... ететіндер саны бір жарым есе
азайды.
Қазіргі кезде мемлекеттік жалпы білім беретін мектептерде
3101,4 мың оқушы оқиды, олардың 1661,3 мыңы ауылдық жерлерде
білім ... ж. ... ... білім беретін жеке меншік
(мемлекеттік емес) мектеп саны 124 болды, онда 13,5
мың оқушы оқиды.
Қазіргі кезде Қазақстанда 3455 ... ... ... ... Онда 1530,1 мың ... ... Сонымен бірге 2522
сабақ орыс тілінде жүргізілетін мектеп (1461,4 мың оқушы);
78 ... (77,2 мың ... 14 ... (22,3 мың оқушы); 3 тәжік
(2,5 мың оқушы); 1 украин (0,1 мың ... ... ... мектептер және аралас тілде оқытатын 2112
мектеп бар.
Қазақстан үшін табиғи өсім тұрғындар саны өсуінің негізгі ... ... өсім ... ... өсімінің басты факторы болып қала
береді. Мысалы, қазақтардың табиғи оң өсімі 1989 ж.
Қазақстан тұрғындарынан ... ... ... 63,5% ... ... ... ... 1995 ж. -88,0 %
болды.
Отбасы құрамына жасалған талдау көрсеткеніндей жұбайлардың,
әсіресе жастардың әлеуметтік-білім деңгейі неғұрлым жоғары
болған сайын, соғұрлым аз балалы болуға ... ... ... ... орта арнаулы немесе жоғары білімі бар
әйелдер тек отбасылық міндеттермен ... ... ... тең құқылы болуға ырысады, соған
орай өндіріс саласына көп уақытын жібереді. Олар бос
уақыттарында өздерінің жұбайлары сияқты және
шамаларына қарай білім ... және ... ... ... үшін ... ... көңіл бөлуге барынша
тырысады.
Қазақстан экономикасындағы өзгерістер еңбек рыногының
қалыптасуына айрықша ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың жаңа шартары
анықталды. Қазіргі кезде экономика саласында еңбек
етушілерге акционерлік қоғамдарда, мемлекеттік
кәсіпорындарда ... ... ... ... ... және ... ұйымдарда, шаруа қожалығында
жұмыс істейтіндер, сондай-ақ, жеке еңбек қызметімен, жеке
қосалқы шаруашылықтарда және жеке ... ... ... ... ... барысында қосымша жұмыс істеу үрдісі кең
тарала бастады. ... ... ... ұштастыра шектеусіз
атқару, жұмыстарды үйде орындау, қосымша табыс көздерін ... ... ... ... ... жұмыс бастылық, әсіресе, шағын кәсіпорындарда кең
таралған. Мәселен, 1997 ж. ... 26,5 мың адам ... ... істеушілердің 12%-і, есепті жылдың
қаңтар-маусым айларында 23 мыңнан астам адам ... шарт ... және ... ... істеген.
Қазіргі уақытта қоғамда ең алдымен меншік нысанының өзгеруі мен
еңбек ұжымдары мүшелерінің меншік ... ... жаңа ... ... ... ... жұмысшы күшін қайта бөлу үрдісі жүруде, яғни,
"жалдамалы жұмысшылардың" саны азайып, өзінің жеке ісінде
(жалданбай жұмыс істейтін) қызмет атқаратын немесе дербес
жұмыс істейтін ... саны ... ... ... ... бұл ... саны 2,5 есе ... егер
1995 ж. олар еңбек қорларының 11,7% -ін құраса, 1999 ж. 3 1,9
%-ке жеткен.
Ұлттық байлық дегенiмiз адам ... ... ... ... ... деп ... үш ... дүниеден тұратыны
жалпы жұртқа белгiлi. Кеңестiк кезеңде еңбек ресустарын ұдайы
дамытуға назар аударылып, ақшаны аяған жоқ. Кез келген
мемлекеттiң тұрақты дамуы экономиканың дамуы мен ... ... ... теңестiрiлуi ақылға қонымдылығы мен
айқындалады.
Бiздiң елiмiзде адам әулетiнiң дамуының индексi бойынша дүние
жүзiнде 76 орында болды, ал 2005 жылғы индексi бойынша бiз ... ... ... ... ... жолдауы
бойынша елiмiз дамығын 50 мемлекеттiң қатарына қосылуы
тиiстi. Бұл жетiстiкке жету мына үш ... ... ... орташа ұзақтығының
көрсеткiшiнен; екiншiден бiлiмдiлiктің деңгейiнiң
көрсеткiшiнен; үшiншiден халықтың жан ... ЖlӨ ... ... Егер ... деңгейiнiң көрсеткiшi және халықтың жан басына
шаққандағы ЖlӨ көрсеткiшiн алатын ... онда ... бар, ал ... ... ... ... ... кейбiр дамушы елдердiң өзiнен де қалып
келемiз. Осы проблеманы жалпы әлемдiк үрдiс призмасы арқылы
талдау жасау жаңа мың жылдықтың басында әрбiр ... ... ... дербес, олардың
өзiндiк даму ерекшелiктерiне сай жүргiзiлуде.
Дүние жүзiлiк банктың болжамы бойынша әлем халқының саны ... ... 8,5 ... ... өседi. Шет елдердiң ғалымдары
атап көрсеткендей Дүние жүзiлiк банктың бұл болжамындағы
қорқытатын мәселе- әлем ... ... ... ... ... ... 8,5 ... адамның 2 миллиарды
күндiк табысы 2 доллардан аспайтын елде туылуы едi. Бұл ... ... ... ... ... ... соқтырады. Бұл
әлемде демографиялық, экологиялық, жұмыссыздық деңгейiнiң
өсуiне әкелiп соқтырады
Қазақстан аумағы жөнiнен дүние ... аса iрi ... ... ал ... саны ... шағын елдердiң
санатына жатады. 2003 жылғы бiрiншi қаңтардағы жағдай бойынша
халықтың саны—15000000 адамға жеттi, ал халықтың ... ... ... ... 5,4 адамнан ғана келедi.
Айтарлықтай ұзақ кезең iшiнде ,1960 ... ... ... даму ... ... жоғары өсуiмен сипатталды. 1992 жылы республикадағы
халықтың саны ең жоғарғы деңгейге жетiп 16 миллион 452 мың
адамға жеттi. Алайда ... ... ... ... ... ... ... соңғы санақ кезеңi аралығында (1989-1999жж) Қазақстан
халқының саны 1 миллион 246 мың ... ... ... статистика агенгттiгiнiң деректерi бойынша
1991 жылмен салыстырғанда 2002 жылы халық санының айырмашылығы
1 ... 495,7 мың адам ... қол ... ... ... ... өмiрiнiң әр түрлi саларында реформалардың
басталуы демограиялық ақуалдың саяси фактор ықпалында
болуына себепшi болды. Оның демографиялық ақуалға ықпалы,
атап айқанда, еркiн кiрiп-шығу, ... ... ... ... ... және басқа ұлттардың
өкiлдерiнiң айтарлықтай көп кетiп қалуына ықпал жасады.
Елiмiздiң демографиялық ақуалына әлеуметтiк-экономикалық
факторлар тобыда ... ... еттi. ... бiрiншi
кезекте, материалдық әл-ауқат, денсаулық сақтау және бiлiм
беру деңгейiн жатқызған жөн. ... ... ... ... тiршiлiк етуге қажеттi материалдық
қаражаттың азаюы, елдегi демографиялық ... әсер еттi, ... ... iшiнде бала
туудың азаюы, өлiмнiң көбеюi және халықтың көшi–қон
жағдайымен кетiп қалу қолайсыз деп бағаланып ... туу ... неке ... қатынасы күштi әсер етедi.
Статистика деректерi некенге тұру азайып бара жатқанын
көрсетедi. Мысалы 1990 жылы неке қию саны 164 мың ... ал 2002 жылы 99 мың ... ... ... саны да көп ... ... 2002 жылы оның саны ... Ең көп ажырасу қалаларда тiркелген, бұл орайда
ерлi-зайыптылардың екеуiде өсiп-өнетiн жастағылар, мұның өзi
бала туудың ... ... ... ... туудың шырєау шыңы 1987 жылға тура келедi, ол жылы 417000
сәби дүниеге келдi немесе 1000 адамға 25,7 –ден келедi. 1999
жылы ХХ ... ... 10 ... бала ... ең ... ... Бала туу коэфицентi 1000 адамға 8,2 дан
10,1-ге өстi.(2002 жылы-10,2)
Қазақстанда табиғи өсiм ... ... ... ... ... тұру жасы едәуiр ұлғайды. Осы жаңдайлардың
барлығы табиғи өсiмдi тежейдi.
Бала туудың ... және ... ... ... соңғы 12
жылда (1990-2002ж.ж.) халықтың табиғи өсiмi 3 есе азайып
кеттi.
Халықтың ... ... ... ... ... ... ... әсерi мен қалыптасады.
Қазақстанда жыныстық арақатынас әйелдер үлесiнiң аздаған
басымдылығы мен ... ... ... ... ... ... қортындысы
республикада бұрынғыша әйелдер санының еркектер санынан
басымдығы және 77751343 әйел бар немесе олар халықтың
51,8 пайызы ... ... 2002 жылы ... ... ... 65,5 жас ... Бұл ... еркектер
ұшiн-59,5жас, әйелдер үшiн 71,3 жас, яғни еркектер әйелдерге
қарағанда онбiр жарым жас кем жасайды. Бұл өлiм деңгейiнiң
жоғарылығын көрсетедi. Ал Қазақстан ... ... ... өлiмiнiң көрсеткiшiнiң
жоғарылығы себепшi болып отыр, әйелдердiң өлiмiне
қарағанда ... өлiмi ... ... ... ... 4,9 есе, тыныс органдары ауруларынан 3,9
есе, қан ... ... ... 1,4 есе көп, ... ... ... болған еркектер өлімi себебiнiң 80
пайызы осы көрсеткiштерiнiң үлесiне тиедi, Кiсi қолынан өлу
себептерi жөнiнен Қазақстан Еуропада, Орталық Азия аймағында
(Ресейден кейiн) 2-орында , ... ... ... ... ... себептерi бойынша өлiм
көрсеткiшi жоғары. Сондықтан бiздiң халықтың тектiк
қорын сақтау, оның iшiнде еркектердiң денсаулығына ерекше
назар аудару мемлекетiмiздiң бiрiншi ... ... ... ... ... ... дамушы елдердегi еркектерге
қарағанда 3 жас, дамыған елдерге қарағанда 11 жас кем
өмiр сүредi.
Ана өлiмi де алаңдаушылық туғызады. Дүние жүзiнiң ... ... ... бойынша ана өлiмi
дегенiмiз—әйелдердiң жүктiлiк кезеңiндегi
немесе қандайда бiр себеппен жүктiлiктен кейiнгi 42
күннен соң қайтыс ... Ана ... ... ... жылы 10000 тiрi ... 105-i өлі болды. Бұл көрсеткiш
өткен жылмен салыстырғанда бiршама азайғанымен әлiде жоғары
қалпында қалып отыр. Жүктiлiк пен бала туу ауруының асқынуы ана
өлiмiнiң ... ... ... ол ... өлiмнiң 29 пайызы.
Қазақстанда аборт жасату саны Еуро Одақ елдерiнендегiден орташа
алғанда үш есе ... ... ... 1996 жылғы 25,4 тен-2002 жылғы
17-ге едёуiр азайды. Сонымен қатар бiрқатар облыстарда сәбилер
өлiмi орташа республиалық деңгейден асып кететiн деңгейде ... ... ... ... ... (24,1), Павлодарда
(21,5), Маңғыстауда (21,0) облыстарында қалыптасуында бұл
медициналық және әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... бала туудың
көптiгiмен байланыста. Салыстырмалы түрде сәбилер өлiмiнiң
аздығы байқалып отырған Алматы облысында, дүниеге келген
әрбiр мың сәбидiң бiр жас ... 11,3-i, ... ... ... ... ... бала туатын кезеңде туындаған
жағдай 1-орында, тыныс органдары аурулары 2-орында, туа
бiткен аномалия-3-орында.
Елде ... ... ... бала туу, өлiм, табиғт
өсiм, неке және ажырасу сияқты демографялық факторлар ғана
емес, КСРО тарағаннан кейiн жандана түскен көшi-қон процесi
елеулi әсер ... ... ... шыңы ... 480,8 мың ... ... небары 70,4 мың адам көшiп келген бұл 1994 жылғы
санақ бойынша. 1995 жылдан ... ... ... ... 1997 ... ... көшi-қон
сольдосы-261,4 мың адам болса, ал 2000 жыы бұл
көрсеткiш—123,2 мың адамға тең болды, 2001 жыл iшiнде
көшi-қон сальдосы-94,249 мың адам ... бұл 2000 ... 28591 мың ... аз. ... ... ... тыс ... кетушiлер едәуiр азайды. Көшiп
келуде байырғы емес ұлтар өкiлдерi санының көбеюi
байқалды. Халықтың эмиграциясы, ... ... ... ... екiншiден еңбек және генеративтiк
әлеуеттi төмендетедi.Өйткенi эмиграцияға кетушiлердiң үштен
– екiсi жас және еңбек жасындағы қабiлеттi адамдар. Сондықтан
демографиялық ... ... ... және iшкi ... роль ... саны ... келе жатыр, Қазақстаннан көшiп
кетушiлер саны 1994 жылмен салыстырғанда 2002 жылы
360,7 мыңға ... ол 120,1 мың адам ... ... көшi-қонның
маңызды бөлiгiн Қазақстанның геосаяси және экономикалық
жағдайынан туындаған көшiп келу құрайды.
Егер өткен жылдарда көшiп-келушiлердiң негiзгi легi оралмандар
болса, ендi қайтып көшiп келушiлер ... ... 2002 жылы ... ... 57965 адам ... , бұл
көрсеткiш 2001 жылмен салыстырғанда 8 пайызға көп.
Елiмiзге оралмандардың келуiн реттеу және оларды одан әрi
жайластыру мақсатында жыл сайын көшiп келу ... ... ... мен 2003 ... 5 ... квотва бөлiнсе , 2004 жылға арналған квота 10000
отбасыға, 2005 жылы ... 15 000 ... ... ... ... ... ... сайын
жанданып, iшкi көшi-қонды реттеуге болады. Адамдар
ауылдық жерлерден қалаға көшуде, экологиялық қолайсыз
жерлерден қолайлы аймақтарға көшуi артуда.
Көшу әркiмнiң өз күшiмен мемлекеттiң қолдауынсыз ... ... ... ... қалаларға қоныс аударуы олардың
өсiп-өну жағдайының келеңсiз өзгерiстерге ұшырауына алып
келедi.
Демографиялық дамуда қазiргi үрдiс сақталған жағдайда елдiң
қорғаныс қабiлетiн және мемлекеттiк қауiпсiздiгiн
қатамассыз ... ... ... ... көкей кестiлiгi-ең алдымен, оның елдiң
экономикасы мен әлеуметтiк саяси қауiпсiздiгiне әсер ететiн
аса маңызды ... бiрi ... онда ... және адамның өмiрлiк маңызды мүделерi тығыз
астасқан. “Қазақстан 2030” стратегиясында күштi
демографиялық саясат елiмiздiң ұлттық қауiпсiздiгiнiң
басым ... ... ... ... ... ... 2003 ... 2015 жылға қарай Қазақстанның халқының
санын 20 миллионға жеткiзу мiндетiн қойды.
Жоғарыда баяндалғанды негiзге ала отырып Қазақстанның
демографиялық саясатының преспиктивасын ... ... ... ... оның ... ... ала ... қандай көзқарасты таңдауымыз керек?
Қазақстан Республикасының көшi-қон және демография жөнiндегi
агенттiгi өзiнiң құзыретiндегi және мүмкiндiгi шегiндегi
демографиялық және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан демографиялық ақуал, демографиялық даму
заңды тұрғыдан қамтамассыз етудi талап етедi. Осыған
байланысты “Қазақстан Республикасының демографиялық
қауiпсiздiгi туралы” Заң ... ... ... едi. ... ... қауiпсiздiгiн қамтамассыз етудiң
құқтық және ұйымдық негiзiн қалыптастыратын едi.
“Демографиялық қауiпсiздiк” деген ұғымдағы мемлекет пен
қоғамның ... ... ... ... жай күйi деп түсiнген жөн, бұл орайда
елдiң дамуы оның ... ... ... ... ... ... ... көшi-қон процестерi,
отбасы институтының азып тозуы сияқты ықтимал демографиялық
қауiпсiздiгiне әсер етуi және тұрақты дамуына терiс ықпал
ету мұмкiн екендiгiн атап ... ... өте ... демографиялық ахуалды ескере отырып,
Қазақстан Республикасының Көшi-қон және Демография
жөнiнде агенттiгi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк
демографиялық саясатының тұжырымдамасын әзiрледi, Оны
Қазақстан Республикасының демографиялық ахуалды ... ... ... Көшi-қон және демографиялық
агенттiгi Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк демграфиялық
саясатының тұжырымдамасын ... Оны ... ... 2000 ... 17 ... ... мақұлдады.
Бұрын демограияны дамыту жөніндегі тұжырымдаманы да,
бағдарламаны да ... ... ... ... ... дамудың ғылыми
негізделген идеологиясы, онда демографиялық процестердің
мәні мен ... , ... және ... мемлекеттік
демографиялық саясатты қалыптастыру ашып көрсетілген
.
Демографиялық саясат тұжырымдамасы елдегі ахуалға ... және ... ... іске ... өзара
байланысқан принциптерінің байланысқан басымдықтары
негізгі бағыт болып табылады. Бұнда еліміздің қазіргі
заманғы геосаяси ақиқаты ескеріле отырып , демографиялық
процестерді реттеудің ... мен ... ... ... ... ... Республикасы
Демографиялық дамуының 2001-2005 жылдарға арналған
бағдарламасы жүргізілді. Ол Қазақстан Республикасы
үкіметінің 2001 жылғы 20 қазандағы N1380 қаулысымен
бекітілді.
Агенттік Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ... жасады.
Бағдарламаның негізгі мақсаты-еліміздегі демографиялық ақуалды
тұрақтандыру мен жақсарту, елдің мемлекеттік қауіпсіздігін
нығайту, мемлеттің бұдан әрі әлеуметтік-экономикалық дамуын
адам әулетімен қамтамассыз ... ... ... ... ... ... үшін ... шешімдерді әзірлеумен іске
асыру және осының негізінде барлық демографиялық
көрсеткіштердің оңды өзгерістеріне қол ... мен ... ... бала туу мен оның ... ... азайту, халықтың денсаулық жағдайын жақсарту;
--отбасы институтын нығайту;
--бұрынғы отандастарымыздың елге оралыуына және олардың
бейімделуіне жәрдемдесу. Қазастанның қазіргі заманғы
демографиялық саясаттың мақсаттарының ішінде ... ... ... оның ... жақсарту, балалардың
және ересектердің өмір сүру қабілетін қолдау , өмірдің
ұзақтығын арттыру басым мақсаттар деп есептелуге тиіс.
Демографиялық ақуалды жақсартуда бала ... ... ... зор. Осы ... ... ... және көші-қон саясатының бағдарламасында мынадай
шаралар көзделген:
Кезең-кезеңі мен экономикалық ынталандыруды қолдану арқылы ... ... ... ... 15 ... АЕК (айлық есептік көрсеткіш)
мөлшерінде бір жолғы жәрдемақы төлеу;
--Екінші бала туылған кезде-25 АЕК;
--үшінші және одан кейінгі ... ... ... ... бағуға бір жарым жылға дейінгі жәрдемақы-айына үш
АЕК мөлшерінде:
--жүкті ... ... ... өнімдерін сатып алу үшін тоқсан
сайынғы жәрдем ақы-екі ең төменгі жалақы мөлшерінде;
--Ерте жүктілік мерзімінде есепке тұрғандарға бір жолғы
жәрдемақы-ең төменгі жалақы ... жєне одан көп ... бар ... ... 12 жасқа толғанға
дейін ай сайынғы жәрдемақы---бір ең төменгі ... ... ... әрбір бала туылғаннан кейін бір бөлігін
есептеп шығарып отыру тәртібімен тұрғын үй ... бала ... ... ... ... ... ... мөлшерінде алып тастау;
--бес және одан көп баласы барларды табыс салығынан босату;
--баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған адамды табыс ... және ... көп ... ... көп ... отбасы деп
есептеу;
--жүктілігіне, тууына және баланы күтіп бағуына байланысты
әлеуметтік жәрдемақы мөлшерін (20АЕК дейін) және демалыс
мерзімін ұлғайту;
--бала ауырып қалған жағдайда ... ... ... ... іске ... ... саясат
мәселелерді жөніндегі нормативтік құқықтық базаны
жетілдіруді көздейді. Елімздің демографиялық жағдайын
түбегейлі жақсартуға бағытталған заң актілері қабыданған
болатын. “Қазақстан ... ... ... ... ... заңының
жобасы әзірлеу жосапарланып отыр,
“Халықтың көші-қоны” туралы Қазақстан Республикасы Заңына
өзгерістер енгізілді.
Бағдарламаның іске асырылап жатқан әлеуметтік салалары, үкімет
қаулысының қабылдануына мүмкіндік туғызды.
Бағдарламаның іске ... ... ... басқаруды Қазақстан
Республикасы Көші-қон демография жөніндегі агенттігі
қамтамассыз етеді.
Бағдарламаны толық іске асыру және онда көзделген барлық
шараларды ... ... ... ... тұрақтандыруға қол жететін болады.
Халықтың саны жағынан да сапасы жағынан да одан әрі
өсуі жүзеге ... ... және сол ... ... ... дамуы қамтамассыз
етіледі. Бағдарламаның іске асырылуы 2015 жылға қарай
Қазақстан халқының саны 20 миллионға жетуіне негіз ... ... ... ... ... білу ... ... халық санына байланысты
болжамға құрылатын ғылым. Болжам қысқа мерзімді, орта
мерзімді және ұзақ мерзімді болады. Демография азды-көпті
нақты болжамды 25-30 жыл ... ... ... Ал ... ... буын аға ұрпақ өкінішке қарай тұтастай
болмасада біртіндеп кеми бермек. Демографиялық болжам ... ... ... яғни ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және экологиялық болжамдардан
озық тұрады. өтен шақтағы өсіммен салыстырғанда, келешекте
халықтың кемуі ұзаққа созылады жәгне мехнизмінен
аңғарғандай оның өз заңдылығы бар-қарапайым ... ... көп ... ... бала ... ... ... қартайған халықтың табиғи кемуі-сәйкес емес.
Егер екінші мыңжылдық жер шарының барлық түкпіріне халықтар
қоныстанғандықтан “Нomo ... деп ... онда ... ХХ
ғасыр Адамзат баласының санының тез өсуімен сипатталады.
Адамзат баласының санының тез ... ... ... саны 4есе ... Адамзат санының 6млрд-қа
жетуі ең аза мерзім ішінде өсті, небары-11 жылда.
(1988-1999).
Алайда, сөзсіз болатын абсолютті ... ... ... қажет және сол арқылы барлық
халық міндетті түрде көпбалалыққа (1-2 баладан) біртіндеп
көшеді. Бұл яғни, адамдардың демографиялық
іс-әрекеттерінің ғаламдық ... ... 1999 ... қазан айында адам санының 6млрд-қа
көбеюіне байланысты “Almaty Times” газітне ... ... ... ... ... ... словян тілдлес
халықтарды, әсіресе оның ішінде орыстарды шарпыса, одан
кейін демографиялық жарылыс үлкен қуатпен түркі тілдес
халықтарды, оның ішінде 1 ... ... ... Одан көп ... ... ... жылдамдатылған
өсімін қазақтар, сонан соң да Орталық Азия халықтары бастан
кешті.
Жуық аоада 2010 жыл олардың саны-теңеседі, осыдан 50жыл бұрын
словяндардың саны 3 есе көп ... ал 80 ... ... ... 2 есеге дейін өседі, кейінен де
православиеліктер мен түркітілдес этностардың ақырғы және
шешуші позициялары бірдей болып келеді. Бұл кереғарлықта
халықтардың даму заңдылығы ... ... ... Орталық
Азия немесе Түркістан территориясы 6 млн км2 құрайтын бір тұтас
этномәдениетті аймақ болып табылады.
Шығыс және оңтүстік ... қоса ... ... ... ... шейін жетеді.
Орталық Азия халықтарының қатарына өзбек, қазақ, тәжік, қырғыз
және ... т.б. ... ... ... ... қазқақ ұлының 2030 жылға дейінгі
болжамын берсек:
1979-2030жылдары.
1979ж (санақ)-5289, 1989ж (санақ)-6497. 1999ж ... ... 2010ж ... мерзімді) –9300, 2020ж (орта
мерзімді)-10700, 2030ж, (ұзақ мерзімді)-12000.
Бұл ... көре ... біз ... 70%-ды ... ... ... кезеңін оралмандар мен
ішкі табиғи өсіім беріп отыр.
Мемлекет
Жансаны
(2001)
миллион
Жансаны
(2025)
миллион
Жансаны
(2050)
миллион
Туу мөлшемдері
адамға
Өлім мөлшемдері
адамға
Табиғи су
мөлшері
2001-2005ж.ж.
өсу
болжамы
%
Қазақтан
14,8
14,7
14
15
10
0,5
-5
Өзбекстан
25,1
34,1
44,4
22
5
1,7
61
Ресей
44,4
136,9
127,7
9
15
-0,7
-12
Қытай
1,273
1,431
1,396
15
6
0,9
8
Үндістан
1,033
1,363
1,628
26
9
1,7
58
Германия
82,2
80
70,3
9
10
-0,1
-14
АҚШ
60
64,1
64,2
12
11
0,1
7
Манголия
284,5
346
413,3
15
9
0,6
45
Сауд
2,4
3,4
3,9
20
7
1,4
61
Арабиясы
21,1
40,9
60,3
35
6
2,9
185
Туркия
66,3
85,2
97,2
22
7
1,5
47
Ауғанстан
26,8
45,9
67,2
43
19
2,4
151
Пэкістан
145
251,9
345,4
39
11
2,8
138
Иран
66,1
88,4
100,2
18
6
1,2
52
Канада
31
36
36,5
11
8
0,3
18
Австралия
19,4
3,2
25
13
7
0,6
29
Қорытынды.
Қазақстан - көп ұлтты мемлекет. Қазақстанда 130-дан астам ұлт
пен ұлыс өкілдері өмір ... ... ... ... кең ... ... ... да өзге ұлт өкілдерін
құрметтеп, оларды бауырына басуға дайын. Қазақстан
халықтарының өсіп-өну процесін бақылап, зерттеу демограф
ғалымдардың еншісінде.
Қазақстандағы соңғы санақтың ... де бес жыл ... ... ... салалардағы өзгерістер
ғылымның зерттейтін обьектісіне елеулі өзгерістер енгізетіндей
болды. Сондықтан да өз басым Қазақстанның ұлттық құрамындағы
жағдайдың өзгерістер ... ... ... ... ақыл таразысынан өткізіп отырамын дейді белгілі
демограф-ғалым Мақаш Тәтімов. Биылғы зерттеу жұмысы да сол
үйреншікті жұмыстың бір ... Егер оның ... ... ... ... ... ... ол "көңіл көншітпейді"
деген сөз болып шығады. Бір этноста болмашы өсу болса,
келесісінде азаю орын алған, нәтижесі ... ... ... ... бір ... шара ... ... жағдай көңіл
қуантардай болады деу бос сөз болып шығады. Әлі күнге дейін
табиғи өсімнің азаюы түйінді мәселе қалпында қалып ... ... ... ... ... ... тежеуішке
айналған. Тұрғындардың орта жасының өсіміне орай бала мен
ана өлімі азайса да өлім көбейген. Бұл нәтижелер Қазақстанда
этнодемографиялық жағдайдың мол ... ... ... ... ... да ... еуроазиялық мемлекетке
айналып барамыз. Бізде де еуропалық этностар тууды дәстүрлі
түрде шектеуіне байланысты олардың елден кетуі азайғанымен
саны ... ... Бұл ... 35 мың адам немесе үлкен бір
майданда кездесетін шығын. Елімізден негізінен еңбекке
жарамды жастар кетіп, кәрілер қалуда. Бұл ... орта ... ... өлімді көбейтуде, тууды
азайтуда. Тұрғындардың шығыстық саналатын бөлігінде ... үшін ... ... саналатын көп балалы
отбасыларының саны азайып кетті. Олар да ... ... ... ... да ... ... жағдай.
Осынау тұйықтан шығудың жолы туралы әңгіме қозғасақ, әрине, ол
жоқ емес, бар. Ең алдымен жас ... бала ... ... ... шарттарына сай ең кемі үш сәбилі болуына
ынталандыру керек. Таяуда парламент мінберінен сөйлеген
Тәтімов мырза жастарға тұрғын үй несиесінберу мәселесіне
өзгерістер ... ... ... ой ... және ... ... ... келуіне орай, мәселен, үйлерде
бала туу аз ғой. Менің бүл пікірімді парламент те, үкімет
те мақұлдады. Дегенмен, екіншісі ұсыныстарды толық ... ... ... ... ... ... жасанды түсікке (аборт), ең болмағанда
біріншісін түсікке айналдыруға тиым салу. ... ... ... ету, ананы енді сәби көтермеуге
соқтыратын жолдарының бірі екені белгілі ғой. Бүдан бұрынғы
зерттеулерімізге қарасақ, тоқсаныншы жылдардың орта шенінде
жасанды түсік тірі ... ... ... асып ... Халық арасында үгіт-насихат жүмыстары жүргізілуіне
қарамастан қазір де жағдай оңып түрған жоқ, жылына 150
мыңдай түсік тасталынады екен. Адамзаттың және діни
көзқарастардың ... ... ... ... ... ... қоғамдық санаға осы жағынан да қозғау салу
қажет.
Исламның жасанды түсікке қалай қарайтындығы жайлы мәселеге
көңіл аударсақ, шарана қимылдаған сәтінен Алланың ... да оны ... ... ... ... ... тең.
Бала туу мөлшерін көрсететін арнайы коэффициент 1999 жылы
1,76-ға түсіп, яғни шартты шектен ... ... ... ... туудың азаюы мен өлімнің өсуін қағазға сызықтармен
түсіргенде (схема) "қақпан" бейнесі шыққан! Шошынасың! 1999
жылы сол ... ... ... ... қала жаздады.
Мұны көру сұмдық еді. Қазір сол қақпан шаппалары бір бірінен
ептеп те бола ажырасып, ашылып барады, өлім азайып, туу ... ... көп ... болудан кетіп, еуропалық дәстүрге
келе жатқанын да қосу керек.
Енді біз келесі ... ... яғни ... ... ... ... болуға көшудің жолын табамыз ба деген сауалға жауап
іздейміз. Меніңше, біз: "Көп балалық, қош!" ... ... ... ... көп ... өсіріп тәрбиелеу мәселелері
қиындай түседі. Әр отбасында үш бала болса да жетеді. Ол үшін
де кәдімгі ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге тиіспіз. Жалпы алғанда Қазақстан
тұрғындарының шектен шығып бара ... жер ... ... ел ... қала ... енді ... ... демографиялық жағдайға әсер ете
ме дейтін сұраққа келетін болсақ, жауап дайын-әлбетте!
Мысалға аралас некені алуға болады. Шығыстық көзқарас
пен батыстық ... ... ... жаңа бір ... ... байлам шығады. Бұл нағыз алтын көпір. Оның
демографиялық түйінді ... оң ... ... ... орыс отбасы мен Ресейдегі орыс шаңырағын мысалға
алайық. Ресейдегі отбасында бала аз, біздегіде көп. ... да ... ... ... Көрші: "көпбалалы көршім
ешкімнен кем емес қой" деп ойлайды да жақсылыққа қадам
жасайды.
Қазақстан Еуразия суперконтинентіндей этнодемократияның ... ... ... ... дерлік шоғырланған.
Этносаралық түсіністіктің қазақстандық моделі түптің
түбінде бүкіләлемдік үлгіге алынуы да мүмкін. Бұл жайлы
әсіре сыпайылық сақтамай-ақ, мақтанышпен ... өз ... ... ғана емес ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркістан өңірінің қазақ халқының саяси және этномәдени құрылымындағы орны мен маңызы98 бет
Қазақ халқы: құрылуы, этнонимнің шығуы, территориясы және этникалық құрамы6 бет
Қазақ халқындағы жүзге кірмейтін субэтникалық топтар: тарихи-этнографиялық зерттеу70 бет
Қазақ халқының этногенезі16 бет
Өзбек халқының этнологиясы29 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь