Саяси құндылықтар жүйесі

Мазмұны

Кіріспе

І ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің саяси теориялары мен концепциялары

1.2. Саяси құндылықтық бағдарлардың саяси құбылыстармен байланысы

ІІ ТАРАУ. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН АЗАМАТТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ПРОЦЕСІ (ЭТНИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР)

2.1. Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтар жүйесінің этникалық аспектілері

2.2. ОҚО азаматтары саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік-саяси демократиялық тұрғыдан жедел даму жолына түсті және де ол тек бұрынғы кеңестік кеңістік аясында ғана емес, сонымен бірге әлемдегі қарқынды дамып келе жатқан елдердің біріне саналады. Әрине мұндай жетістік өздігінен келе қойған жоқ, оған қоғамдағы азаматтық бейбітшілікті және ішкі саяси тұрақтылықты сақтауға, ұлтаралық және конфессияаралық қатынастардың тиімді тұтқаларын жасауға орай бағытты дұрыс таңдап алудың арқасында қол жеткізілді. Бүгінгі таңда күн тәртібіне қойып отырған күрделі мәселелерінің адам мен қоғам үшін маңыздылығы зор және олар әлеуметтік болмыстағы сан алуан түрлі аспектілерді қарастыруларды қажет етеді. Солардың ішінде саяси процестердің ішкі құрылымы мен бағытын анықтайтын құбылысқа азаматтардың саяси құндылықтарының қалыптасу және өркендеу ерекшеліктері жатады.
Еліміз өркенді дамып, халықтың әлеуметтік жағдайы жақсарған сайын, қоғамдағы саяси құндылықтарға көңіл бөлінуде. Елбасының биылғы Қазақстан халқына арналған Жолдауының «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» деп аталуының өзі де көп жәйттан хабар берсе керек.
"Қандай қиын қыстау жағдайда да адамдар үшін өзекті болып қала беретін даусыз құндылықтар әрдайым болған және бола береді. Қоғамның адамгершілік деңгейін анықтайтын рухани байлық пен мәдениет осылардың қатарына жатады. Мүмкін осы қиындыққа толы қым-қуыт жылдарда өзіміздің құндылықтарымызды сақтап қала білгендігіміз біздің басты жетістігіміз болар" деп елбасымыз айтқандай саяси құндылықтар объективті жүріп жатқан саяси процестің даму үрдісінің мән-мағынасы мен бағыт-бағдарын айқындап отырады /1/. Ол адамның қоғамда қалыптасқан адамгершілік, салт-дәстүр, мінез-құлық қағидаларын адамзат жасаған өмірлік құндылықтар мен талғамдарды, рухани байлықтарды бойына сіңіріп, меңгеруді талап етеді. Соның нәтижесінде адам бойында өзінің мінез-құлқын, жасаған іс-әрекетін басқа адамдардың сондай жасаған іс-қимылдарымен салыстыру, соған байланысты баға беру, сөйте келе өзінің кім, қандай екенін түсіну, яғни адамның өзін-өзі танып білу қабілеті жетіледі. Адам қоғамнан өз орнын табуға, оған пайда келтіруге тырысады.
Елбасы биылғы Жолдауында «Қазақстандықтардың, Қазақстан қоғамының барлық жіктері мен әлеуметтік топтарының әлеуметтік көңіл күйін ұдайы жақсарта түсу мемлекет саясатының алдыңғы сапасында болып келді және осылай болып қала береді» деп ерекше атап көрсетті /2/. Осы айтылған міндеттерді жүзеге асыру үшін ондағы принциптерді жалпы қазақстандық, жалпы адамзаттық принциптер ретінде Қазақстан тарихының барлық субьектілері жете түсінуі қажет, олар шынымен де, ұлттық-саяси сана-сезімнің құрамдас бөлігіне айналуы керек, оларды іске асыруға Қазақстан халықтары қатысуы керек, проблеманы ғылыми-теориялық тұрғыдан жете зерттеу қажет, оның мақсаты - әрбір қазақстандықтың санасына олардың бүкіл қазақстандық және бүкіладамзаттық маңызын жеткізу және негіздеу. Сондықтан да, мұнда жалпықазақстандық ортақ үйдің жаңа принциптеріне – Қазақстан халқының жаңа саяси құндылықтарына саналық бағыну жөнінде болуы тиіс.
Қоғамның саяси өміріне қажетті әрі озық игіліктерге жол аша келе, олардың дәстүрлі мәдениет пен отандық тарихтан алынған өмір үлгілерімен қосылу тетіктерін зерттеу күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселеге жатады. Көпұлтты Қазақстан қоғамында әр түрлі этникалық қауымдастықтардың арасында бірлік пен татулық болса, елдің экономикалық және әлеуметтік салаларын жөндеуге, дағдарыстан шығуға мүмкіндігі болады. Бұл бағыттағы ұтымды саяси процеске азаматтармен жүргізілетін саяси-тәрбие жұмысындағы ұлтаралық құндылықтар жүйесін үйлесімді ету үлкен маңызға ие болады.
Көпэтникалық Қазақстан үшін саяси құндылықтардың қалыптасуы, дамуы, таралуы процестерінің үлкен маңыздылығы бар. Өйткені құндылықтар өзінің ішкі қабілеті бойынша не оң, не теріс бағытта өрбуі, қоғамды біріктіруге, не болмаса ыдыратуға септігін тигізуі мүмкін. Бұл азаматтардың саяси қатысуына, мінез-құлқына тікелей әсер ететін құбылыс. Сондықтан бұл құбылысты саясаттану ғылымы тұрғысынан жан-жақты зерттеудің өзектілігі мол.
Қазақстан халқының саяси құндылықтар проблемасы қазіргі уақытта және келешекте ғылыми теориялық ойда да саясаттанулық ойда да көрнекті орын алмақ. Ол ұлттық, мемлекеттік саясаттың маңызды мәселесіне айналуы тиіс. Өкінішке орай, бұл проблеманы жан-жақты зерттеуге ғалымдардың, саясаткерлердің, мемлекет қайраткерлерінің қатысуы жеткіліксіз болып отыр. Өйткені, оның мәнін түсінудің сипаты қазақстандықтардың қызметінің бағыттылығымен, Қазақстан мемлекетімен, ең ақырында барлық Қазақстан халқының тағдырымен байланысты.
Сондықтан да, Елбасының биылғы Жолдауындағы «Мемлекеттің әлеуметтік саясаты жұмыс орындарын ашуға және еңбекке қабілетті халықты ел экономикасына тартуға бағдарланған жағдайда ғана тиімді бола алады. Бұл қағиданы біз бұрын да ұстанып келдік, болашақта да одан ауытқымаймыз» деуінің сыры да тереңде жатыр /3/. Осы тұрғыда Қазақстан халқының саяси құндылықтары іргелі саяси маңыздылыққа ие, әрі субъект үшін пайдалы екендігін атап көрсету керек. Жалпықазақстандық болу үшін бұл құндылықтар жай жекелеген қазақстандықтар үшін ғана емес, барлық Қазақстан халқы үшін маңыздылыққа ие болуы тиіс. Субъективті компоненттердің тарапынан болатын оған деген қарым-қатынастардың айырмашылығына қарамастан, олардың объективті жағдайы Қазақстан тарихы субъектілерінің бәрі мойындаған, үстемдік етуші болуы тиіс /4/.
Қазақстан халқының саяси құндылықтарын біз енді ғана жете түсініп және зерттей бастадық, біз өмір сүріп тұрған қоғамдық-саяси қатынастарды соларға сүйене отырып, қайта құра бастадық. Жаңа жалпықазақстандық принциптер мен нормалар енді қалыптаса бастады және олар объективті дүниені және оның даму тенденцияларын біздің ұғынуымызбен қалыптасуда.
Сонымен саяси құндылықтар мәселесіне қазақстандық саясаттанушы ғалымдар соңғы жылдары ғана көңіл бөле бастады және бұл мәселенің саяси ғылымдар тұрғысындағы бірнеше аспектілері терең зерттеулерді қажет етуде. Мәселен, жалпыадамзаттық құндылықтар мен ұлттық этникалық құндылықтар арасындағы өзара байланыстар саяси процестер деңгейінде қандай көріністерге ие болатыны, үш үлкен этникалық топ: қазақ, орыс, өзбек; екі конфессиялық айырмашылық: ислам және християн діндері жағдайындағы тұрғындардың саяси құндылықтарының бір-бірімен тоғысу үрдістерінің сипаты өзіндік мәселе болып табылатындығы жан-жақты сұрыптаудан өткен жоқ, жергілікті жерлердегі ерекшеліктер де арнаулы зерттеуді қажет етеді.
Сондықтан Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарын зерттеу мәселесі тек теориялық жағынан ғана емес, мемлекеттік тұрғыдан, практикалық жағынан маңыздылығы бар мәселе. Әрине, бұл мәселені жан-жақты қарастыру үшін үлкен ғылыми институттар мен мекемелер ауқымды зерттеулер жүргізгені абзал. Ал, бұл бітіру жұмысы нақты саяси-теориялық ұстанымдарға сүйене отырып, этникалық аспектілерге байланысты жекелеген құндылықтық мәселелерге талдаулар өткізеді. Мәселен, саяси тұрақтылық, патриотизм, ұлттық қауіпсіздік және т.б. басымдылық танытатын құндылықтық бағыттар жөнінде.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Қазақстандағы саяси тұрақтылықты, ұлтаралық келісімді, этникалық өзара түсіністікті нығайту мәселелерімен астасып жатады. Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарын кеңейту, олардың саяси процеске нағыз саяси субьект ретінде қатысу бүгінгі еліміздің саяси ахуалы үшін нақты мүмкіндіктер. Бұл басымдылық танытатын саяси бағдарлар мемлекетіміздің стратегиялық бағдарламаларында бекітілген. Мәселе осы жаңа саяси жүйенің тұтастығын қамтамасыз ететін факторлар, құбылыстар жүйесін анықтауда. Соның қатарына қоғамдағы прогрессивті саяси құндылықтар жүйесі жатады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Құндылықтар мәселесі ғылыми обьект ретінде ХІХ ғасырдың ортасынан бастап жан-жақты зерттеле басталды. Әртүрлі философиялық бағыттар құндылықтар жайлы әр қилы пікірлер білдіріп, өзіндік иерархияларын, жүйелерін қалыптастырған. Бұл зерттеушілердің көбісі негізінен құндылықтарға философиялық тұрғыдан келгендіктен саяси ғылымдардың мәселелері зерттеулердің көлеңкелі тұстарында қала берген. Кеңес дәуірінің тұтасқан идеологиясы саяси құндылықтардың әралуандығына жол ашпады /5/. Сондықтан ол кездегі еңбектер жалпы алғанда мәдениет пен құндылықтар қатынасына, рухани құндылықтар ерекшеліктеріне арналатын.
ТМД мемлекеттерінің тәуелсіздігі кезеңінің басталуы саяси процеске, саяси өмірге жаңа көзқарастарды қалыптастыра бастады. Сондықтан соңғы жылдарда Ресейде, Қазақстанда саяси құндылықтардың табиғаты мен ерекшеліктері туралы жаңа концепциялық ұстанымдарға сүйенген біршама
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Рухани байлық және мәдениет – қоғамның басты құндылықтары. //Егемен Қазақстан, 2000ж, 18 ақпан.
2. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні //Ақиқат.-2008. №3.-26б.
3. Назарбаев Н.Ә. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы –Астана: "Елорда", 2008.-64б.
4. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні //Ақиқат.-2008. №3.-26б.
5. Нурмуратов С.Е., Кадыржанов Р.К., Малинин Г.В., Матаев Г.М., Бисенбаев Ф.К. Система политических ценностей населения казахстана: этнический, регионалный, стратный анализ / научно-аналитический доклад/. Алматы: Издание Института философии МН-АН РК.- 1997.-51с.
6. Тәжітаева Р.С. Қазақстан Азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
7. Тәжітаева Р.С. Қазақстан Азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
8. Тәжітаева Р.С. Қазақстан Азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
9. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
10. Ғабитов Т. Философия (жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық).- Алматы, Раритет, 2005ж.-400б-291б.
11. Ғабитов Т. Философия (жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық).- Алматы, Раритет, 2005ж.-400б-291б.
12. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
13. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
14. Ингартен Р. Исследования по эстетике. М., 1962
15. Общеловеческие и национальные ценности в изменяющемся обществе. Алматы, 1997, 131-132б.
16. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
17. Капустин Б.Г., Клямкин И.М. либеральные ценности в сознании россиян //Политические исследования. №4, 1994 (41-47).
18. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
19. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
20. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні //Ақиқат.-2008. №3.-26б.
21. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні //Ақиқат.-2008. №3.-26б.
22. Фарукшин М.Х.Политическая культура общества // Социально-политические науки. –М., 1991, №4. –С 215.
23. Политология. Учебник. //Под. Ред. А.Н.Нысанбаева, Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – 367б. /212/
24. Политология. (под. ред. А.Н. Нысанбаева) –С. 215б.
25. Ядов В.А. Междисциплинарный подход изученю соотношения между ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением //Международный конгресс в г. Варны. –Л., 1970. -340 с. (11-16)
26. Алтаев Ж. және т.б. Философия және мәдениеттану – Алматы: Жеті жарғы. 1998. – 272б. /32/
27. Хайек Ф. Пагубная самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.: Новости. 1992. -304с.
28. Этика юриста. (Под. ред. Габитова Т.Х.) –Алматы: Данекер, 1999. -127с.
29. Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
30. Политология. Үчебная пособие. –М.: Высшая школа ()под. Ред. Клементьева Д. 1997. -384с. (167)
31. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /147/.
32. Сонда /148/.
33. Сонда /149/.
34. Тәжітаева Р.С. Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
35. Балгимбаев А.С. Институты гражданского общества и правового государства как механизмы борьбы с коррупцией. //Саясат. -1999. -№4. –23-24.
36. Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. –Алматы: Қазэнциклопедия, 1998 -272б. /15/
37. Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. Алматы:, 1998ж. 16б.
38. Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі: Қазақстанның этнодемографиялық жылнамасы. Алматы, 2006ж.
39. Назарбаев – этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық үлгісінің негізін қалаушы. / редакциясын басқарған Ж.Ә. Әлиев. –Алматы: 2006. -212б.
40. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10 сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). – Астана: Елорда, 2005. – 440 бет (122).
41. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10 сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). – Астана: Елорда, 2005. – 440 бет (122).
42. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10 сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). – Астана: Елорда, 2005. – 440 бет (122).
43. Қазақстан халқының азаматтық таңдауы – тарихи зерде, ұлттық татулық және демократиялық реформалар. (ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халықтары Ассамблеясының төртінші сессиясындағы баяндамасы). //Егемен Қазақстан, 1997жылғы 6 маусым
44. Қазақстан халқының азаматтық таңдауы – тарихи зерде, ұлттық татулық және демократиялық реформалар. (ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халықтары Ассамблеясының төртінші сессиясындағы баяндамасы). //Егемен Қазақстан, 1997жылғы 6 маусым
45. Назарбаев Н.Ә. тарих толқынында. Алматы: Атамұра, 1999.- 296б. (147-148).
46. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10 сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). – Астана: Елорда, 2005. – 440 бет (110).
47. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10 сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). – Астана: Елорда, 2005. – 440 бет (111).
48. Ергешова Л., Таубаева М.Е. «Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Шымкент: «нұрлы бейне», 2008ж. – 276 бет. (105)
49. Сәрсенбаев Т. Ұлтаралық қарым-қатынастар саясаты мен мәдениеті. – Алматы 2000.
50. Сарыбеков М.Н., Сыдыкназаров М. Официальные и неофициальные символы казахской государственности и их роль в формировании патриотизма: опыт и перспективы развития. Этнопедагогика, 2007. №1. С.14.
51. Назарбаев Н.Ә. Қоғамдық келісім – Қазақстанның демократиялық дамуының негізі. Алматы, 1997. 5б.
52. Владимиров А.Н. О национально-государственной идее России. // Вестник МГУ серия: философия.- 2000.- №3 (48)
53. Этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделін жетілдірудің 2006 - 2008 жылдарға арналған бағдарламасы
54. С.Әбдіманапов. Білім мен ғылым тіл арқылы игеріледі //Нұр-Астана, 14 наурыз, 2007. –Б. 5б.
55. Жақсы қазақ болуға тырысу керек. Академик Ғ.Есім мен этнопсихолог Ж.Сейітнұрұлының әңгімесі //Ақиқат.-2007.-№5-Б.11-16б.
56. Н.Ә.Назарбаев. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы //Егемен Қазақстан, 1-наурыз, 2007.
57. Е.Ертысбаев. Жеті жобаның жаңалығы жеткілікті. //Егемен Қазақстан, 1-желтоқсан, 2007. – 3б.
58. ОҚО әкімі Н.С.Әшімовтың баяндамасы. «Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Шымкент: «нұрлы бейне», 2008ж. – 276 бет. (3-5).
59. ОҚО әкімі Н.С.Әшімовтың баяндамасы. «Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Шымкент: «нұрлы бейне», 2008ж. – 276 бет. (3-5).
60. Д.К.Мыңбай. ОҚО әкімі Н.С.Әшімовтың баяндамасы. «Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Шымкент: «нұрлы бейне», 2008ж. – 276 бет. (3-5).
61. Назарбаев – этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық үлгісінің негізін қалаушы. / редакциясын басқарған Ж.Ә. Әлиев. –Алматы: 2006. -212б.
62. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні //Ақиқат.-2008. №3.-26б.
63. Ертысбаев Е.К. Выборы и демократия: сущность и основное содержание. //Казахстан – спектр. -1999. №4 /10/. С.3-40.
        
        Саяси құндылықтар жүйесі
Мазмұны
Кіріспе
І ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Саяси құндылықтарды зерттеудің саяси теориялары мен концепциялары
2. Саяси құндылықтық бағдарлардың ... ... ... ... ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН АЗАМАТТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ
ПРОЦЕСІ (ЭТНИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР)
1. Қазақстан азаматтарының саяси ... ... ... ОҚО ... саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан ... ... ... ... ... даму ... ... және де ол тек бұрынғы
кеңестік кеңістік аясында ғана емес, сонымен бірге әлемдегі қарқынды ... ... ... ... ... Әрине мұндай жетістік өздігінен келе
қойған жоқ, оған қоғамдағы азаматтық ... және ішкі ... ... ... және ... ... ... жасауға орай бағытты дұрыс таңдап алудың ... ... ... таңда күн тәртібіне қойып отырған күрделі мәселелерінің
адам мен қоғам үшін маңыздылығы зор және олар ... ... ... ... ... қарастыруларды қажет етеді. Солардың ішінде саяси
процестердің ішкі құрылымы мен ... ... ... ... ... ... және өркендеу ерекшеліктері жатады.
Еліміз өркенді дамып, халықтың әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... биылғы
Қазақстан халқына арналған Жолдауының «Қазақстан ... ...... ... ... мақсаты» деп аталуының өзі де көп
жәйттан хабар берсе керек.
"Қандай қиын қыстау жағдайда да ... үшін ... ... ... даусыз құндылықтар әрдайым болған және бола ... ... ... ... рухани байлық пен мәдениет осылардың
қатарына жатады. Мүмкін осы ... толы ... ... ... ... қала ... біздің басты жетістігіміз
болар" деп елбасымыз айтқандай саяси құндылықтар объективті ... ... ... даму ... ... мен ... ... /1/. Ол адамның қоғамда қалыптасқан адамгершілік, салт-дәстүр,
мінез-құлық қағидаларын адамзат ... ... ... мен
талғамдарды, рухани байлықтарды бойына ... ... ... ... ... адам ... өзінің мінез-құлқын, жасаған іс-әрекетін
басқа адамдардың сондай жасаған іс-қимылдарымен салыстыру, соған ... ... ... келе ... кім, ... ... түсіну, яғни адамның өзін-
өзі танып білу қабілеті жетіледі. Адам қоғамнан өз орнын табуға, оған пайда
келтіруге ... ... ... «Қазақстандықтардың, Қазақстан қоғамының
барлық жіктері мен ... ... ... ... ... ... түсу мемлекет саясатының алдыңғы сапасында болып келді және осылай
болып қала береді» деп ... атап ... /2/. Осы ... міндеттерді
жүзеге асыру үшін ондағы принциптерді жалпы қазақстандық, жалпы адамзаттық
принциптер ретінде Қазақстан тарихының ... ... жете ... олар ... де, ... сана-сезімнің құрамдас бөлігіне
айналуы керек, оларды іске ... ... ... ... керек,
проблеманы ғылыми-теориялық тұрғыдан жете зерттеу қажет, оның мақсаты -
әрбір қазақстандықтың ... ... ... ... ... ... ... және негіздеу. Сондықтан да, ... ... ... жаңа принциптеріне – Қазақстан халқының жаңа
саяси құндылықтарына саналық бағыну жөнінде болуы тиіс.
Қоғамның саяси өміріне қажетті әрі озық игіліктерге жол аша ... ... ... пен ... тарихтан алынған өмір үлгілерімен
қосылу ... ... күн ... түспейтін өзекті мәселеге жатады.
Көпұлтты Қазақстан қоғамында әр ... ... ... ... пен ... болса, елдің экономикалық және әлеуметтік салаларын
жөндеуге, дағдарыстан шығуға ... ... Бұл ... ... ... ... жүргізілетін саяси-тәрбие жұмысындағы ұлтаралық
құндылықтар жүйесін үйлесімді ету үлкен маңызға ие болады.
Көпэтникалық Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ... маңыздылығы бар. Өйткені ... ... ... ... не оң, не ... ... ... қоғамды біріктіруге,
не болмаса ыдыратуға септігін тигізуі мүмкін. Бұл ... ... ... тікелей әсер ететін құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі мол.
Қазақстан халқының саяси құндылықтар проблемасы қазіргі уақытта
және келешекте ғылыми теориялық ойда да саясаттанулық ойда да ... ... Ол ... ... ... ... ... айналуы тиіс.
Өкінішке орай, бұл ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз болып отыр.
Өйткені, оның мәнін ... ... ... қызметінің
бағыттылығымен, Қазақстан мемлекетімен, ең ақырында барлық Қазақстан
халқының тағдырымен байланысты.
Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... орындарын ашуға және ... ... ... ... ... бағдарланған жағдайда ғана тиімді бола алады. Бұл
қағиданы біз ... да ... ... болашақта да одан ауытқымаймыз»
деуінің сыры да тереңде жатыр /3/. Осы тұрғыда Қазақстан ... ... ... ... ... ие, әрі ... үшін ... атап көрсету керек. Жалпықазақстандық болу үшін бұл ... ... ... үшін ғана емес, барлық Қазақстан ... ... ие ... ... ... ... тарапынан болатын
оған деген қарым-қатынастардың ... ... ... ... Қазақстан тарихы субъектілерінің бәрі ... ... ... тиіс ... ... ... ... біз енді ғана жете түсініп
және зерттей бастадық, біз өмір ... ... ... ... ... ... қайта құра бастадық. Жаңа жалпықазақстандық
принциптер мен ... енді ... ... және олар объективті дүниені
және оның даму тенденцияларын біздің ұғынуымызбен қалыптасуда.
Сонымен саяси құндылықтар мәселесіне ... ... ... жылдары ғана көңіл бөле бастады және бұл мәселенің саяси
ғылымдар тұрғысындағы ... ... ... зерттеулерді қажет етуде.
Мәселен, жалпыадамзаттық құндылықтар мен ұлттық этникалық құндылықтар
арасындағы өзара ... ... ... деңгейінде қандай көріністерге
ие болатыны, үш үлкен этникалық топ: қазақ, орыс, ... екі ... ... және християн діндері жағдайындағы тұрғындардың саяси
құндылықтарының бір-бірімен тоғысу үрдістерінің сипаты өзіндік мәселе болып
табылатындығы ... ... ... жоқ, ... ... де ... ... қажет етеді.
Сондықтан Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарын зерттеу
мәселесі тек ... ... ғана ... ... ... ... ... бар мәселе. Әрине, бұл мәселені жан-жақты қарастыру
үшін үлкен ғылыми институттар мен мекемелер ауқымды ... ... Ал, бұл ... ... нақты саяси-теориялық ұстанымдарға сүйене
отырып, этникалық аспектілерге байланысты жекелеген құндылықтық мәселелерге
талдаулар өткізеді. ... ... ... ... ... және т.б. ... ... құндылықтық бағыттар жөнінде.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Қазақстандағы саяси тұрақтылықты,
ұлтаралық келісімді, этникалық өзара түсіністікті ... ... ... ... ... ... ... кеңейту,
олардың саяси процеске нағыз саяси субьект ... ... ... ... ... үшін нақты мүмкіндіктер. Бұл ... ... ... ... стратегиялық бағдарламаларында бекітілген. Мәселе
осы жаңа саяси жүйенің тұтастығын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... прогрессивті саяси құндылықтар
жүйесі жатады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Құндылықтар ... ... ... ХІХ ... ... ... жан-жақты зерттеле басталды. Әртүрлі
философиялық бағыттар құндылықтар жайлы әр қилы пікірлер ... ... ... ... Бұл ... көбісі
негізінен құндылықтарға философиялық ... ... ... ... ... көлеңкелі тұстарында қала берген.
Кеңес дәуірінің тұтасқан идеологиясы саяси құндылықтардың әралуандығына жол
ашпады /5/. ... ол ... ... ... ... ... ... қатынасына, рухани құндылықтар ерекшеліктеріне арналатын.
ТМД мемлекеттерінің тәуелсіздігі кезеңінің басталуы саяси процеске,
саяси өмірге жаңа ... ... ... ... соңғы
жылдарда Ресейде, Қазақстанда саяси құндылықтардың табиғаты ... ... жаңа ... ... ... ... ... шығып үлгерді /6/. Қазақстанның Даму ... ... ... ... құндылықтардың өтпелі кезеңдегі кейбір өзекті
ерекшеліктеріне арналады. Сонымен қатар ұлттық-этникалық ... ... ... Р.Б.Әбсаттаровтың, Н.Ж.Байтенованың,
Л.К.Бакаевтың, А.Х.Бижановтың, ... ... ... ... ... саяси процестердің демократиялық құндылықтарымен, әлеуметтік
саясатпен, демографиялық мәселелермен Б.Г.Аяғанның, Л.Ә.Бәйдельдиновтың,
А.С.Балғымбаевтың, К.Н.Бұрхановтың, ... ... ... ... ... /7/.
Ал енді осы құндылықтар мәселесіне философия пәні ... ... ... және ... ... ... Р.С.Тәжітаеваның диссертациялары арналған /8/.
Диссертациялық жұмыста әлемдік саяси ... ... және ... ... толық қолданылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты –
саяси құндылықтар жүйесін этникалық аспектілер ... ашып ... ... арқылы Қазақстан ... ... ... ... олардың саяси құндылықтық бағдарлары
қалыптасуына ықпал ететін саяси құбылыстарды тұжырымдау.
Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін мынандай ... ... ... алға ... ... саяси құндылықтарды зерттеудің саясаттанулық
аспектілерін, теориялық методологиялық негіздерін ... ... ... ... ... ... ... құндылықтардың қалыптасу процестерін айшықтау, қазіргі
қоғамымыздағы саяси құндылықтардың түпкі бастауларын анықтау;
• ОҚО азаматтарының ... ... ... ... арқылы анықтау;
• мемлекеттік тіл мен қазақ халқының мәдениетінің өзекті рөлін
арқау ете отырып, ... және ... ... Қазақстан этностарын топтастыру жолымен қазақстандық
сәйкестікті қалыптастыру:
• ұлтаралық қатынастар саласындағы ... ... ... ... факторды саясаттандыруға жол бермеу;
• ұлтаралық қатынастар саласындағы Қазақстан ... ... ... және саяси ... ... ... өзекті мәселелерін шешуде
оның рөлін арттыру болып табылады.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... саяси құндылықтарының ерекшеліктері этникалық талдау арқылы
сарапталады. Сонымен қатар жұмыста мынандай ... ... ... ... ... ... ... аксиологияға негіз
болатын теориялық ұстанымдар айқындалады;
• Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтар жүйесінің этникалық
аспектілері анықталынады;
• саяси құндылық феноменінің ... ... ... ... ... ОҚО ... саяси құндылықтарындағы басымдылықтар
анықталынады.
Зерттеудің теориялық және методологиялық ... ... ... ... аксиологияның жүйелік, салыстырмалы, құрылымдық-функционалды,
нақты тарихи, себеп салдарлық принциптеріне сүйенеді.
Саяси құндылықтарды негізінен үш бағытта қарастыру дәстүрге ... яғни ... ... ... ... (региональді) және
этникалық. Бұл жұмыс негізінен этникалық талдау тұрғысынан ... ... ... зерттеулердің негізгі әдістемесі – сапалы сараптаулық
сауалнамалар зерттеу ... ... ... обьектісі ретінде ОҚО азаматтарының саяси ... ... ... ... құндылықтардың қалыптасу
түптамырларын көрсету болып табылады.
І ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің саяси ... мен ... ... ... және алуантүрлілігімен ерекшеленеді. Әлемді
рухани-практикалық игеру үрдісі барысында адам болмысты өз ... ... Бұл ... ... ... мен құбылыстар тұлғаның
сезімдеріне, ұмтылыстарына сәйкес келетін әлемге деген ерекше эмоционалдық
реңге ие ... ... ... ... әлемге қатынасының ерекшелігі
оның өзін және өзге ... ... ... ... құбылыстарды,
үрдістерді қайырымдылық, әділеттілік, сұлулық, пайдалылық т.б. тұрғысынан
бағалап, құндылықтар ... ... ... ... – сөздің кең мағынасында мәдениет әлемі, адамның
рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлығы ... ... ... ... ... ... Құндылықтар адам
болмысының әртүрлі формаларына деген қатынасты білдіретін адамзат мәдениеті
болып табылады.
Құндылықтар әлемі кеңінен алғанда адам ... ... ... бұл
ғаламды тұлғаның игеруіндегі, танып-білуіндегі маңызды алғышарты. Өйткені,
адам баласы өз санасының, дүниетанымының арқасында қошаған ... ... баға ... тырысады. Міне, содан келіп құндылықтардың жеке
адамдық деңгейдегі құрылымы ... ... ... ... субьектіге
сәйкес келетін қасиет – ол әлемді қарастырғанда, оған ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады, өйткені адам әрқашан
өзінің әлеуметтік тәжірибесі барысында әр алуан көзқарастарды біріктіруге
ұмтылады. Біз ... ... ... ... ... ... өмір ... отырмыз. Құндылықтардың алмасу үрдісі әдетте ұзаққа
созылады. Құндылықтық бағдарлар, идеялар жаңа ... ие ... Бұл ... ... өз нормалар, рәміздер, стандарттар қоры ... ... үшін ең ... ... ... нормалар мен
мағыналар қызметін өзіне бағындыра ... оны ... ... адамға
қоршаған шындықты тануға мүмкіндік беретін мағыналар жүйесін толығымен
қайта құрып отырады.
Заттар мен құбылыстар ... ... ... адамдағы
үдерістер бүтіндігі мен үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін қажет. Адамның өз
өмірлік әлеміне деген қатынасын - ... ... мен ... ... ... ... Адамдар, дәуірлер, мәдениеттер,
адам қоғамдары арасында қаншалықты айырмашылықтар болғанымен, олардың
барлығы ... ... ... ... ... туындайды
және оны өз бойында тасымалдайды. Бұл ментальдылықтың барлық деңгейлерінен
көрінеді: жеке тұлғалық және ... ... ... жүйелерінің
ішкі мәнді ұйымдасқан күрделілігі мен институционалданған этностық
нормаларына, ... ... ... ... ... ... дискредитацияға ұшырап, ... ... ... әрбір халық өзін мазалаған ... ... ... бір ... ... табу үшін ... ... тарихы мен мәдениетіне
бет бұрған кезде, тарихтың өтпелі, дағдарыстық кезеңдерінде де ... ... ... ... ... ... сұрақ қоюға
мәжбүр етті: «Игілік дегеніміз не?» Бұл жалпы құндылықтық ... ... ... ... /10/. Антиктік және ортағасырлық философияда ойшылдар
құндылықтық сипаттамаларды, дәлірек айтқанда этикалық, эстетикалық, діни
сипаттамаларды нақтылық, ... ... ... ... ... ежелгі
заманнан бүгінгі күнге дейін ойшылдарды мазалап келген ... ... – бұл ... ... Алайда, адам үшін не құнды және неге ... ... үшін ... нәрсе өзгелер үшін құнсыз болатын кездері де
кездеседі. Бірақ онымен ешкімнің келіскісі ... және ... өзі ... ... нағыз құндылық деп есептейді.
Бұл мәселені құндылықтар теориясы ... ... ... тілінде
«ахіа» - құндылық және «Logos» - ілім) шешуге ұмтылады. Аксиология ... ... ... оның ... орны мен ... ... ... яғни әлеуметтік және мәдени факторлар мен тұлға
құрылымы арасындағы әр түрлі ... ... ... ілім.
Философиялық білімнің арнайы бөлімі ретінде аксиология ХІХ ғасырдың екінші
жартысында ғана қалыптасты.
Құндылықтар ... ХІХ ... ... ... ... ... ... айналмағаның айта кетуіміз керек. Антик
философиясында ғана ... онан ... ... мен жаңа ... да құндылықтық сипаттамалар нақтылық, болмыс шынайылығы
ұғымдарына енгізілді. Классикалық философияда ... ... ... қарастырылды және сондықтан аксиология дербес философиялық ... ... ... жоқ. Аксиология зерттеудің дербес аймағы ретінде
болмыс ұғымы екі элементке ыдырағанда ғана ... ... ... ... әр ... ... пен ұмтылыстар обьектісі ретінде қарастырылғанда
аксиологияның басты мақсаты – болмыстың ... ... ... және оның ... ... ... қатынасын көрсету.
Мәдениеттің маңызды компоненті ретіндегі, адамның шындықты ... ... ... және ... ... ... талдануы саясаттанулық ой тарихында әртүрлі бағыттармен
сипатталады. Бұл ... ... ... ... атап ... болады:
натуралистік психологизм, трансцендентализм, мәдени-тарихи релятивизм және
социологизм.
Натуралистік психологизм өкілдерінің (А.Мейног, Р.Б.Перри, ... т.б.) ... ... ... көзі ... ... қажеттіліктерінде, ал құндылықтардың өздері
құндылықтың заттай нақтылыққа орын алмасуын білдіретін, ... ... ... эмперикалық тұрғыда көріне алады. Аксиологиялық
трансцендентализм (жаңа кантшылдар – ... ... ... ... ... ретінде «таза» нормативті ... ... ... ... ... Нормалар
мәдениеттің барлық функцияларының (қызметтерінің) жалпы ... ... ... ... жеке іске ... ... ... бірге болмыс
нормасының тәсілі норма статусын беретін оның субьект үшін ... ... ... құндылықтар ... ... өте ... ... ... ... ... рухани концентрациясы ретінде қарастырады. Бұл ... ... ... ... пен Әділеттілікті жатқызады.
Персоналистік онтологизмнің құндылық концепциясының негізі діни этика
принциптері болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... өз ... бар. Құндылықтардың бұл
жүйесінің ең ... ... ... ... ... ...... сезімдерінің ең жоғарғы формасы. Иерархияның онан
кейінгі баспалдақтарында ... және ... ... ... ... тек бір ... ... жүйесімен шектеліп қана
қоймай, белгілі бір ... ... ... ... ... ... басымдылық береді /11/.
Құндылықтар концепциясындағы социологизм негізін қалаушы М.Вебер
болып табылады. Ол жаңа кантшылдардың ... ... ... ... ... оны әлеуметтік әрекетпен ... ... ... Ол ... әлеуметтік субьект үшін маңызды норма,
болмыс тәсілі ретінде қарастырады. Онан әрі қарай құрылымдық-функционалдық
талдау мектебінде «құндылық» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ұралы ретінде методологиялық мәнге
ие болады
ХХ ғасырдың басында саяси ғылымдар ... ... ... ... оған ... ... ... мағынадағы тұжырымдамалар түрінде
әлеуметтік ғылымдар ауқымында қарастырылып келді. Позитивистік бағыттағы
ағымдардың ... ... ... (ХХғ. ... философиялық
концепцияларды екінші қатарға ығыстыра бастаған болатын. Бұл құндылықтық
тұрғының уақытша ... ... ... ... ... ... ... беделін үстем еткен еді. Бұл үрдістер құндылықтардың
шынайы да тұтас табиғатын түсінудегі қиындықтарға ... ... ... ... ... көптеген тәжірибелердің нәтижесі тек
формаларды қамтыды., зерттеуге ... ... мәні ... ... ... ... ... мәселесіне арнайы тоқталмаған,
дегенмен әлеуметтік-экономикалық және таптық ... ... ... ... ... үшін ең ... ... құндылықтар
″теңдік″, ″еркіндік″, ″әділеттік″, ″еңбек″ жалпы ... ... ... ... Бұл ... ... ... ендіру
формасы ретінде революцияны таңдаулары үлкен қатерлі ... ... ... пен Ф.Энгельс капитализм орнына социализм келеді, онда
бұл ... ... ... артады деген пікірлері іске аспады.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдары шыққан еңбектердің кейбірінде ... ... ... ол тек идеологиямен ғана тығыз байланыста болу
керек ... ... ... бере ... Ал, кейбір зерттеушілер (Дж.Роулс,
Н.Нозик) қоғамдық өмірдің жылдам техникалануымен қатар ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп қана қоймайды, сонымен қатар бір-бірімен
салыстырыла отырып, ... ... ... ... ... ... белгілі барлық құндылықтар адамға бағытталған және,
шындығында, кез ... ... ... нақты тарихи пайымдалуы мен ... ... ... ... тек ... тарихи өмір сүретін адамдар
мен әлеуметтік топтар қажеттіліктері мен мүдделерін өтейтін игіліктер ... және ... өзге ... ... ... табылатындай, адам алдында
категориялық талап ретінде ... ...... жоқ ... ... ... ... елдердегі саяси құндылықтарға мән
берушіліктің демократиялық сипатта болуы – ... ... пен ... пен олардың қызметтерінің көріністеріне тікелей ... ... ... өзіндік "Мені" экономикалық, саяси, ... ... ... дамыған елдер мен ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы осы базистік деңгейден
басталады. Біріншісі тұлғаны әлемге паш етуден жолдарын ... ... ... ... үшін ... ... іздеумен болады .
Еліміздің саясаттану ілімінде соңғы үш-төрт жылдарға дейін де ... ... ... ... ... объектісі ретінде толық мағынада
қарастырылмай келді. Оған, бір жағынан, кешегі ... ... ... ... ... ... саяси санадағы инерттіліктер
мен стереотиптер кедергілерін жасап келсе, екінші жағынан, саяси ... ... ... ... еншісін соңғы жылдары ғана толық ала
бастады. Міне, осындай объективті процестер жағдайында ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар теориясын дамытуда барлық концепциялардың қосқан
үлестері назар аударарлық. Мәселен, трансцендентті ... ... ... ... сана ... ... натуралистік психологизм адам
қажеттіліктерінің маңыздылығын басшылыққа алады. Персоналистік онтологизм
әрбір құндылық Құдайға жақындаған ... ... ... ... ... ... ... әрбір әлеуметтік субъектіге маңыздылығы бар
норма түрінде қабылдап, мәдени-тарихи релятивизмге ... ... ... көп ... ... ... ... аксиологиялық теориялар адамдардың құндылықтық ... ... ... ... ... отыратын
кластарын қарастырады. Мысалы, ... ... ... және ... құндылықтарды витальды (өмірлік) және мәдени деп бөлді.
Алғашқылары - бұл ... ... ... құндылықтар.
Екіншілері – бұл таным құндылықтары, эстетикалық құндылықтар, ... мен ... ... /14/. ... ... ... оларды әр түрлі адамзаттық қажеттіліктермен, мүдделермен,
талап-тілектермен байланыстырады. Н.Ресчер бойынша ... ... бар: ... ... ... ... діни, интеллектуалдық, кәсіби, сезімдік.
ҚР ҰҒА саясаттану және әлеуметтану институтының 1996 ... ... ... ... үшін ең ... ... былайша үш топқа
біріктіруге болады /15/:
1.Өмірдің тұрақты және қалыпты деңгейі, республикадағы бейбітшілік пен
тыныштық, отбасындағы береке, денсаулық, жеке және ... ... ... ... ... келісім.
2. Азаматтардың құқығы мен ... ... ... жеке ... Қос азаматтылық, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы саясатты, саяси өмірді, адамдардың
саяси дүниетанымын нормативтік тұрғыдан қарастыруға жол ... Бұл ... ... ... ... ... өмірдегі құндылықтар жүйесінің сан
алуан түрлілігін жіктеуге, сұрыптауға, қайшылықтарын айқындауға түрткі
болады. Сөйтіп, ... ... ... ... айта ... бұл
методологиялық өлшемнің қоғамдағы өзіндік құпиялықта, жасырынуда қалған
құндылықтарды заңдастыруға, ... ... атап ... ... ... зерттеудің тағы бір ұтымды қыры – ... ... Бұл ... ... ... сүйенген
зерттеу тәсілі. Саяси, мәдени тұрғыдан қарастыру ... ... және ... ғылымдардың әдіс-
тәсілдерін біріктіреді. Сөйтіп, ол қоғамда қалыптасқан, кең тараған ... ... ... ... мен ... туралы ой-
тұжырымдарымызды тереңдетіп, оларды жан-жақты ашып көрсетуге көмегін
тигізеді. ... ... ... ... ... ... детерминациялардың табиғатын көрсетпей, азаматтардың саяси-
мінез құлқындағы ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... санасын жете білмей, қандай құндылықтардың
саяси тұрақтылыққа шақыратынын, ... ... ... ыдыратуға түрткі
болатынын және жалпы алғандағы ... ... ... бағыттарын
көрсетіп беру зерттеушілер үшін мүмкін емес. Міне, сондықтан ... ... ... қосымша әлеуметтік және саяси құбылыстардың
табиғатын қарастырулармен тығыз ... ... ... ... ... ... бағытты ұстанғандар саяси
құндылықтарды ... яғни ... сана ... ... етіп қойған. Олар адамдардың ... ... ... ... талдау жасап, тереңдегі
құндылықтық ұстанымдарды анықтауға тырысады. Ол үшін ... ... ... бағдарламаларын айқындаумен айналысады. Бұл
саламен негізінен әлеуметтік психологияға жақын мамандар айналысады.
Либералды құндылықтардың ... ... ... еткен
саясаттанушы бағыттың өкілдері ресейдегі азаматтардың құндылықтар жүйесінде
әлеуметтік-либералды құндылықтар іштей қайшылықта ... және ... ... ... ... тели ... ... деген
пікірді білдіреді /17/.
Саяси құндылықтарды эмперикалық деңгейде тереңірек зерттеу үшін,
әртүрлі әдістемелерді қолдануға болады. Ал ... ... ... арқылы
саяси үрдістердегі құндылықтар жүйесінің ... ... ... көптеген эмперикалық зерттеулердің нәтижесі осы бағдарлар ... ... ... іргелі құндылықтық негіздерді қозғамауы
мүмкін. Әрине, қоғамда шынайы бағдарлар мен ... ... ... ... Бұл ... көп ... қоғамның жалпы мәдени деңгейімен, ... ... ... ... ... сай сипатымен тығыз байланысты
болып келеді.
Осыған орай біз ... ... ... әртүрлі методологиялық
тұрғыларын қарастыра келіп, оның әрқайсының саяси ... ... ... ... бар ... айта аламыз. Дегенмен де, саяси
құбылыстарды жан-жақты зерттеудің мүмкіндігін ... ... ... ғана аша ... Ал ... ... қалған жағдайларда, ″таптық тұрғы″,
″этноорталықтық өлшем″ сияқты шектеулердің шеңберінен ізденуші шыға ... бар ... ... ... ... ... ... Мәселен, құндылықтар саяси мәдениеттің ішкі ... ... ... мен ... ... рухани көрінісі
(Смелзер); адамзат мінез-құлқының мотивациялық орталығы (Здравомыслов);
құндылықтар айырмашылығы мәдениетті түсіну ... ... ... ... жоғарғы қағидалары (Парсонс);
Сонымен саяси құндылықтарға саясаттану саласының ерекше ... ... ... ... ... беруге тырысып көрелік.
Саяси құндылықтар ... ... ... ... ... әр ... ... құбылыстардың маңыздылығын айқындап, оларды
өздерінің көзқарастары мен іс-әрекеттерінің негізгі іргетасына ... ... ... ... ... - ... астарды қамтуында, объективті сипатты иемденуінде /19/.
Саяси құндылықтар – бұл адам, оның өмірі, игілігі, ... ... ... мен ... және т.б. ... ... құндылықтар әлемі бағалаудан, құндылық өлшемдерінен және
оларға сәйкес келетін иерархиялардан тұрады.
Ғылыми әдебиеттердегі көзқарастарға байланысты ... ... ... ... және ... ... және ... ішкі
және сыртқы, нағыз және жорамалдағы немесе «концептуалды», бірінші, екінші,
үшінші, априорлық және апостериорлық, ... ... және ... ... және ... практикалық, құқықтық,
эстетикалық, діни, ... ... ... ... ... құндылықтары сияқты түрлерге жіктеуді кездестіруге болады.
Құндылықтар абсолюттік және салыстырмалы, объективті және ... ... және ... жағымсыз және қызметтік құндылықтар түрінде де
болады /20/.
Рухани құндылықтардың өмір ... және ... ... ... басымдығы әртүрлі ілімдердегі рух ... ... ... ... ... тысқары орналасқан мақсаттармен
анықталады, рухани ... ішкі ... бар. ... ... ие, ... өзін-өзі жетілдіре алатын болып табылады және
ішкі себептерді ... ... ... ... ... оның ... анықтайды. Кез келген қалыпты сезінетін адамда рухани
құндылықтардың басымдығы жөнінде сенім ... Нақ ... ... барынша қымбат, бірақ анағұрлым дұрысырақ объективті игілікке алып
келеді. Осылайша, руханилық адамның мәні мен ... ... ... аясын құрайды. Құндылық пен сенім адамның рухани әлеміне
жатады, оны болмыстың ... ... ... ... ... байланыстырады
/21/.
Саяси құндылықтарға қоғамдық өмірдегі белгілі бір әлеуметтік саяси
қызметтер тән. Олардың ішіндегі маңыздыларына ... ... ... ... ... ... ... құлауына жол бермеу
және азаматтардың сол саяси жүйені қолдауына қол жеткізу;
• бағалау қызметі саяси өмірдегі іс-әрекетті, адамның ... ... ... идеяларды, пікірлерді ақтау немесе қаралау;
• легитимдеу қызметі, билік құрылымын қоғамдағы көпшілік азаматтардың
құндылықтық бағдарларымен сәйкестендіру, заңдастыру;
• жұмылдыру, іске ... ... ... іс-әрекеттерге, қимылдарға
түрткі болып, адамдарды саяси билікпен ... ... ... қалыптастыру, азаматтардың саяси қатысуын, яғни ... ... ... ... мерзімдік, қоғамда өткізілетін әр түрлі саяси оқиғалар мен процестерге
байланысты ... ... ... ... әрбір әлеуметтік қабатқа маңыздылығы бар әрекеттер, аймақтық
деңгейдегі жұмыстар.
Жекелеген адамдарды қоғамдағы саяси ... не ... ... социомдағы саяси құндылықтар жүйесі, ол қажетті қалыптар мен
адамдар арасындағы қатынас ... ... ... бір мағынада олардың
әрқайсынан саяси белсенді азаматты жасайды. Демек құндылықтар ... ... ... ... ... ядросы болып табылады:
• идеология – құндылықтар жүйесі және топтық таңдаулар, сенімдер;
• саяси мәдениет – саясаттағы бағдар мен ... ... ... көңіл-күй, бағалауды қамтушы және саяси мәліметтерді таңдау
өлшемі қызметін атқарушы;
• саяси жүйе – ... ... ... ... ... ... саясат, құндылықтарды авторитарлы тәсілмен белгілеу және тарату.
Мемлекет көп ... ... ... ... ... ... ... жүйенің даму үрдістері демократиялана ... ... ... өз күшін әлсірете бастайды. Міне, мұнда қоғам мен
мемлекет арасындағы қатынас өзара келісімге ... ... ... ... ... құбылыстар мен байланысы
Саяси құндылықтар саяси саланың саяси мәдениет, саяси қалыптар,
стереотиптер, ... ... ... ... діл ... ... ... мәдениеттің әлеуметтік-психологиялық жақтарын білдіретін
ұғымдар қатарында саяси ... мен ... ... ... ... ұстанымдар мен сенім-нанымдар ерекше рөл атқаратындығы
белгілі. ... ... ... ... және субьектілік өлшемдері
нақтылы көрініс табады. Сонымен қоса олар саяси сананың рәміздік табиғатын
ерекше айқындап көрсетеді ... ... және ішкі ... ... ... ... әлеуметтанулық ілімдер көбірек қарастырады. Саясаттануда жоғарыда
аталған құрылымдар негізінен саяси қатынастар мен ... ... Яғни ... ... қарастыру саяси мәдениет үшін
ауқымда болып шығады. Оған байланысты ... ... ... ... ... ... ... нәрселер мен құбылыстарды адам ... ... ... ... өзімен өзі бейтарап нәрселер адамдық
әрекетпен қамтылып, пайдалы, әдемі, ... ... т.т. бола ... ... нәрселер мен заттардың әлеуметтік функциялары болып
табылады. Құндылықтар әлемі сан алуан.
Саяси құндылықтардың табиғаты мен ... ... ... ... ... қызметі Қазақстанда жеткіліксіз зерттелген. ... ... де бар. ... ... ... ... ... мән берілмеген. Өйткені саяси құндылықтар жоғарыдан танылып
отырған және олар нұсқау сипатында ... ... ... олар ... ... ... Екіншіден, Қазақстанда саясаттану ілімі енді
қалыптасып келе жатқан жас ғылым және аксиологиялық мәселелер енді ... ... ... ... ... ... жетекшілігімен
жарияланған ″Саясаттану″ оқулығында адамдардың үш түрлі саяси ... ... ... 1) ... ... ... 2) қоғамның басқа
мүшелеріне байланысты 3) өзінің саяси белсенділігіне қатысты ... үш ... ... ... негізге ала отырып, оқулық
авторлары ... ... мен ... ... типтік ерекшеліктерін
айқындауға ұмтылды. Осыдан саяси мәдениеттің үш типі ... ... ... ... және ... ... көбінесе
дәстүрлі қоғамға, екіншісі – тоталитарлық жүйеге, үшіншісі – демократиялық
елдерге тән. Ең маныздысы: ... ... ... мен ... ... ... – модель арқылы көрсетуі.
Саяси мәдениет модельдері /24/.
Кесте № 1
|Белсендiлер ... ... ... |
| | | | |
| | | | |
| | ... | |
| | | | |
| ... | ... ... | | | |
| | | | |
| | ... | ... ... | ... |
Демократиялық тоталитарлық авторитарлы ... ... ... ... ... ... үшінші және төртінші топқа жақын
келеді. Әрине осындай үлгінің танымдық жақтары жеткілікті ... ... ... ... ... басқада ілімдерді ескеруді қажет етеді.
Мысалы, бірінші ... ... ... елдерді, екіншісіне – бұрынғы
социалистік жүйе, үшіншісіне – кейбір дамушы ... ... ... ... ... жатсын дейік. Бірақ, барлық демократиялық елдерде
жоғарғы саяси белсенділік бар деу ... ... ... ... ... ... халықтың бірталай мөлшері қатыспайды. ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін
ескерген жөн. Қаншама айтқанмен, бұқаралық ... ... ... шығара алмаймыз. Жарнама арқылы әсереленген,
имиджмейкерлер ″ойлап″ әдеміленген саяси тұлғаны ... ... ... ... ... ... аталып өткендей саяси құндылықтарды біз аксиома ретінде
тұжырымдай алмаймыз, оларды саяси ... ... ... ... ... ... ... Нақтылы әлеуметтік зерттеулерде
төмендегідей саяси қатынастарға басты назар аударылады:
• жалпы саясат пен саяси билікке қатынас;
• нақтылы бір саяси ... мен ... ... жеке саяси құрылымдар (мемлекет және оның ... ... мен ... мен олардың күнделікті әрекеттеріне
қатынас;
• саяси тұлғаларға (елбасы, саяси ... ... ... ... ... құндылықтарға қатынас.
Осы қатынастардың саяси өмірдегі жиі әрі орнықты кездесетін типтері
саяси әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Құндылықтардың өзі бұқаралық ... ... ... әрекет етеді. Егер саяси ұстанымдар мен
құндылықтардың көріністеріне келсек, онда ... ... ... ... және мақсаттар, басым мүдделер және өмірлік тілек-армандармен
қосылып әрекет ететіндігін де ескеру қажет. Осыған дейін ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік
құндылықтарды атап өтейік. ... ... ... ... ... ... ... ″тәртіп″, ″жауапкершілік″,
″теңдік″, ″адамгершілік″, ... ... ... ... ... , ... қоғам″,
″демократия″, ″лидер″, ″шығармашылық азшылық″, ″билік″, ... ... ... т.т.
Саяси-әлеуметтік құндылықтар жеке дара әрекет етпейді. Олар басқа да
тұлғалық құрылымдармен ... ... ... ... стилі (келбеті)
арқылы көрініс табады. Ғылыми әдебиетте өмір ... ... ... ... оны ... ... ... ретінде қарастырады.
(әлеуметтік диспозиция) /25/.
Қазақстан сияқты өтпелі мемлекеттерде жоғары саяси ... үшін ... ... әлемін жан-жақты зерттеу табысты әрі
тиімді саяси ықпалдың алғышартына жатады. Осы ... ... ... ... ұстанымдардың сана деңгейіндегі көрінуі де маңызды болып
табылады.
Саяси ... мен ... ... ... атап ... болады:
• танымдық-ақпараттық бөлік. Бұл элемент қоғамдағы саяси саланың
рационалдық даму деңгейін білдіреді. ... ... ... мен жүйелер өз құндылығын парасаттылық өлшемдерімен байланысты
дәлелдеуге, насихаттауға және ... ... ... ... ... құндылықтар адам мүдделерімен тікелей
байланысты болғандықтан, олар ... үшін ... ... ... құндылықтар адамда сезімдік қуат тудырса, басқалары халықтың ашу-
ызасын келтіруі мүмкін;
• баға беру бөлігі. Кез келген құндылық қолдауды не қарсы ... ... ... ... ... нағыз жасампаз күшке айнала
алады. ... ... ... ... олардың қоғамдағы орны мен
беделі айқындалады;
• іс-әрекеттік компонент. ... ... ... ... ... құндылық потенциалын ғана көрсетеді, саяси қайраткерлер ... ... ... өз ... көзге түседі.
Саяси бағдарлардың құндылық негіздерін қарастырғанда туындайтын маңызды
мәселе олардың басты типтік түрлерін ... ... ... ... ... ... құндылықтарға бағытталған
жалпылама типтер аталып өтеді:
• консерваторлық бағдар. Бұл типте басым ... ... ... ... ... ... ″отбасы″, ″патриоттық″, пен ″күшті
мемлекет″ т.т. ... ... ... ... ... ... сана, фундаменталистік бағыт, партикуляризм,
жаңа мифология мен конондық құқық жатады. Осындай бағыттағы адам ... ... ... тым әсерелендіріп жібереді және болашақтан гөрі
өткенді көбірек мадақтайды.;
• либералдық ... Оның ... ... ... еріктілік″,
″көппартиялық″, ″азаматтық қоғам″, ... ... ... ... сияқты батыстық үлгілер жатады;
• эгалитарлық бағдар. Бұл тип өзін бұқараның ірі бөлігі деп есептейді.
Ол үшін ... ... ... ″біркелкілік″, ″әлеуметтік
әділеттік″, ″халық мүддесі″, ″интернационализм″, т.т. жатады;
• анархистік бағдар. Әдетте девианттық ... тән және ... ... ... ... ... Бұл ... этникалық құндылықтар адам құқықтарынан
жоғары қойылады. Оның ... ... ... ... тілді,
ділді, мемлекетті т.т. әсірелеу жатады. Дамыған қоғамда бұл ... ... ... /26/.
Әрине, бұл саяси құндылықтар әр елде өз ерекшелігімен байқалады.
Тіпті, АҚШ халқының барлығын ... ... деп ... ... ... ... ... да ұнамды жақтары болуы мүмкін.
Өйткені ... ... ... ... ... қасиеттерін
қалыптастыруы мүмкін. Керісінше, тұрақтылық пен орнықтылық жалпы ... ... ...... дамудың) алғышарты.
Жоғарыда келтірілген саяси аксиологиалық ... ... ... ... қатынасы жеткілікті ескерілмеген. Сол себепті
кейбір әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар мемлекеттік билікке көзқарасты
басты ... ... ... ... ... саяси бағдарларды
анықтауда үш нәрсеге назар аударуды маңызды деп есептейді /27/. ... топ пен ... ... ... биліктің шектері мен
функциялары және ... ... ... ... ... ... үш ... билік бағдарын атап өтеді: 1) дәстүрлі; 2) харизматикалық; 3) жария-
рационалды.
Биліктің легитимділігінен ... оның ... мен ... ... ... және ... ... диспозицияларын айтуға
болады. Этатистік бағдарлама мемлекеттік биліктің ... ... ... ... Бұл ... ... ... бірден-бір реттеуші
тетік және әділеттіліктің кепілі деп ... ... ... ... теңестіріледі. Социалистік қоғамнан ″еш нәрсе істемесе де болады,
әйтеуір мемлекет өлтірмейді″ деген түсінік қалған.
Этатистік бағдардан ... ... ... ... ... шектеуді қолдайды. Мемлекет азаматтардың құқығын, тәртіпті
және ... ... ... ... кетеді. Бұл негізінен
Батыс елдеріне тән. Келесі бағдар анархизм мемлекеттік ... пен ... ... ... аксиологиялық келесі бір маңызды ... ... ... типі мен бөлінуіне байланысты қойылады. Ежелгі заманнан бері
монархия, аристократия мен ... ... ... ... ... сарапталып келеді. Осы мемлекеттік ұйымдасу түрлеріне байланысты үш
түрлі саяси бағдар мен ұстанымдарды атап өтуге болады: 1) ... ... 3) ... субъектілердің құндылық бағдарларын қарастыру тек саяси
ұстанымдар ... ... ... саяси іс-әрекетте оның
мотивациялық негіздері мен әдептік ахуалы үлкен рөл атқарады. Бұл ... ... ... ... шығарады.
Саяси этос деп саяси субъектілердің мінез-құлқы мен іс-әрекеттеріне,
қылықтарына ... әсер ... ... мәдениеттің ішкі бөлігі болып
табылатын - әдеп ... ... ... Егер ... ... ... ... болса, онда саяси этос осы стратегияны жүзеге
асырудағы нақтылы моральдық факторларды қолданумен қатысты.
Саяси этос мәселесін айқындап ... ... ... табиғатын
түсіну қиынға соғады. Қазіргі кезде бұрынғы қолданылып жүрген ″капитализм″
мен ″социализм″ сияқты терминдер өз мағынасын түбегейлі ... ... ... Ф.Хайектің тұжырымдамасы бойынша қазіргі өркениетті елдерді
капиталистік деп сипаттаудың еш негізі жоқ. Оларды ″адамдық ынтымақтастық
пен ... ... ... ... ... деп ... жөн /28/.
Құндылық бағдарлары мен саяси этостың ішкі байланысы ... ... ... ... да ... Өйткен құқықтың
нормалары моральмен тығыз байланысты.
Тек әдеп құптаған баптар ... ... ... ... дегеніміз
зұлымдық пен жамандықтың белгілі бір мөлшеріне тыйм салудан туындайды ... ... ... ... талаптарынан тыс тұратын, есеппен
ғана әрекет ететін тұлға деген түсінік кездеседі. Әрине ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Айталық, таза
мораль тұрғысынан кез ... күш ... тыс ... ... ... ... гөрі ... – идеяға жақын. Алайда нақты әлеуметтік ... заң ... ... ... ... ... тура
келеді. Сонымен қоса саясаткерлер көптеген жағдайларда (негізінен саяси
күресте) тиімділік және ... ... ... жиі ... отырады. Саяси мүдделер өз әрекеттерінде мүдделері қарама-қарсы
топтарды өз жағына ... үшін жиі ... ... ... әдеп ... қоса саяси мәдениетпен де тығыз
байланысты. Саяси құндылықтар мен саяси мәдениеттің өзара байланысы ... ... ... ... ... ... идеология, саяси діл,
сияқты құбылыстары негізінде талданады.
Саяси мәдениеттің ... ... ... әр ... ... ... ... ойымызша саяси мәдениеттің ұғымдық
мәнін ... дәл бере ... ... ... ... ... ″Политология″ оқу құралындағы анықтама жатады.
Ол ... ... ...... қоғамдағы саяси іс-қимылдарын
анықтайтын саяси ... мен ... ... мен ... және ол ... мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады
/30/.
Саяси ... ... ... және әр түрлі топтардың ... ... ... ... ... жиынтығы. Оған тарих
пен саясатты субъект түрде қабылдау, саяси білім мен ... ... ... тұрғындардың саяси мәдениетінің деңгейіне ықпал етуші факторлар,
жағдайлар және саяси мәдениет ... ... ... бір ... жинақтаудағы маңыздылығы анықталынады /31/.
Тұрғындардың саяси мәдениетінің деңгейіне ықпал етуші факторлардың
бірі – азаматтардың жеке ... ... және ... ... ... ... ... саяси аномия құбылысы пайда
болады, яғни өмірлік мәнді құндылықтардың ... жоя ... ... ... ... көзқарастардың қалыптасуы жатады. Ол
жағдай біздің елімізде посттоталитарлы кезеңде көрініс ... ... ... бойы ... ... негізін құрап тұрған құндылықтар жүйесі,
өзіндік тұрақтылығы бар экономикалық және әлеуметтік ... ... ... талай адамдарға психологиялық тұрғыдан соққы болды.
Тәуелсіздікпен қоса адамдарға жаңа дем ... ... ... ... ... ... орай азаматтардың саяси салаға сыни көзбен
қарау дәстүрі де қалыптаса ... ... ... бір ... ... ... ауысып, нарық жағдайындағы қайшылыққа толы тіршіліктің
ортасына қосылып кетті. Бұрынғы қоғамның ... ... ... ... жаңа ... ... ... қою өте
қиын әлеуметтік психологиялық феноменге айналады.
Өтпелі қоғамда ... ... ... ... ... ... сақтауға, саяси, экономикалық, мәдени процестердің
үйлесімді ... ... ... ... ... үлгілердің
қалыптасуына әсер етеді. Адамдар қоғамда өздерінің ... ... ... сай қоя ... осы құндылықтар жүйесі арқылы үйренеді.
өйткені, құндылықтар арқылы әлеуметтік, саяси, ... ... ... ... ... ... ... саясат
субъектілерінің іс-қимылының мотиві (ниеті) /32/.
Әлеуметтік және саяси құндылықтар саяси қалыптардың ... ... ... де ... бір ... ... пайда болып, өмір сүреді.
Саяси қалыптар – азаматтардың саяси мінез-құлқын ... ... ... ... ... бір ... мәдениет
ауқымындағы саяси құндылықтарға сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... шығармашылық
бағалауы арқасында пайда болады, ол дәстүрмен, дүниетаныммен тікелей
байланысты. Ал, ... ... ... ... ереже, мінез-
құлықтың орташа үлгісі ретінде дерективті түрде ... Ол ... бір ... ... ... ... ... мәдени-
тарихи үлгілерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ деп жіктей
аламыз. Бұл жіктеудің негізгі өлшемі адамдық басымдылықтар болып ... ... ... ... жоғары деңгейге көтеріле түседі.
Сөйтіп саяси құндылықтар саяси құбылыстарды қабылдау ... ... ... ... маңызды факторы болып ... Ал ... ... ... ... тарихи тәжірибесін, саясаттағы
қайраткерлер іс-әрекеттерінің қоғамдағы азаматтарының саяси мінез-құлқына
әсерін қамтиды /33/.
Саяси ... ... ... бірі – ... діл, ол - тұрақты
геосаяси, тарихи-мәдени, ... ... ... ... және ол ... ойлаудың, саяси бағалаудың, басымдылықтар ... ... ... ... ... ... ділдің
негізгі сипаттамасы – бұл құндылықтарды ... ... ... Ал, саяси өмір болса кейде әртүрлі кедергілерден
өтуге ... ... ... осыған орай саяси кеңістіктегі тұрақтылық пен
өзгерістер бірін-бірі ауыстырып тұратын жағдайда саяси құндылықтардың бағыт-
бағдары әрбір адамның жеке ... өз ісін ... ... ... ... ... ... таңдап алуға – халықтың
сауаттылығының жоғарылығы, көптеген қалалардың ... ... ... ... достығы дәстүрі, көп мемлекеттердің қарым-
қатынас жасауға ашықтық сияқты негіздері бар. Бірақ, Қазақстан үшін ... ... ... құрылымға ие, ол – патриархалданудың басымдық
танытуы. Бұл кездейсоқ қалыптасқан жоқ, себебі ... даму ... ... ... бар ... мән бермей келді.
Міне, сол жүзеге ... ... өз ... келгенде әлеуметтік кеңістікте
қайшылықтарды тудырады, енді бұл заңды процестердің тиімді шешімін ... ... реті ... Азаматтардың бұлай саяси құндылықтардан алыстай
түсуі саяси жүйенің халықтан оқшау тұруына, демократиялық ... мен ... ... ... ... ... байланысты /35/.
Саяси құндылықтар, ұстанымдар және мәдениет туралы жалпы саясаттанулық
қағидалармен ... ... ... олардың Қазақстан республикасы
жағдайындағы ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... кейіптегі биліктің
түрлері басымдық танытқаны белгілі. Қазақстан өз ... ... ... тоталитарлық биліктің қыспағында болып келді. Сол
заманға сай азаматтардың саяси ... ... ... Ал қазіргі
кезеңде елімізде демократиялық принциптер пайда бола бастады.
Қазақстанның жалпы саяси бағдарына ... ... ... ... ... мемлекет құру және қоғамдағы демократияландыру деп ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып ... ... ... ... Қазақстан көпұлтты мемлекет болып
қалыптасты. Осы ұлт өкілдері өздерін Қазақстанның толыққанды азаматымын ... ... ... ... үшін өте ... ... табылады, яғни
әртүрлі этностар саяси ымыраға келуі ... Оны ... ... демократиялық
саяси келісім арқылы ғана жүзеге асыруға болады. ... да ... ... ... ... ... біз орнатып жатқан құқықтық демократиялық
мемлекет ... ... ... ... ... ... қазақ халқы мен басқа ұлт өкілдері арасындағы кез-келген ұлтаралық
шиеленіс ұлттық мемлекеттің қалыптасу процесіне кері ... ... да ... ... құру ... көздеген қазақ халқы өз қамын
ойлаумен қатар, ең алдымен барлық құқылы жағдайларды пайдалана отырып, ... ... оны одан әрі ... ... ... /37/. ... ... пен өркениеттілік реформалар дәйекті жүргізуді талап етеді,
ал ол үшін елдегі ... ... да ... отырған жөн.
Сонымен, жалпы бағдармен ел ерекшелігін ескеру ... ... ... ... ... нақтылы тетіктері мен
әрекет етуі саясаттану ғылымында әлі ... ... ... ... ... ... тән:
1. саяси құндылықтар қоғамдағы жалпы құндылықтар жүйесінің құрамдас
бөлігі болып табылады;
2. Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... қарау тұрғысынан қалыптасып келеді;
3. саяси құндылықтардың дәстүрлі сипаты ұрпақтар ... ... ... ... ... орналасқан;
4. құндылық бағдарлары бұқаралық санада саяси ұстанымдар мен өмір ... біте ... ... Саяси ұстанымдар посттоталитарлық
жағдайға жоғарыдан таңылғанымен, күнделікті өмірде этникалық ... ... ... ... ... ... ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН АЗАМАТТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ
ПРОЦЕСІ
2.1. Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтар жүйесінің этникалық
аспектілері
Тәуелсіз Қазақстанды бүгінгі күні ... әлем бай ... ... ... бар, тәуелсіз мемлекет ретінде ғана емес, сондай-ақ көпұлтты
және көпконфессиялы достастықтың ерекше үлгісі ретінде таниды.
Республиканың үшінші ... ... ... тек ... және саяси жүйенің жаһандық жаңарумен ғана емес, сонымен ... ... ... бір ... ... ой ... ... мәселесіне баса назар аударумен тарих ... өз ... ... ... ... ... қалыптастыру
тұжырымдамасында» былай деп жазылады: «Егер ... ... ... ... ... құрамдас бөліктерінің бірі ретінде берілсе, содан
берірек келе оны ... ... ... ... ... көшпелі
өркениетпен, түркі халықтарының, Орталық Азия елдерінің ... ... ... қалыптасып келді. Осындай жағдайларда өткен
күндердің нақты бейнесін қалыптастыру Қазақстан Республикасы ... ... ... қалыптастырудың, егемендігін нығайтудың,
азаматтылық пен отансүйгіштікті тәрбиелеудің басты факторларының ... ... ... ... ... ... ... көптеген халық өкілдері үшін қазақ жерінің ... ... ... ... ... ... тарихы бұл тек қазақ ... ... ... ... ... Республикасының аумағында бұрыннан
тұрып келе жатқан және қазіргі уақытта ... ... ... да ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев 2001 жылғы
қаңтарда өткен жұртшылықпен өткен кездесуінде ... ... ... оның бес ... атап ... ... ... халқының
теңдігі; мемлекет құрушы этнос – қазақ халқының ... діни ... ... мен өз ... ... етуге қабілетті әрбір адамның өз-
өзін жеткілікті қамтамасыз етуі және заңды ... ... ... Қазақстанда тұратын барлық халықтар мен
этникалық топтардың тарих ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі
мен рухани игілігінің кепілі болды. Соңғы статистикалық мәліметтер бойынша
республикада 130 ұлт, ұлыстар мен этникалық топтарды ... 15219 ... ... оның ішінде: қазақтар 8913315 адам (59℅) ; ... ... (27℅); ... 448807 ... ұйғырлар 228904 адам; немістер 229644
адам; басқа этностар 766807 адам ... ... ... пен келісім, бірінші ... ... ... ... ... ... ... бүкіл тәуелсіздік жылдары бойында азаматтық қоғам
институттары қолдауымен тынымсыз ... ... ... ... діни ... ... Қазақстанның барлық азаматтарының тең
құқығын қамтамасыз ету, ұлтаралық, дінаралық негізде адам құқығын ... ... ... ... елді ... ... дамытудың басымдықтарын белгілеу кезінде түрлі этностардың мүдделерін
барынша ескеру мемлекеттік ұлттық ... ... ... ... өз ... жаңа ... ... қарсаңында″ атты
Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... санғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін ... ... ... ... ... және мәдениетаралық келісімді, біртұтас
Қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз″ деп ... ... ... ... тақырыбының маңыздылығы
Президент Н.Назарбаевтың еліміздің халқына жолдауына ... ... «біз ... және діни ... ... ... салт-дәстүр, мәдениет пен дінді таңдауға ерік беретін еркін
әрі ерікті ... ... ... ... ... ... әрі қарайғы негізгі күш азаматтық ... ... ... ... ... тұратын барлық этностардың
құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге, саяси құндылықтарын дамытуға
бағытталуы тиіс екендігін ... ... шешу үшін ... ... ... ... ... негіздер құру керек, өйткені, адамзат ХХІ ғасырдың басты
проблемаларының бірі ұлтаралық келісімнің ... ... әлі ... емес, бұл проблеманың астарында зор ... ... ... ... әлемге көптеген жаһандық қауіп пен қатер туындайды. Осындай
іргетасты қалауда елбасы Н.Ә.Назарбаевтың бастамасымен құрылған Қазақстан
халықтарының ... зор үлес ... ... ... шын ... Н.Назарбаевтың төл
бастамасы, оның қызметінің басты бағыты республикадағы барлық ... ... ... ... әрі көп ... ... есепке ала
отырып шешуге бағытталған. Республикамыз тәуелсіздігін алғаннан бергі ... ... ... ... ... ... ... халықаралық
беделінің өсуіне, шетелдерде абырой беделінің арта ... ... ... ... ... ... ... роль елімізде
құрылған бірегей қоғамдық ... ... ... ... Ассамблея ұлттық саясатқа үйлесімді кірді, оны құру технологиялық
тұрғыдан оңтайлы әрі ... ... қана ... жоқ, ол ... ... жауап береді. Бұл институт ... ... ... ... әр ... айтсақ керексіз еді. Өйткені ол
кезде ... ... ... құралдармен және өзгеше нысандарда ... ... ... ... тек Қазақстанда ғана танылып қойған
жоқ. Бүкіл әлемдегі беделді халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... ету ... ... келіп, оның зейін
қоюға лайық екенін атап көрсетті.
Мәселен, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ... ... ... осы ... аз ... ... ... жоғарғы
комиссары Вандер Стул мырза бас болып осындай қорытындыға келді. ЕҚЫҰ-да
таратылған ... ... ... ... ... басшылығы
елдегі барлық этностық топтардың мүдделерін іске асыру және ... одан әрі ... ету үшін ... ... ... ... дәйекті түрде жүргізіп отыр. Азаматтық институттар ... ... ... және ... қоса алғанда, халықаралық
қоғамдастықтың жәрдем жасауы жағдайында осындай саясатқа ... ... ... әрі қарай тұрақтандыру үшін берік негіз ... деп ... ... ... ... құрылған кезеңде оның алдына
қойылған міндеттер бүгінгі таңда тұтастай алғанда орындалды. Елде ... ... ... ... мен ... ... ... мен дамыту
қамтамасыз етілді.
Қазіргі уақытта Қазақстан ... ... ... ... орны мен ... ... ішкі ... сол сияқты сыртқы
факторлар әсерінің де нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... әрі маңызды кез келген мәселені шешу геосаяси
даму перспективаларын алдын ала болжауды, мемлекеттің тәуелсіз даму ... ... ... мен ... ... ... отырып, айрықша
қажырлылық пен табандылықты талап етеді.
Басым бағыттарын айқындай келе, Қазақстан халықтарының Ассамблеясы
өзінің алдына мынандай ... ... мен ... қояды: қайта түлеген
мемлекеттілікті нығайту, адам құқықтары мен бостандықтарын, халық пен
мемлекет мүдделерін қорғау, ... ... ... ... ... дамудың сапалық жаңа деңгейіне өту.
Жоғарыда аталған факторларды және қоғамдағы өз рөлінің маңыздылығын
ескере отырып Ассамблея мемлекеттік ... ... іске ... ... тиіс. Бұл ретте Ассамблеяның жаңа ... мен ... ішкі және ... ... ... ... ... айқындалады және Ассамблеяның әрбір мүшесіне зор жауапкершілік
жүктейді.
Мұның ішінде ұлттық ... ... жаңа заң ... ... ... ... да бар. ... ішінде ұлт тілдерін, мәдениетін,
дәстүрлері мен салттарын жаңғыртудың басты тетіктері ретінде республикалық
және аймақтық ... ... ... ... ... та бар. ... ұлыстардың съездерін, фестивальдерін өткізу де, ұлттық ... ... ... да, ... ... тілдерінде
әдебиет шығару да бар. Мұның ішінде шетелдегі ... ... ... ... ... ... тарихи отанымен байланыстарын
нығайту жөніндегі жұмыс та бар.
Жаңа қазақстандық азаматтықты қалыптастыру біздің ... ... бар ... ... проблемалардың біріне айналып отыр.
Біз саяси, азаматтық бірлікке ұмтылып ... және де ... ... бір жаңа ... қауымдастық ретінде емес, түрлі ұлттар
азаматтарының қауымдастығы ... ... тиіс ... ... ... құрушы этнос ретіндегі ... ... ... ... ... – қазақтарға тағдырдың тартқан
сыйы емес, өзінің ежелгі жерінде қилы кезеңді ... кешу ... ... өз ... ... ... ... құқығы. Бұл даусыз тарихи және
саяси фактіге ешкім күмән келтірмеуі тиіс /42/.
Бұрынғы КСРО-да қазақтар саны ... ... ұлт ... олар ... ... аз ұлтқа айналды, олардың ана тілі ... ... ... ... тұрды Мұның өзі де сол баяғы жүйенің кінәсі.
Қазақ ұлтының өз мәдениеті мен тарихын, ұлттық төлтума болмысын ... ... ... ... ... азаматтарының тарапынан
құрметпен қарау елдегі ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
Біріншіден, Қазақстанның қазіргі аумағы – ... ... ... өз мемлекеттігі жөніндегі сан ғасырлық ... іске ... және ... ... ... ... беретін планетамыздағы бірден
бір кеңістік.
Екіншіден, осы мемлекеттікті құра ... ... ... тән
даналық пен әділеттілікті тағы да паш ... ... ... ... ғана ... ... ... жетіп отырғандай, ... ... ... ... ... ... кешіп
отырған барлық ... ... ... ... татулық пен
ауызбіршілікке алып келетін салиқалы да дәйекті ... ... ... некен-саяқ. Бұл ретте аталған осы ... ... ... ... ... күрделілігі жөнінен Қазақстанмен салыстыруға
келетіндер бірен саран ғана.
Үшіншіден, өзгеге талап қою үшін ең алдымен өзіңе нақ ... ... ... ... ... ... адамдар арасында қалыптасқан мынадай
алтын қағида бар: ″Өзіңе тілеместі өзгеге істеме″ /43/. ... ... ... ... ... да, сондай-ақ тұтас халыққа да қатысы бар.
Әсіресе мұның көпұлтты ... ... ... ... ... едәуір бөлігі – оны мекендейтін халықтардың
этностық және мәдени өзара ... ... ол ... ... ... ... ... құлық дағдымызда, дүниетанымымызда терең тамыр ... де ... ... ... ... принциптерін лақтырып
тастап, шын мәніндегі бірегей функцияны атқаруда – ... ... жаңа ... ... ... рөлі өзін ... ауқымында әрі
ең алдымен мемлекеттік тілді жаңғырту жөніндегі ... ... ... ... ... еліміздің барлық халықтарының
мәдениетінің дамуына ешқандай ... ... ... ... ... бір жағынан - өз
жағдайымызға сәйкес ... ... ... – қазіргі дәуірдің едәуір
күрделі талаптарына сай ... ... Яғни ... ... қысым жасаудың кез ... ... ... ... Мәдениеттің дамуы ендігі жерде әлемдік мәдениеттің ... ... ... бүгінгі әлемнің жаңа мағыналық және
сезімдік –пайымдық астарларына бойлап енуімен айқындалады.
Біздің мәдениетімізді әлемдік мәдениетпен оқшаулап ... ... енді жоқ. ... ахуалдың принципті жаңа тұрпаты Қазақстанның
барлық этностық ... ... ... ... ... айқындалады. Шығармашылық біте қайнасу, ... ... ... да ... ... ... үндесу бағыты олардың
негізгі сипаттамаларының біріне айналды. ... ... ... бөліктері ретінде ғана көрініп қоймайды, сайып келгенде, бүкіл
көп ұлыстың қазақстандық ... ... ... ... ... шығады. Яғни олар біздің басқа ұлттық-ұлыстық жүйелермен ... бір ... мен ... ... Қазақстанның ұлттық мәдениетінің бірлігі кіндіктік Азия
кеңістігінде қалыптасып келе жатқан жаңа ... ... ... ... ... осы ... мәдениетінің төлтума және сүбелі ... ... ... ... тәуелсіздігі және соған сәйкес келетін
құқықтық ... ... ... тәуелсіздігі де болуы керек. Ал бұл өз
кезегінде осы мемлекет азаматтарының ... ... ... саласымен
сәйкестігін сақтау мен дамыту талаптарының ... ... ... ... ... ... өзгерістерді ескерген және
алдағы ғасыр құндылықтарының алға қояр ... ... ... ... ... Ал ... ең бастысы - өзінің сәйкестілігін
сақтау. Ендігі жерде ... ... ... ... бір
әлеуметтік-саяси, құқықтық және сайып келгенде, бір ... ... ... қажет. Қазақстан елдегі кез келген ұлттық мәдениет
үшін жалпы мемлекеттік, азаматтық-саяси ″үй″ ғана емес, дәл сондай дәрежеде
мәдениет ″үйі″ де ... ... ... ... ... этномәдени,
этнодемографиялық құрылымы, ондағы әртүрлі діни ағымдардың түйісуі елімізге
жаңа мағынадағы ұлттық ... ... ... ... идея ... ... ... сипатты идея болғаны дұрыс
деген ... ... жүр /45/. Бұл ... ... ... ... ... өрбіту арқылы, ұлттық қауіпсіздікті ұлтаралық
қатынастардағы татулықты нығайту арқылы жету мақсаты ... ... ... ... еліміздің жағдайының ерекшеліктері (геосаяси, діни,
рухани, тарихи, ділдік және т.б.) ешқандай әлемдік үлгіні көшіре ... тек ... ... ... ... ... ... азаматтардың құқтарын қамтамасыз ететін тәуелсіздік ... ... ... қалу ... ... ... қалу ... ғана
мүмкін болатынын біз айдай ақиқат деп тануға ... ... ... ... тұрақтылығы мен дамуының негізі″. Бұл әлдебір тылсым формула
немесе саяси ... ... бұл шын ... біздің ішкі саясатымыздың өзегі.
Бірақ ол күн сайын нақты да көрнекі ... ... ... тиіс ... ... Қазақстанда тұратын барлық халықтың парасат-пайымынан
арна тартқан ұлттық ... ... ... олай ... тиіс ... ... бізде қақтығыстардың болмауының басты себебі – біз ... ... ... алғашқы күннен-ақ адамдарды затына қарай өлудің
қаншалықты қауіпті екенін бірден ... ... ... түп ... ... ... жария етіп, іске асыру арқылы біз тұрақсыздықтың
аса қатерлі өткелдерінен абыроймен өте ... ... мен ... ... ... ... нақ
осынау себептен опық жегені белгілі. Дәл осы ... ... ... ... түрлерінің де әлемде көрініс бергені аян.
Біртұтас мемлекеттердің де ұлттық саясатты сан тұрғыдан топшылағаны
белгілі. Бір ... ... ... ... ... ұстанса,
келесілері бұл мәселені тіпті көзге ілмеуге тырысты. Қақтығыстар ... ... де аз ... ... ...... ... табу,
келісер мен сенісер кеңістігімізді ... ... ... ... құрамын ескере келе қалыптастыру /47/.
Қазақстан дегеніміз – этностардың жаңа ... ... ... ... ... ... қауышуы еліміздің
этникалық төлтума ... ... ... ... көп ... ... ... жаңа қағидасы
қалыптасты деуге болады. Бұл – ... ... ... үйлестіру
нәтижесінде қол жеткен тұрақтылық.
Бүгінгі таңда ... ... ... мен алға ... ... ... бірі ... табылатын қазақстандық отансүйгіштік
сезімін қалыптастыру, жалпыхалықтық тұрақтылық пен бірлікті сақтау туралы
қағидаттар Елбасының Қазақстан ... ... жыл ... ... түрде баян етіліп келеді. Мемлекет басшысының «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» атты ... ... ... мен ... ... жаңа ... құрудың аса маңызды факторлары ретінде атап
көрсетілді. Бұл жолдың ... ... – жаңа ... ... ... қалау; барша көпұлтты конфессиялы қоғамымыздың,
біздің балаларымыздың тамаша келешегі бар екеніне мақтаныш пен сенімділікті
туындатады.
Қоғамның ... ... ... қажеттілігіне негізделіп
жасалған, Қазақстан Республикасы ... 2006 ... ... ... ... азаматтарына патриоттық тәрбие берудің
2006-2008 жылдарға арналған мемлекеттік ... ... ... бойында жоғарғы патриоттық сананы, өз елі үшін мақтаныш
сезімдерін қалыптастыру, патриоттық ... ... ... ... ... ... мүдделерін қорғау жөніндегі азаматтық борыш пен
конституциялық міндеттерді орындауға ... ... біз өмір ... ... ағым – ХХІ ... есігін ашып,
қоғамдық-саяси өмірдің өзгеріп, қоғамдағы барынша пәрменді жаңғырулар ... ... ... ... ... ... содан бері бастау алып
келе жатқан кезең. Осы күнде адамзат әлемі өзінің сапалы жаңа кезеңге ауысу
үстінде десек те ... ... ... ... ... келе ... этносаяси ойлар жүйесіндегі демократиялық
процестердің өзі халықтың ... ... ... және ... өрге сүйреп, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілу міндетін қояды.
Кез-келген қоғамда жеке тұлғаның негізгі қалпының ... ... ... ... ... патриотизмнің тарихи
тамыры тереңде жатыр. Ол ... бойы ... ... ... ... дүниетанымға, адамгершілікке, сонымен қатар бөтен
жұртты және ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан біздің егеменді Республикамызда
әртүрлі ... және ұлт ... ... ... ... ... ... мән көңіл бөлінуде. Ол ортақ ... ... ... және ұлттық мүдделердің бірлігін, адамдардың
этноұлттық және ... ... біте ... ... ... ... әртүрлі ұлттардың мүдделері мен ... ... ... бұл ... ... ... азаматтық борышы болып
табылады. Бірақ бұл жағдай бірден алға ... кете ... ... ... ... және субъективті кедергілер кездеседі. Мысалы, оған
біріншіден, Республиканың әлеуметтік және ... ... ... ... 130- дан астам ұлыстың өкілдері тұратының ескеретін
болсақ, жедел қарқынмен дамып келе ... ... ... Еуропадағы
қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының аз ұлттар істері жөніндегі пікірін
келтіретін болсақ, ... ... ... ... өмір сүріп
отырғаны әбден табиғи жағдай», - деп атап ... /48/. ... ... қазақстандағы патриоттық сезімнің туындауына кедергі келтіре
алмайды.
Қазақстандық отаншылдыққа, ұлтжандылыққа, елдегі барлық халықтарға
достық ... ... аса ... ... ... тәуелсіздік
алғанға дейін ″Қазақстандық отаншылдыққа тәрбиелеу″ деген сөз тіркестері
қолданылған жоқ. ... ... ... ... ... ... яғни КСРО –
біздің Отанымыз деп үйретілді. Қазір Қазақстан Республикасы – ... ... ... ... мен халықтардың өкілдері мекендейді. Осы
тәуелсіз мемлекеттің ойдағыдай дамып, гүлденуі үшін барлық халықтардың бір
... ... ... ынтымақтастық қатынас жасауы тиіс.
Қазақстан ... ... ... болғандықтан біздің елді мекендеген барлық
халықтар қазақстандық отаншылдық рухында тәрбиеленуі қажет.
Жалпы алғанда, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ең алдымен,
этносаралық қатынастарға қатысты мемлекеттің конституциялық қағидаларымен
шартталған. Мұнда әртүрлі ұлттардың даму ... ... ... әртүрлі ұлттардың даму жолының бірігуі тұжырымдалды, ол қысқаша ... ... ... Біздің мемлекет болуымыз тек қазақ
ұлтына емес, бүкіл ... ... ... ... Сонымен қатар
«Қазақстан халқы» деген ұғым көпұлтты қауымдастықты біріктіреді. Мұның
басты ...... ... ... топ ... құра ... ... Республикасының негізгі Ата Заңында ұлттық, таптық,
әлеуметтік, рулық араздықты қоздыруға, ... ... ... және
мүліктік жағдайына, нәсіліне, жынысына, тіліне, ұлтына, діни көзқарасына,
сеніміне және басқа да ... ... ... тыйым салу туралы
баптар кеңінен орын алады. Ал екіншіден, мұндай отаншылдық ... ... ... ұлттық саясатының ... ... ... ... ... ... әртүрлі салалардағы этноұлттық
мәселелерге: мәдениетке, тілге, ... ... ... ... іріктеу тәрбиелеуге қатысты мәселелерді құқықтық
тұрғыдан шешіп алмайынша мүмкін болмайды. Осы мәселелерді онан әрі ... ... ... ... ... ... ... ғалым
А.Бижанов қазіргі қазақстандық патриотизмнің даму тарихын екі кезеңге бөліп
қарастырады. ... ... оның ... жылдар аралығындағы, ал екінші
кезеңіне 1994-1997 жылдар аралығындағы тарихи даму жолы мен ... ... Ал ... ... ... Т.Сәрсенбаев,
Ә.Қалмырзаев, А.Айталы, Р.Әбсаттаров және т.б. осы ... ... сана ... және оның ... ... ... ... оларды жылдарға бөлмей, өтпелі ... ... ... ... жөн ... Осы пікірге байланысты саясаттанушы ғалымдар
А.Чеботарев пен Б.Темірболатовтың ойлары бір түйінге ... отыр ... ... Олар ... ... үш ... ... қарастырады:
алғашқы кезең: 1991-1994 жылдар аралығындағы тәуелсіздік ... ... ... жылдардағы мемлекеттің нарықтық экономика заңдылықтарына
өтуін, сонымен ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы қазақстандық патриотизмді, ел ... ... ... және ... тұрақтылықты, қауіпсіздікті белгілейді /49/.
Еліміздің өркендеуінің оң ... ... ... ... ... да ... Қоғамдық сананы тәрбиелеуде негізгі рөл ... ... ... ... ... ... бастайтын ұлттық
идеологияның мақсаты – егеменді еліміздің күш-қуатын және ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
қазақстандықтарды өркениетті халықтар ұстанатын өмір ... ... ... ... тиіс.
Ұлттық идеология өзінің көкейкесті міндетін шешу барысында
қазақстандық патриотизмді қалыптастыруды және ... ... ... ... ел, ... үшін ... қажет екендігін өзінен-өзі
белгілі Себебі, көне Грек мемлекетінде қалыптасқан бұл ... өз елін ... ... ... елі, ... үшін ... да ... қиындыққа төзуге
дайындықты аңғартады. Сондықтан да патриотизм ... ... бар. Әр елде ... бұл ... ... ... ... Түрлі
елдердің азаматтарының патриоттылығы әр деңгейде болғанымен, барлық ... ... ... ... ... және жарқын болашағы жолында
күрескерлер болып қала береді.
Қазақ жастарын отаншылдыққа тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... ... – қазақтар, жердің де, елдің ... ... иесі ... ... олар ... барлық халықтың 59℅,
орыс ұлты 27℅, ал қалған ұлттардың ең көбі- 8,6 ℅ ғана /50/.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... маңызды. Қазақ халқы ұлттар арасындағы ынтымақтастықтың
ұйытқысы бола білсе, ... та, ... де, ... даму да болмақ.
Сонымен қатар елде қазақ халқының өркениетті идеологиясы, салт-дәстүрі,
әдет ... ... ... ... Оның бір ...... ... және адамгершілікті намысының қалыптасуы.
Кеңестік дәуірде ″халықтар достығының лабораториясына″ ... ... ... ... ... ұлттар мен ұлыстардың тұрып
жатқандығы белгілі. Олардың ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, шиеленісті ... ... ... қол ... оңай ... ... ... жатқан елімізде қазақстандық тұрақтылықты қалыптастыруға
апаратын жолда айқындала ... ... ... ... ... ... құрылыс, заңдар мен экономикалық құрылым ғана емес, өздерін оның
азаматымыз деп ... ... ... бір ... ... ... халықтары Ассамблеясының үшінші сессиясында ″қоғамдық
келісім – Қазақстанның демократиялық ... ... ... ... баяндамасында Н.Ә.Назарбаев былай деп атап ... ... ... ... және ... ... байланысты мәселелерді жеткілікті түрде өз алдына келтіруге
болатын ... ал ... ... ... ... ... саралануы
өте күрделі, әрі елеулі бір ... ... ... ... ... ... ... өзінің қатыстылығын саналы түрде сезініп, өз тағдырының ел
тағдырынан ажырағысыз екенін ұдайы түсінуге тиіс. Нақ осының өзі әр ... ... ... ... ... ... ... көз жеткізуге
тиіс″/51/. Сондықтан саяси ... ... ... еліміздің
әлеуметтік топтарының ой-санасының, дүниетанымының құрамдас бөлшегіне
айналдыру, әр азаматтың ...... ... ету – ... ең түйінді міндеттерінің бірі.
Ұлттық идеяны іздеген ел - ... ... ... ... ... ұлттық діліндегі, санасындағы, мінез-құлқындағы
кемшіліктерді жеңудің құралын іздейді, ... ... ... ... етеді. Ұлттық идеяның кейде теріс құбылыстарға жұмылдырғаны
тарихтан белгілі. Ұлттық идеяны қазіргі ... бір ғана ... ... ... ... құқықтық қоғам құрамыз деген
мақсатпен қайшылыққа келеді. Сондықтан елбасымыз Қазақстан үшін үш ... ... ... ... Олар ... ... Міне, осы біріктіруші ұғымдардың саяси процестерде жетекші рөл
атқаруы ұлт ... үшін ... ... ойдамыз. Өйткені өзінің мәдениетін,
тілін, дарынын жарыққа шығарам, дамытам деген әрбір этностық топ үшін ... ... ... аталған құбылыстар болған кезде ғана мүмкіндікке ие
болады.
Ұлттық идея ... ТМД ... ... ... ... ... ... ғалымдар бұл идея адамдардың, әлеуметтік топтардың
арасындағы келісімнің, биліктің әртүрлі формасының практикалық қызметіне
негіз болатындай базалық ... ... ... ... /52/. ... ... жеке адамға не бере алатындығы, оның ... ... ... ... ... ... адамдар мүддесін
қанағаттандыру үшін қызмет ететін механизмге айналуы ... яғни ... ... ... дейін көтеріліп, нағыз азаматтардың қорғанына
айналғанда оның құндылығы да арта түседі, мәртебесі нығаяды.
Кез келген елде тұратын ... ... ... және ... өмірі үшін
үш негізгі саяси құндылық қажет: бейбітшілік, ... мен ... ... ... ... ... да, мәдениет те, өрлеу де мүмкін емес.
Мемлекет басшысы ... ... ... ... мен ... бірігусіз этносаралық келісімнің мүмкін
еместігін ерекше айтып жүр.
Бұл тұрғыдағы Қазақстанның тәжірибесі ... да ... ... тұрарлықтай. Елде өзінің діни жұмысын жүзеге асырып жүрген барлық
конфессиялар мен олардың басшыларының ... ... ... ... жоқ, қоғамда бейбітшілік пен тыныштық билік етуде.
Қоғамның тұрақты ... және ... ... ... ... факторлардың бірі – бейбіт конфессияаралық диалог болып
табылады. 2002 жылғы күздегі Қазақстанға ... ... ... ... Кофи Аннан соңғы жылдары жиі-жиі «өркениеттер арасындағы жікшілдік»
деп аталып келген әртүрлі ... ... ... орын ... ... ... осындай қатынастардың
шиеленісуінің себептері ретінде діни ... ... ... ... ... ... пен ... бірегей қазақстандық
тәжірибесін назарға алып отырып, біздің елді ... ... ... ... ... деп ... жылғы қыркүйекте болып өткен Рим католик шіркеуінің ... ... ... ... ІІ ... ... Съезд өткізудің алдындағы елеулі
қоғамдық-саяси және діни іс-шаралардың қатарында ерекше орын алды. Съезді
шақыру ... ... ... рет ... ... ... 2003 ... ... оның Ватикандағы Понтификпен кездесуі кезінде
айтқан еді.
2003 жылы Қазақстанның астанасында әлемдік және дәстүрлі ... І ... ... ... Оның ... өркениеттер,
конфессиялар, елдер мен халықтар арасындағы ... ... ... ... сындарлы диалог орнатуға ықпал етті. 2006 жылы ... ІІ ... ... ... ... ... өмір сүруі, діни экстремизмнің таралуына жол
бермеу қазіргі ... ең ... ... бірі ... ... ... негіздегі жанжалдар, мәдени, әлеуметтік, саяси құқықтарды
шектеу, Этносаралық немесе конфессиялық белгілер бойынша ... ... ... ... және ... ... ... негізгі факторларының біріне айналды.
Қазақстанның Конституциясы олардың ұлтына ... ... ... ... ... ... елде барлық ұлттардың, ұлыстар
мен Этносаралық топтардың мәдениеті жалпыұлттық ... ... ... ... өздерінің этномәдени мүдделерін қорғау мен іске асыруда
тең құқықтарға конституциялық кепілдік беріледі. ... ... ... ... ... ... саны ... – қазіргі
таңда қазақстандықтардың шамамен 62%-і өздерін дінге сенуші деп санайды.
Орталық Азия мемлекеттері қашанда саяси және экономикалық ... ... ... ... бұл өңір ... әлсіз әрі ішкі саяси
процестері оңай емес, ... ... Оның ... ол ірі өзгерістер орын
алып отырған жаһандық әлем саясатының ... да ... ... ... үшін ... міндет осы өңірдің ... ... ... пен күш ... біздің елдегі этникаралық
және конфессияаралық келісімнің шырқын бұзудың қауіпті көзіне айналмауына
жол бермеу болып табылады. Сонымен ... ... ... ... конфессияаралық келісімнің ... мен ... ... ... ... ... ... белгілі бір
алшақтық орын алуда.
Этносаралық және конфессияаралық өзара ... ... ... ... ... және ... оны ... мүмкін емес. Бұл әлеуметтік
тұрақтылықты, конфессияаралық және Этносаралық ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Діни өркендеу процестеріне байланысты діни ұстамдылық постулаттары мен
нормалары, конфессияаралық келісімге, діни ... ... ... қол ... және оны ... ... ... Қазақстан үшін ерекше
өзекті сипат алып отыр.
Қазіргі қазақстандық қоғам ... ... ... діни фактордың
әсері күшейе түскені айқын. Оның серпіні мен ерекшеліктері мынадай негізгі
нысандарда көрініс ... ... діни ... ... ету ... ... халықтың қалың топтарының діни ықпалға бейімділігі арта бастады;
3) діни бірлестіктердің әлеуметтік функциялары кеңейді;
4) діни білім беру аясы ... оның ... және ... базасы
нығаюда;
5) Таяу Шығыс елдерінің, сондай-ақ Еуропа елдерінің ... ... ... және ... қызметі күшейе түсуде.
Қазақстандағы қазіргі заманғы діни ахуалдың ... ... ұлт пен ... ... ... ... қатынастардың кез келген түрде күрделенуі, әсіресе
шиеленісуі ... ... ... ... ... ... жағдайда жалпыұлттық бірлікті сақтау және нығайту мүдделерінде
Этносаралық мәдениеттерді, олардың арасындағы өзара қарым-қатынасты дамыту
үшін ... ... ... ... жағдайлар кешенін
қамтамасыз ету міндеттерінің ... ... зор. ... радикализмнің,
конфессиялық және Этносаралық төзбеушіліктің алдын алу, ... ... ... төзімділігін сіңіру, саяси және құқықтық мәдениетті дамыту,
әлеуметтік ... ... ... ... ... әр ... алдын алу жөнінде ... ... ... ... талап етілуде. Сондықтан, Этносаралық және конфессиялық
келісімді жетілдіру кідіріссіз әрі пәрменді ... ... ... ... ... ... ... және сан алуан ... ... ... және ... ... нығайту модельдері мен тетіктері
осы әртүрлі ... ... ... ... мен ... ... ... мен жанжалдар ескеріле отырып жасалуы тиіс.
Жаңа ақапараттық және ... ... ... ... ... ... ... сәйкестендіру, яғни
белгілі бір Этносаралық топқа, дінге, аумаққа жататынын бас көресету ... ... ... бір ... ... ... жағдайларында дәстүрлі
Этносаралық байланыстардың үзілуі, Этносаралық ... ... ... адамдардың өзге мәдени құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... мүшесі-мемлекет ретінде 1995 жылғы
16 қарашада ЮНЕСКО-ның бас конференциясының 5.61-қарарымен ... ... ... ... Діни ... ... қағидаттары біздің мемлекетіміздің саясатында негіз қалаушы
қағидаттар болып табылады.
Сонымен бірге, ... және ... ... ... ... ... бұл мәселеге кешенді көзқарас қажет ететінін
көрсетеді. Бұл ... ... ... көрсететін Қазақстандағы
Этносаралық және конфессияаралық қатынастарды үйлесімді ету проблемасына
арналған арнайы ... ... ... үшін ... ... ... Қазақстанда тұратын диаспоралардың бүкіл сан алуан
мүдделерін көрсететін өзінің арсеналында олардың ... ... бар ... ... ... ... Осыған байланысты, мемлекеттік
билік органдарының, әр түрлі саяси және қоғамдық күштердің ... ... ... ... мен ... негізделген
ұлттық мәселедегі ұстанымдарының ортақ болуы ерекше маңызға ие болады.
Этносаралық және ... ... ... ... ... ... арналған бағдарламасы жасалды /53/.
Этносаралық және конфессиялық ... ... ... ... ... Республикасының Мемлекеттік хатшысы
О.Әбдікәрімов ... ... ... ... 10 ... ұйымдастыру-насихаттау жұмыстары жоспарының 1.2-тармағын іске асыру
мақсатында (Мемлекет басшысының 2004 жылғы 31 тамыздағы ... ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстанның әлемдегі бәсекеге ... ... 50 ... кіру ... ... өз дамуындағы жаңа ... ... ... іске ... ... ... және конфессияаралық
қатынастарды одан әрі үйлестіру, сана төзімділігі мен ... - ... ... және ... ... ... бойынша кешенді
және мақсатқа сай саясатты әзірлеу және жүргізу қажеттігіне байланысты
әзірленді. Қазақстанның 2030 ... ... даму ... ... ішінде тікелей қайшылықтарға жол ... ... ... міндетіміз – халықтың көптеген топтарының бірлігі,
жекешіл және қоғамдық негіздерді салиқалы үйлестіру, ... өзі ... ... ... ... ... ... көпэтникалылығы әрі көпконфессиялығы ... ел ... ... Республикасы үшін әлеуметтік тұрақтылыққа
қол жеткізу және оны ... жеке ... ... ... ... ... мүдделерін үйлестіру Этносаралық қауымдастықтардың өзара қарым-
қатынасының оңтайлы ... ... ... және ... ... ... және ... өзара қатынастардың
мәдениетін көтерудің, экстремизм мен ... ... алу ... ... ... рухани-адамгершілік құндылықтардың қайнар көзі бола
отырып, нақты мәселелерді туындатады. Үйлесімді Этносаралық өзара қарым-
қатынастар мен конфессияаралық келісімді ... ... және ... мен ... ... көзқарасын және тиімді тетіктерін талап етеді.
Қазақстан Республикасы өзін ... ... мен діни ... ... әртүрлі конфессияға жататын азаматтардың өз ... ... тең ... ... діни ... ... араласпау қағидаты және халықаралық қоғамдастықта қабылданған
діннің ... ... ... заң жүзінде бекітілген демократиялық,
зайырлық, ... және ... ... ... ... ... ... дамуындағы ерекше сипаттың бірі қоғамдық
өмірдегі діннің рөлінің өскелең артуы болып табылады. Оның ... ... ... әлеуметтік функциялары кеңейіп келеді, дінге сенушілер ... ... саны өсе ... ... Қазақстан үшін дәстүрлі діни ілімдердің (ислам,
христиан) барлық діни ... және ... ... ... ... діни қозғалыстардың жаңа ұйымдары енген көпконфессиялы кеңістік
қалыптасты. Сондай-ақ діни экстремизмнің Қазақстанға енуіне ықпал ... ... ... ... ... жағдайлар аясында барлық ұлттар мен ұлыстар өкілдері үшін
экономикалық, әлеуметтік, мәдени, діни ... ... ... ... ... ... ... сан алуан және көпконфессиялы қоғам
құру ісіндегі Қазақстанның жетістіктері айқын көрінеді, ұлтаралық келісім,
Қазақстан ... ... ... ұлт ... мен адам
құқықтарын үйлесімді ұштастыру қағидаттары іс жүзінде көрініс табуда.
Көпэтникалы және ... ... ... ... ... ... ... табылады. Елдің одан әрі табысты дамуының
басты ... ішкі ... ... ... татулық пен ұлтаралық
келісімді қамтамасыз ету болып ... ... және діни ... одан әрі ... ету, ... ... және ... қоғамда экстремизмнің алдын алу
жөніндегі іс-шаралардың тиімді жүйесін әзірлеу және іске ... ... діни және ... емес бірлестіктердің кең қолдауына
сүйенген мемлекеттік және жергілікті органдардың үйлестірілген ... ... ... ... ... ... Бағдарламада Этносаралық және ... ... ... жетілдіру, елдегі Этносаралық ахуалды үйлесімді ету,
төзімді сана мен ... ... және ... ... ... және діни ... алдын алу мақсаттары мен міндеттері
айқындалды, сондай-ақ оларды іске асырудың негізгі бағыттары мен тетіктері
белгіленді, қаржыландыру көздері көрсетілді.
Көпұлтты және ... ... ... ... ... болатын саяси құндылықтардың бірі - ... ... ... рөл атқарады. Қай халық болмасын ... ұлт ... ... және дамуы үшін өз тілін сақтауы қажет. Тіл арқылы әр
адамның бойына ... ... ... ... ... ... ... сананың оянуы да осы мәселелермен тығыз байланысты.
Қазақстан халықтарының тілдерін дамыту ... ... ... ... көтеріліп, ұлттық саясаттың құрамдас бөлігі болып
табылатынын атап өту қажет. ... ... ... ... ... ... 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан өз
дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында» Қазақстан халқына ... ... қол ... бойынша шарттардың бірі қазақ халқының сан
ғасырлық дәстүрлерін, тілі мен мәдениетін сақтау және дамыту, мұның өзінде
ұлтаралық және ... ... ... ... халқының
ілгерілеушілігін қамтамасыз ету болып табылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда
тілдердің нақты әркелкілігі орын ... ... ... ... ... ... Қазақстанда діни және Этносаралық төзімділік дәстүрлі түрде
жоғары. Республикадағы ұлтаралық қатынастар жеткілікті түрде ... ... ал ... ... ... өркениетті нысанда шешілуде.
Қазақстандықтардың мәдениетаралық диалог пен Этносаралық ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғам
мен құқықтық мемлекет құрудың, ... ... ... ... ... ... жолмен шешудің байыпты әрі ақиқатты
бағытын жүргізудің рухани-адамгершілік ... ... ... Өз ... ... емес, ұлтаралық қатынастардың адамгершілік, құқықтық
негіздерін ... ... ... ... ... жіті ... байқалуда.
Мемлекеттік тіл мемлекеттіліктің өзегі. Мемлекеттілік кез ... ... кез ... ... үшін дамудың басты шарты. Олардың тағдыры ... мен ... да, ... мен ... ... де ... Бүгінгі таңда Қазақстанның алдында өз мемлекеттілігін нығайту
мен жетілдіру міндеті тұр. Осы орайда ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде қазақ тілін дамыту басты мақсат. Қазақтың
ұлы батыры Бауыржан ... ... ... ... ... ... ұлт намысын жоя отырып, ұлт безерлік тудырады″ деп тегін айтпаған.
Тіл - әр ... ... ... ... ... киелі мұрасы.
Кеңес дәуірі кезеңінде болашағы ... ... ... ... ... бері өз орнын тапты. Қазіргі таңда қазақ тілінде
сөйлеушілер көбейіп, өз ... ... мен ... өткізілетін болды.
Бұл қоғамдағы қазақ тілінің болашағына деген сенімділіктің нығаюы, талаптың
күшеюі.
Қазақстан Республикасының мемлекеттілік сәйкестігін қалыптастыру
тұжырымдамасында ... ... ...... ... ... сақталуы мен өсіп-өркендеуіне, мәдениетіне, өмір салтына,
тіліне, дәстүріне қамқорлық жасайтын әлемде бұдан ... ... ... ... бірі – ... ... болуы және тіл
саясатында белгілі бір басымдылықтарды ұстану болып табылады. ... ... тіл ... тілі болып табылады делінген.
Кеңестік жүйенің ыдырауы, республика көлемінде орын алған ... ... ... тілдік өзгерістерге әкелді. ... ... тіл ... ... ... ... тілін
мемлекеттік тіл дәрежесіне көтердік. Қазақстандағы тіл ... ... ... Республикасының тіл туралы Заңына сәйкес жүргізілуін
қамтамасыз етіп, Қазақстан қоғамында жұмыс ... ... ... ... ... ... шешу ... туындауда. Мемлекеттік және
мемлекеттік емес ... ... ... осы заңға сәйкес
жүргізіліп, қазақ тілін мемлекеттік тіл дәрежесінде қолдану қажет.
Қазіргі уақытта Қазақстандағы әр жанұяда тілдік ортаны ... ... орын ... ... арасында қазақ тілін оқып үйренудің
қажеттілігін, оның қолданысын бүгінгі күннің талабы екендігін, ... ... өз ... ... сүйіспеншілігін ояту, дамыту мақсатында
кеңінен насихаттау ... ... ... ... бойына осы жерді
мекендеп, осы жерді иемденгенін ертеңгі күні Атамекеннен басқа жаққа ... ... ... ... ... енгізу, қазақ тілін қастерлеу және
қазақ ұлтына деген сүйіспеншілікті, мақтанышты ... ... ... ... мен ... ... әрбір Қазақстан азаматтарының міндеті.
Ұлттық тілдің күші – ұлттық санада. Өз ана тілін білмеген, білем
деп талаптанбаған ... ... ... ... күту ... ... Нұрсұлтан Әбішұлының «Қазақстанның болашағы – ... ... тілі – ... анамыз, өйткені, ол ұлтымыздың анасы», «Қазақ
қазақпен қазақша ... ... ... бірінші тетігі - тіл» деп
айтқан нақылдары әр қазақтың, әр қазақстандықтардың жүрегіне жол тапса, нұр
үстіне нұр ... тіл мен ... ... тілі ... ... ... ... мемлекеттердің қайсысында болсын ғылым мемлекеттік болып
белгіленген ... ... ... ... барлық саласындағы
ақпараттық қатынастармен қатар тіл де дамиды.
«Түптеп келгенде, қазіргі мемлекеттік тіл, ... ... ... тілі деген осы уақытқа дейін ... ... бір ... тілі ... ... ... топтастырудың кезі келді»/54/.
Академик Ғарифолла Есімнің «Мемлекеттілік тіл мәселесі жеке ұлттық
емес, мемлекеттік, ... ... ... ... Қазақ тілінің мәселесі
тек қазақтардың ғана емес, ол – Қазақстанда өмір сүретін барлық халықтардың
мемлекеттік, ... ... Неге біз ... ... қазақтардың ғана
мәселесі дейміз? Мәселені олай қою дұрыс емес. Бұл ... қате ... тіл ... көтерілген қазақ тілінің мәселесі осы мемлекетте
өмір сүруші бүкіл азаматтардың ... ... деп ... ... ... жерінде өмір сүріп жатқан барша ұлттың басын біріктірер
алып күш екендігін негіздейді /55/.
Елбасымыз ... ... ... ... «Жаңа
әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жолдауында «Тілдердің үштұғырлығы мәдени
жобасын жүзеге асыруды ... ... ... елін ... үш ... ... білімді де білікті ел ретінде танытуымыз қажет екенін ... тіл – ... ... ұлтаралық қарым-қатынас тілі – орыс тілі мен
жаһандық экономикаға табысты кірігу тілі – ағылшын ... ... тиіс ... ... ... /56/.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат ... ... үш ... ... ... ... іске асыру
барысында қазақ тіліне мемлекеттік тіл ... сай ... ... Осы ... ... ... қолданылу аясын одан әрі ... ... ... сәйкес қоғамдағы рөлін нығайтуға, еліміздің
барлық азаматтарының ... ... ... ... ... ... жасауға аса көңіл бөлінуде, деп атап
көрсетті. ... ... ... ... ... тек қазақтардың
ана тілі ғана емес, әрқайсысымыздың ... ... ... ... ... ... ... тілі екенін
түсінетін кез келді»,- деп атап ... ... ... ... ... ең маңыздысы – еліміздің
тәуелсіздігі ... ... ... ... бұл ... құндылықтардың
бәрін біріктіруші, жүйелеуші орталық, өзек сияқты құбылыс. Сондықтан
Қазақстан ... ... ... ... - ... ... мәдени,
рухани, экономикалық тәуелсіздікті нығайту басымдылық танытуы. Ал, бұл
айтылған басымдылықтардың астарында әрбір ... ... ... ... ... қалыптастыру мақсаты жатыр.
2.2. ОҚО азаматтарының саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар
Қазақстан Республикасының Президенті ... ... жаңа бір ... ... ... қаралады»,- дейді. Біздің
қауымдастықтың осы кезеңде мәселені нақ осылай қоюы бірден-бір ... ... Осы ... нарықтық қатынастар қалыптасып келе жатқан
қандай да бір елдерде ... ... ... ... құрайтыны белгілі. Ал, еліміздегі әрбір бесінші бала және әрбір
төртінші ... ... ... облысында дүниеге келетінін мақтан тұтуға
болады. Десек те, 108 ұлт өкілдерінің татулықта өмір ... өз ... ... ... ... жасау абыройлы парызымыз екенін естен
шығарған емеспіз. Республикалық маңыздылығына байланысты Оңтүстік ... ... ... ... ... өндіріс орындарын, орасан
еңбек және табиғи ресурстарын, стратегиялық нысандарын айтпағанның ... ... ... ... бар. Соның 60 пайызынан астамы ауылдық жерде тұрады.
Президентіміздің Қазақстан халқына жолдауында 2003-2005 жылдар ... ... деп ... ... ... текті жеріміз бен ... шын ... ... мүмкіндік беріп отыр. Ортақ Отанға деген
сүйіспеншілік этноұлттық сана-сезімді ... ... ... ... және ... ойды, мәдени-ұлттық орталықтардың ... ... ... ... төзімділікті қолдаудағы басты рөл елімізде
құрылған бірегей қоғамдық институт Қазақстан халықтарының ... ... ... ... ... ... оны құру ... оңтайлы әрі тиімді ... қана ... жоқ, ол ... ... жауап береді.
Қазақстандық тәжірибе ең жоғарғы халықаралық деңгейде ... ... БҰҰ Бас ... және ... Еуропа Кеңесінің аз ұлттар істері
жөніндегі Жоғарғы комиссары, әлемнің көптеген елдерінің ... және ... ... ... атап ... Елімізде әзірленіп, жүзеге
асырылған этникааралық келісім үлгісі көпұлтты ... іс ... ... азаматтық бітімгершілік формуласы ретінде планета мемлекеттеріне
ұсынылған.
Гаагадағы бейбітшілік ... ... қол ... ... ... ойып ... «Бейбітшілікті қаласаң -
әділдікті сақта». Кез келген, тіпті ең шағын ұлттық ... ... ... ... ... бағытталған нақ осындай стратегияны
Қазақстан халықтарының Ассамблеясы кең ... ... ... халықтық
парламентаризм трибунасына, қазақстанның бай полиэтностық ... ... ... мен ... еркін дамуының нағыз
демократиялық реттеушісіне айналды.
Осы сөздердің өзі ... ... ... ішінде мемлекеттік
құрылымдардың ішкі ... ... ... ... мен ... ... әріптесіне айналған Қазақстан халықтарының Оңтүстік
Қазақстан облыстық кіші ... ... де ... ... ... түрде алғандағы қысқа даму тарихы ішінде кіші ассамблеяның
бүкіл ... ішкі ... ... ... ... ... жолымен алға жылжуының басты шарты ұлтаралық бейбітшілік пен
рухани келісім болып табылады деген оң ... ... ... ... ... динамикасы көрсеткендей, тек қана 2006 жылы
облысымызға ТМД елдерінен 8682 адам ... ... алыс шет ...... Бұл ... ... еліміздің, оның ішінде біздің облысымыздың тұрақты
қоныстануға тартымды екенін көрсетеді /58/.
Ұлттық-мәдени орталықтар қоғамдық-саяси ... ... ... ... алып ... олардың қызметі 108 ұлт пен ұлыстарды
құрайтын облыстың ... ... ... ... ... 20 облыстық
ұлттық-мәдени орталықтар мен қоғамдар және ... ... ... 44 ... ... ... барлық диаспоралары, заңдық ұйымдастырылуына
қарамастан, саяси құндылықтарды сақтауға, ұлтаралық ... ... ... ... ... өздерінің елеулі үлестерін қосуда.
Ұлттық мәдени орталықтар ... ... ... бірі ... ... ... Барлық ұлттық мәдени орталықтар жанынан жастар
секциясы құрылған, дербес ... ... ... ... ... Жастар одағы белсенді жұмыс істеуде. 2003 ... ... ... ... ... ... ... халықтарының
студенттік ассамблеясы» жұмыс істеп келеді, ол өз ... 29 ... ... 10 ... ... контингентін қамтып отыр.
Көп тілділік салты жоғарғы мектеп және мектеп алды ... ... ... ... ... ... ... 167 бала-бақша жұмыс
істейді, ол жерде ... ... және өз ... ... ... білім беру мектептерінің ішінде 712-і қазақ тілінде, 217-і аралас, 70-
і өзбекше, 10-ы орысша, 2-тәжікше оқытады.
Осы уақытта ... ... ... ... ... ... ... істейді, онда 400 бала білім алады, оның мақсаты
ұлттық мәдениеттің бөлінбейтін бөлігі ретінде – ана тілі оқытылады. ... ... ... өз ... ... ... салт-дәстүрін,
тарихын, өлкетану т.б. оқиды.
Мұндай оқу орнының аса ірісі болып – ... ... ... - ″Қайта өрлеу″ - жексенбілік мектебі жатады, онда 90 ... ... ... ... яғни ... ... білуіміз шарт
деген қоғамда түсінік қалыптасты. Тіл саясатын Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... ... есеп мәліметтері бойынша 65℅ -тен көп ... ... Ал 18 ... өкілдері қазақ тілін 60℅- тен 80℅-ке дейін біледі.
Қазақстанда тұратын 45 ... ... ... білу деңгейі өз тілдерімен
салыстырғанда жоғары деп айтуға болады. Бұларға тек ... ... ғана ... ... ... ... тілін 29℅-і, кәрістерден
28,8℅-і, еврейлерден ... ... ... білетінін айтуға
болады.
Жастар тілдерді үйрену ... ... ... тіл ... ... ұйымдастырушы санатында. Мысалы, өзге ұлт ... ... ... қызығушылығын арттыру мақсатында оқушылар мен
студенттердің арасында қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде білімін ... ... көп ... ... және ... - облыстық байқау ұйымдастырылып,
өткізіледі.
Бірнеше тілді меңгеру ... ... ... сөз ... ... ... ... айту керек. Қазір облыста 203 газет
пен журналдар қазақ тілінде, 51 – орыс тілінде, 16 - өзбек ... 1 ... ... 125 – ... ... ... баспа бетінен шығып жатыр /59/.
Саны мен потенциялы бойынша бұл оқырманға ... ... ... күш. Дәл ... ... ... ... көтеріліп
отыр. Тілді білетіндерге арналған конкурстан, салтанатты ... ... мен ... ... жазу конкурстарын өткізу өте қажет.
Ұлттық-мәдени орталықтардың жексенбілік мектептерде қазақ тілін оқыту
атап өтетін жайт. Шымкент қалалық ... ... ... славян, грек,
кәріс, шешен-ингуш орталықтарында біліктілігі ... ... ... тілі ... жатыр.
Шымкент қаласында және Мақтаарал ауданында орналасқан үш ... ... ... ... өз ... ... өзіндік ерекше
ұлттық мәдениетті дамытуға мүмкіндік бар. Осы Халықтар достығы үйлерінде
ұлттық тілді, халықтық салт-дәстүрлерді сақтау мен ... ... ... ... жүргізу үшін лекция залдары, арнайы ... мен ... ... ... ... тілінде 11 мерзімді баспа жұмыс істейді,
неміс қауымдастығы ай сайын ... Zeit″ ... ... ... мәдени
орталығы «Хайом» («Сегодня») газетін шығарып отырды.
Үш тілді білу мәселесі: қазақ ... орыс ... ... тілі - ... ... пен қатар (үш тілде ... ... ... ... кіру ... да өте ... ... – Ортаазиялық елдердің бірі, әр ... ... ... ... ... діни ... бар ... өте білді. Бұл қазақ елінің өзіндік тарихи дәстүрлерімен ″Халықтық
Исламмен″ түсіндіріледі.
Қазақстанда төрт ... ... дін ... ... ... өмір сүріп жатыр. Бүгінде дін еліміздің ... ... ... ... ... үшін ... күш болып есептеледі. Мұның
дәлелі ретінде қазақстандағы әлемдік және ... дін ... ... мен ... және ... Бейбітшілік пен Келісім үйінің
құрылысын айтуға болады.
Әлемдік мәдениеттің көптеген белді ... ... ...... ... әлемнің рухани астанасы ретінде
саналады.
Облыс деңгейінде 17 ... ... 732 діни ... ... басқа 74 кішігірім, заңды белгілері жоқ діни бірлестіктер
тіркелген /60/.
Біздің облыс діни бірлестіктер саны ... ... ... ... ... ... кіші ассамблеясының ұлттық-мәдени
орталықтармен бірігіп белсенді түрде ұлтаралық қатынасты ... ... ... ... кіріседі.
Көпұлтты еліміздің басқа да аумақтары секілді халықтық мерекелерге
бүкіл облыс тұрғындары қатысады. Олар: ... ... ... ... ... ... ... мен өнері фестивалі, Славян
жазуы мен мәдениеті күні, Түрлі ұлттар отбасы ... ... ... ... Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні. Мұсылмандардың
Құрбан айт, Наурыз мейрамы, христиандық Рождество, Масленница және Пасха,
иудейлік ... ... және ... ... ... кәрістердің
Чосон және Сэри ұлттық мерекелері жыл сайын өткізіледі.
Жыл барысында ерекше аталып өтетін мерекелер, бұлар:
- ″Халықтар достығы″ фестивалі
- ″Қазақ ... ... ... ... ... ... ″Офарин″ жас әншілер байқауы
- Облыс аудандары мен қала ішіндегі мемлекеттік қызметкерлер арасында
өткен ″Мемлекттік тіл –менің тілім!″ ... ... ... ... ... өткен ″мемлекеттік тілді білу -
парызың″ атты республикалық байқауы
Мұның бәрі ... ... ... ... ... халықтарының Оңтүстік Қазақстан облыстық кіші ассамблеясының
барлық ... ... ... саяси жүйесінің
маңызды элементі болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... негізінде Қазақстанның тек әлемдік
экономикалық, саяси және мәдени дамуы ... ғана ... ... ... түсе ... ұлт болуы үшін жақын болашаққа бірнеше мәселе
қойды:
- Бірінші патриотизмге тәрбиелеу. Яғни, отансүйгіштік, тарихымыз ... ... өз ... сену және ... ... ... Екінші – мемлекеттік тіліміздің мәртебесі. Мемлекеттік тіліміздің де
мемлекеттік рәміздеріміз – ту, елтаңба, әнұран сияқты ... ... ... ... ... саяси өзгеруде билік құрылымындағы әртүрлі
ұлттық топтардың ... ... ... табу қажеттілігі.
Елбасымыз өз баяндамасында ″Біз бәсекелестікке лайық, қадірлі ... үшін біз ... мол, ... аса ... ел ... ... баса айтады.
Егер облысымыздағы шешілуі тиіс мәселелерді ... онда ... ... шешілмеген, көңіл аудару керек проблемаларымыз да
бар ... ... ... қолымыз жеткеннен бері қазақстандық қоғамда ішкі
тұрақтылық көбіне ... ... ... тән ... сүю, ... жаңалықты тез қабылдау, сондай-ақ көп ұлт ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген.
2008 жылдың ақпан айында Шымкент қаласындағы ... ... ... ... социологиялық зерттеу
жүргізілді. Зерттеудің негізгі мақсаты азаматтардың саяси құндылықтарындағы
басымдылықтарын ... ... ... ... ... 3
этникалық топ қазақтар, ... ... ... 18 бен 49 ... ... ... ... топтарынан 120 респондент
қатысты.
Зерттеу барысында азаматтардың саяси құндылықтарын ... 5 ... ... Енді мен ... ... оларға білдірген
жауаптарын ұсынбақпын.
Тәуелсіздік жылдары айтарлықтай қол жеткен ... ... ... көшу процесін тоқтатуды жатқызуға болады. Егер бұрын
адамдар елден негізінен экономикалық ... ... ... ... енді
эмигранттардың мыңдаған отбасылары Қазақстанды өзінің отаны, сенімді ... үйі ... оған ... ... /61/. Олай ... менің Отаным
Қазақстан Республикасы деген пункт бойынша респонденттердің көпшілігі, яғни
қазақтардың 95,5 ... ... 78 ... ... 90 ... ... Бұл ... Президентіміздің ұстанған салиқалы саясаты ... Ал оның ... ... ... ... достығында жатыр.
Қай ел сіздің Отаныңыз болып табылады?
№1 кесте
| ... ... ... |
|Қазақстан Республикасы |97,5℅ |78℅ |90℅ ... |- |5℅ |- ... КСР |2,5 |2,5 |2,5 ... ... |- |17,5℅ |5℅ ... пікір |- |5℅ |2,5℅ ... ел ... ... ... ... ... ... азаматтарын патриоттыққа тәрбиелеу жөніндегі
мемлекеттік бағдарламада″: ″Қазақстандық патриотизм - әрбір азаматтың ... ... ... ... ... ... ... отандастарды ұлты мен конфессиясына қарамастан ... ... ... ... ... мен ... ... рәміздеріне, мемлекеттік тілге құрметпен қарау, туған жерге деген
махаббаты, қазақстанды барлық азаматтардың бірыңғай ... ... ... ... ... патриотизмнің кең ұғым екендігін, оның мазмұнында қоғам
дамуына ... ... ... ... ... идеялар жатқандығын
аңғартады.
Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығы бойынша 2006-2008
жылдарға патриоттық тәрбие жөніндегі ... ... ... ... сүйенсек нәтижелеріне жүгінсек, Сіз өзіңізді
Қазақстанның патриотымын деп санайсыз ба деген сұраққа: қазақтардың – ... – 60℅, ... – 70℅-і ... Қазақстанның патриотымын деп
санайды екен. Алайда, респонденттер арасында Қазақстанның патриоты емеспін
деген азаматтарда болғанын ... ... ... тек бір ... ... деп ... ... Ол
бірінші кезекте отанымыздың болашағына сеніп, мемлекеттік рәміздерімізді
қадірлеп, сыйлап отанымызды шын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиені бірінші өзімізден, мектепке
дейінгі, мектепте, жоғарғы оқу орындарында бастау ... ... ... ұрпақты өркениетті елдердегі ойлау мен рухани мәдениет деңгейіне
сәйкестендіріп тәрбиелеу қажет. ... ... ... ... ... конференциялардың тек мазмұнды емес, сонымен қатар тәрбиелік мәні
де болу керек. Облыстық білім департаментіне, ... ... ... ... департаментпен бірге қосыла отырып, айтылған тәрбие мәселелеріне
белсене атсалысу керек сияқты.
Сіз өзіңізді Қазақстанның патриотымын деп санайсыз ба?
№2 кесте
| ... ... ... ... ... ... деп |80℅ |60℅ |70℅ ... | | | ... ... ... деп |5℅ |25℅ |27,5℅ ... | | | ... ... ... ... |10℅ |10℅ |2,5℅ ... ... |5℅ |5℅ |0 ... ... ... патриотымын деп санайсыз ба?
№2диаграмма
Сіз елдегі саяси өмірге қызығушылық білдіресіз бе?
№3 кесте
| ... ... ... ... мен ... ... ... |60℅ |55℅ |50℅ ... ... ... | | | ... ... ... кезде қызығамын |37,5℅ |32,5℅ |42,5℅ ... мен ... ... ... мүлде |2,5℅ |10℅ |7,5℅ ... | | | ... ... қиналамын | |2,5 | ... ... ... елдегі саяси өмірге деген
қызығушылықтарының артып ... ... ... Яғни азаматтардың 55
пайызы ия, мен елдегі саяси ... ... ... деп ... ... ... жағынан көп (37,5℅) саяси өмірге кейбір кезде қызығамын деген
сауалға үш этникалық топтың азаматтары да екінші ... ... ... ... ... ... ... қызықпаймын деген сауалға қазақтардан – ... ... – 10 ... ... – 7,5 пайыз жауап берген.
Егер бүгінгі Қазақстанды осы ... ... ... ... ... ... ... деген қызығушылығының
біршама артқанын байқауға болады. Ол ең ... ... ... ... сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының жұмысына,
азаматтардың бұрынғы ... ... ... жаңа ... бет ... ... ... мен саяси партиялардың пайда
болуына бірқатар факторларға байланысты.
Сіз елдегі саяси өмірге қызығушылық білдіресіз бе?
№3 диаграмма
Сіз қоғамдық қатынастардың барлық ... ... ... ... ... ... ... мұны Сіз қалайша бағалар едіңіз?
№4 кете
| ... ... ... ... ... ... табатын |80℅ |57,5℅ |52,5℅ ... деп ... едім | | | ... ұлт ... ... мен бостандығын| |2,5℅ |5℅ ... деп ... едім | | | ... ... тек ... тілді тұрғындар |17,5℅ |37,5℅ |37,5℅ ... | | | ... ... |2,5℅ |2,5℅ |5℅ ... ... заманға лайықты қазақстандық мәдениет қалыптасуда.
Бірде – бір ұлт, бірде – бір халық, бірде – бір тіл ... ... ... ... ... ... еліміздің саясатына сай
жүргізуінің бірден бір көрегендік ұлы ісі деп санауға болады. Тек ... ... әрі ... ... құру ... «Осындай бірлік пен
мызғымас ... ... тұру үшін не ... керек?» деген сұраққа
Қазақстанды мекендейтін барлық ұлттар мен ұлыстардың мемлекеттік ... ... ... халқының салт-дәстүрін, тарихын, әдет-ғұрпын жете
біліп, жергілікті халыққа лайықты құрмет ... және ... ... ... өмір ... қажет деп жауап беруге болады.
Зерттеу барысында респонденттерге «Егер қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... талап етсе, мұны сіз
қалайша бағалар едіңіз?» деген сұрақ қойылды.
Қоғамдық ... ... ... қазақ тілін меңгеру деңгейі
нақты көңіл бөлуді талап етеді. Респонденттердің пікірлері бойынша ... ... ... ... ... ... ... қолдану
аясының кеңейгендігі аңғарылады.
Этникалық топтардың бөлігінде қазақтардың 80%, ... 57.5 ... 52,5% ... ... ... ... ... саласында
қолдануы Қазақстан халықтарынан қолдау табатын қажеттілік деп бағалар едім»
деген пунктті белгілеуі ерекше атап өтуге болатын жағымды жағдай.
Сіз елдегі ... ... ... ... ... ... тілдің қолдану аясын кеңейту және қажеттілігін өтеу үшін не
істеу ... ... ... мәселе туындайды. Менің ойымша, төмендегі
мәселелерді әрқашан есте сақтау қажет:
- қазақ тілді ұлт ... ... ... ... ... ... – мектептер – ЖОО-ы – мекемелер, ... ... ... ... ... ... ... және
салалық бағдарламаларын әзірлеу қажет.
- Іс-шаралар уақыт талабына жауап беруі тиіс және ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда көп жағдайда тек қана орыс тілі қолданылатын нақты ахуал
қалыптасып отырғандықтан, іс ... ... ... ... ... алу ... Қазақ тілін үйрету бойынша жұмыс, оқу орындарындағы оқыту ... ... ... жай-күйіне ерекше көңіл бөлу керек.
Оқу үдерісін ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етуді, ... ... ... ... қарап, қажет болған жағдайда оқытушылар құрамының,
сондай-ақ оқыту курстарынан өткендердің мемлекеттік тілді білу деңгейін
тестілеу мен аттестациялау әдістемесін ... және ... ... ... ... жаңа ... ... қазақ тілін терең үйрету
курстарына дейінгі тілді меңгеру деңгейлерін қарастыру ... ... ... тек ... ... ғана ... ... өз
бетінше дайындауды білдіреді.
- Халықты тіл үйрету курстары туралы ... ... ... қажет.
- Заңнамалық және нормативтік құжаттарды, көрнекті ақпаратты, теле-,
радио ... ... БАҚ ... ... ... ... айрықша назар аудару қажет.
- Мемлекеттік тілдің қоғамдық қызметін насихаттау және кеңейту мақсатында
мемлекеттік тілдегі хабарлардың көлемін көрермендер ... ... ... ... ... бірге хабарлар өзекті, көпшілік үшін тартымды болуы ... ... ... ... ... ... ... түрлері
мен әдістеріне қатысты халықтың сұраныстары мен ... ... ... ... ... жүргізу керек.
- Мемлекеттік органдардың тіл саясатын іске асыру барысындағы жұмыстарын
үйлестіру, тенденцияларды, тілдердің қызметтік ... ... ... адамдар арасындағы қатынастарда қажеттілігін шынайы
бағалау мақсатында жылына бір рет мерзімде ағымдағы ... ... және ... ... ... жеке өзіңіз облысымыздағы түрлі ұлттар өкілдерінің арасындағы қарым-
қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... достық қарым |15℅ |50℅ |47,5℅ ... өмір ... | | | ... ... ұлт ... ... қарым |45℅ |32,5℅ |25℅ ... ... | | | ... кейбір ұлт өкілдері арасында |35℅ |10℅ |25℅ ... бар | | | ... ... ... | |5℅ | ... ... |5℅ |2,5℅ |2,5℅ ... жеке өзіңіз облысымыздағы түрлі ұлттар өкілдерінің арасындағы қарым-
қатынастарды қалай бағалар едіңіз?
№5 диаграмма
Сіз жеке өзіңіз облысымыздағы ... ... ... ... қалай бағалар едіңіз деген сауалға, қазақтардың
жауаптарында ... ... ұлт ... ... ... ... деген графа көп белгіленсе, екінші, пайыз жағынан көбі – ... ұлт ... ... ... бар (35℅) деген. Жақсы, түрлі
ұлт өкілдері достық қарым-қатынаста өмір сүруде ... ... ... 15 ... жауап берген. Ал, орыстардың, ... ... ... ... ... ұлт ... ... қарым-
қатынаста өмір сүруде және орта, ... ұлт ... ... қарым-
қатынас бірқалыпты деген графалар көп белгіленген. Нашар, кейбір ... ... ... бар ... ... ... орыстардан 10
пайыз, өзбектерден 25 пайыз айтылды. Басқа ... және ... ... ... ... бойынша барлық ұлттарда пікірлер біркелкі орналасқан.
Міне, саяси құндылықтардың ... ... ... ... ... де ... ... Дегенмен бұл пікірлер
алуандығы бізді ыдырата қоймайды деген ойдамыз. Өйткені дәстүрлі ұлтаралық
қатынастар өзінің тұрақтылығымен, өзара ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдардың, әсіресе жергілікті деңгейде тізбекті түрде көптеген
қоғамдық ... ... ... ... сондай-ақ қазақстандық
ұлттардың өзінде бақылау мен зерттеуді ғылыми түрде жасауға жарамсыздығын
атауға болады. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... іс жүзінде келесі мәселелер қамтылмаған:
А) Қазақстандық қоғамда ұлттардың ... ... ... олардың еңбек нарығындағы кәсіптік-еңбекпен қамсыздандырылу дәрежесі,
ұлттардың жалпы қоғамдық ... ... ... қатысу дәрежесі,
Қазақстан ұлттарының ел экономикасының ... ... ... ... белгілі кәсіби тіршілікке араласудың оңды және теріс жағы;
Б) жергілікті, өңірлік және республикалық мәселелерді іске ... ... ... ... ... ... ету ... түрлі қазақстандық
ұлттардың ойшыл мәдени және ғылыми-техникалық даму ... ... ... әр ұлттың өз ерекшелігімен белгілі
әлеуметтік бейнесінің, оның ... ... ... байланыстығы
әрекеттесуіндегі тәуелділігі туралы нақты айқындалған және көпшілікке мәлім
ғылыми зерттеулердің жоқтығын, ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының
құндылықтарының зерттелмеуін айтуға болады.
Біздің еліміз түрлі мәдени-цивилизациялық ерекшеліктері бар ... ... ... ... азаматтарының саяси
құндылықтарына, ұлттық тәрбиесі мен ... әсер ... ... ... ... ... ... саяси қайраткерлер мен БАҚ-ы,
халықаралық ұйымдар, ұлттық-диаспорлық байланыстар немесе олардың өзара
әрекеттесуі) ... мен ... ету ... ... ... ... , ... әртүрлі өңірлеріндегі қазақстандықтарды
олардың діни наным-сенімі немесе саяси көзқарастарының ... ... ... ... ... Өңірлік, континенттік,
жаһандық және басқа да әлеуметтік-саяси ... ... ... ... жауапкершілігін арттыра түседі. Қазақстандықтардың
терең рухани ... ... ... ... лаңкестікке, милитаризмге
қарсы бұқаралық қозғалыстарда, жердегі бейбітшілікті ... ... ... етіп ... ... да қоғамдық-саяси қозғалыстарда байқалуда.
Біздің көзқарасымыз бойынша, татулық пен дамуды қамтамасыз ететін
саяси құндылық ... ... ... ... ... ... оны ... проблемасы тұрғысынан қарау болып
табылады. Қауіпсіздік проблемасы, егер, оны ... ... ... ... табады. Қазір қауіпсіздік проблемасы, кейбір ғалымдардың
пікірі бойынша, ... ... ... ... тек ... ... дербестігі, оның
саналы түрде өзін өзі басқаруы жағдайында ғана ақиқат болып ... ... ... ... жаңғырту процестері еркіндіктің табиғи
адам игілігі мәртебесін қайтарып берді, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... прогресіне
мүмкіндік береді.
Құқық пен еркіндікті жүзеге асыру үшін байыпты, көпжоспарлы және
ұзақ жұмыс қажет, ... ... ... ... ... қызметті,
құқықтық ақпараттар іздеудің қол жетерлік автоматтандырылған жүйесін
жасауды және халыққа ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды өзіне қосып алатын тиісті құқықтық саясаттың жүйелі
түрде жүргізілуі қажет. ... ... бұл ... ... ... ... және барлық Қазақстан халқының мүдделерінің
бірлігінің, жалпықазақстандық мақтанышты ... ... ... көріне алады.
Президенттің жолдауындағы дәйектерге сүйеніп ... ... ... ...... ... ... маңызды белгісі. Сонымен бірге, бұл объективті түрде өмір
сүріп тұрған ... ... ... жалпықазақстандық мақтанышы
саясаттану зерттеуінің күрделі, әрі көп қырлы объектісі болып саналады.
Адамдардың жалпықазақстандық ... ... ... ... ... жақтарын өзіне сіңіре отырып, өзінің мазмұны жағынан
бай, кең саяси ұғым ... ... ... халқымыз еліміздегі тату-тәтті
өмір сүріп жатқан басқа ұлт өкілдерінің экономикалық, ... және ... ... ... жеке ... сияқты мақтан етеді.
Қазақстандықтардың мақтанышының ... ... ... ... ... ... табылады., өйткені, бұлар олардың ортақ
материалдық және ... ... ... ... ... ... жаңғыруы үшін күрестегі ортақ іске олардың шығармашылық
үлесінен барлық қазақстандық қоғамның тарихы және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... толғағы
жеткен проблемалары шешілуінің, тұтас алғанда, әртүрлі ұлттарды тату-тәтті
отбасына біріктіруге және ... ... ... оның ... ... құндылықтарының нығаюына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... бойынша, Қазақстан ... ... жаңа ... ... ... әрі ... да. ... Қазақстанның жаңа мемлекеттік идеологиясының қалыптасуымен бірге
шешіледі, ол ... ... ... ... ... ... ... көп конфессиялылығы, Қазақстан
халықтарының ортақ тағдырымен бірігуі, Отанға деген сүйіспеншілік ... Отан ... ... өзін ... ... ... саналы ретінде ұғыну.
Көпұлтты қоғамымыздағы жаңғыру процестері азаматтардың бірнеше
саяси құндылықтық ... ... ... ... ... және
басқа халықтардың респонденттері үшінде республикадағы ұлттық қауіпсіздікті
нығайту мен Қазақстанның территориялық тұтастығын ... ... Бұл ... халқының салыстырмалы түрдегі іштейгі саяси біртұтастығын
білдіреді. ... ол ... ... ... мемлекеттік тілді
жетік пайдалануда проблемалар жоқ деген сөз ... ... оңды ... бар. ... ... болатын саяси құндылықтар жүйесі
бірте-бірте демократияланған сайын әрбір ... ... ... қатысуы,
белсенділігі арта түседі. Бұл жалпы ... адам ... мәні ... ... ... ... ... Сондықтан саяси реформалардың
ізгіліктене түсуі барлық азаматтарға ортақ қажеттілік.
Қорытынды
Қазіргі Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін ... ... ... әртүрлі салаларында өркениетті ... ... ... ... ... ... ... өтті. Болашақтағы даму ... ... өз ... ... бері он жеті ... жүзі өтіп ... мемлекеті егеменді ел
ретінде ХХІ-ғасырдың табалдырығын аттады. Осы орайда, саяси өмірде болып
жатқан процестері ... ... ... сай ... ... бейімделу ерекшеліктері мен саяси бағдарларын зерттеп-зерделеу
нақты заман ... ... ... ... ... ... отыруы,
олардың этносаралық қатынастар деңгейіндегі оңды ... ... пен ... ... ... ... кеңінен алғанда адам әлемі, ... ... ... ... ... ... маңызды алғышарты. Өйткені,
адам баласы өз санасының, ... ... ... ортадағы әрбір
құбылысқа баға беруге тырысады. Міне, содан келіп құндылықтардың
еке адамдық деңгейдегі ... ... ... Әрбір әлеуметтік
субъектіге сәйкес келетін қасиет – ол әлемді ... оған ... ... ... айқындайды.
Міне, осы құндылықтар жүйесінде саяси құндылықтардың орны ерекше.
Өйткені, біздің еліміздің ... ... ... ... ... түскен, өмірдің барлық салаларының трансформациялану, өзгеру
шағына сай келіп тұр. Бұл ... ... ... тарихымыздың ділдік
ерекшеліктерінің әлі де өзінің әсерін тигізіп ... ... ... ... ... кетуге дайын еместігімен, саяси
партияларымыздың әлсіздігімен, саяси элитаның ... ... ... арқылы ұйымдастыру әдісіне сүйенуге бейімділігі мен сайлаудың
нағыз демократияланудың үлгісі, тұтқасы бола ... келе ... ... ... ұсынылып отырған саяси құндылықтар жүйесі (этникалық
аспектілері) атты ... ... ... игі ... өмір ... ... ... зерттеу тақырыбының өзектілігі, оның зерттелу деңгейі,
мақсатты мен ... ... ... ... жұмысының теориялық және
методологиялық негіздері көрсетілген. Бітіру жұмысымның құрылымы негізгі
екі тарауды ... ... ... ... ... ... мен концепциялары, сондай-ақ, саяси құндылықтық ... ... ... ... ... ... ″саяси бағдар″,
″саяси мүдде″, ″саяси діл″ ... ... ... ұқсас
ұғымдармен жақын жақтары, өзіне тән айырым белгілері анықталады. ... ... ... айқындамай, саяси процестердегі
детерминациялардың табиғатын көрсетпей, азаматтардың саяси-мінез құлқындағы
ерекшеліктерді анықтамай, әрбір ... ... ... ... ... жете ... қандай құндылықтардың өзгеру бағыттарын
көрсетіп беру зерттеушілер үшін ... ... ... ... саяси
құндылықтарды зерттеу көптеген қосымша әлеуметтік және саяси құбылыстардың
табиғатын қарастырулармен ... ... ... ... ... ... тарауы «Тәуелсіз Қазақстан азаматтарының
саяси құндылықтарының қалыптасу процесі ... ... деп ... ... бір-бірімен сабақтасып жатқан екі ... ... ... ... тұрақтылықты, ұлтаралық келісімді, этникалық өзара
түсіністікті нығайту мәселелерімен астасып жатады. ... ... ... ... ... сай ... ... қалыптастыру
шарттары, жолдары ұсынылды.
Сонымен жинақтай айтқанда, Қазақстан азаматтарының саяси мәдениеті
күрделі әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... Осы ... ... ... төмендегідей тұжырымдарды айқындадық:
1. Әлеуметтік топтар субъект ретінде ... ... ... ... ... ... ... қашықтықта болады. Бұл қоғамдағы ... ... ... ... Солардың басы
бірігуі арқылы саяси жүйе дамиды.
2. ... ... ... ... ... күштенулерді
болдырмаудағы, орын алған ұлтаралық қақтығыстардың ашу-ызасын
басудағы ... ... ... ... ... ... ету ... діни қоғамдастықтар
мүмкіндіктерінің пайдалануын зерттеу өте ... ... ... бір дінге қарасты азаматтар арасында
қақтығыстар орын алған кезде мұның өзі өзекті.
3. ХХ ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын күшейте түсті. Көптеген зерттеушілер
″этнос″, ″ұлт″, ... ... ... ... ... ... ... жүргізуде. А.Глухованың
пікірінше, этникалық жанжалдар субьектілердің әр ... ... ... мен қақтығыстардан
туындайды. Қазіргі кезеңде этносаралық жанжалдар туралы
гуманитарлы ғылымдар саласында ... ... ... Оның атын ... ... деп ... ... саяси аксиологияның негізгі принциптеріне
сүйенетін, құндылықтық қатынастардың ... ... ... ілім ... ... Азаматтардың саяси мәдениеті жоғары болған сайын ... ... ... ... ... ... Ал ... деңгейдегі саяси мәдениетте
құндылықтар жүйесі ... әр ... ... та бар), ... кейбір келеңсіз қызметтеріне,
субъектінің жеке психологиялық әлсіздіктеріне, ... ... ... ... ... ... ... жатқан
күрделі мәселелерді біліп қоймай, оның жетістігін де шынайы
жанашырлықпе6н сезінулері қажет. Сонда ғана ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар мен мемлекеттік, қоғамдық ұйымдар халық
арасында ұлттық және жалпы қазақстандық құндылықтарды өмірде
белсенді түрде таратушылар болуы ... Осы ... үшін ... проблемаларды терең зерттеу қажет:
жалпыадамзаттық құндылықтар жүйесіндегі, саяси сана ... ... ... және жалпықазақстандық;
жалпықазақстандық және жалпыадамзаттық ... ... ... және ... өлшемдері және т.б. Осы проблемаларды терең
зерттеу Елбасы Жолдауында көтерілген мәселелерді ... ... ... ... мен саяси құндылықтарының
жаңаруына мүмкіндік беретіндігі шүбәсіз.
Қорытындылай келе айтарымыз, қоғамымыздағы саяси процестердің
жүйесін жетілдіре түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... шарт. Бұл әлеуметтік, этникалық, мәдени
проблемаларды өркениетті тұрғыда шешуді талап етеді, адам жеке тұлға болып
дамуына ... ... ... ... өзі ... ... жаңа
ғасырға сай келетін қоғамдық сипатта қалыптасуымен байланысты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Рухани байлық және ...... ... ... ... 2000ж, 18 ақпан.
2. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың ... ... ... Н.Ә. Ел ... ... ... Жолдауы –Астана:
"Елорда", 2008.-64б.
4. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні
//Ақиқат.-2008. №3.-26б.
5. ... С.Е., ... Р.К., ... Г.В., ... Г.М., ... Система политических ценностей населения казахстана: этнический,
регионалный, стратный анализ / научно-аналитический доклад/. Алматы:
Издание Института философии ... РК.- ... ... Р.С. Қазақстан Азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу
процесі (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
7. Тәжітаева Р.С. ... ... ... ... ... (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
8. Тәжітаева Р.С. Қазақстан Азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу
процесі (этникалық аспектілер). Автореферат. Алматы. 2001.-5б.
9. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. ... ... 2003ж. -202б ... Ғабитов Т. Философия (жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған
оқулық).- Алматы, Раритет, 2005ж.-400б-291б.
11. ... Т. ... ... оқу ... студенттеріне арналған
оқулық).- Алматы, Раритет, 2005ж.-400б-291б.
12. Тәжітаева Р.С. Саяси ... ... ... ... ... ... Р.С. ... құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық
мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
14. Ингартен Р. Исследования по ... М., ... ... и ... ... в ... обществе.
Алматы, 1997, 131-132б.
16. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық
мәселелері. //Саясат.- ... ... Б.Г., ... И.М. ... ... в ... ... исследования. №4, 1994 (41-47).
18. Тәжітаева Р.С. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық-методологиялық
мәселелері. //Саясат.- 2000.-№12.-34-37б.
19. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б ... ... ... ... ... ... мәні
//Ақиқат.-2008. №3.-26б.
21. Венера Баймұрзаева. Қоғамдағы әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні
//Ақиқат.-2008. ... ... ... ... общества // Социально-политические
науки. –М., 1991, №4. –С 215.
23. Политология. Учебник. //Под. Ред. ... ... Ақыл ... – 367б. ... ... (под. ред. А.Н. ... –С. 215б.
25. Ядов В.А. ... ... ... соотношения между
ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением ... в г. ... –Л., 1970. -340 с. ... ... Ж. және т.б. ... және ... – Алматы: Жеті жарғы.
1998. – 272б. /32/
27. Хайек Ф. Пагубная ... ... ... –М.: Новости.
1992. -304с.
28. Этика юриста. (Под. ред. Габитова Т.Х.) –Алматы: ... ... ... М. ... ... М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
30. Политология. Үчебная ... –М.: ... ... ... Ред.
Клементьева Д. 1997. -384с. (167)
31. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б ... ... ... ... ... ... Р.С. ... азаматтарының саяси құндылықтарының
қалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
35. ... А.С. ... ... ... и ... как ... ... с коррупцией. //Саясат. -1999. -№4.
–23-24.
36. Нысанбаев Ә. Адам және ашық ... ... ... ... /15/
37. Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. Алматы:, 1998ж. 16б.
38. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... 2006ж.
39. Назарбаев – этносаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық
үлгісінің негізін ... / ... ... Ж.Ә. Әлиев.
–Алматы: 2006. -212б.
40. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). –
Астана: Елорда, 2005. – 440 бет ... ... Н.Ә. ... ... ... ... баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). ... ... 2005. – 440 бет ... ... Н.Ә. ... ... ... 1-10
сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс тілдерінде). ... ... 2005. – 440 бет ... ... ... ... ... – тарихи зерде, ұлттық татулық
және демократиялық реформалар. (ҚР Президенті ... ... ... төртінші сессиясындағы баяндамасы).
//Егемен Қазақстан, 1997жылғы 6 маусым
44. Қазақстан халқының азаматтық таңдауы – тарихи зерде, ұлттық татулық
және ... ... (ҚР ... ... халықтары Ассамблеясының төртінші сессиясындағы баяндамасы).
//Егемен Қазақстан, 1997жылғы 6 маусым
45. Назарбаев Н.Ә. тарих ... ... ... 1999.- 296б. ... ... Н.Ә. ... ... Ассамблеясының 1-10
сессияларындағы баяндамалары жинағы (қазақ және орыс ... ... ... 2005. – 440 бет ... ... Н.Ә. Қазақстан халықтарының Ассамблеясының 1-10
сессияларындағы ... ... ... және орыс ... ... ... 2005. – 440 бет (111).
48. Ергешова Л., ... М.Е. ... ... ... тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы» республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Шымкент: ... 2008ж. – 276 бет. ... ... Т. ... ... ... мен мәдениеті. –
Алматы 2000.
50. ... М.Н., ... М. ... и ... символы
казахской государственности и их роль в ... ... ... ... развития. Этнопедагогика, 2007. №1. С.14.
51. Назарбаев Н.Ә. Қоғамдық келісім – ... ... ... ... 1997. ... ... А.Н. О национально-государственной идее России. // Вестник
МГУ серия: философия.- 2000.- №3 (48)
53. Этносаралық және конфессияаралық ... ... ... 2006 - 2008 ... ... бағдарламасы
54. С.Әбдіманапов. Білім мен ғылым тіл арқылы игеріледі //Нұр-Астана, ... 2007. –Б. ... ... ... болуға тырысу керек. Академик Ғ.Есім мен этнопсихолог
Ж.Сейітнұрұлының әңгімесі //Ақиқат.-2007.-№5-Б.11-16б.
56. Н.Ә.Назарбаев. Жаңа ... жаңа ... ҚР ... ... ... ... //Егемен Қазақстан, 1-
наурыз, 2007.
57. Е.Ертысбаев. Жеті жобаның жаңалығы жеткілікті. //Егемен Қазақстан, 1-
желтоқсан, 2007. – ... ОҚО ... ... баяндамасы. «Ұлтаралық қарым-қатынас
мәдениетін қалыптастырудың тәжірибесі, мәселелері, даму болашағы»
республикалық ... ... ... ... ... ... 2008ж. – 276 бет. (3-5).
59. ОҚО әкімі Н.С.Әшімовтың баяндамасы. «Ұлтаралық ... ... ... ... даму ... ... ... материалдары. –
Шымкент: «нұрлы ... 2008ж. – 276 бет. ... ... ОҚО ... ... баяндамасы. «Ұлтаралық қарым-
қатынас мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... – Шымкент: «нұрлы бейне», 2008ж. – 276 бет. ... ...... және ... ... ... негізін қалаушы. / редакциясын басқарған Ж.Ә. ... 2006. ... ... ... ... әлеуметтік-саяси құндылықтардың мәні
//Ақиқат.-2008. №3.-26б.
63. ... Е.К. ... и ... ... и ... содержание.
//Казахстан – спектр. -1999. №4 /10/. С.3-40.
-----------------------

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеке тұлғаны саяси әлеуметтендіру процесіне білім мен саяси құндылықтардың ықпалы9 бет
Демократия6 бет
Саяси құндылықтық бағдарлары51 бет
Қазақстан жастарының саяси құндылықтық бағдарлары және әлеуметтендіру процесі62 бет
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
«Navigant Travel» ЖШС-нің маркетингтік қызметімен экономикалық құндылық анализі59 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь