Шоқан Уәлихановтың ғылыми – зерттеу жұмыстары және оны тарихта оқыту

Жоспар

Кіріспе

І Шоқан Уәлиханов және қазақ қоғамы.
І.1 ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамы;
І.2 Шоқанның өмір жолы, өскен ортасы;
І.3 Шоқан . алғашқы қазақ деректанушысы.

ІІ Шоқан Уәлиханов . этнограф, шығыстанушы.
ІІ.1 Шоқан . саяхатшы, шығыстанушы;
ІІ.2 Түркі халқының халық ауыз әдебиеті мен музыка мәдениеті туралы зерттеулер;
ІІ.3 Діни наным . сенімдер мен салт.дәстүрлер туралы зерттеулер.

ІІІ. Шоқан Уәлихановты тарихта оқыту.әдістемесі.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Қосымшалар
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының ұлы ғалымы, жарқын жұлдызы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов отандық шығыстану ғалымы мен әдебиет тарихында үлкен орын алады. Оның қысқа, жарқын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының көпғасырлық дамуының рухани ізденістерінің тамаша қорытындысы, биік жалғасы болды, қоғамдық ой санасың биіктей өркендеуіне ықпал етті.
Шоқан Уәлиханов өзінен кейін мол әдеби – тарихи мұра қалдырды. Өзінің тым қысқа ғұмырының барысында Шоқан европалық ғылым үшін “белгісіз”, “жұмбақ” болып келген Орта Азия мен Қазақстан халықтарының тарихы, географиясы мен этнографиясына арналған бірсыпыра еңбектері мен қоғамдық саяси тақырыптағы толып жатқан шығармалар жазып үлгерді. Шоқан Уәлиханов терең энциклопедиялық білімі бар, өз заманындағы бірқатар мәселелерді жаңаша көтере білген кемелді ғалым болды.
Шоқан Уәлихановтың қоғамдық тарихи майданда көріне бастаған дәуірі қазақ халқының тарихындағы маңызды кезең – қазақ халқының орыс халқымен және оның алдыңғы қатарлы демоктариялық мәдениетімен жақындасу дәуірі, сондай – ақ толық отарлыққа түскен дәуірі еді. Сол кездегі Шоқанның қоғамдық өмірдегі қызметі көп қкрлы. Сондықтан да ол көптеген зерттеу еңбектерінің тақырыптарының негізіне алына алады. Бүгінгі таңда еліміз егемендігін алған уақытта отандық тарихымыз өзінің тарихи қайраткерлерінің тұлғасын зерттеуге зор көңіл бөліп отыр. Әсіресе ұлтымыздың қазақ екендігін дәлелдеп бағуға тырысқан ғалымымыз – Шоқан Уәлихановтың бай тарихи, ғылыми мұрасын зерттеу өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Еліміз демократиялық қоғам қуруға ұмтылып келе жатқанда қазақтың ұлы ғалымы және ағартушысы Шоқан Уәлихановтың өз халқының тарихын зерттеп, әлемге таныту мен төл мәдениетін өркендетуге ұмтылған қызметі муқият саралап зерттеуді талап етеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Шоқан Уәлиханов өз заманында дүниежүзілік шығыстану ғылымының дамуына елеулі үлес қосқан әр салалы, терең мазмұнды еңбектер қалдырды. Шоқан Уәлихановтың жеке басы, қоғамдық қызметі тарихтың әр кезеңінде жоғары бағаланды Шоқан Уәлихановтың жолдары жарқын мінезі, кемелді ақылы, көптеген дарынды қабілеттері жайлы замандастары жан тебірентерлік жылы лебіздер қалдырды. Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым Е.И.Ковалевский Шоқанды “Асқан данышпан жас жігіт, қазақ халқының ең жақын досы, әрі орыстың мемлекеттік мүддесін қадір тұтушы” деп атады 5.21 б. Көрнекті саяхатшы және Сібір, Қазақстан, Моңғолия мен Орта Азияны зерттеуші И.Н.Потанин Шоқан Уәлихановтың еңбектерін жоғары бағалай отырып, “Шоқан қазақ ішінен оқырман қауымын талқан болса, ол өз халқының шын мәнісіндегі асқан данышпаны болар еді” – дейді. 28. 74 б. Атақты шығыстанушы ғалым Н.И.Веселовский өзінің еңбектерінде Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметтерінің нәтижелерін пайдалана отырып: “Шоқан Уәлиханов шығыстану әлемінің аспанынан құйрықты жұлдыздай жарқ етіп өте шықты – орыс ориенталистері бірауыздай оны таңғажайып құбылыс деп қарады, одан түркі халықтарының тағдыры туралы аса маңызды ұлы жаңалықтар ашады деп үміт күтіп еді” - деп жазады. 5. 42 б.
Шоқанның жақын достарының бірі Ф.М.Достоевский өзінің хаттарында Шоқанға: “Европалық білімге тұнғыш қолы жеткен адамсыз. Сахараның не екенін “оның маңызын және өз халқыңыздың Ресейге қандай қатысты бар екенін Ресей халқына түсіндіру… сізге көп міндеттер жүктейді” – деп жазып, оны алдығақарай шығыстану зерттеу жұмыстарына итермейді. 5. 61 б.
Шоқан Уәлихановтың шығармалары тұңғыш рет 1904 жылы орыс географиялық қоғамымен басып шығарылды. Бұл басылым құнды мәліметтер бергенімен, патшалық цензураға қатты ұшыраған, қайта өңделген Шоқанның ғылыми еңбектері, саяхат күнделіктерікеңес уақытында да мұқият сараланады. Оның қолжазбаларымен текстологиялық жұмысты ҚазССР Ғылым Академиясының академигі А.Х.Марғұлан, ғылыми қызметшілер А.Б.Никольская, М.С.Тұрсынова, П.Г.Галузо, Л.М.Әуезова жүргізеді. Осы зерттеулердің негізінде 1958 жылы, ал кейіннен толықтырылып, 1970,1985 жылдары Шоқанның шығармалар жинағы басылып шығарыла бастайды.
Шоқан Уәлихановтың шығармаларының негізінде оның саяси, экономикалық, философиялық көзқарастары, тарихи танымдары, этнографиялық мұралары жекелей саралап зерттеліне бастады.
“Сот реформасы туралы жазбалар”, “Қазақтардың қонысы туралы” және т.б. көптеген шығармаларының негізінде Шоқанның саяси және экономикалық көзқарастарын С.Д.Зиманов, А.Б.Әтішев өздерінің “Шоқан Уәлихановтың саяси көзқарастары” атты еңбегінде қарастырады. Мұнда олар Шоқанның қазақтың билер институтының құрылымын зерттеді, патша реформасының олқылықтарын көрсетуі, қазақ қоғамының өмірінде көшпелі мал шаруашылығының алатын орнына арналған ойлары сараланады (қараңыз 2,13 әдебиет)
Шоқанның 150 жылдық мерейтойына байланысты Бүкілодақтық конференция өткізіледі, осында Шоқанның жеке басы мен мұраларына қатысты бірнеше құнды баяндамалар жасалады. Болашақ зерттеу жұмыстарына негіз қаланады Н.Е.Бекмаханова Валиханов және орыс мәдениеті атты баяндамасында Шоқанның көзқастарының қалыптасуына әсер еткен Омбы қаласында оқыған жылдар, алдыңғы қатарлы орыс демократиялық мәдениет пен оның өкілдерінің ықпалы таразыға салынып талқыланады 37. 105 б.
Шоқанның ағартушылық ойлары да зерттеу нысанасына айналды. Х.А.Арғынбаев, А.Марғұлан, Ш.Абдрахманова, Н.Ивлев, А.Х.Қасымжанов, С.Көпеков өзінің еңбектерін ғалымның ағартушылық ойларына арнайды. Шоқан тарихтағы экономикалық және саяси факторлардың маңызды рөлін ескерді, әлеуметтік құбылыстарды ағартушылық көзқарас тұрғысынан түсіндіруге тырысты деген қорытынды жасалды. 35. 105 б., 23. 80 б.
Шоқанның ғылыми мұраларының басым көпшілігі оның саяхаттарының нәтижесінде жиналып жазылғандығы баршамызға белгілі. Шоқанды саяхатшы – зерттеуші ретінде А.С. Бейсенова, Б.А.Литвинский, Н.К.Стрелкова, Т.Бекниязов және т.б. көптеген зерттеушілер зерттеді. “Елдерді сипаттауда Шоқанда географиялық очерк басым болды” деп атай келіп 3. 244 б.. А.С.Бейсенова Шоқанның барған жерлерін сипаттау тәсілін атап көрсетеді. Б.А.Литвинский Уәлихановтың Ыстықкөл мен Жоңғарияға барған саяхаттарын зерттеп, Шоқан жайлы Орталық Азияны зерттеуші ретінде сөз қозғайды. Шоқан – универсал, оның экспедициялардың есептік материалдарына объектілерді кешенді зерттеу тән. Оны халықтардың – қазақ, қырғыз, ұйғырлардың тарихы, қазіргі жағдайы, көршілермен қарым – қатынастары, тұрмысы мен салттары “қызықтырды”,- деп жазады. 37.105 б.
Шоқанның тарихи танымдары бүгінгі таңда негізгі зерттеу нысанасына айналып отыр. Д.Дулатова, Р.Б.Сүлейменов, Д.А.Моисеев, Н.Қанафияұлы, И.Шәмшәтұлы Шоқанды шығыстанушы тарихшы ретінде қарастырады “Халықтар тарихын зерттеуде, Шоқан ауыз әдебиеті мен жазба ескерткіштерді кешенді түрде пайдаланды” – деп ескертеді Д.Дулатова. 12.28б. Р.Б.Сүлейменов, В.А.Моисеев, Н.Қанафияұлы өздерінің еңбектерінде Шоқанның халық тарихын зерттеудегі ауыз әдебиетінің рөлін мұқият қарастырады. Шоқан тек қазақ ғана емес, қырғыз тарихнамасының да негізін қалаумы деп атап көрсетеді. 20. 96 б
Шоқан ғылыми әдебиетте этнограф ретінде де жоғары бағаланады. Ол халықтардың рухани және материалдық мәдениетін зерттеуге зор үлес қосты. Осы зерттеулерін В.П.Курылев, З.Еркімбеков, А.Қонысбаева, Ш.Момынова және т.б. өте жоғары бағалайды. “Шоқанның этнографиялық әдеби мұралары орысшығыстануына зор үлес қосты” деп бағаланады. 47.55б. Шоқанның ғылыми мұралары әлі де болса, көптеген зерттеу жұмыстарын талап етеді.
Диплом жұмысының мақсаты:
Қазақ халқының ұлы ғалымы Шоқан Уәлихановтың дүниежүзілік шығыстану ғылымына қосқан құнды ғылыми, тарихи, әдеби және этнографиялық зерттеулерінің мазмұнын және олардың қоғамдық - мәдени дамуға тигізген әсерін ғалымның шығармалары мен соңғы жылдары жазылған ғылыми еңбектер негізінде зерделеу.
Диплом жұмысының міндеттері:
Шоқан Уәлихановтың ғылыми материалдары мен әр түрлі тарихи - әдеби мұраларына талдау жасау негізінде диплом жұмысына төмендегі міндеттер қойылды:
- Шоқан Уәлихановтың дүниетанымының, көзқастарының қалыптасуына әсер еткен ортасын, өмір жолын қарастыру;
- Шоқан Уәлихановтың қазақ халқын әлемге танытуға деген ұмтылыстарын, саяси – экономикалық көзқарастары мен философиялық дүниетанымын саралау;
- Алғашқы қазақ деректанушысы ретінде Уәлихановтың қазақ халқының шығутегі, хандары, батырлары туралы деректеріне сипаттама беру;
1. Әбуев Қ. Қазақстан тарихының “ақтаңдақ” беттерінен. А: “Қазақстан” 1994 ж. 143 б.
2. Әтішев Ә “Ш.Уәлихановтың социологиялық және мемлекеттік – правалық көз қарастары” А: “Ғылым” 1974 ж. 294 б.
3. Бейсенова А.С., “Исследование природы Казахстана” А: “Қазақстан” 1979ж. 243 б.
4. Бердібай Р., “Ел боламыз десек: Ұлт тағдыры туралы толғау” А: “Қазақстан” 2000 ж. 398 б.
5. Валиханов Ч., “Таңдамалы” А: “Жазушы” 1985 ж. 560 б.
6. Валиханов Ч.Ч., “Собрание сочинений в 5-ти томах” Т.1. А: Каз.Сов.энциклопедия.
7. Валиханов Ч.Ч., “Собрание сочинений в 5-ти томах” Т.2. А: Каз.Сов.энциклопедия.
8. Валиханов Ч.Ч., “Собрание сочинений в 5-ти томах” Т.3. А: Каз.Сов.энциклопедия 1985 г.
9. Валиханов Ч.Ч., “Собрание сочинений в 5-ти томах” Т.4. А: Каз.Сов.энциклопедия.
10. Валиханов Ч.Ч., “Собрание сочинений в 5-ти томах” Т.5. А: Каз.Сов.энциклопедия 1985 г. 528 б.
11. Валиханов Ч.Ч., “Записка о судебной реформе” А: “Әділет” 1999 ж. 99 б.
12. Дулатова Д., “Шоқан - тарихшы” А: “Қазақстан” 1982 ж.
13. Зиманов С.Д., Атишев А.Б., “Политические взгляды Чокана Валиханова” А: “Наука” 1965 г. 321 б.
14. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней в 5- ти томах Т.3. А: “Атамұра” 2000 ж. 766 б.
15. Қанафияұлы Н. “Ұлы Дала және Шоқан” А: “Өнер” 1997 ж. 104 б.
16. Мұқтарұлы С. “Шоқан және өнер” А: “Өнер” 1985 ж. 312 б.
17. Маргулан А. “Великие ученые средней Азии и Казахстана VIII – XIX вв”
18. Сатбаева И.К. “Чокан Валиханов - филолог” А: “Ғылым” 1987 ж.
19. Сегизбаев О.А. “Казахская философия XV начало XX вв” А: “Қазақстан” 1996 ж.
20. Сүлейменов Р.Б., Моисеев В.В. “Шоқан Уәлиханов - шығыстанушы” А: “Ғылым” 1985 ж. 112 б.
21. Стрелкова Н.К. Валиханов (2-е изд. доп) М: “Мол. гвардия” 1990 г. 298 б.
22. Чокан Валиханов и современность (Сборник материалов Всесоюзной научной конференции)


Мерзімді басылымдар тізімі:

23. Абдрахманова Ш. О просвитительстве и демократизме Чокана Валиханова // Мысль 1998 г. №2 80-81 б.
24. Абдрахманова Ш. “Ұлы ғалымның тағы ой қыры” // Ақиқат 1997 ж. №2 90-91 б.
25. Әуезов Ә. Шоқанның Қарқаралыға екі сапары // Жас Алаш 2002 ж. 16 ақпан 5- бет
26. Бекниязов Т. Дала жиһанкезі // Жас Алаш 2002 ж. 9- мамыр 4- бет
27. Бекниязов Т. Шоқан бастаған жолсапар очеркі // ҚазМУ хабаршысы журналистика сериясы 2000 ж. №9 73-79 б.
28. Бікебаева И. Ш.Уәлиханов – ғалым – ағартушы // Қазақ тарихы 2001 №5 73-75 б.
29. Дулатов М. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов // Қазақ тарихы 1994 №6 27 б.
30. Дгуреп Я.К. Русское окружение Чокана Валиханова: Люди. События. Факты // Вопросы истории№ 2002 №1
31. Елшынбеков С., Сабденалиева А. Шоқан – табиғат зерттеушісі // Атамекен 2001 ж. 22 маусым 4 б.
32. Еркімбеков З. Шоқан Уәлиханов шығармалары // Қазақ тілі мен әдебиетьі 1999 ж. № 11-12 44 б.
33. Жексембин Б. Ұлы Шоқан ірі ұрпаққа үлгі // Қазақстан мектебі 2002 ж. №3 49-52 б.
34. Ивлев Н. Арабские биографии. Встречи Ч. Валиханова с Семеновым – Тянь – Шанским // Простор 1982 г. №1 139-151 б.
35. Ивлев Н. Первое издание сочинений Ч.Валиханова // Простор 1983 г. № 7 113-120 б.
36. Ивлев Н. Я буду говоить откровенно (Ч.Валиханов и Г.А. Колпаковский) // Простор 1995 г. №9-10 141-149 б.
37. Ивлев Н. Поборник просвещения. Новое о Чокане // Простор 1993 №10
38. Касымжанов А.Х., Уразбеков А. “Ч. Валиханов – ученый и мыслитель” // Вопр. философии 1984 г. №5 124-130 б.
39. Касымжанова А.Х., Абрамов М.В. Чокан Валиханов // наука в СССР 1987 г. №6 112 б.
40. Қарасбаева З “Ш.Уәлиханов – ұлы ғалым” // Қазақ тарихы 1998 №4-5 70-75 б.
41. Көкенов С. “Қазақ ағартушы ойшылдарының дүниетанымдық мұралары” // Биология. География. Химия 2002 ж. №2 18-23 б.
42. Көрпебаев Қ. “Ұмытпаңдар мені” // Егемен Қазақстан 2001 ж. 26 қыркүйек 11 б.
43. Конысбаева А. “Ш. Уәлиханов о духовной и материальной культуре казахов” // Ұлағат 2001 г. №6 57-63 б.
44. Макунин Ю. Встреча с Валихановым // Слова 1996 г. № 9-10 24-26 б.
45. Маргулан А. “Русские и западноевропейские ученые о Ч.Валиханове” // Вест. АНКазССР 1985 г. №8 3-12 б.
46. Мизанбаев Р. Шоқан салған суреттер // Қазақстан мектебі 1999 ж. №3 41-45 б.
47. Момынова Ш. Вклад Ч.Валиханова в развитие русского востоковедения // Отан тарихы 2001 г. № 2 50-58 б.
48. Момынова Ш. Шоқан және Ұлық ұлыс // Қазақ тарихы 2000 ж. № 4 29-31 б.
49. Муканова З.А. Ориентализм в произведениях Ч.Валиханова // Вестн КазГУ сер. филолог 2001 г. № 11 60-67 б.
50. Муканова З.А. Вкропление из восточных языков в произведениях Ч.Валиханова // Вестн. КазГУ сер. востоковедения 2001 г. № 1 72-74 б.
51. Мұхамедиұлы М. Ғалымдардың ғажайып достығы // Үш анық 2000 ж. Шілде 3 б.
52. Мағауин Е. “Едіге” жыры және Шоқан // Жұлдыз 1992 ж. №3 182 б.
53. Нурышева Г. Ш. Уәлиханов адам және оның өмірінің мәні туралы философиялық көзқарастары // Қазақстан жоғары мектебі 2001 ж. №2 203-208 б.
54. Өтекнизов С. Шоқан және Шыңғыстау // Ақиқат 1996 ж. № 9 73-75 б.
55. Сатбаев Е. Ч. Валиханов и античные памятники // ВВШ Казахстана 1998 г. № 2 44-46 б.
56. Стрелкова И. К 150- летию Ч.Валиханова // Вопросы истории 1986 г. № 1
57. Сулейменов О. Шоқан // Ақиқат 1996 ж. №4 50 б.
58. Ударцев С. Ч.Ч. Валиханов во всеобщей георафии // Простор 1985 г. №9 203 б.
59. Үнсенова Т. Ш. Уәлиханов отбасы және неке хақында // Қазақ тарихы 1996 ж. № 4 19-21 б.
60. Шәмшәтұлы И. Шоқанның тарихы танымдары жайында // Қазақстан жоғары мектебі 2000 ж. № 6 104-112 б.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Қазақстан тарихы кафедрасы
Бітіру жұмысы
Тақырыбы: Шоқан Уәлихановтың ғылыми – зерттеу жұмыстары және оны тарихта
оқыту.
Орындаған:
Қорғауға ... 20__ ... ... ... Уәлиханов және қазақ қоғамы.
І.1 ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамы;
І.2 Шоқанның өмір жолы, өскен ортасы;
І.3 Шоқан – алғашқы қазақ ... ... ...... ... ...... шығыстанушы;
ІІ.2 Түркі халқының халық ауыз әдебиеті мен музыка мәдениеті туралы
зерттеулер;
ІІ.3 Діни наным - сенімдер мен ... ... ... Шоқан Уәлихановты тарихта оқыту-әдістемесі.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының ұлы ғалымы, ... ... ... ... ... шығыстану ғалымы мен әдебиет тарихында
үлкен орын алады. Оның қысқа, ... ... мен ... қызметі қазақ
халқының көпғасырлық дамуының рухани ізденістерінің тамаша ... ... ... қоғамдық ой санасың биіктей өркендеуіне ықпал етті.
Шоқан ... ... ... мол ...... мұра қалдырды.
Өзінің тым қысқа ғұмырының барысында Шоқан европалық ... үшін ... ... ... Орта Азия мен ... ... тарихы,
географиясы мен этнографиясына арналған бірсыпыра еңбектері мен қоғамдық
саяси тақырыптағы толып ... ... ... ... ... ... ... білімі бар, өз заманындағы бірқатар мәселелерді
жаңаша көтере білген кемелді ғалым ... ... ... ... майданда көріне бастаған дәуірі
қазақ халқының тарихындағы ... ...... ... орыс ... оның ... ... демоктариялық мәдениетімен жақындасу дәуірі,
сондай – ақ толық отарлыққа түскен дәуірі еді. Сол ... ... ... ... көп ... ... да ол ... зерттеу
еңбектерінің тақырыптарының негізіне алына алады. Бүгінгі таңда еліміз
егемендігін ... ... ... ... ... тарихи қайраткерлерінің
тұлғасын зерттеуге зор көңіл бөліп отыр. Әсіресе ұлтымыздың қазақ ... ... ... ...... ... бай тарихи, ғылыми
мұрасын зерттеу өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... келе ... қазақтың
ұлы ғалымы және ағартушысы Шоқан Уәлихановтың өз халқының тарихын зерттеп,
әлемге таныту мен төл ... ... ... ... ... зерттеуді талап етеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Шоқан Уәлиханов өз заманында дүниежүзілік шығыстану ғылымының
дамуына елеулі үлес ... әр ... ... ... ... қалдырды.
Шоқан Уәлихановтың жеке басы, қоғамдық қызметі тарихтың әр кезеңінде жоғары
бағаланды ... ... ... ... ... кемелді ақылы, көптеген
дарынды қабілеттері жайлы замандастары жан ... жылы ... ... ... ... ғалым Е.И.Ковалевский Шоқанды “Асқан
данышпан жас жігіт, қазақ халқының ең ... ... әрі ... ... ... ... деп атады (5.21 б.( Көрнекті саяхатшы және Сібір,
Қазақстан, Моңғолия мен Орта ... ... ... ... ... ... бағалай отырып, “Шоқан қазақ ішінен оқырман
қауымын талқан болса, ол өз халқының шын мәнісіндегі асқан данышпаны ...... (28. 74 б.( ... шығыстанушы ғалым Н.И.Веселовский өзінің
еңбектерінде Шоқан Уәлихановтың ғылыми қызметтерінің нәтижелерін ... ... ... ... ... аспанынан құйрықты жұлдыздай
жарқ етіп өте шықты – орыс ориенталистері бірауыздай оны таңғажайып ... ... одан ... ... тағдыры туралы аса маңызды ... ... деп үміт ... ... - деп жазады. (5. 42 б.(
Шоқанның жақын достарының бірі ... ... ... ... ... тұнғыш қолы жеткен адамсыз. Сахараның не екенін
“оның маңызын және өз халқыңыздың Ресейге қандай ... бар ... ... ... сізге көп міндеттер жүктейді” – деп жазып, оны
алдығақарай шығыстану зерттеу ... ... (5. 61 ... ... ... тұңғыш рет 1904 жылы ... ... ... шығарылды. Бұл басылым құнды мәліметтер
бергенімен, патшалық цензураға ... ... ... ... ... еңбектері, саяхат күнделіктерікеңес уақытында да мұқият ... ... ... жұмысты ҚазССР Ғылым Академиясының
академигі А.Х.Марғұлан, ғылыми ... ... ... ... ... Осы ... ... 1958 жылы,
ал кейіннен толықтырылып, 1970,1985 ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың шығармаларының ... оның ... ... ... ... ... этнографиялық
мұралары жекелей саралап зерттеліне бастады.
“Сот реформасы туралы жазбалар”, ... ... ... ... ... ... ... Шоқанның саяси және экономикалық
көзқарастарын С.Д.Зиманов, А.Б.Әтішев өздерінің ... ... ... атты ... ... Мұнда олар Шоқанның қазақтың
билер институтының құрылымын зерттеді, патша реформасының олқылықтарын
көрсетуі, ... ... ... ... мал ... алатын орнына
арналған ойлары сараланады (қараңыз 2,13 әдебиет)
Шоқанның 150 жылдық мерейтойына байланысты Бүкілодақтық конференция
өткізіледі, осында Шоқанның жеке басы мен ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарына ... ... ... және орыс ... атты ... ... қалыптасуына әсер еткен Омбы қаласында оқыған жылдар, алдыңғы
қатарлы орыс демократиялық мәдениет пен оның өкілдерінің ... ... ... (37. 105 ... ... ... да ... нысанасына айналды.
Х.А.Арғынбаев, А.Марғұлан, Ш.Абдрахманова, Н.Ивлев, ... ... ... ... ағартушылық ойларына арнайды. Шоқан
тарихтағы экономикалық және саяси ... ... ... ескерді,
әлеуметтік құбылыстарды ағартушылық көзқарас тұрғысынан түсіндіруге тырысты
деген қорытынды ... (35. 105 б., 23. 80 ... ... мұраларының басым көпшілігі оның саяхаттарының
нәтижесінде жиналып ... ... ... ... ... ... ретінде А.С. Бейсенова, Б.А.Литвинский, ... және т.б. ... ... зерттеді. “Елдерді сипаттауда
Шоқанда географиялық очерк басым болды” деп атай ... (3. 244 ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді.
Б.А.Литвинский Уәлихановтың Ыстықкөл мен Жоңғарияға барған ... ... ... ... ... ... ретінде сөз қозғайды. Шоқан –
универсал, оның экспедициялардың есептік ... ... ... тән. Оны ... – қазақ, қырғыз, ұйғырлардың тарихы,
қазіргі жағдайы, ... ...... ... мен ... деп ... (37.105 б.(
Шоқанның тарихи танымдары бүгінгі таңда негізгі ... ... ... ... ... Д.А.Моисеев, Н.Қанафияұлы,
И.Шәмшәтұлы Шоқанды шығыстанушы тарихшы ... ... ... ... ... ауыз ... мен жазба ескерткіштерді кешенді
түрде пайдаланды” – деп ... ... ... Р.Б.Сүлейменов,
В.А.Моисеев, Н.Қанафияұлы өздерінің еңбектерінде ... ... ... ауыз ... рөлін мұқият қарастырады. Шоқан тек қазақ ғана
емес, қырғыз тарихнамасының да негізін қалаумы деп атап ... (20. ... ... ... ... ... де жоғары бағаланады. Ол
халықтардың рухани және материалдық мәдениетін зерттеуге зор үлес ... ... ... ... ... ... және
т.б. өте жоғары бағалайды. “Шоқанның ... ... ... зор үлес ... деп ... ... Шоқанның ғылыми
мұралары әлі де болса, көптеген зерттеу жұмыстарын талап етеді.
Диплом жұмысының мақсаты:
Қазақ халқының ұлы ғалымы Шоқан ... ... ... ... ... ... тарихи, әдеби және этнографиялық
зерттеулерінің мазмұнын және ... ... - ... ... ... ... шығармалары мен соңғы жылдары жазылған ғылыми ... ... ... ... Уәлихановтың ғылыми материалдары мен әр түрлі ... - ... ... ... ... ... ... төмендегі міндеттер
қойылды:
- Шоқан Уәлихановтың дүниетанымының, ... ... әсер ... өмір жолын қарастыру;
- Шоқан Уәлихановтың қазақ халқын әлемге танытуға деген ұмтылыстарын, саяси
– экономикалық көзқарастары мен философиялық дүниетанымын ... ... ... деректанушысы ретінде Уәлихановтың қазақ халқының шығутегі,
хандары, батырлары туралы деректеріне сипаттама беру;
- Ғалымның атын әлемге ... ... ... ... негіз болған
георафиялық сапарлары мен еңбектері жайлы мәліметтер көрсету;
- Шоқанның ... ... ауыз ... салт – ... діни ... ... ... мәдениеті туралы зерттеулерінің шығыстану ғылымына
қосқан үлесінің көлемін анықтау.
Диплом жұмысының практикалық маңызы.
Егеменді еліміздің өзінің төл ... ... ... көңілі ерекше ауып
тұрған жағдайда Шоқан Уәлихановтың зерттеу еңбетері оның көптеген беттеріне
жарық түсіреді, сол уақыттағы тарихи ... ... ... жол ашады.
Диплом жұмысында Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... сай ... ... түрде дәлелденеді және тарихи - әдеби
шығармалары соңғы кездегі зерттеулерге ... ... ... мен ... ғылыми тұрғыдан толданады. Осы материалдарды
оқулықтар мен мектеп бағдарламаларына енгізіп, арнайы ... ... ... ... ... ... негізі.
Шоқан Уәлихановтың әдеби, тарихи, географиялық және этнографиялық
еңбектері жарық көргенімен де, олар ... ... ... ал кейінен
кеңес билігімен сынға ұшырады. Диплом жұмысында біз ... ... ... нәтижелерінің негізінде объективтілік, бірізділік және
даму принциптеріне сүйеніп, ғалымның ғылыми мұрасы өркениеттік көзқарас
тұрғысынан қарастырылады.
Диплом ... ... және ... ... ... этнограф ретінде Шоқан Уәлихановтың қоғамыдық
қызметін ашу үшін ... ... ... өмір ... ... ... мен
ол өмір сүрген және сапарлармен аралаған Қазақстан, Орта Азия, Орталық Азия
және Ресей елдері тарихын қамтиды.
Диплом жұмысының ... үш ... ... ... ... ... мен ... тұрады. “Шоқан және қазақ қоғамы” атты тарауда Шоқанның
қазақ ... ... мен ... ... яғни ХІХ ғ. ... ... еңбектері талқыланады. “Шоқан Уәлиханов – этнограф, ... ... ... ... ... географиялық, әдеби, этнографиялық
және тарихи мұралары ... ... етіп ... ... ... ... - әдістемесі” атты тарауда мектептегі жаңа әдіс- тәсілді
қолдану барысы.
І ... ... және ... ... ХІХ ... ... ... халқының дарынды ұлдарының бірі Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ... даму ... ... із ... ... өмір сүрген уақыты
патшалық Ресейдің Орта Азияға, Оңтүстік Қазақстанға аранын ... ... ... кем ... ... ... келді. Бұл бір қалыпты,
жайбарақат процес болған жоқ. Қазақстың ақсүйектері өзінің құқықтары ... ... ... деп ... ... қосылуға кедергі жасап
бақты жер жерлерде жанданған ұлт – азаттық көтерілістер мен түрлі қарсылық
әрекеттері ... ... ... бағытталды. Патша үкіметінің
отарлық саясатының нәтижесінде көшпелі қазақ жайылымдыққа ... ... Бұл ... ... ... ... ... әкімшілік тек осымен ғана шектелмей, ел ішінде ... ... ... ... ... формасы – хандық
билікті де жойды.Қазақ жері ...... ... ...... бағындырылды.
Ресей Қазақ Даласына ішкерлей енген сайын, көп сөзбастан түрлі
әлеуметтік – ... және ...... реформалар жүргізе
отырып, олар енді толық отарлауға ... ... бір ... ... ешқандай толқу мен қобалжусыз, 400 мың тұрғыны бар ... дала екі ... ... ... ... үлкен үмітпен империяның
құрамына толығымен берік құйылды! (7.311 б.( Патшалықтың ... ... ... саласындағы өзгертулерін қорытындылай келе, Шоқан Уәлиханов,
осы шаралардың нәтижесінде “Дала мүлдем жаңа келбетке ие болды” (7. 309 ... ... ... бұл қазақтардың ғасырлар бойы қалыптасқан
дәстүрлеріне мүлдем қайшы болғандығын ... ұлт ... ... ішінде, қазақ даласының, ... ... ... әсер ... ... ... өз ... жүріп жатты.
ХІХ ғасырдың ортасында крепостниктік дағдарысқа байланысты Ресейде саяси
және идеологиялық күрес ... ... ... осы үрдіске пітрлік
реформалар мен орыс ... ... зор ... ... Ресейде осы
тарихи кезеңде Европаның алдыңғы қатарлы идеяларының таралуына ғана емес,
өзіндік жаратылысты – ... ... ... ... ойдың
қалыптасуы мен дамуына қолайлы тамаша әлеуметтік – саяси және ... ... 1816 жылы ... ... ... ... идеялық ағымдар арасында
крепостнойлық құқық жойылғаннан кейін ишеленісе түсті. (56. 55 ... ... – ақ ... ... жағдайдың ишеленісуі Шоқан
Уәлихановтың көзқарастарына әсер ... ... ... ... ... ... ең ... мәселелері сөз болады, халқының таукіметін
жеңілдетудің жолын ... ... өз ... ... ... құрылымы,
саяси өмірі, білімі, кәсібі, имандылық қасиеттері әр уақытта толғандырды.
Бұлар оның шығармаларының ... ... ... ... барлық
сенім, әдетімен де, ойын – сауығымен де, әр кезде жасаған адамдарының
тарихи мәні бар ... ... ... құны күшті аңыздар, өлең –
жырлар жасауымен де, ... ... де, ... ... ... сақтауымен де, соттық шешімдерімен де ең ақылдылардың қатарына
қосылады”, - деп ... ... ... (6. 109 ... Уәлиханов теориялық түрде өз халқының қоғамдық болмысының шынайы
процестерін дұрыс анықтап, ... ... ... ... ... және ... ... негізделді. Бірақ, ол оларға соқыр ілеспей, олардың
идеяларын ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... жүріп
жатқан тарихи оқиғалармен ... ... Сол ... ...... ... ерекше және терең болғандығы
соншалық, бір оларды ... ... ... ... таңның да өзекті
мәселелерін іздейміз.
Шоқанқазақтардың орыс бодандығының ... ... ... патша үкіметінің осы ... ... ... саяси
мақсатарында, қазақ халқының мүдделеріне нұқсан ... ... ... ... Ол 1822 жылы ... ... ... хандық биліктің жойылуын шын жүректен уайымдады. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... уездер, облыстар
және тағы сол ... ... ... бұл Даланы билеудің ғасырлық
дәстүрлерінің бұзылуына әкелді, оны Ресейдің әкімшілік – ... ... ... ... ... ... халықтар өмірінің
ұйымдастырылуына айтарлықтай өзгерістер әкелгенімен, алға қарай дамыды
білдірмей, ... ... ... мен ... ... ауқатты сословиелердің мүдделерін қанағаттандыруға бағытталды.
Шоқан Уәлихановтың қазақ халқының тұрмысын ... ... ... ... іздестіру көзқарасының қалыптасуына патша
үкіметінің ... ... ... ... үшін жер ... орыс қоғамының
озық демократиялық бөлігі – декабристер мен петрашевийлердің әсері зор ... ... ... оқып ... ... және кейіннен Батыс Сібір
генерал – ... ... ... ... ... ... Шоқан революционерлік – демократиялық идеялармен танысады.
Шоқанның жақын досы болған ... орыс ... ... ... мен ... идеялары Шоқан
санасында терең із қалдырады. Шоқан Уәлиханов көзқарасының қалыптасуына
әсер еткен ... бір ...... ... көпғасырлық мәдениеті,
оның саяси тарихы, азаттық пен бейбітшілік жолындағы халық күресі еді.
Шоқан ... ...... ... ... сынады,
отаршылдық – бюрократтық патша аппаратын кінәлады, ислам дініне реакцияшыл
мазмұн берді, орыс және қазақ халықтарының ұлы достығына ... ... ... ... Шоқан артта қалған ортағасырлық мешеуліктің
мұнды көрінісіне, отарлаушы чиновниктердің жүгенсіз ... мен ... бай – ... ... ... ... тартып, екі
жақтан бірдей езіліп отырған құқықсыз халық буқарасының қайғылы ... ... ... сол өз ... ... ... шындығына көне алмайды
да, үкімет орындарының өкілдері мен қазақ ... ... ... ... қарсы, езушілікке қарсы күрес бастайды. (5.71 б.(
Бірақ ол утопиялық идеяларға ... ... ... ... ... орнатуға болады деген пікірмен теріс ... ... ... (1862 жыл), ... ... аға сұлтанын сайлаған кезде
Уалихановтың осы орынға кандидатурасын ұсынуы, оның осы қатесін дәлелдейді.
“Бір кезде менің өз ... ... ... ... ... ... байларының озбырлығынан қорағайын деп, сұлтан болсам ба деген ниетін
де болған. Сондағы көбінесе ойлағаным – оқыған ...... ... ... ... өз ісіммен көрсету еді”, - дейді Шоқан
өзінің Достоевскийге жазған хатында. (3.562 ... ... ... ... ... бостандық беріледі деп
үміттенуі, әрине, бекер еді. Демократиялық бостандық алу үшін ... жою ... олай ... күнде езілген халықты ешкім де қанаудан
қорғай алмайды. (3.71 ... ... ... қазақ қауымының бұдан бұрынғы
тарихы өркендеу жолы туралы ... ... ... ... ... ... ... ақсүйектерінің саясаты қазақ халқын күйреуге әкелетінін, феодалдық
ортағасырлық мешеулікті сақтап ... ... ... мен ... ... ... тарихи қажеттіліктен
туындағанын ол терең де, дұрыс түсіне білді және сол ... өз ... ... пен ... ... тезірек құтқаруға пайдаланбақ
болды. (6.96 б.( Сонымен қатар Шоқан Уәлиханов қазақ жеріне өктемдік пен
заңсыздық ... ... ... ... ... сынаушы болды. Көптеген
шығармаларында, әсіресе, орыс достарына жазған хаттарында қазақ халқының
қараңғылығын ... ... ... ... ... ... чиновниктері
туралы өте ашына айтады. Ашықтан –ашық аямай сорады, - деп дала әкімшілігі
жайлы ызамен жазады.
Шоқан Уәлихановтың патша үкіметінің ... ... шығу ... ... ... ... сенімсіздік тудыратынын және өткен үкіметтік
форманы сақтап қалатынын түсінді: “Орыс басшыларының әрбір әрекетінен, -
деп жазады Шоқан – ... ... ... ... ... салынады деп
түсінеді. Онысы түсініктіде, өйткені жер – жердегі заседательдардың әрекеті
орыс басшылары осылай деген ой ... (8. 204 б.( ... ... Шоқан Уәлиханов қоғамды түбегейлі қайта құру үшін радикалды
шаралардың қажет екенін түсіну деңгейіне көтеріле ... (2. 51 б.( ... бәрі тек ... ... ғана емес, патшалық әкімшіліктің
жекелеген өкілдерінде екенін жете түсіне алмады. ... ... ол ... ... ... ... алмастыруға әрекет жасады.
Қазақ ауылдарының өміріне жіті көз жібере ... ... ... ... бай ... болмашы ақыға жалданып,
ал олардың өзі болса, өз кезегінде, бұларды туыстық дәстүрді ... ... ... байқады. Жас ғалым кедей шаруалардың өз үй – ішін
аштан өлуден сақтап қалу үшін өз ... бір ... ұнға ... ... ащы ашу – ызамен жазды. (21. 69 б.(
Езілген тапқа Шоқанның жаны қатты ... ... ... ... үшін
ол сын мақалалар жазып, осы арқылы қазақ даласына ... ... ... пен әкімшіліктің қабылдамақшы болып жатқан реформасының сипатына
әсер еткен болады.
Шоқан өзі өмір сүрген ... ... ескі мен ... ... ... қоймайтын, бірақ өте қатал күрес жүріп жатыр. Бірі ... ... ... ... - деп ... ... өкіметі жүргізіп
отырған түрлі экономикалық, саяси реформалар тек ...... ... пайдалы екенін жақсы түсінген ойшыл оның көздеген арам мақсатына қарсы
шықты.
1802 жылы ... ... ... ... облыстық басқармасының
қызметкері И.Е. Яценкомен бірге біраз жұмыс істеген. Ал И.Е.Яцеконың ... жылы (70 жыл ... ... заң ... ... үшін шекаралық
басқарманың комитет төрағасы болып тағайындалған. ... ... ... ... жоғары таптық адамдары мен төменгі тап ... ... ... ...... ... ... халық
көбінесе өз мүддесін толық түсінбейді, саяси өмірге араласуы бояу.
Сондықтан ... ... ... ... жағдайларға байланысты.
Көзі ашық емес адам бала сияқты, өз пайдасын түсіне алмайды, көп жағдайда
қателеседі, шындық пен ... ... ... ... ... ... реформаларындай маңызды мәселе жоқ. Барлық заңшылар мен реформаторлар
қоғамдық пайданы ... ал әр ... ... ... пайда әр түрлі
түсіндіріледі.
Шоқан Уәлиханов ... ... бір топ ... феодалдарының
мүдделеріне емес, халық бұқарасының мүдделеріне сай келетін түрін іздейді.
“Султандар мен билердің пікірлері қадір тутуға ... де ... ... - ... - ... түгел бір ұлттың мүдделері, шын әділдігіне келгенде”, жеке
сословиелік ... ... ... ... ... тұруы керек.
(9. 497 ... ... ... ... ... мен хаттарында езілген
еңбекші бұқараның жанашыр қамқоршысы екендігін көрсетеді. ... және ... тату ... - ... Шоқан А.Н.Майковқа жазған
хатында, - ... олар ... ... ... ... ... ал енді
бұл құлдар қазірде бостандық алғанымен де, қалай ... ... ... ... қолында жүр.Мен олардан талай рет бұларға еңбекақы
төлеңдер және өздерін адам санатында устаңдар деп талап ... олай ... ... тартыласыңдар деп қорқыттым. Бірақ олармен жұғыспасам да,
оның есесіне дала ... ... ... және олармен тез – ақ үйлесе
кетемін. (8. 567 – 569 б.(
Дегенмен ... ... ... бай мен кедей деп бөлуден әрі ... Ол ... ... ... ... ғылыми түрде дәлелдей алмады,
реформаның ең тиімді жолын мойындай ... ... ... ... ... ... екенін айта отырып, Шоқан Уәлиханов қазақ халқының
қараңғылығы мен көрген қорлығын еске алып қайғырады. ... ол ... ... бармайды. Шоқан халықтың ауыр халін баяндаумен тынады, еңбекші
бұқараның халін жақсартуға оқу- ағарту, бүкіл таратудан басқа да ... ... – біле ... ... аса ... ... ретінде қазақ қоғамының тұрмыстық
жағдайына көп ... ... ... ... қонысы туралы”, “Мал
шаруашылығы – халық байлығы”, “Өнеркәсіп және ... ... және ... ... ... ... ... тоқталады. Бұл
туындыларында ол халық өмірін терең, жан – ... ... ... ... ... ... ... бірден – бір негізі мал екені даусыз,
мал өсіру - оның негізгі және басты кәсібі. Мал басының ...... ... да ... кездескеннен – ақ “Мал – жан аман ... ... ... оның отбасы жөнінде сұрағаны. Бірақ ол жанды малдан
кейін әдейі “өзінің ұғымы боыйнша төмен қойыпотыр”.
Шоқан ... ... ... оның ішінде қазақтардың ... ... ... өте жоғары бағалаған ғалымның ... ... ... ... ... ... ... саясатына қарсы жазған
“Қазақтардың қонысы туралы” деген хатында айқын ... ... ... ... ... және ... жайылымдарды жеке рулар мен
балардың ... беру мал ... ... ... ... болып саналуы тиіс”.
Сонымен бірге, Шоқан қазақ ... кең ... ... ... ғасырлар бойы қолданылып келген шаруашылық әдістеріне тоқталады
және олардың жылдың әр мезгілдеріне сәйкес ... ... ... ... Бұл ... ол мындай қорытындылар жасайды: мал қыстатуға
ықтасын орманды, қамысты жерлер ... ... ал ... суы мол дала ... ... мал ... ... халыққа өте кең жердің
керектігін Шоқан тарихи – экономикалық тұрғыдан ... (32. 63 ... Кіші жүз ... - деп ... ол, - ... ... ... мен
Мұғалжар тауларын мекендесе, қысты Сыр бойында және Борсық пен ... ... Орта ... ... бір ... ... Перойцкіге
дейін барып, қайта оралатын”. Бұған қоса, Шоқан бұл ... ... ... салаларымен, әсіресе, егіншілікпен ұштастырса ғана
жемісті өркендейтінін көре білді. Ол, “Егеншілік ... ... ... болуға тиіс” – деп көрсетті. Өткені, егіншілік ... ... ... ... ... ... ... деректерге көз салсақ, Қазақстанның оңтүстік аудандарында
егіншілік ерте заманнан үйреншікті ... ... ... ... ... ... ... егіншілікке жете көңіл бөлінбейді. Соның
салдарынан жер жырту әдістерінің өзі өте ... ... ... болды.
ХІХ г. орта кезінде әр жүздің қазақтары Ресейге әр ... ... ... Мысалы, кіші жүздіктер жыл сайын түндік басына 1 сом ... ... ақша ... үй ... ... ал орта жүздіктер әр жүз мал
басынан бір мал төлеп отырды. Ал кейбір жерлерде көлік беру ... ... де ... Бұл ... ... ... ... да ауырлай түсті.
Мысалы, 1822 жылы “Сібір қазақтарының Ережесі” бойынша ... ... әр ... 18 сом, ... 8 сом, қой ... 1 сом ... ... өзінің салық туралы мақалаларында мұндай жағдайлардың заңсыз
екндігін дәлелдеуге тырысады. Әсіресе, ешбір заңға ... ... ... ... ... ... көлік міну салығында ешқандай тәртіп
болмайтын – деп ... ол : ... ... қазірдің өзінде бір
сапардың үстінде 40-60 жылқы алады және ... ... ... ... ... аттарды қайтармай кетуі де жиі кездеседі. Патша чиновниктерінің
осындай бассыздық пиғылдарын көрсете ... ... ... орындарынан
олардың жолсыздық істерін қатаң жазалауды талап етеді”.
Шоқан ... ... ... мен ... ... күресуге
тырысып, өз кандидатурасын Атбасар округінің аға ... ... ... ... жеңгенімен, оның кандидатурасын генерал –
губернатор О.И.Дюгамельбекітпеді, өйткені оны ... мен ... үшін ... адам деп ... (20.52 ... ... ... еңбектерінде өзінің езілген халқының мүддесін
қорғаушы шынайы гуманист ретінде ғана емес, ... ... бір ... өзінің заңдары, мінез – құлқы, салт – санасы бар басқа халыққа
қалай болса ... ... ... зиянды екенін терең сезінетін ғалым
ретінде де көрінеді. Өз ... ... ... оны тар ... ... ... әкеп соқтырған жоқ, қайта ол қазақ
халқының бойындағы өмірлік күшті, оның болашағын ... ... ... оның ... және экономика жағынан мешеулігі туралы ашық
айтты, халықты европалық мәдениетке ұмтылуға, ... ... ... ... Птша ... ... ... реформаларын жөнге салу
үшін, көптеген қазақ қоғамына қатысты шығармалар шығарып, халықтың жағдайын
көтеруге ұмтылады.
І.2 ... өмір ... ... ортасы
Қазақ халқының ұлы ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы ... ... сол ... Құсмұрын дуанының аға сұлтаны, майор
дәрежесіндегі ... ... қара ... ... ... Шоқанның
кіндік қаны тамған Құсмұрын бекінісінің ескі жұрты қазіргі Қостанай ... ... ... ... үш – төрт ... жерде орналасқан. Азан
шақырылып қойылған есімі Мухамедқанафия болғанына қарамастан, анасының
Шоқан деп ... ... ... өмір ... ... ... ... Зейнеп – қазақша хат таныған, өз заманының көзі қарақты
қыз – келіншектерінің бірі.Оның әкесі – бала ... ... ... ... аты ... ... ... Сібір қазақтары арасынан алғаш рет аға
сұлтандық әкімдікке қолы жеткен, атақты Шорман би.
Шоқанның балалық шағы ... оның ... ... ... аулы ... ... Орта жүз ханы Уәлидің кіші әйелі – ... ... ... әйел болған. Ол шығыстың бірнеше тілдерін білген, орыс ... ден ... ... ... ... Азиялық департаментімен
және Петербургтегі Сібір комитетімен хат жазысып, байланысып отырған. (29.
5 б.( ... ... ... ... ... ... ... оның
баласы Шыңғыс салдырды). (17. 12 б.(
Уәлихановтардың отбасында Шоқаннан басқа алты ұлы және төрт ... ... ... ... жастайынан өзінің ақылы, өжеттігі,
табандылығы және ... мен ... ... ... шағы
сахарада, өзінің өткендегі ерлік істері жайлы көптеген аңыздарды ... ... ... арасында өтеді, сөйтіп сезімтал бала ... ... ... ... ... ... ортасынан шыққан
адамдармен араласуға, халқтың өлең – жырлары мен ... ... ... өседі.
Бала Шоқанның сана – сезімі ерте оянып, ... өсіп ... ... ... ... әсер еткен. Тумысынан сезімтал, дарынды балаға әжесі
“халық даналығының сарқылмас білім бұлағы” болған. Халықтың озық ... ... ... ... ... ... ... Шоқан өмірінің аяғына
дейін ұмытпай есінде сақтаған.
Шоқан ерте, кейбір мәліметтер бойынша, төрт ... хат ... ... ... ... – ақ ... ... құрштарлана береді. Шоқанның әкесі
Шыңғыстың үйіне чиновниктер, офицерлер, ... ... ... ... ... ... жұмысымен танысып, еліктей жүріп, алдымен
қаламмен, сиямен, ал кейіннен бояумен сурет ... ... ... ... ... оның өмір ... ... бойлай
түсуіне көмектесті.
1840 жылдары Тобылда губернатор, кейіннен Орынбор шекара комиссиясының
төрағасы болған М.В.Ладыженский қазақ ... сот ... ... ғұрыптары
мен ауыз әдебиеті нұсқаларын жинақтауға көп көңіл бөлген. ... ... ... – тілектен тұратын өтінішін орындау үшін ... ... ... мен ... - әңгімелерді, ақын, әнші, күйшілерді
шақырғанда, шекаралық ... ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстарына
араласқанда Шоқанды үнемі ертіп жүрген. ... ... ... бес ... қарамастан, А.А.Сотниковтың басшылығымен Күнтимес пен
Қараобадағы қазба жұмыстарынан үлкен әсер ... ... ... ... ... Шоқан молданың қолынан араб
жазуының негіздерін ... Бұл ... ... тек ... ... ... мұраларын оқумен, араб және парсы тілдерінде
сөйлеп жаттығу және шығыс ... ... ... ... айтумен
ғана айналысқан.
Даланың дәстүрі бойынша, сұлтанның ... ... ... ... яғни “жеті жұрттың тілін білу” парыз болған. Сондықтан Шоқан шығыс
тілдерін оқуға ден ... ... араб ... ... ... ... де ... әжесінің айтқан әңгімелері, елдің атақты от ауыз ақын ... ... ... ... ... поэзиясына деген ынтасын ерте
оятты. Халық ... ... ... Шоқан, оның классикалық
үлгілерін жазып ... ... ата- ... ... оқып ... ... және ... Көрпеш - Баян сұлу” атты халық дастандарын ол тіпті
бала кезінде – ақ жазып алып, кейін ... ... ... ... 20 б.( ... басқа халықтарының поэзиясымен де шұғылданған Шоқан,
ауылда жүрген ... ... де ол ... әдебиеті классиктерінің өлеңдерін
оқудан бас көтерген емес.
Шоқанның ... ден ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болуы үлкен әсер етеді.
Академик А.И.Шренк, Сібір ... ... ... қызмет
істеген декабристер С.М.Семенов, ... ... және ... ... С.Сотников, Н.Ф.Костылецкий, Т.Сейфулин сияқты
көптеген жоғары білімді адамдар Шыңғыстың аулында бірнеше рет болған. ... ... ... ... ... сайын күшейе түседі. Алайда
оның үй маңайында алған білімі шындығында да ... ... ... бұл сол ... ... ... ... сұлтан баласының өсуінің өзіне аз
болатын.
ХІХ ғасырдың ортасынан ... ... ... ... ... ... уақытта ескі феодалдық тәртіптің күйрей бастады патша үкіметі ... ... ... мүдделерінің біте қойнасуынан көрінді. Осы
жағдайда билік ... ... ... ... үшін орыс ... ... ... түсіне бастаған қазақ ақсүйектері өз балаларын орыс
мектептері мен училищілеріне, жоғары оқу орындарына бере бастады. Шоқанның
әкесі мен ... ... ... жету үшін оның тек қана европалық
білім алуы ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғалымдарымен тығыз байланыс жасағанын да айта кету керек.
1847 жылы күзде Шыңғыс өзінің орыс достарының ... ... сол ... ең жақсы оқу орны деп саналған Сібір ... ... ... корпустары әскери негіздегі арнаулы жабық оқу ... онда ... мен бай – ... ... ғани ... мүмкіндігі болған. Бұл оқу орнының мәдени өмірдегі маңызын дәл бағалау
өте қиын еді. Аса көрнекті қоғам және ... ... ... ... ... тәрбиеленіп шықты.
Кадет корпусының оқу мерзімі – даярлық ... екі жыл, ... бес жыл, ... ... бір жыл, ... ... жылға созылған.
Арнаулы класта тактика, артиллерия, далалық фортификация секілді
әскери ғылымдар ... ... хан ... екендігіне қарамастан,
патшалық өкіметке сенімсіз бұратана ұлт өкім болып табылатын ... ... ...... етіп ... үшін ... сұлтандарының балаларына
Сібір кадет корпусында ... ... ... пәндердің жалпы
бағдарламасы” бойынша білім алған. (20. 45 ... ... ... ... шені бор қырғыздрдың корпустан
тәрбие алушы балалары әскери ғылымдар өте ... ... ... ... ... ... оқу орындарына арналып бекітілген жалпыға бірдей оқу
жүйесі ізімен білім алып келеді де, онан кейін ... ... ... ... бойынша, корпустағы өзге тәрбиеленушілерге қарағанда бір
ғана жыл бұрын, яғни олар өз оқу курсын жалпы ... ... ... ... ... корпусында, әскери пәндерімен ... ... орыс ... және ... тарихты, орыс және батыс Еуропа
әдебиеттерін, ... ... ... физиканы, математиканы,
геодезияны, архитектураны, сурет салуды, сызуды, европа мен шығыс ... ... ... ... ... ... орыс ... білмейтін, бірақ
сирек кездесетін қабілетінің арқасында осы ... тез ... ... ... Шоқан өз құрдастарының алдына түсті. Шоқанның ерекше ... ... және ... филологиясын оқып – үйрену ... ... және осы ... жұрт ... ... ... Болашақ офицерлерді
даярлау олардың алдағы қызметіне сай жүргізілді. Бағдарламада тек Сібір мен
Қазақстанды ғана емес, шығыс елдері – Қытай, ... ... ... ... ... көп ... ... (19. 17 б.(
Шоқан Уәлиханов өмірінің кадет корпусында оқыған ... ... оның ... ... - орыс армиясы офицерінің ғана емес,
сонымен бірге зерттеуші ретінде ... әсер ... Нақ сол ... ... көзқарасының негіздері қаланып, өмірде алар орны ... ... ... ... ... қатынасы қалыптасты. ... ... ... оның ... ... ғана ... қорларымен
танысуға рұқсат берілді, ол орыс және шетел әдебиетін құныға ... 17 ... ... ... ... тек орыс ... ғана емес, неміс және
француз тілдерін де меңгерген, ... ... өзі ... ... араб ... ... ... түсті. Осында жүріп Шоқан сол кездегі ең
көкейтесті өмірлік ... ... ... маңдай алды журналдармен
таныса алды, атап айтқанда “Современник” журналын ... (19. 17 ... ... бастап Шоқан мен оның ұстаздары арасында етене
жақындық және достық ... ... ... шәкіртке корпустың
оқытушысы Н.Ф.Костылецкийдің күшті ықпалы тиді, оның айналадағы өмірге ... ... ... ... ... ... ... эпостарын зерттеу ғылыми
жұмысына тартты. Н.Костылецкийді Шоқанның дала өмір салты мен дәстурлерін
жақсы білетіні қызықтырды.
Демалыс күндері ... алма ... ... ... ... ... Омбы қаласы чиновниктері мен интеллигенциясының үйінде – оның
ішінде аса білімді адамдардың бірі – К.К.Гутковскийдің ... ... ... ... отбасында әрдайым жолаушы жүрген атақты адамдар -
әдебиетшілер, ... жер ... ... ... ... ... жиналатын. (30. 68 б.( Қаладағы ең таңдаулы, адамгершілігі
мол әрі оқыған отбасылармен таныс ... ... ... ... - деп куәгер
болады Г.Н.Потанин. (45. 7 ... ... ... екі ... ... және ... ... ротаға чиновниктер мен офицерлердің балалары ... ... және ... балалары оқыды. Жағдайдың
әмірімен Шыңғыс сұлтанның баласы эскадронға қабылданды. Нақ осы ... ... ... бұқарамен жақынырақ танысып, оның мұң – мұқтажы мен
тілегін жақсырақ білуге көмектесті, мұның өзі ... ... ... оның ... ... ... ... етті. (19. 19 б.(
Шоқан Уәлиханов Омбыға тап болған ... ... оның ... мен ... ізгі мақсаты мен ынта –ықыласы, ең алдымен
олардың ғылым саласындағы адал қызметі ... ... ой – ... ... оның ... білімнің мәңгі өшпес мәніне аудармай қойған жоқ. Ол
өркениет пен ... биік ... ... ... қалған, езілген
халықтың өкілі болған Шоқан туған халқының білім алуға ... ... ... тікелей парызы оған өз тарихын, әлі ешкім жазбаған тарихын
ұғынуға көмектесу екенін, өз халқы мен орыстың ... ... ... ... ... (45. 9 б.(
Шоқан кадет корпусын 1853 жылы он сегіз ... ... ... ... ... деген офицерлік шен алып шығады. Ресми түрде Сібірдің
казак әскерлерінің алтыншы атты ... ... ... ... іс ... ... ... Сібір генерал – губернаторының
жанында қалдырылады да, арада бір жыл ... ... ... Сібір мен
Қазақстанның солтүстік – шығыс ... ... ... ... адъютанты болып тағайындалды. Сонымен қатар өлкенің Бас
басқармасы ... ... ... ... ... ... орналасысымен – ақ Шоқан Уәлиханов бірден офицерлер мен
чиновниктер ортасына, яғни корпустағы ... ... ... алдыңғы қатарлы
ойшыл адамдарға мүлдем қарама – қарсы ... тап ... ... ... ... ... ... Дюгамель, Фридрихс,Кройерустар және патша
үкіметінің осы сияқты қойған адамдары тонаушы чиновниктер, бір ғана ... ... жеке ... олна ... ... ... ... мұндай қара ниетті ортадан құтылып, қоғамдық пайдалы еңбекпен
шұғылданудың жолдарын іздейді. Ақыры ол осындай ... ие ... ... ... ... Ұлы жүз ... мен Ыстықкөл қырғыздарының Ресейге
өз еркімен ... ... ... ... ... ... еді. Осы жерлерге Қоқан хандығының ықпалын тойтару үшін Жетісуда
осы территорияны бейбіт жолмен қосуға бағытталған сақ және ... ... ... ... Алға қойылған міндетті шешумен офицерлердің бір тобы
тиіс болып, мұнда К.К.Гутковский, М.М.хоментовский, М.Д.Перемышельский және
Шоқан Уәлиханов жетекші рөл ... ... ... ... ... ... мамандарға патша әкімшілігі зәру болды. Бұл жөнінде Шоқан
таптырмайтын адам еді. ... ... ол ... ... тұрмысымен,
әдеп –ғұрпымен тамаша таныс тілдерін үйренген болашақ ғалым болды. Аталған
себептер арқасында ... осы ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз қазақтарының және қырғыздардан бұғы,
Сарыбағыш және солтуруларының Ресейге бейбіт жолмен қосылуы туралы мәселені
шешуге ... ... ... ... бірге ол қазақтар мен қырғыздардың
географиясын, тарихын, әдет – ғурпын, ... ауыз ... күш ... ... жылы жазда Шоқан Уәлиханов генерал – ... ... ... ... жаңа ... ... облысына тексеруге шыққан
сапарында ерекше тапсырмалар орындайтын офицер ретінде еріп ... ... ... Омбы – Семей –Қапал – Верный арқылы
сапар шеккен Шоқан Жетісуда қалып ... ... ... жағдайы туралы
мәліметтер жинайды. Ұлы жүз қазақтары мен қырғыздардың қоныстануын, өлкенің
тарихы мен географиясын ... Осы ... мол ... алып ... ... мақтау мінездемемн сый беруге ... ... ... ... ... қайтып келгеннен кейін Шоқан өзінің ... ... ... сол ... ... ... жерді
пайдалану мәселесі жөнінде, олардың рулық және некелік қарым- қатынастары
мен ертедегі діні ... ... ... ... жылы ... ... ... басшылығымен
ұйымдастырылған үлкен әскери- ғылыми экспедицияға қатысады. ... ... ... танысу және Ыстықкөл алқабын картаға түсіру еді.
Ғылыми тұрғыдан алғандаҚырғыстанға бару Шоқан үшін аса жемісті болды. ... ... ... ... ... ... күніде қырғыз
халқының тарихын және тарихи ... ... ... ... ол ... Уәлихановты тек қазақтың ғана ... ... ... ... ... бірі деп атау ... (20. 98 ... жылдың жазы мен күзінде ... ... ... ... ... ... аса ... ғалым – географ
П.П.Семенов- Тянь- Шаньский зерттеді. П.П. Семеновпен ... болу ... ... ... ... оның ... ... қызметтерінің
бағытын белгілі бір арнаға салады. Шоқанмен жақынырақ танысқаннан ... оның ... ... ... ... ... ... қойып, жас
досының Петербургке барып , университеттік лекциялар курсын тыңдағысы
келетін талабын қуаттай ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... шегу мақсатын да қызу қолдайды. Семенов екеуінің әңгімелері
Шоқанға ұмтылмастай әсер етіп, жас ғалымды ... ... ... сол ... ғылымның штабы – орыс география қоғамының толық мүшесі
етіп қабылдау туралы ұсынып басқа ... ... ... жасауы
кездейсоқ емес еді. (19. 33 б.(
Шоқан қырғыздардың арасындағы рулық ... ... ... ... тарихи мен сол кездегі жағдайын зерттеп жүрген кезде алыстағы
Петербургке оның білімі мен ... Цин ... ... ... ... ... ... шешуге, атап айтқанда Ресей мен
Қытай арасындағы сауда – экономикалық қатынастарды ... ... ... мәселе шешіліп жатты. Шоқан Уәлиханов ... ... орыс ... ... ... ... арада қытайдың Құлжа қаласына аттандырылады. Ол Қытаймен екі арадағы
сауда байланысын жақсартып, екі мемлекеттің ...... ... ... ... ... күн ... А.К.Гейнстың сипаттауы бойынша
Уәлихановтың Құлжаға баруы “Тарбағатай келісіміне. ... мен ... ... ... ... (5. 49 ... ... Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың ғылыми өмірбаянындағы
бетбұрыс жылдар еді деп айтуға болады. Ол ... мен ... оқу ... ... ... ... өзі еңбек жазуға кіріседі.
Мерзімді баспасөзде оның тұңғыш мақаласы ... ... ... газеті 1857 жылғы 10 наурызда оның “Омбыдан хат” деген мақаласын
жариялады. Онда Шоқан ... ... ... тамаша
перспективасы туралы айтып, жұртшылықтың және ... ... ... ... ... ... (19. 37 ... ... ... және тарихи зерттеулері П.П.Семенов-Тянь
–Шанский арқылы Петербург ғалымдарына белгілі болады. 1857 жылы 27- ақпанда
Шоқан Уәлихановты Орыс ... ... ... ... қабылдайды.
Қазақ ғалымына орыстың ұлы жазушысы Ф.М.Достоевскийдің ықпалы күшті
болды, Шоқан онымен алғаш рет 1854 жылы ... ... ... ... Олардың бір – біріне деген ілтипаты қимас ... бұл ... ... жас айырмашылығына қарамастан, екеуі ... ... ... ... адал ... ... ... қызмет орнына
арналған Шоқан Гасфорт “сарайының” төңіріндегі ... ... ... ... толы ... ... тап ... қоғам үшін қызмет істеймін деген
ынтасын Ф.М.Достоевский өзінің хатында: “Ғылыммен шұғылдануды тоқтатпаңыз,
- деп өсиет етеді. ... бай ... бар. Дала ... ... ... да, ... де ... назар аударар еді. Сізге бар материалдармен
география қоғамын қызықтыра алар едіңіз” – деп жандандыра түседі. ... не ... оның ... және өз халқыңыздың Россияға қандайқатысы
бар екенін Россия халқына ... ... ең ... қазақ болу дегеннің
өзі нағыз мақсат емес пе, ... іс емес пе. ... ... Сіз ... ... ... білімді қазақсыз. Оның үстіне тағдыр Сізге алғыр
ой – сана, сезімтал ... ... ... адам ... Құдай жар болсын”.
(9.19-90 б.(
1858 – 1859 ... ... өзін ... саяхатшы даңқына бөлеген
атақты Қашқар ... ... ... Поло мен ... ... кейін бұл
елге тұңғыш барған адам Шоқан еді. (5. 54 б.( ... бері ... ... ... ... ... ол ... Европа ғалымдары
үшін жабық еді. Белгілі ғалым географ Адольф Шлагинвейт Қашқарияға Шоқаннан
бір жыл бұрын барып, бірақ Уәлихан ... ... ... ... (6.
85 б.(
Саудагер ретінде Қашқарияға енген Шоқан осы жерді жан – жақты ... ... және ... ... ... ... бұл елді ерте
замандардан бері мекендеп келе жатқан ... ... ... ... бай ... ... саяхаты Уәлихановтың денсаулығына үлкен зиян келтіреді. Ол
бірнеше ай бойы ... ... ... Ал Петербургте, Шоқанды және оның
экспедицияның нәтижелері ... ... ... ... ... сапарының ең басты нәтижесі “Алтышаһардың немесе Қытайдың ... ... ... алты ... жайы ... ... ... болды. Бұл Шығыс Түркістан халықтарының тарихи мен географиясы,
әлеуметтік құрылысы жөнінде толық ... ... ... ... ... (5. 61 б(
Саяхатшы – ғалымға сіңірген еңбегі үшін штабс – ротмистер ... ... ... және ... ... беріледі. П.П.Семенов
– Тянь- Шанский, ... және ... ... ... қолдауымен Шоқан Уәлиханов ғылыми жұмыстармен айналасу үшін
Петербургте қалдырылып, Азия департаментінің ... ... ... ... ... болған жылдары өмірінің ең бір қызықты
кезеңі еді. Орыстың озат ойлы ... ... ... ... ... ... ... жүрген қоғамға ол таланты мен білімдарлығын
танытты.
Уәлиханов Петербургте әртүрлі салада қызмет атқарады. Ол ... – Бас ... ...... ... мен Азия ... пен ... қоғамда қызмет істейді. Бас штабтың ғылыми
комитетінің ... ... Орта Азия мен ... ... ... (5. 54 б.( ... ... “Балқаш көлі мен Алатау
жоталарының аралығындағы кеңістіктің ... , ... ... өлкенің
батыс бөлімін барлау”, “Құлжа қаласының жоспары”, “Қытай империясының Батыс
өлкесінің картасы” жасалады. (5. 81 ... ... ... ... оқып ... ... ... ақ
университеттік білім алсам деп армандаған. Петербургте тұрған кезінде бұл
арманына жетердей еді. Ол ... ... және ... ... ... ... ... оқып үйренеді.
Шоқан орыстың шығыстанушы – ғалымдарымен, атап айтқанда ... ... ... ... ... ... ... Ф.Г.Остен- Сохен, ... ... ... бұрынғы емші И.И.Захаров және
басқаларымен танысады. Шығыс Азия департаменті жанындағы ғылыми жұмыстарға
арналған ... ... ... ... ... сонда Орта Азияға баратын
адамдарға түрік тілдерінен сабақ береді.
1861 жылы Шоқан қатты ауруға шалдығып, Петербургтен еліне ... ... ... ... ... ... қалған ортағасырлық мешеуліктің
мұңды көрінісіне, отарлаушы ... ... ... мен ... ... ... тағылығының зардабын тартып, екі жақтан
бірдей езіліп отырған құқықсыз халық буқарасының ... ... ... ... сол ... ... ... өмірінің шындығына көне алмайды да,
үкімет орындарының өкілдері мен қазақ байларының арасынан шыққан ... ... ... ... күрес бастайды. Бірақ ол утопиялық
идеяларға беріліп, “халықтың бақытын” жоғарыдан “өкімет билігін” орнатуға
болады деген ... ... ... ... 1862 жылы ... аға ... кезде Уәлихановтың сол орынға өз кандидатурасын ұсынуы, оның осы
қатесін ... (1. 87 ... ... ... ... ...... сыйыса алмаған
Шоқан Омбыға кетіп қалады. Мұнда облыстық басқарманың заң ... қызу ... ... сот ... кейбір мәселелерді
зерттейді. О.И. Дюгамель белгілеген комиссияның ... ... ... ... ... ... ... қалай зертегеннін
Шоқан ашу ызамен, ащы сықақпен әшкерелеп, бұл ... ... ...... ... білдіретін жобасын жоққа шығарады. (1.96 б.( Ол
әкімшілік пен ... ... ... ... ұқыптылықпен және аса
сақтықпен жүргізу қажеттігін ескертеді.
1864 жылы Шоқан Уәлиханов М.Г. ... ... ... ... ... ... соғыс әрекеттеріне қатысады. Шоқан
Қазақстанның оңтүстік аудандары мен Орта Азияны Ресейге қосу қан ... ... ... ... деп ... және ... өзі ... М.Г.Черняевкеде жергілікті халықтың бейбіт ұсыныстарынан бас
тартпай, алдын – ала келіссөздерін жүргізіп ... ... ... берілген
болатын. Бірақ Черняевтың жергілікті халыққа қаталдықпен ... ... ол ... ... ... ... бір топ офицерлермен бірге
Верный қаласына қайтады, шені ... ... соң ... ... ... руының аға сұлтаны Тезектің аулына барып, мұнда ... ... ... ... ... кезінде Шоқан Ұлы жүз қазақтарының тарихи аңыздарын
зертте, Батыс Қытайдағы дүнген ... ... ... ... ... ... байланысып отырады. Бас Штаб пен Азия департаменті
Шоқан ... ... ең ... ... ... ... босатпай, оны
қызметте деп санайды.
Шоқан өзінің ... ... ... ... өкке ... ... 1865 жылы ... айында Шоқан Алтын Емел жотасының етегіндегі Көшен
тоғаны деген жерде, Тезек сұлтанның ауылында қайтыс болады. ХІХ ... ... ... ... тажырмасы бойынша және архитектор
П.Зенковтың ... ... ... ... ... ... ... арнап, оның зиратына қазақ және орыс тілдерінде жазылған жазбасы
бар мәрмәр тас орнатылады.
Өзінің қысқа да, жарқын өмірінде ... ... ... мен ... ... ... із қалдырады. Европалық білім алған тұңғыш қазақ
ғалымы үшін беймәлім шығыс елдерінің құпиялары ... ... ... алдыға қарай шақыра түседі. Алдыңғы қатарлы орысзиялыларымен таныс
болған Шоқан ... одан ... ... ... ... ғылым жолы үнемі
сәтті болмайды, оның тайғанақтары мен соқпақтары да кездеседі. ... ... жас ... ... ... ... ... жемісті
өмірін кенеттен күрт үзіп алады. Шоқанның өмірінің жұлдызы сөнгенімен, оның
ғылыми еңбектері ешқашан өзінің ... ... ... - ... ... ... Уәлиханов – қазақ халқының тарихын, этнографиясын және
фольклорын ең ... кең ... ... ... ... – үш ... басын
қосқан даңқты Абылай ханның шөбересі, Ұлы ... төл ... ... асыл ... ... ... үзілмей келген салт –
дәстүрінің, рухани болмысының, өскен ортасының жемісі. ... ... ... ана ... ... ... мен ерлігіне әлдиленіп өсті.
Бабаларымыздың өсиетнамасын, елін, жерін, тілін сақтауға алтын арқау, аялы
өзек ... ... ... ... ... ... кейінгі европалық
оқымыстылардан айырмашылығы қазақ шындығын әркімнен естіген қауесет
әңгіменің ... ... өз ... көріп, өз санасында қорытып, елдің өз
өкілі ... ... еді. ХІХ ... ... Орта Азия мен ... ... және ... халін дәл Шоқандай жете ... ... ... қоғамдық сахнаға шыққан кезде Қазақстан ... ... ... ... айналып, ежелден еркін өскен ел өзгеге кіріптар
болған тұс еді. Патшалық Орта Азияға, Оңтүстік ... ... ... ... ... келе жатқанда Шоқан бұл озбырлыққа тосқауыл болар
күштің жоқ екенін түсінді. Өйткені дәл осы ... ... ... үшін ... алысқан кемсоры Қасымұлы бастаған қозғалыс
патшалық ... ... ... ... ... ... біткені,
ендігі жерде Ресейдің самсаған қарулы қолына қарсы тұрар күш ... еді. ... ...... ... деп, ... елжіреп
келмегені мәлім. Олар жергілікті ... ... ... ... мәдениеті, дәстүрі бар елдерді ... ... ... түскен ұлттар мен ұлыстарға деген евроцентристік көзқарас үстем
болды. Мұндай жағдайда қазақ пен қырғыздың өзгелермен терезесі ... ... ... ғана ... мүмкін еді. Сондықтан Шоқан фольклордан,
шежіреден, ... ... ...... ... бір ... ар
намысты жауынгер бейнесін көргісі келді. Шоқанның ауыз әдебиетін мақсатты
дәйекті түрде іздеуінің, ескі ... ұлы ... ... ... деп ... Ол ... бір еңбегінде “Егер Гомердің поэтикалық
аңыздаулары, Геродоттың естіп алып, жазып ... ... азды – ... мәнге ие десек, егер әрбір шала- пұла қисынсыз аңыз- әңгімелердің
өзінің негізінде оқиға мен шындық ... ... ... ұнамды және
жүйем аңыздауларында тарихи мән болуы шүбәсіз” (4. 388 б.( - ... ... да, ... қырғыз аңыздары мен әпсаналарында ... ізі ... да, ... анық ... “Көшпелі халықтардың,
- деп жазды Шоқан Уәлиханов өзінің қырғыздар туралы бір еңбегінде, - және
жалпы жазуы жоқ ... ... үшін ... ... ... ... шығарылған аңыз – ертегілері және олар тоқайласқан ... ең ... ... ... ... ... ... хабарлар болды және бола береді”. (6. 346 ... ... ерте ... ... ... ... ... неліктен кейінгі ғасырларда өзгелерге бағынышты халге түскенін
ресми құжаттардан да, аңыз - әңгіме, шежірелерден ... ... ... атасы Шыңғыс хан, бергі атасы XVIII ғасырда ... ... ... азат ... басшылық еткен, көзінің тірісінде Ресейдің де,
Қытайдың да ырқына ... ... хан ... ... ... мұндай
мәселені зерттеуге ерекше мүдделі болғандығы түсінікті.
Шоқанға дейін қазақ жұртын ешқашан байсалды ғылыми зерттеудің нысанасы
болып көрген емес Ливешеннің ... ... мен ... сипаттамасы” мен
Броневскийдің “Орта жүз қазақтары жайындағы жазбалар” тәрізді еңбектерді
айтпағанда, ауызға ... ... әдет – ... ... жоқ. ... өзі ... ... тәп – тәуір екеніне
қарамастан, талап – тұрғысынан келсе, олардың өзі де орта қолдыдан ... деп ... (5. 49 ... да, қазақ сияқты көшпелі жазу – сызды жоқ, өткенінен ешқандай
ескерткіш қалмаған халықтың түп – тегі ... ... ... оңай ... ... тарихы мен шығу – тегі туралы мәселе ешқандай мағлұмат
пен деректің боямауынан ... қиын ... ... ... әралуан
бұлдыр болжамдарға жетелейтінін Шоқан жоққа шығармаған. ... ... ... ... ... ... ашпағанымен де,
белгізісдіктің қараңғы тұманына сәуле себездейтің саңлау тапты. Бұл ... ... аңыз - ... ... өзінің досы, орыстың көрнекті ... ... ... ... ... ... ... мәлім” – деп жазады. Бұл
тұжырым шындықтан алыс емес еді. Қазақ ұлты өз тарихын ... ... ... ... ... жерінің тәуелсіздігі, тұтастығы үшін хандары
мен батырларының төккен ... ... Ол ... ... ауыз ... эпос ... үлкен пафоспен, патриоттықпен жырланып отырды.
Сондықтан да Шоқан қазақтың қажырлы да қайратты, көреген, кемеңгер ... ... ... туралы халықтың ауыз әдебиетінде көп көңіл бөлді.
Шоқан Уәлиханов мәліметтерді әртүрлі түпнұсқалардан ала отырып, оларды
тексеруге, ... ... ... ... ... “Біреуінде
айтылғандарды басқа ертегіде айтылғандармен үйлестіру, бұлардың арасындағы
байланыс пен дәйектілікті анықтау аса қиын, дегенмен ... м ... ... ... ауыр ... (6. 496 ... зерттеуші фактілерді талдап және салыстыра келіп, әр түрлі ... ... ... жерден жоғалып кетіп, немесе соншалықты күтпеген
жерден пайда бола ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттердің “жайылып кетпегенін” , әдетте басқа атпен өмір
сүріп ... көре ... ... мен ... деп ... ол “өздерінің
көшіп – қонстарын үнемі өзгерте отырып, түрлі ... өз ... ... ... ... беделді рулардың ұжымдық атымен аталды. Бір рулар
күшейіп, ... ... ... ... ... өз атын ... ... ойхорлар
және моңғолдар тайпаларының одағы осылай жасақталды. Басқаның қысымымен бір
ұрпақтың миграциясы жаппай қозғалып, жаппай қоныс ... ... . ... 360 б.(
Шоқан Уәлиханов қазақ халқының этногенезі мәселелерімен көп
шұғылданды. Өзінің ... ру - ... ...... ... ... - ... “Жоңғар очерктері” деген зерттеулерінде ол бұл қиынды,
ол кезде аз зерттелген мәселені шешуге тырысады. Қызмет бабымен ел ... ... ... ол аңыз – ... ... көне – ... ... оларды жазып алды. Шоқан әсіресе олардың қазақ деген
халықтың шығуы ... ... ... ... бір ... мен ... ... тұңғыш дербес қазақ ... ... ... ... мен ... айрықша көңіл бөледі. Әлі кадет
корпусының шәкірті болып жүргенде – ақ, ол ... ... ... профессоры И.Н.Берізинге жазған хатында қазақ халқы Алтын
Орданың соңғы хандарының бірі Бердібек (1357-1359 ж) өлгеннен ... ... ... ... ... әр түрлі түрік және моңғол тайпаларының
одағынан пайда болды, бұл Фердауси жазған көне заманның халқы ... ... ... хан ... ... бұл үшін оның ... болуға тиіс болды.
Менің ойымша, осылайша ... ... ... ... ... өзбек
-–шейбанилар және қазақтар одағы пайда болды. (6. 122 б.( Шоқан ... ... ... ... ... ... ру тегі” деген еңбегінде
ол бұл ойын айқынырақ ... ... ... ... құрылар алдындағы аласапыран дәуірде Алтын орда мен
Шағатайдың тонаушылық пен шапқыншылықтардан бөлініп, жан – ... ... ... ... ... – қонып жүрген жерлеріне өз құқықтарын
сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... бір ... ... оны хан көтерді. Осылайша әр тайпа, ... ... жеке ... ... ... ... ... ұлысы, Сейхун дарияның
аржағындағы далада Қазақ ордасы құрылды”.(6. 205 б.(
Шоқан ... ... ... ... миграцияның, сол сияқты
бұрынғы Шыңғыс хан империясын ...... ... ... ... дұрыс көрсете отырып, ішкі факторлардың жерін жете бағаламады. (21 ... ... бұл ... сол кездегі дәрежесіне сәйкес келді.
Қазақ халқының қалыптаса бастауының бастапқы ... ... ... ... ...... Рашид-ад-дин, Абу-л-Ғази, Қадыр- әлі-
би Жалайырдың шығармаларын, Европа және орыс ғалымдары – ... ... ... Казем-Бек, Клапрот, Рычков, ... ... ... оқып ... ... ... тегін сонау ежелгі дүниемен сабақтастырады. ... ... ... ... ... ру – руға бөлінуі бұрыннан
кем жатқан дәстүрден ... - дей ... оны ...... - ... деп ... Ол қазақ деген ортақ атаудың аясына қаңлы,
қыпшақ, манышқылы, керейттер, үйсіндер, ... ... ... ... ... ... ... сияқты телеурінде түркі руларын
шығыс тарихшылары аты аңызға айналған ... ... оғыз ... Әбілғазы ханның шежіресінде қаңлы моңғол шапқыншыларына
дейін Ыстықкөл жағасынан Шу, Талас ... ... ... билік құрып
тұрғанын, ал қыпшақтар 400 жыл бойы Еділ мен Жайық, Танаис (Дон) ... ... ол жер ... ... ... талассыз тарихи факт
ретінде қарап, оны мақтаныш сезімімен жазады. (5. 109 ... ... ... мәліметтерін қазақ фольклоры мен эпостарының
оқиғаларымен салыстыра келе, ол генеологиялық, оның ішінде қазақ хандары
мен сұлтандары ... ... ... ... ... ... ... Шоқан керейлер наймандармен көршілес отырғанын және ... ... ... ең ... ал ... ... ... қият руы кезінде рулардың саяси одағына ұйытқы болғанын көрсетеді.
Ал қияттар бізге қарақыпшақ ... ... ... ... батыр шыққан
ру екені белгілі, жырдағы:
Қырық мың уйлі ... мың ... қол ... ... қар тартты
Кірпігіне мұз қатты,
Ноғайлыны алды деп
Сүйекке таңба салды деп
Қызылбасқа жол тартты, ... ... ... ... ... ... қияттың іргелі ел, қырық
мың қол ... ... ру ... ... ... ел ... ... ер түріктер әрбір үйден қолына найза ұстауға ... ... ... атқа ... ... ... тарихына байланысты қытай деректерін де зерттеген. ... ... ол ... Ұлы жүз ... ... жыл ... ... бұрын келіп қоныстанғанын айтады.
“Қазақ” сөзінің шын төркіні, мағынасы зерттеушінің ... ... жоқ. ... ... ... формасы туралы” мақаласының
түсініктемесінде ол ... деп ... ... заманда “қазақ” деген сөз
ерікті және еркіндікте деген мағынада кездеседі. Қазақтар ... ... ... ... татарлар арқылы тарағандығына күмән жоқ” деп атап
көрсетеді. (21.66 б.(
“Қазақ немесе алаш ... о ... ... ... ... ... арасындағы жыр дастандардан қанағаттанарлық тәп-тәуір түсінік алуға
болады”,- деп ... да, сол жыр- ... ... отырып,
“темірдің Тоқтамыс ханға қарсы жорығы 1392 жылы ... сол ... ... ханы – Алаш пен оның ... ... ... ... XIV ғ . орта шенінде ғұмыр ... ...... (5. 111 б.( ... қоғамы туралы ойларын орбіте келе Шоқан
“қазақтардың көшпелі еркін ... ... ... ... ... ... ... деген жаңа қауым ... ... ... ... деген ұғымда баяндалады, - деп тұжырымдайды.
(60. 109 б.( Еркіндіктің символы – ... ... атты ... ... ... ... да, қазақтар отырықшы қырғыз, өзбек, татар туыстарына
қарағанда еркін, аз қаналатын. Шығыс Түркістан ұйғырлары мен ... мен ... ... ... ... ... ... жүргізіп
отырғанын көрсете келе, оны қазақ қоғамындағы саяси- әлеуметтік жағдайға
қарама- ... ... ... ... ... ... жазады. Өзінің
көзімен көрген қырғыздар елінің әлеуметтік күйін былай салыстырады: “Манап
үкіміне шек жоқ, ол қара бұқараның ... ... ... десе де, ... де ерік ... Бұл ... алғанда манаптар қазақ сұлтандарына
мүлдем қарама-қарсы шығып отыр: халықтың тарихи ... ... заң ... әуел ... ақ әмір ету ... ... да,
олардың үкіміне ру басыларының кеңесі, қара бұқараның ... ... ... ... тежеп отырған. (5. 215 б.( Шоқанның осы пікірінен қазақтың
көшпелі қоғамында демократиялық дәстүрдің елеулі орын ... ... ... ... ... ... ... бабасы Абылай хан
замамына көбірек зейін ... ... ... ... орын алған, бір
орталыққа бағынған біртұтас қазақ мемлекетін құру ... ... ... ... ... ... ... танытқан Абылай
хан туралы мақаласы өте маңызды. Онда Абылайдың ... ... ... келе,
оның Шыңғыс ханның ... ... ... үшін ... ... ... ... екенін айғақтайтын дәлелдер келтіріп ... осы ... ... ... ... ... шыққан тегіне
көлеңке түсіретін күмәнді деректерсымақтылардың ... ... ... бір ... ... ... көрсетеді. (60. 105 б.(
Абылай заманын зерттей отырып, Шоқан XVIII ғ. алғашқы ... ... ... өте бір ауыр ... болды. Жоңғар, Еділ қалмақтары,
Жайық қазақтары мен башқұрттар қазақ ұлыстарын ... ... ... ... ... ... алдына салып айдап ... - деп ... ... ағынан ашып береді. Шоқанның осы ... өзі көп ... ... ... ... қоғамының сол
тұстағы ауыр халі негізінен сыртқы факторларға, жаугершілікке байланысты
болғанын көреміз. Екіншіден, ... ... ... ... ... үшін тура басып алу саясатын жүргізуден бұрын өзіне тәуелді майда
халықтарды қазақ даласына айдап салып ... ... ... үздіксіз
жүргізіп отырған. Үшіншіден, Ресей империясын құруда, басқа елдерді жаулап
алуда қазақтардың патша өкіметінің басты қолшоқпары болғаны да ... ... ішкі ... патша өкіметінің ұлттар мен майда
халықтарды ... ... салу ... ... да ... ... балаларына қазақ руларының арасындағы даулы мәселелерді ... ... ... ... ... ... тек ... пен араздық қана хан
билігінің мызғымас тірегі бола алады деп санайды”,-деп жазды.
Оның бұл саясатын Шоқан, әрине, патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... саясатына ұқсастырады. Әсіресе,
Шоқан Абылайдың халық арасындағы беделінің жоғары болғанын, ұрпағының оны
әулие санап, ... ... ... атып ... ... ... тарта
таңданады.
Абылайдың ел басқару саясатын талдай келе, ол саясаттың қазақ еліне
тыныштық әкелгенін, қазақ ... ... ... ел болуына
соқтырғанын көрсетеді. Абылайдың беделі ... Ұлы ... оның ... Бұл қазақ хандығын ірілендіріп, беделін ... ... ... ... екі ірі ... ... және Қытаймен дұрыс қатынас
орнату Абылайдың сыртқы саясатының өзекті мәселесі болған.
Бірақ, жоңғармен қатынас мәселесін де ол елеусіз ... ... ... жоңғарларды “әлсірету үшін” олардың өзара араздығын
қоздырып, біресе бір жағын, біресе екінші жағын қолдайды. (8. 13 ... XVIII ғ. ... ... қалыптасқан саяси дағдарысты
пайдалана отырып, және 1755 жылы қытайлар оны ... ... ... оның
құрамында қалып қойған Балқашқа дейінгі қазақ жерін ... ... Бұл ... ... ... ... ... ханның
қарамағындағы, Талас жағасы мен Ташкентке ... ... ... Ұлы ... ... ... ... Кіші Алатаудан асыра қуып, ... ... ... ... ... Ұлы жүз осы ... қайтарып алған, сондықтан да қытайлардың бұл жерлерге көз
алартуы дұрыс емес, ... ... ... ... ... ... жұрт ... болып саналады”. (5. 93 ... ... Іле ... Балқашқа дейінгі жерлерімізді әлі
күнге дейін өз жеріміз деп ... ... ... ... екенін Шоқанның тарихи дерегі дәлелдейді. (60. 112 б.(
Жоңғар хандығы мен Кіші ... Цин ... ... ... үрейін ұшырады. 1756 жылы ... ... ... ... артынша Қоқан билеушісі де, көк ұлының
қамқорлығын ... ... ... ... ... ... ... тоқтатып одақ құрады. Шоқанның айтуынша, ... ... бұл ... ... ... да, ... үкіметінен байланысын үзбей,
онымен күннен күнге жақындаса түседі. Абылай өз балаларына ... ... ... ... ... ... де тату болыңдар деп үйретеді.
Абылайдың ойынша, қытайлар хан билігіне ешуақытта қауіпті болмайтынын, ... ... ... халықтың билігіне қатты қарсылық жасайтын болады”,
- деп Шоқан өз ойының төркінін көрсеткендей, ол осы ойын жалғастыра ... ол ... ... ... онша ... да бола қоймады”, - деп
қорытады. (8. 14 б.(
Қазақтар Ресейге бодан болмағанда ұлт ... ... ... еді ... ... ... былай қойғанда, Шоқанның осы пікірін оқымаған
да, сол кездің тарихи жағдайларын білмеген.
Шоқанның айтылған ... ... ... ... ... әлі түсе ... егеменді ел болғанын көреміз.
Шоқан заманында қазақ халқын толық шырмап алған Ресейдің отарлық
буғауына Шоқан ... ... ... ... орыс армиясының офицері,
императорлық географиялық қоғамның мүшесі болғанымен, өзінің туған халқының
саяси-әлеуметтік күйіне патша ... ... ... ауыр ... оны ... ... “Қазақтардың көші-қоны туралы” деген еңбегінде отарлықтың
салдарынан деп көзге түртіп айтпағанымен, өзі өмір ... ... ... патшалық Ресейдің отарлап алған дәурінде ... ... ... ... тарихи мәліметтермен дәлелдейді.
Сол кездегі тарихи жағдайларды зертте, талдай келе және өз ... да, ... ... Шоқан Ресей үкіметінің назарын қазақ еліне аударуға
көп күш салады. Сол мақсатпен ол: ... ... ... ... ... ... сан жағынан, және сірә, болашақта өркендеуі
жағынан да бірінші орын ... ... ... ... ... ... ... соншалықты тағы және соншалықты дөрекі
емес. Дұрысын айтқанда, қазақ халқы орыс патшалығының өте-мөте бейбітшілік
сүйгіш, ... ... ... кем ... бірі”,-деп, қазақ еліне
өзінің тарихи орнына қарай лайықты, дұрыс қарау қажеттігін ... (60. ... ... ... ... ... оны
қолдаушылардың көп болатынына көзі жетеді. ... ... ... ... ақиқат деген қандай қасиетті, қуатты болғанымен де, ақиқатқа қарсы
адасушылықты заманың қасиеттер отырса, ақиқат ... ең ... де жеңе ... ... ... философиялық түйінді пікірі
сол заманның тарихи сипатын көрсетеді. Ол қазақ елі үшін ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш деректанушысы Шоқан, ... ... ... ... жай- ... мүддесін өзекті мәселе етіп қойды.
Шоқан халықтың болашағын ойлағанда, оның өткен ... асыл ... ... ба деп ... Сол асыл ... ол ... өткен тарихи жайларды көп ... ... ... ... ... қатысты улағатты асыл сөздерді ұзақ уақыт
жаттайтындығын, ол ... ... мәні ... бар ... ... тәлім-тәрбиелік, патриоттық мазмұнда болып келетінін
жатқызады.
ІІ ... ...... ... ...... ... Уәлихановтың есімі орта Азия мен Қазақстанды географиялық
зерттеуде көрнекті орын ... Ол сол ... ... үшін бейтаныс шығыс
елдеріне қауіп-қатер мен қиындықтарға толы бірқатар саяхаттар жасап, ... ... ... ... ... ... ... еңбектер қалдырды.
Шоқан Уәлихановтың Орта Азияны, Қазақстанды және ... ... ... ғылыми жетістіктерін әлемдік ғылым мойындады. Оның
еңбектері орыс, ... ... пен ... ... басылды. Оның ғылыми
еңбектерінің арасында Жетісу, Ыстықкөл, Тянь-Шань мен ... ... ... ... ... ... зор ... Орта Азияны зерттеу оның арманы болып, осы іске бүкіл өмірін
арнайды.
Шоқан оқыған ... ... ... өз ... ең ... ... ... жатты. Мұнда кең жалпы білім беретін профиль болды.
Оқу бағдарламасы, басқа пәндермен ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарын қамтыды. Географияға пән ретінде
сондай-ақ этнография мен ... ... адам ... оқу тілдер
классификациясы енді. Ресейдің экономикалық географиясы ... ... Азия ... ... көп ... бөлінді. Қазақстанның географиясы
кадет корпусында негізінен әскери- стратегиялық жоспарда оқытылды.
Кадет ... ... ... ... Сібір генерал- губернаторының
кеңсесінде жұмыс істей жүріп. Ұлы жүз бен ... ... ... ... қосу мәселесін шешу ... ... ... сол ... ... “Азияны аралаған,- саясаттан аулақпыз
деген,- орыс және ... ... ... ... ... Азия
мемлекеттерінің саясатын, әлеуметтік жағдайларын зерттеуге даярлығы жақсы
болды. Азияда дүниеге келгендіктен, Орыс және ... ... өте ... ол өзін ... ... Шығыстың көптеген тілдерін білуі,
корпусқа дейінгі үйде алған ... ... оған Азия ... ... ... білуге көмектесті. Мұның үстіне ол әрі суретші. Ол кезде
көптеген саяхатшылар экспедиция ... ... ... ... ... ұлт киімдерін қағазға түсіріп алу үшін арнайы
суретшілер шақыратын. Ал, Уәлихановқа ... ... ... да, ... ... алып жүрудің қажеті болмады. Оның салған ... ... ... ... суреттерін анықтап, дәлелдей
түседі”. (21. 98 б.(
Жүріп өткен жерлерінің қасиеттеріне байланысты Шоқан өз саяхаттарын
екі кезеңге бөледі: ... ... оның ... ... ... қамтиды, яғни
Жетісу, Теріскей Алатау өлкелері мен Ыстықкөл маңы. Осы жерлердің физико-
географиялық ... ... ... ... пен ... зерттеулерінен
жақсы таныс деп есептеп, оларды өзінің зерттеулерімен толықтырады.
“Менің саяхатымның екінші кезеңі Сырдария өзенінің басты сағасы ... ... ... ... бұл ... ... осы ... шегі, одан әрі менің алдымда мүлдем. “Terra inkognita”, ешкіммен
зерттелмеген жер созылды” – деп жазады Шоқан. (6. 402 ... осы ... ... ашуларға толы болды. Оның жолсапар
очерктері аралаған аудандардың ... ... ... ... ... ... бақылау, флора мен фаунаның сипаттамасы, өзен
торлары мен көлдердің сипаты бар. Олар схемалық ... ... ... Шоқан өсімдіктердің, ... тау ... ... ... ... ... ... зерттеуде олардың географиясын, тарихын,
этнографиясын, әдеби ескерткіштерін, дәстүрлерін, тұрмысы мен ... ... Тек ... ғана ел ... ... ... ... алуға болады
деп есептейді. (3. 135 б.(
Елді сипаттауда Шоқанда ... ... ... ие болды.
Мысалы, “Қырғыздар туралы жазбаларда” ... ... ... берілген, Тянь-Шань мен ... көл ... ... жағдайлары толығырақ сипатталған. Шығыс Түркістанның өзен-
көлдері, ... мен ... ... ... зерттеулер сол заманғы ғылым
үшін жаңалық болды.
Шоқан Уәлихановтың зерттеген аудандарының географиялық шекараларын
дәл белгілеу ұмтылыстарын атап өту ... ... ... орнатуда
белгілі бір аймақтың физика- географиялық жағдайларын негізге алады және
оның ... ...... климат, флора мен фаунасын сипаттайды.
Зерттелетін өлкенің географиясын қарастырғанда Шоқан ең ... ... ... мен ... ... табиғи жағдайларының ерекшеліктерін
анықтайды. Семей өлкесінің сортаң сусыз жазықтары, Арқатүстірті, ... мен ... ... ... жазықтары мен қыраттары жайлы
бақылаулары осындай ... ... Ішкі ... ... ... қызықты осы ауданның
морфологиялық типін ол ... ... ... айтуынша, сырт деп
анықтайды. Рельефтің осындай типі Қашқар меридианынан шығысқа қарай ... ... ... ... рет ... ... Шоқан Тянь-Шань
сыртын ашады және оның табиғи мен ... ... ... сипаттайды. (3. 136 б.( Оның ойынша, Тянь-Шань сырты ... ... ... ... ... ... биік, таулы, төбелі
елді білдіреді. (7. 234 б.( Ол 4000 метр ... ... ... осы ... ... ... Сырт үстіртіп Шоқанға дейін бірде-бір саяхатшы аралаған
жоқ. Сондықтан Шоқан мұқият бақылаулар ... ... ... алып отырды. “Бүгін біз Зауканы ... және ... ... Осы ... ... ... дұрыс және мұқият күнделік
жаздырады. Айналамызда таулардың ақ ... ... қара ... кішігірім көл көрінеді. Қар жауып тұр, суық. (7. 76 б.(
Іс жүзінде Шоқан Қашқарға сапарында Орталық Тянь-Шаньның жоталарымен
оны меридиан ... ... ... ... ... өтті. Осы жолында
ол ғылым үшін бірқатар белгісіз жерлерді ашып, олардың ... ... ... Жетім, Шоқы, Чохр-қорым тауларын, Иджеге мүйісін, Нарын,
Қарасай, Қаракөл өзен жазықтарын және т.б. ... ... ... ... ... және ... ... мен диариттен тұрады, эктас пен құм
кездеседі; таңғажайыбы гранит не ... ... да, ... ...... Шоқан. (7. 180 б.(
Шығыс Түркістанның географиялық шолуын Шоқан жер ... ... Кіші ... ... ... ие ... ... ашық және Эргол
өзенінің ағысы бойымен біршама шығысқа ... ... ішкі ... ... ол Янисар мен Жаркент ортасында тар төбелі жол ретінде басталып,
біртіндеп шығысқа қарай ... ... ... жоқ, ащы сулы қоры ... ... Гоби ... ... мұндағы құмдардың үйілген төбелерінің
биіктігінен, түземдіктер оларды ... (тау) деп ... Тек ... ... ғана құнарлы жер аралдарын құрайды. Үш ұлы ... - ... ... ... ... мен ... Шығыс Түркістанды
зор доғамен қоршайды. Шоқан осы тауларды елдің шегінен тысдеп есептеп, ... ... мен ... ... ... ... ғана ... (7. 265-
266 б.(
Шоқан Уәлиханов Ішкі Тянь-Шань мен Қашқарияның географиялық сипаттамасы
өз заманы үшін ... ... ... осы ... ... ... ... саудагер есебінде Шоқан келеді. Шоқанның өзі
жазғандай: “Тянь-Шаньның солтүстік беткейін қазіргі уақытта ... ... ... ... тек Яксарттың (Сырдарья) сағасы Нарын өзенінің
көзіне дейін ғана жетті, ал мен ... ... екі ... ... ... мен Яны- Сарыны, Жаркент пен осы ... ... ... ... ... ... төңіректі аралап шықтым.
Шоқан Уәлиханов өзінің еңбектерінде Жоңғар Алатауы, Солтүстік және
Ішкі Тянь-Шаньның өзен торларына ... ... ... хабарлайды.
“Ыстықкөл сапарының күнделігінде” ол қазақстандық ... ... ... Іле, ... ... және т.б. туралы қызықты мәліметтер келтіреді.
Өзендердің жалпы ... ... ... ... ... ... сипаттамасын береді, климатын, жануарлар мен
өсімдіктер жемін сипаттайды. “лепсі Алатау ... ... ... ... Оның суы терең, жағасында қалың тоғай ... ... ... ... ... сияқты бұталы ағаштар көп. Соғасы қалың нар
қамыстан көрінбейді. Бұл өңірдің ауа-райы ... (7. 113 ... ... ... мен сағаларын ғалым керемет дәлдікпен
береді. Оның хабарлауынша: “Шілік ... ... ... ... ... содан терітік шығысқа ойысып, Іле өзеніне құяды. Оған құятын
салалар көп. Оң жағынан келіп Көгентар, Деле-Қарағай ... ... ... ,
Асу-Сарыбұлақ, Саты және Қарыбұлақ, сол ...... ... Асы ... ... (7. 144 ... ... бастаулары осындай мұқияттылық пен дәлдікпен
Шоқанға ... ... –ақ ... ... ұзақ ... бойы ешкіммен
сипатталмады. Осы ... ... ... ... ... ... (3. 139
б.( Ол беретін мәліметтер қолда бар мәліметтерді ... ... ... ... ... Сырдария, Шу, Талас және ... де ... ... ... кезінде Шоқан алдындағы Сарыжас, Көкшала
мен Нарын өзен жүйелері туралы үзік ... ... және орыс ... ... ... болып келген Ақсай, Терек, Шарқырама, Опарғы, Кіші
Нарын және т.б. ... ... ... ... толық сипаттамасын береді.
(3. 140 б.(
“Нарын өзені оңтүстікке, оңтүстік батыста сол жағалаудағы аласа таулар
аяқталғанға ... ... Оның ... ... және ... 8 верста өткеннен
кейін жол өзенді өтіп, оңтүстікке ... Жер ... ащы суға ... қазаншұңқырлардан тұрады, топырағы қатты және сортаң. Нарынның сол
жағалауы Қарасай өзенінің жазығына шығады. (7. 182 ... ... ... туралы құнды мәліметтерді ... ... ... ... келтіреді. Ғалым Кіші Бұқардың өзендері
Тарымқол өзен жүйесіне жатады деп көрсетеді. Олардың ең бастылары – Ақсу,
Дария, ... ... ... мен ... ... ... ... ағысын сипаттайды. Шығыс Түркістанның барлық
өзендері өздерінің жоғары ағысында тау ... ... ие, олар ... ... ... ... ... ие. Шілде мен тамызда сулар қар
ерігеннен кейін айтарлықтай көбейеді, ... ... ... барлық
маусымдарында өтуге қолайлы.
Орта Азия мен ... ... ... ... ... Балқаш пен Ыстықкөл аударады. “Алакөл мен Балқаш көлдері ертерек
уақытта бір-бірімен байланысып жатқан көрінеді, өйткені ... ... ... ... ... ... ... Балқашпен сортаң өзекпен
тікелей жалғасып жатады” – деп жазады ... (6. 396 ... ... сипаттамасы Шоқанмен тек қолда бар деректер
негізінде ғана ... ... ... де ... ... жазығының
биіктігін ол П.П.Семеновтың гипсометриялық анықтауы бойынша 4400 фунт (1320
м) деп береді. ... ... км., ... 200 м, ені – 80 ... ... жаңа сызба мәліметтерімен берілген. Көл ... ... ... ... және ... иілген шығанақпен
аяқталады.
Біршама қателіктерге қарамастан (көл қазаншұнқырының ауданы,
тереңдігі), Шоқанның Ыстықкөл туралы жұмысы көл жайлы ... ... ... ... ... Шоқан биік таулы көл Шатыркөлді ашады. Оның
ауданын да Шоқан ... ... ... 10 км, ені 20, ... 2100 ... Уәлихановтың өсімдіктер мен жануарлардың географиялық таралу
ерекшеліктерін бақылаулары қызықты. ... ... ... ... және ... ... ... мен Солтүстік Тянь-Шаньдағы сапарларын қорытындылай келе,
Шоқан осы аудан өсімдік ... ... атап ... ... ... ... ... бөліктеріндегідей, ал таулы
бөлігі біраз альпілікке ұқсас деп көрсетеді. Тянь-Шаньның ... ... әр ... ... өзенінің жағалары мойыл, терең, ... ... ... жазығына құлайтын Аспан тауларының оңтүстік беткейі ... ... ... ... ... ... ... Осы
беткейдің жалаңаш жартастары кей жерлерде шөлтер Шоқтарына ие. Кіші ... ішкі ... шөл ... ... сексеул өсімдігі ғана кездеседі.
Шоқан Уәлиханов аралаған жерлерінің фаунасы жайлы неғурлым ауқымды
мәлімет береді. Оң алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... биіктік белдеуілсен таралу схемасын жасайды.
Биіктік белдеулерінде таралуына байланысты жануарларды үшке ... ... және ... ... ... бойынша Жоңғар Алатауы мен
Тянь-Шаньның таулы тізбегінде ... ... ... ... мен қырғыз
даласына тән сүтқоректілер кездеседі. Оның осындай пікірі осы ... тау ... ... қара және ... ... ... ... фаунасына тән сайғақ пен құлан жоңғар ... ... ... ... картаграфиясына айтарлықтай зор
үлес қосты. Суретші бола ... ... ... ... ... ... ... салумен айналысты. Ғалымның жолсапар күнделіктері
саясаттың ... ... ... мен саяхатшылар өмірінің
суреттерімен ... ... ... ... ... -
“Хоментовский отрядының Торайғыр таулары арқылы ... ... ... ... ... “Отрядтың Мерке өзенінде түнеуі”,
“Шарын өзенінің шатқалы” мен Қарқара өзен ... ... ... Қашқарға сапары кезінде саяхатшы Верныйдан Құлжаға
маршрутының ... Емел мен ... және ... ... ... ... ... түсіреді. Ол Құлжаның планын, Зауа өзенінің жоғары ағысының
схемасын, Тянь-Шань сыртының схемасын, Қашқар мен оның ... ... және т.б. ... ... ... сапарға дайындық тұсында тарихи
деректерді зерттеу негізінде жасайды. Олардың ... ... ... ... ... ... схемалық картасы,
И.Габдулмажитовтың Ыстықкөлден Қашқарға маршруты жатады.
Петербургте болған кезінде (1859-1861) ... ... ... ... ... ... Бас Штабтың тапсырмасымен бүкіл Орта
Азия мен ... ... ... ... ... Осы ... жұмыстарында Шоқан көптеген тарихи құжаттарды, өткен жылдардағы
түрлі сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... зерттеулеріне сүйенді.
Шоқан Уәлиханов Құлжа қаласының планын, Балқаш көлі мен ... ... ... ... Іле ... төменгі ағысының картасын, Іле
сырты өлкесінің батыс бөлігінің әскери сызба картасын салады. (3. 145 б.(
Түйіндей келе айтатынымыз, ... ... ... ... ... ... болып келген Азия елдерін ашуға арналған қазақтың дарынды ұлы
Шоқан өзінің ... ... ... ... зор үлес ... ... ... этнографиясы, тарихы жөнінен қалдырған
мәліметтерінің көпшілігі бүгінгі таңда да ... ... ... жоқ. ... ... ... карталары негізінен оның
маршрутының сызбасы болғандықтан, қазіргі ғылымның ... ... ... өз ... үшін бұл ... жаңалық болды. Шоқан Европалық адамның аяғы
баспаған ... ... ... туралы, Қытай империясының Батыс өлкесі
және Құлжа қаласы туралы ғылыми ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалым ретінде есімін қалдырады.
II. 2 Түркі халықтарының халық ауыз әдебиеті мен музыка мәдениеті ... ... ... ... ... ... жасаған
экспедицияларының барысында жинақталған бай тарихи – этнографиялық
материалдрдан ... Оның ... ... ... ... тұрмысын, олардың әдеп – ғұрыптары, аңыздары мен өлең ... ... ... Осы ... негізгі тақырыптық бағыты
этнография болды. Барлық экспедицияларда Шоқан Уалиханов барған ерлерінің
жергілікті халқын ден ... ... Орта Азия мен ... зерттеу арқылы Шоқан Уалиханов сол кездегі тек тұрмыстықсанадағы
ғана емес, сондай-ақ ғылыми ортада орын ... ... ... ... ... «тағы варварлар» сияқты ... ал олар ... ... ... ... әдебиеті
мен аңыздары, дәстүрлі мәдениетіне ие ... « ... ... мен ... ... ... қатарына – моңғол – ... ... ... жатады. Дала орталығы – қырғыз отырықшв
қарапайым татар немесе ... ... ... ой ... ... ... ... биік тұр. Поэзияға, әсіресе импровизацияға
қабілеттік ... ... ... ерекшелендіреді» - деп атап көрсетеді.
[5.163 б.].
Шоқанның ... шағы ... ... ... ... ... жайлы
көптеген аңыздарды есіне сақтапотырған халықтың ... ... ... бала ... ... ... құлақ қойып, халықтың халық
ортасынан шыққан адамдармен араласуға, қарапайым адамдардың өлең – ... ... ... құштар болып өседі. Дәстүр ... ... ... тілдерін үйрену, яғни «Жеті жұрттың ... ... ... ... шығыс тілдерін оқып, әуелі араб тілін, кейін ... ... ... меңгеріп, осы білімдерін кейігі зерттеулерінде пайдасына жаратады.
Шоқан Уалиханов қазақтың халық поэзиясына ерте жастан ... ... ... ... ... ата- ... ... оқып жүреді:
«ҚозыКөрпеш – Баян сұлу» және «Еркөкше» атты халық жастандарын ... ... ... ... ... ... ... Н.Ф. Костылецский берген. [3.
16 б.]
Қазақ әншілері мен жыршыларының Шығыстың ... жиі ... ... ... ... поэзиясын қастерлеу сезімінің ерте оянуына елеулі ... ... ... ... халықтарының поэзиясымен де шұғылданды. ... ... ... ... ол ... ... ... өлеңдерін
оқудан бас көтерген емес.Шығыс поэзиясын ол, Шоқанның өзі жазғанындай, ... ... ... ... ... әдеби, музыкалық мұраларын зерттеуге ... ... ... ... орыс ... ... мен ... болуы үлкенәсер етеді. Құпия Азияның сырын ашу үшін Қазақстан мен
Орта Азияда зерттеу жұмыстары кеңінен өрістей бастаған уақыт болатын.
Шығыстану ... ... ... ... ... ол ... бір
елдің енемесе халықтың тілін, әдебиетін, өнерін, ... ... ... саясатын қатар зерттеді. Шоқан Уалиханов өз
өмірін Қазақстанның, Орта және Орталық Азияның түрік ... ... ... ... өзбектің, ұйғырдың, түрікменнің ... мен ... ... тілі мен ... ... ... Азия ... бірінші ғасырлар бойы тарихи тұрғыдан біртұтас
өмір сүрді. Мұнда көшпелі және отырықшы ... ... ... аса ... мен ... ... болып, бірде құрыпжатты. Шығыс ... ... аса ... ... ... ... Жолдары осы
жерден өтті, мұнда әр ... ... және діни ... ... тоғысып
соқтығып жатты процестер болып өтті, тұтас ... ... ... ... ... ... ... халықтарының өткендегі тарихы мен қазіргі жағдайын
зерттеу. Ресейде тек XIX ғ.бірінші жартысында ғана ... ... ... ... ... ... ... ішінара синол Н.Я.
Бичуриннің еңбектері дәстүрлі жылнамалардың шеңберінен шықпады, оларда
қарама – ... ... ... қате ... де көп
кездеседі. «Орта Азияның үстінде, - деп ... ... - осы ... ... бір құпия шымылдық жабулы тұрғандай. Аса күшті елі ... - ... мен ... ... ... ... оның көпшілік
бөлігі Европа ғалымы үшін көп жағынан беймәлім». [6. 392 ... ... ... ... ... көптеген әр түрлі
түрнұсқаларды – Омбының облыстық архивінде сақталған архив ... ... өзі ... алып келген қолжазаларын, ел аузынан
өзі жинап алған қазақтың, ... ... ... ... туралы
аңыздар мен ертегілер, эпиграфиялық жазбаларын енгізқді Шоқан Уалиханов,
делінген орыс ... ... 1865 ... ... «өз ... ... мен қиссаларцын мұқият жазып алды, ортаазиялық тілдерді
зетрреді, жергілікті ... ... ескі ... мен ... ... ... көне бұйымдарын қымбатқа сатып алды, өз өміріне
төнген қауіп- ... ... ... монастырьлар кіріп, сирек
кездесетін ... ... ... [20. 58 ... халықтар – қазақтар менқырғыздар зерттеу үшін ғалымның пікірі
бойынша ,олардың аңыз-ертегілері,өлең –жырлары ерекше маңызды .
Шоқаннаң шығыс хабарларына және ... ... оның ... ... ... ... бағасы көңіл аударарлық «Қытайдың жылнамалары мен
шығыс хабарлары дәиекті және дәл бола ... ... ... ... ... ... ... қытай сөзі арқылы қытайдың иероглифіне салу
тәсілінің өзі қытайлардың ... олар ... ... мен ... ... ,дәл берілуін құрбан етеді , ақырында
қытайлықтардың дәиексіздігі варворлық ... ... Тион және юоне ... ... арасындағ дәуірін қадағалаудан
көрінеді юань династиясының тарихында ... ... ... ... ... ... мүмкін [6. 347-348 б.]
Сөйтіп Шоқан Уәлханов мәл меттерді әр түрл і түлнұсқалардан ала отырып
,оларды тексеруге ,көрсетілген ... ... ... ... ... ... ертегідегіде айтылғандармен
үйлестіру,бұлардың ... ... пен ... ... аса ... ... ... топшылаушылық шешуге болмайтын ауыр ... ... ... ... ... тұрмысын , салт - санасын,
аңыз – ертегілері мен тілін ... ... ... ... ... ... ол бірінші түр нұсқаны, яғни көрші отырықшы салықтардың
жазбаша түр нұсқаларын түсіндіруге қызмет етеді. [6. 496 ... ... оқу ... Азия елдерін зерттеуге көп орын
беруі Шоқанның Шығыс салықтарының ... ... ... ... ... [50. 51 б.] Оқу бағдарламасына Араб елдері, ... Ост ... ... ... торисы. Азия халқының орналасуы, олардың діні өмір
салты. Тұрмысының географиялық және ... ... еді. Одан ... ... моңғол, араб және парсы тілдері оқытылды.
Қазақ ғалымының ... ... XIX ғ. ... жартысының
тарихшы және шығыстанушылары С. Френ, В.В. Григорьев, В.П. Восильев, П.С.
Совелев, Н.Бичурин, И.Березин; А.Ә. ... және т.б. ... ... [47. 51 б.]
Шоқан Уәлихановтың шығыстану саласында ғылыми қызыметінің басталуы
көрнекті орыс шығыстанумысы И.Березиннің ... ... ... ... ... ханасы еңбегінің таиы ... ... ... ол кезде әлі кадет корпусвенің шәкірті, онымен хот алмасып
,Березинің тапсырумен ... тілі мен ... ... ... ... [47. 51 б.] . Сол ... Уәлиханов өзінің алғашқы ғылыми ... И .Н. ... ... оқу ... ... «Хан ... ... Березинге хат» жазады.
Шоқанның тамаша қабілеттері тарих, ... мен ... ... ... оған ... ... ... – ақ
өзінің ойын білдіреді. Ғұлама «ертедегі қазақтардың өз жазуы болған және
басқа ... ... ... ... ... сатысында
тұрған1 деп атап көрсеткен ... ... ... ... ... ... тырысты XVIII ғасырда тіпті XIX ғасырдың
бас кезенің ... ... ... ... қайсақ деп ал қырғыздарды
қара қырғыздар немесе таулық қырғыздар деп атағаны мәлім. Қытай мен ... ... ... деп ... ... атақты ғалымдарын ,
оның ішінде А. Гумбльдт, К Риттер «буруттар қайсақтың Үлкен ордасын. ... орта ... ... білу ... – деп ... ... оның өзі» -
деп жазды қазақ ғалымының құрметті корифейлері тарапынан үлкен қате ... Орта және Кіші ... ... ... ... ... ... немесе қара деп атайтын қырғыздардан басқа халық – ... ... Бұл екі ... ... шығу ... салт - ... бөлек. [6. 401-
402 б.] .
Шоқан ... ... ... ... ... деп те ... «тарихи-филалогиялық тұрғыдан қырғыздарды тұңғыш зерттеумі,-деп
көрсееді белгілікеңес ... Ғ.Н. ... ... ... ... ... Уәлиханов болды» (20 хх) қырғыз халқынан XIX ... ... ... іс ... ... ... тікелей көргендері, жазбаша нұсқалар мен халық аңыз –ертегілері
негізінде қазақ ғалмы қырғыздар туралы ... ... ... ... ... мәнін осы уақытқа дейін жойған жоқ.
Өкінішке орай, ... ... ... ... де ... ... олар ұзак ... архивте сақталып жатып,тек 1950-1960 жылдары
ғана мәлім болды «қырғыздар туралы жабалар еңбегінде ол ... ... ... шолу ... ... геграфиялық
Очеркін жасады.
Шығыс тілдерін жетік білген Шоқан ортазиялық халықтардың халық ... ... ... осы ... ... мен ... ден ... Өзінің зерттеу саясаттарында Шоқан болған жерлерінің
аңыз -әңгімелерін жинайды ол ... ... ... материалдар , көне қолжазбалр мен шежірелер алып қайтқан этнография
лық очерктер ... ... ... сабарлар,ұйсіндер мен қырғыздардың
халық әдебиетінің ескерткіштері оның жазбапларында бірнеше дәптер болған.
Қаншама қауіпті болғанына қарамастан жол ... ... ... ... ... ... ... жайшылықта сөйлестін
тілдің шағын сөздігін құрастырған идиализм үлгілрін және толып
жатқан халық жырларын жазып салған. Қашқарда ... ... ... ... ... ... Ол ... қожалар әулетінің тарихы
баяндалады. Бұл айтулы ... ... 1758 жылы ... ... ... тарихы”, “Тарихи рашиди” кітабының жалғасы ... ... (15-20). Осы ... ... ... ... деп аталатын
атақты будда энцеклопедиясы 520 томнан құралады, оның ... ... өзі ғана 20 том. ... ... көп кітап манастырь
атаулының бірінде де бар және ... ... ...... ... Чучжуро – дочжуроның бір өзін ғана теңдеп, артып жүру үшін 52 ... Бұл ... ... дін жоралары, философия мен тарихты және
грамматиканы түгел қамтиды; санскрит сөздігін де ... ... деп ... ... тал ... ... тарихын, өмірін басқа тарихшылардан жақсы
білгендіктен, өз ... ... кең орын ... тілі өте ... Жалайырдың “Жәми-ат - тауарихын” тарихи құнды мұра ... Оның ... мен ... ... өз ... ... ... қысқаша нұсқасын жасаған. Кітаптың негізгі тілі
қазақша. Ғалым оны бұлтартпас деректермен дәлелдеген. “Жәми-ат - тауарихта”
талай ... ... ... мен ... ... арғы ... ... рулардың таралуы туралы, әсіресе, есімі аңызға айналған,
түркі тілі ... ... ... ... ... ... дүниені
шарлаған атақты “Оғызнама” эпопиясының бас қаһарманы Оғызхан ... мол. ... ... өте ... ... ... ... сақталған., дей отырып, Шоқан бұл ... ... әріп ... ... ... жіберілген жақсақ
ұғымдарға түзетулер еңгізген. Өткен шақ пен осы шақтың ... ... ... ... ... туыстарға анықтамалар берілген. [20. 193 б.] .
Шоқан әдеби мұрамыздың өткен жолын, келешек ұрпаққа ... ... ... ... ауыз әдебиетін құнды мұра деп біліп, қазақтың аңыз -
әңгімелері мен ... және ... түр ... ... ... ... ... зер салды. Фальклорлық
материалдар оған халықтың рухани байлығын ... ... зор ... ғасырлар бойы арындай таза сақтап келген қымбат мұраларының
озық үлгілерін, фальклорымызды әдейі бұрмалап ... ... ... арам ... батыл наразылық білдірген Шоқан өзі бас болып, ... ... ... ... ... ... халық поэзиясының түрлері
жөнінде деген мақаласында Шоқан ... ... ... ... өлең”,
“өлең” сияқты халық поэзиясының барлық ... ... ... ... ... ... жырлар қобыздың сүйемелдеуінде
тақпақтап айтылады. Негізінен, жыраулардың мазмұны бұрында ... ... ... мен ... іс - ... ... ... “Едіге”
жыры XIV ғасырдың соңындағы оқиғаларға қатысты, бұл ... ... ... жоқ ескі ... мен сөз тіркестері құбылысымен дәлелденеді,
мұнда парсы немесе араб ... ... ... – бір сөз жоқ. ... ... туралы халық жыры, жыр ... ... ... жайлы болжамын бекітеді деп жазады [5. 164 б.; 43. 5 б.; 52. 182
б.]
Ш.Уалиханов ноғайлы дәуіріндегі әдебиет қазынасына ... ... ... “Манас”, “Едіге”, “Ер көкше”, “Ер Қосай”, “Қобыланды” сияқты
фальклорлық ұзақ ... ... ... талғаулы жырларды қосқан.
Хақназар тұсында Қазақ хандығының батысқа қарай ұлғаюына Ноғай Ордасының
іштей әлсіреуі, Астраколь ... ... ... ... XVI ... ... Ноғай Ордасының қатты күйрегенін ... ... зер ... хан мен ... ... байланысты айтылатын жыр – дастандарды
аса мұқият зерттеген ғұлама “Жоңғар очерктерінде ... шығс ... ақын ... ... ... ... естіген, оларға
қазақтар ен наймандардан ауысқан, ал түрікмендердің батырлық ... ... ... да ... деп ... [52. 184 б.] ... ... тайпаларының тарихынан жазбалар” атты ... ... ... аңыз – дастандарына зор көңіл ... ... ... ... ... ауыз ... ... Мохосогол, Еберенэмессин жырларында, романтикалық Қыланыс – Қыс
батыр туралы ... сақа ... әдет – ... ... ... тарихының
болмыстары сақталғаны, сақа халық аңыздарындағы Оногай бай, Элляй ... ... ... бай ... ... санасында берік ұялағаны
зертеушіні қатты қызықтырған. Онығ ... осы ... ... тілі ... ... өзіндік мәдениетін сақтап қалған, ал бұл ... үшін ... деп ... [43. 60 ... ... ... ... Шоқан, сондай – ақ
эпостарды жатқызды Шоқан эпостық ... ... ... қаһармандарын,
әсіресе едіге батыр мен Тоқтамыс ханның арасындағы тартысты, Ақсақ Темір
саясатын, бұлар өмір ... ... ... ... ... ... ... сөздерінен көне шежірелерден, ... ... ... ... ... ... эпостық жырлар Алтын Орда батырларының жайын баяндайтын,
Орданың ... мен ... ... ... сол ... халықтың
тұрмыс – тіршілігін танытатын аса ... ... ... ... көз ... ... пен әділетсіздік, елден, жерден айырылу немесе
елді, жерді қорғап қалу ... қат – ... ... жиі ... да, ... ... ... кезеңін ғалым XIV – ... мен, ... ОРда ... ... ... ... ... Орда мен Шағатай Ордасынан тарадық дейтін қазақ, өзбек ... Орда ... ... Ер ... ... ... ... және
басқалардың ерлігін сипаттайтын бірнеше жыры ... ... ... ... екенін жазады. Ғасырдан – ғасырға тоқтаусыз аққан алып
өзен тәрізді эпостық туындылар ұрпақтан – ұрпаққа мұра ... ... ... ... сол бәз ... ұшы – қиыры жоқ даланың бір
шетінде айтылатын шығарманың оқиғасы боздаланың екінше бір ... айна ... ... таңдандырмай қоймайды.Көне түркі салт – сан, әдет ... ... ... ... ... бар саласын қамтитын
оқиғалармен байланысты адам аттары, жер – су ... т.б. есте ... ... ... ... деген. [5. 115 б.] .
Көршілес, тағдырлас ұлттардың бірлігін, ... ... ... ... ойшыл қырғыз халқының «Манас» жырына ... ... ... жыры ... тұңғыш жазып алып, ... ... ... ... ... ханның өлім мен оның асы» үзіндісін
ол қырғыз жыршысының аузынан 1856 ... 26 ... ... ... кейінірек
орыс тіліне аударылып, орыс – ғылыми жұртшылығына оны 1902 ... ... ғана Н.И. ... орыс археологиялық қоғамы Шығыс бөлімінің
мәжілісінде таныстырады. [20. 81 б.] .
«Манас» - деп ... ... – бұл – ... ... ... әңгімелерінің, аңыздарының географиялық, діни, ақыл –
парасаттық білімдерінің, адамгершілік түсініктерінң біртұтас ... ... бір ... ... Мнас ... басына топтастырылған
жиынтығы. «Манас» - тұтас халықтың шығармасы, көптеген ... бойы ... ... ... ... эпосы дала «Иллиадасы» деп айтуға болады. [6.
367 ... бұл ... ... кезде тіпті «Ориенталистерді осы күнге дейін
мүлде беймәлім тілмен таныстыру үшін» ерекше ... ... [6. ... ... ... ... ... берген сипаттамасын
келтіре кету орынды ғой деп ойлаймыз. Таудағы қара қырғыздардың тілі – деп
жазды ... ... ... - Кіші ... ... басқа
тілдерге қарағанда сөйлеу тіліне жақын түрік тілі болып табылады. Бұл ... және ... ... аз, ... жоқ деп ... ... оның орнына моңғол
және өзгертіліп алынған түрік сөздері көп. [6. 422 ... ... тіл ... беретін енгізілген қосымша
өзгерістерге, Манас ат басын ... ... ... Эпоста қазақ,
қырғыз халықтарының ежелгі татулығы, ... ... ... ... ... ... ... қарт Көкетайдың толғаныстары ғана
көркемдікпен беріледі. Шоқан жазып алған «Манастың» ерекшелігін және ... ... ... ... үшін жыр ... ... барлау
жасай кетелік: «Уа, мың сан, менің ноғайлы!» Жүрегімді менің дерт шалды,
бойымнан кетті ... о, ... ... ... Аман – есен ... болыңдар! – деп бастайды Көкетай сөзін одан әрі басына орнатылатын
мазардың қандай болуын ... ... ... ... ... ... ... асына басқа халықтармен бүге найман, керей, арғын,
дулат, үйсін тайпаларының әйгілі, басшы адамдары шақырылды. Эпос ... ... ... Эпос ... ... ... ... атап,
олардың ежелгі заманнан қырғыздар мен осы өлкеде ... ... және ... моңғол басқыншылығына қарсы бірге күресіп келгеніне
хабар береді. Манастың әкесі Жақып қырғызға сырттан ... ... ... бір ... ... ... ... қайтып жатады үйінде» деп
қазақтарға хабаршы жібереді. ... ... ... ... ... ... көруге баратын сәттері де әсерлі суреттелген.
Әуел баста талғампахз Шоқан халықтың туынды деп атаған ... ... ... кезге дейін екі түрлі пікір үстем болып ... бірі – ... ... халқының ұлттық ерекшелігін көрсететін, қырғыз мектебінің
поэтикалық мәдениетінің баса ... ...... ... қарсы
жырланған феодалдық – реакциялық бағыттағы эпос оның орны ... ... ... ... топтағылар жырдағы «Ұлы жорық бөлімін тілге тиек етіп,
онда пониалистік сарын бар, ... ... ... алу ... иісі ... айтты».
Осынау үлкен айтыс, пікірталастың нәтижесінде «Манас» эпосы ... ... ... ... ... ... ... олардың ертедегі өмірінің
айнасы есебінде толық дәлелденді. [15. 64 б] ... ... ... халық ауыз әдебиетімен ғана емес, музыка өнеріне
де ден қойып, зерттеді. Музыка зерттеуші ғалымдар мен музыка ... ... ... ... ... ... ... шағы, халық музыка
творсествосының профессионалды – (классикалық) деңгейге көтерілген дәуірі
деп санайды. [17. 219 б.] ... ... ... жете ... ... ... оның қазақ
музыкасы мен поэзиясының сымбаттылығын табиғилық ... ... ... ... сал – ... ... қанат жал бастаған уақыты.
Шоқанның сөзімен айтқанда, әннің жыршылық өнерді көмескілей бастаған
шағы. Шоқанның нота танығандығы, орыс және ... ... ... ... ... Орта Азия музыка өнерімен толық таныс болғандығы, қара
шаңырағы – «хан ордасынан» бастап, ... ... ... ән мен ... ... ... ... Шоқан ел аралаған сапарларында жанына
өнерпаз, көзі қарақты жастарды ертіп ж.рген. ... ... ... немесе замандас қатар құрбылары Біржан сал, Жаяу Мұсаға
қандай шығармашылыұ ықпал - әсер ... яки ... өмір ... мен
әлеуметтік көзқарасына еткен әсері әлі мүлде зерттелмеген. [17.308 б.] ... ... мен ... ... байқаған. Шоқан «Ер көкше – ... мен ... ... ... ... ... отырып, жырдың жалпы
сипаттамасын қара ... ... ... бас ... іс ... мен ... ... яки қобыздың сүйемелінде ... ... ... [5. 162 б.] ... ... ... жайлы аңыздардың нұсқаулары ерекше назар
аудартады. Бірінші нұсқада Шоұан: «Ән әлемді шарлап ... ... ... ... ... қонысына аялдапты. Өмір құлақ естімеген, көз
көрмеген қонақтың түскендігі жайлы (жылы) ... жай ... ... мәлім болып, бақыт қонған ауылға сансыщз қарақалпақ ел-жұрт
бас ... ... ... күн ... таң ... ... қалжырап,
әннің көзіне ұйқы тығылғанша тыңдапты»: - деп тарқатады да түйінінде. «Сыр
өзенінің жоғарғы жағында алысырақ қоныстанған ... мен ... ауа ғана ... ... әуеннің тек соңын тыңдап ... - ... [6.196 б.] ... ... ... Бір кездері ән (мифтік бейне тұрғысында) жер
үстімен ұшып ... ... ... ... ... Әйел ... ... ерке тотайлығы болса керек. Ән біреулерге ғана жатып ... боп, ... тіс ... ... ... ... ұлып өте шығыпты.
Сондықтан бәз біреулер әнді алыстан ғана ... ... ... - ... келе: «Орта жүзде ән қонған, ал біз оның тек үнін ... ... ... ... ... - деп Үйсіндердің өздері
мойындайды – деп түйіндейді Шоқан.
«Жоңғария ... - ... ... мен Клапрат пен А.Ремюза
еңбектеріне сілтеме жасай отырып, Шоқан хань әулеті кезеңінде Орта ... ... өмір ... тегі ... ... ... халықтар мен ру
– тайпаларға тоқталады. Онда ... ... ... ... ... ... қатар, эпикалық ән мен аңыз, ... ... ... оның ... ... ауыз ... үлгілерімен бірегейлік
тауып, қатты таңырқағандығын жаза келе:»… біздің қырғыздар мен ноғайлардың
халық поэзиясында индогермандық ... ... ... ... ... ... қатынас арқылы ауысқандығына менің көзімді жеткізді: -
дейді Шоқан. [6. 202 ... ... ... ... ... мен ... жерін мекендеген
тұрғылықты ежелгі ру-тайпалары өнеріндегі ұштастық көне дәуір ... ... ... ашып айтады да, өз кезеңіндегі қазақ
халқыныңдамулы, ... ... ... орыс ... ... ... да ... тыс қалдырмайды. [17. 223 б.] .
Сонымен қатар, Шоқан пікірлерінң ... күні ... ... өз ... ... ... ... де бар. Мысалы, қобыздың домбыраны
ығыстырып ... ... ... әрі ... музыкасына ене бастаған
түбірлі өзгерістерді жазып қалдырған Шоқан ысқылы музыкалық аспап – ... өте ... ... да ... ... - деп ... ... қобыз сүйемелімен айтылатын ескілікті жырлардың ... ... жыр ... ... бқл үлгісіде, тіпті, көне музыкалық
аспап қылқобыздың өзі де ... ... ... ... ... ... ... әншіден кейін ата дәстүрдің тұлдырсыз қала ... [5. 164 б.] ... ... бір еске сала ... жай, ... бақсылық шоман дінінің
жұрағаты екендігін ашып жаза тұра, «бақсылық ... ... ... ... ... халықтың музыкалық мәдениетінің көне түрінің
бірі ретінде қарйды. Бақсылық «ойынындағы» әншілік, ... ... жан – ... талдап түсіндіріп, бітім – болмысын толық ашуды
ниет ... [5. 155 ... ... ... күй атасы Қорқыт Шоқанның ... ... ... алғаш тіл бітірген ақыл – ой алыбы тұрғысында танылып,
өнер атаулының ... ... ... пірі ... ... Осы ... әсерлік қуатын арттыру мақсатымен қолданылатын бақсы биі ... би де ... ... тыс қалмаған.
Қазақ халқының дәстүрлі музыка өнері мен музыкалық қабілетіне қатысты
Уалиханов көзқарасының басы ашық. Шоқанның. Қырғыздар туралы ... ... ...... ... ... – ақ қабілетті, дарынды
және ғажайып сезімтал ... ... ... ... мен ... суырып салма ақындары олардың барлық руынан кезінді. Қырғыз
қайсақтардың батырлар ... мен ... ... өте көп және олар ... ... ... көреді немесе «Салтанатты мерекелерге лайықты мақтау
өлеңдерін суырып салып айта ... ... ... Сахара ақындары
қырғыздарда жоқ. Асылы, қайсақтарға қарағанда, бұл ... ... ... ... әлсіз» - деген пікірді білдіреді. [5. 154-156
б.] .
Сонымен, түйіндей ... ... ... болып келген түркі тілдес
халықтардың халық ауыз әдебиеті мен музыкалық өнерін мұқият ... ... ... ... ... ... ... қариялардан аңыз –
ертегілерді жинап, оларды ... ... мен ... ... ... осы ... жасырын беттеріне жарық сәуле түсіреді.
«Жеті ... ... білу де ... осы ... зор көмек зор көмек
көрсетеді. Шоқанның ... ...... ақыл – ой ... ... ... ... және музыкалық дарын – ... ... ... ... түркі шаруаларынан әлдеқайда жоғары
тұрғандығын». [6.390-391 б.]. Ғылыми жүйелеп жазған, әрі халқымыздың ... ... ... болып келуін «мұңсыз – ... ... ... болу ... ... ұдайы ашық аспан астында, шет – пен
жоқ шүйгін дала құшағында ғұмыр ... соқ ... ... ... - деген ұлағатты тұжырым шығарады.
Шоқан әдеби мұраларды тыңғылықты зерттеп, салиқалы түйіндер ... ... ... сол ... ... ... өзін - өзіне
танытуды мақсат етке.
ІІ.3 Діни ... - ... мен ... ... ... ... ортаазиялық халықтардың діни-наным сенімдері мен
салт- дәстүрлеріне қатысты ... ... ... аудартады. Осы
зерттеулерінде Шоқан халықтардың психологиясын, ... ... ... ... ... ... ... мақалалары мен жазбалары
қазақтардың діни нанымы мен ... ... сол ... ... арналған.
“Қазақтардағы шамандықтың ізі”, “Қазақ ... ... ... ... ... ... ол ... діни ситуацияға терең талдау
жасайды. “ХІХ ғасырдың басына дейін қазақтар, - дейді Шоқан ... ... ... ... деп ... ... ... шамандар болды.
Шамандық қазақтардың санасында мұсылман шәриәттарымен араласып, бір ... ... ол ... деп ... ... Мұхаммедті білген жоқ.
Аллаға сенді және сонымен бірге он сондарға (бабалардың ... ... ... ... ... қабірі басында берді, шамандарға
сенді, Мұхаммедтің қожаларын сыйлады”. (6. 470 б.(
Қазақстанда ислам өзінің ... ХІХ ... ... ... ... ... Патша әкімшілігінің көмегімен Қазақстанда
медреселер ашылады, оларда Қазаннан және басқа жерлерден ... ... ... ... ... қатырып, халықты діни
тежеулермен шырмай бастайды. “татар молдаларының, ортаазиялық имандардың
және жаңа ... ... өз ... ... - ... ... ... халық мұсылман типін барған сайын көбірек алып бара ...... ... ... ... ... өркениетке орыстар сияқты
византиялық дәуір арқылы емес, ... ... ... дәуір арқылы жетудің
қатерлі боламағы тұр”. (6. 524 ... ... ... ... ... ... мұсылман діні
ойдағыдай тамыр жол алмады, ислам дінінің әуезді дыбысы мен түсініксіз
сөздер тізбегі ... ... ... ... қойды..Бақсылық ойынның
өзінде тірі сурет, шамандықты бейнелеу ... ... ... ... мұсылмандық – ортақ құдайға табынушылықтың ... –ақ ... - дей ... ... ислам дінінің өріс ислам діні алғаш
келгенде, шамандық ... көп ... ... жек ... ... санадан аласталған да болар”. (5.170-171 б.(
Шоқан Уәлихановтың діннің ... ... ... ... ... өз дәуірінде бір адым ілгері басқандық еді. “Шамандық діндегі ... күн ... ... ... осыншама жарықтың құриясына түйсігі
жетпей таңданды, қара аспанға нұр сепкен айды көріп те ... ... ... ... ... ... етті, өзінің ұғымы жетпейтін,
уақыт сияқты мәңгі, түсініксіз күштердің ... бас иді, көк ...... деп ... ... сенімнің дүниеге келуі – жалпылай немесе
жекелей ... ... ... ... ... саналады. …Сонымен , шамандық
сенім о баста жалпы – ... көк ... ... ал ... күн, ай, ... жаратылыс таңғажайыптарына негізделді, демек табиғатқа бас иді”.(5.
172 б.( ... ... атап ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіруі діннің әлеуметтік түп негізін талдауға ... ... да ... ... ... ... ... сенуді тек
қараңғылық пен надандықтың, табиғаттық құпиясын шеше ... ... ... ... шарттарынан екнін түсіне алмады. (5. 81 б.(
Демократ, әрі ағартушы Шоқан Уәлиханов діни соқыр-сенімдер ... ... ... ... реформа жүргізіп, діни мектептерді жоюды
талап етеді. “Біз үкіметтің білім ... жауы – ... ... және ... ... ... мен ... сүйенетін теологиялық
заңдарды күштеп енгізбеуін сұраймыз, әрі талап етеміз”, ... ... ... ... ... және ... салт-санасы,
спиритуалисттердің, еврейлердің аңыздары, сол ... ... әр ... ... алынған діннен қандай жарылқау күтуге
болады”. (20. 75 б.( Исламның таралуын ... ... ... ... ... бірі деп ... Ал ... халқы, оның пікірі бойынша, ... орыс емес ... ... ... дамуға үміті жөнінен
“бірінші орында” тұр”. (20. 77 б.(
Шоқан ... ... ... және ... ... ... ... мен зерттеулерінде түрнұсқалар мен әдебиеттерді мұқият зерттей,
жер ... ... ... ... ... ... Уәлиханов Шығыс
Түркістанға ислам ... ... ... халқының тағдырында аса қайғылы роль
атқарған екі ірі діни- саяси топтың- ақтаулықтар мен қаратаулықтардың ... мен ... ... ... Түркістан тарихи жағдайлар мен ... ... ... ... ... Үндістан мен Орта Азияның, шығыстан Қытайдың
мәдени, оның ішінде діни ықпалына ұшырады. Қытай ... ... ... ... ол Қашғарияның жергілікті халықтарының материалдық
және рухани ... ... із ... ... ... ... деп
санайды: бұл өлкеде буддизм Қытайды Хань династиясы билет тұрған кезде-ақ
үстемдік еткен, бұл дін Үндістаннан Кашмир мен Орта Азия ... ... ... ... дейін сақталған. “Шығыс Түркістанның саяси ... ... аз ... ... оның кіруі мен дамуын ... ... бұл елде ... өмір ... ... ... партиялардың
рухы мен маңызын түсінуге және біздің уақытымызда ... ... ... қожалардың, тіпті оларды әбден аластап қуып жібергеннің
өзінде де, бұлар өзінің саяси маңызын жоймай рухани ықпал ... ... ... ... (7. 298 ... ... мен материалдық мәдениеттің ескерткіштері ретінде Шоқан
Уәлиханов исламның ... ... ... ... пен ... жүргізілді деген қорытынды жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... Хожанның, сол сияқты Жаркент пен
Жанысардың жанындағы кең көлемді Шайдан, яғни шейт ... деп ... ... енгізу барысында қан төгі қажет болғанын көрсетеді. Осыған
қарамай, оның таралу шегі көп уақытқа дейін батыстағы қалалармен ... (7. 299 б.( ... ... ... бірі ... ... Тоғылық Темір хан болды. Ол бұл дінді сеид ... ... ... оның үлгісін моңғол мен ... ... ... ... буддаға табынушылық XVI ғасарға дейін жойылмай келді”.(7.
300 б.(
Орта Азияға қарағанда Шығыс ... ... ... ... ... болды”. Мұның себебін Шоқан ... ... ... асу жоқ таулармен бөлініп тұрған Шығыс Түркістан
мұның керісінше Цин империясы жағынан ашық, оның ... ... ... ... сөйтіп ішінара олардың дінге еріктілігін қабылдады”
(7. 338 б.(, - деп бұл ... ... ... ... ... ... ... арасындағы күрестің шығуы
және оның ... ... ... ... туралы мәліметтері неғұрлым
маңызды Орта Азияда қожа деп ... ... ... мен ... ... ұрпақтарын айтады. “Мұсылман Шығысында,- деп жазады Шоқан,
пайғамбар ... ... ... ... ... ... қожалар,
эмирлер деп атайды, олар ерекше пұрсатты тап – ... ... ... ... ... ... ықпалы мұсылман дінінің ... ... ... алғанда … олардың діни ықпалы хандардың
азаматтық өкімет билігімен бір ... ... ... ... үйі құрып
біткен кезде қожалар азаматтық үкіметтің де иелеріне айналды”.(7. 171 б.(
Мұхаммед ... бірі ... Азим қожа XVI ... бірінші
жартысында Қашғарға келеді, мұнда “оны халық сыйлап қарсы ... ... оған ... ... ... Оның балалары Имам-Каляны мен ... ... ... ... дін ... айналды”. Олардың
әрқайсысының төңірегіне бара- бара аса ... ... мен ... ... ... ... ... ілімнің мәнінен гөрі олардың басында
тұрған адамдардың мінез-құлқы мен ... ... ... екі ... Имам-Каляның ізбасарлары өздерін шикия деп, ал Исақ- Уәли қожаның
ізбасарлары исакия деп атады, ал кейіннен ... ... ... ... деп атанды олар осы күнге дейін осылай аталады”. (7.
301 б.( Бұлардың күресіне ... ... ... жаңа ... ... бүкіл ел жауласушы екі лагерьге бөлініп, күрес ... ... мұны ... Жоңғар феодалдары, онан кейін циндік Қытай пайдаланып,
біресе бір жағын, біресе екінші жағын ... ... ... 50-ші ... ... Шығыс Түркістанда жанталаса
қарсылық көрсеткеніне қарамай Маньжур Қытай әскерлері басып ... ... ... ... Шығыс Түркістан халқының тәуелсіздік ... ... ... ... ... үшін қожалар қорғаныш-перштесе
болып көрінді, олардың атын атағанның ... ... ... ... ... ... қарамай жаппай көтерулуге әзір тұрды. (7. 171 – 172 б.(
Осыдан көретініміз, дін басшылардың қолында тиімді қару ... ... ... ... бөліну азаттық қозғалыс барысында кесірін көп тигізді.
Циндер “мұсылмандарға ... ... ... жол ... ... ... қиындатты, жалпы мұсылман халқына және олардың дініне
жиіркеніш пен қарады: мысалы, тіпті ұйғырдың бектерінің өзі ... ... ... мен тізірлеп тұрып сөйлесуге тиіс ... ... ... ... ... еңбектерінде діни-наным сенімдерге байланысты
пайда болған халықтын салт-дәстүрлерінде ... ... Ол ... ... ... неке қатынастарына байланысты бір ... ... ... ... о ... халақуалы жерлегендігі, жерлегеннен соңғы
ырым- жоралардың салт-санағы тән, бұзылмай орындалуына байланысты еді, егер
өлгеннен кейінгі ... ... ... онда ... адамның рухы
жайбарақат рахат күйге түсіп, өз үрім- бұтақтары мен туған- туысқандарына
шапағатын ... ... ... ал олай ... жағдайда жауығып, аруағы
қарғап - сіледй. Қазақтарда өлгендерге күмбезді мазар орнату балаларының
қасиетті борышы. ... ... ... күмбезді мазарлар алмастырған. Ескі
обалар мен кейінгі күмбезді ... ... ең ... бас иіп
аруаққа құлшылық ететін орындары. Қазақтар ... ... ... ... ... ... шалады” (5. 174 б.( - деп жерлеу
рәсіміне қатысты діни жоралғыларға ... ... неке ... да көп ... ... “Қазақтар”
отты әулие деп санайды. Отты-ана деп ... Отта – ... ... бар
деп түсінеді, екі оттың арасынан өткізіп тазартады, осы тазартуды қазақтар
аластау дейді: "Қазақтарда от үйдің ... ... ... да ... жас ... ... үйдің отына тағдыр етуге тиіс. Бұл ... неке қию ... ... ... ... ... ... үрдістері ұмытыла бастағаны сезіледі. Жаңадан түскен ... ... ... ... ... атасының үйіне кіргізеді. Қалыңдық
босағаны аттай саласымен тізе бүгін, сәлем етеді, содан соң қалыңдықты ошақ
жанындағы жұмсақ ... ... ... ... илеген тулақтай жұмсақ-
биязы болсын деп… содан кейін ошақтасы отқа май ... сол ... ... отқа ... от ана, май ана, ... ... көр. Осы ... жанындағы әйелдер қолдарын отқа қыздырып, қалыңдықтың бетін
сипайды жас нәресте дүниеге ... де, дәл ... ... отқа жақындатып,
жалбарынады".
Қазақ келіндері, күйеуінен жасы үлкен туыстарының үйіне кірген сайын
тәжім етеді, ал жасы ... ер ... мен ... ... ... ... тиіс. Жалпы, жасы үлкен ер адамдардың көзіне көріне беруден
қашқақтауға тиіс. Сондай-ақ ... жасы ... де, жасы ... атын ... тиіс. (5. 174 б.(
Шоқан Уәлихановқа туысқан екі көшпенді қазақ-қырғыз халықтарының ... ... ... ... ... ... ... болды.
“Қырғыздар туралы жазбаларында” ол қазақ және ... ... ... ... ... қоғамы сияқты қырғыздар да билеуші-манаптарға және жай
еңбекші халыққа бөлінген еді. “Қазір ру ... ... ... ... қара ... ... қожасы, оларды сата да, өлтіре де алады. Бұл жөнінен
олар қырғыз-қайсақтың сұлтандарына бүтіндей қарама- ... ... ... бойынша, бұлардың билеушілер ретінде алғашқы заңды
құқығы болғанмен, алайда ол ... ... қара ... өкілдері
кеңесімен шектеулі болды”.(6. 332 б.(
Қырғыздардың ... ... дін және ... ... Уәлихановтың
этнографиялық жазбалары аса қызықты. Қытай жазбаларының аудармаларымен және
қырғыз аңыз-ертегілерімен танысқаннан ... ол ... ... шығу ... деген қорытындыға келді: Шоқан өзінің этнографиялық жазбаларын
салған суреттерімен толықтырып отырған. Олардан біз ... ... ... сәнді киімдерін, жүріп өткен жолдарын, маршруттарын,
жергілікті жердің суреттерін көреміз. Мысалы, өлген ... ... ... ... өз ... жазады,-“әйелдері біздегі
сияқты күйеуін бір жыл бойы дауыс шығарып жоқтауға тиіс. Мұсылмандар, яғни
өз ... ... олар ... ... яғни тоқтау өлеңдерінің
біреуін айтуға тиіс”. (20. 80 б.( ... және оның жол ... бір ... ... жоқтау айтылып жатқанын есітеді және киіз үйге қара ... ... Егер ... ... қандай болса да жалау тігілгенін
көрсеңіз, бұл үй ... бір ... ... ... ... Егер ... ... болса, жас адам өлген, қара болса – орта жастағы ... ақ ... ... (6. 258-259 б.(
“Қырғыздар туралы жазбалар” атты ғылыми жұмысында Шоқан қазақ ... ... ... ... ... ежелгі үлгілерін дүниежүзілік
архитектура тарихымен сабақтас қарастырады. Осы ... ... ... мен ... ... ... басына оба көтеру, мазар тұрғызу
ісінің көне Греция мен ... ... ... ... ғұндарда да кең
етек алғандығы жайлы қытай ... ... ... ... Өзі ... батыл пікірде ғалым: “Сол обалардан
табылған бұйымдар ... ... ... ... берілген жер, ал енді
басқалары әскери күзет орны болыпты деген әр қилы ... ... ... б.(, - деп ... да, - ... ... ... көпшілігі және
бұл пікірлерді теріске шығарып отырған мәліметтер, бұлардың мола ... отыр – ... ... ... ... ... бұл тұжырымның
бүгінгі таңда археологиялық қазба ... ... ... әрі ... ... екшеленіп, сұрыпталып барып жүйеге түскен ... ... ... ... шын ... ... ... бір қырынан танытса керек.
Тас үйісінділер мен обалар сақтарға, ғұндарға, ... ... ... ... дала мен сахараның түркілікті тұрғындарына
тікелей қатысты деп ғалымдарымыз 1960 жылдардың орта шенінен бастап ... ... ... шын ... ... ғулама Шоқанның ғылыми
қиялының жемісі. (15. 195 б.(
“Обалардан адам сүйегі, күл ... ... ... мал ... ... отырған. Соның бәрі мола бұйымы болуы ықтимал, өйткені моланың
басына апарып мал ... ... ... асын беру әдеті күні бүгінге дейін
қалмай ... және ... ... ... ... ... балап
жүрген жақсы атын өлгенде бірге көметін болған. Қайтыс болған адамның
жұбайы мен ... ... ... ортақтас адамдар есебінде, бірге
жерлейтін моңғолдардың және бірнеше шошқаны ... ... ... ... ... да ... ... бір түрі болған
деген тұжырымы археологиялық қазба жұмыстарымен дәлелденіп отыр.
Қазақ бейіттеріне және ... ... ... етіп ... ... бұл ... ... ортақ дәстүр болуға тиіс
деген болжамды дәлелдеу үшін ... мен ... ... ескерткіштерге
сілтеме жасайды”.(5.209 б.(
Шоқан Уәлиханов қырғыз әйелдерінің киімдері мен шаш ... ... ... ... ... ... - дабыдан тігілген жағасыз ақ
көйлек киеді, өңірін қызыл шайымен әдіптейді. ... ... ... ... тігілген кәдімгі шапан. Олар көк түстен басқа (бұл ... ... ... ... ... ... киеді. Ерге шыққан әйелдің киімі мен
туалетінің қыздардан айырмасы тек бас киімі мен ... ... ... ... ... екі ақ ... ... екі жағынан алып
тамағынан байласа, екіншісін сәлде сияқты шекесіне орайды. Қыздар ... ... ... бар ақ ... киеді. әйелдер шаштарын екі ... ... ... жіңішке өрім еркін жалғастыра да, оған ... ... ... ұсақ- түйек сылдырмақтар ... ... ... ... өрім етіп ... де оларды құлағының тұсынан інжу, маржан немесе
моншақ қыстырғышпен қыстырып ... ... ... ... ... болып саналып, сондықтан барлық әйелдер шашын жалғамалы бұрымдар
қосып ... (6. 266-267 ... ... ... дала мен ... діннің таралуы мен пайда
болуын ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге ... ... ... діни наным-
сенімі. Шоқан жазғандай, қазақтың мұсылмангершілігі шамалы. Орта ... ... ... ... ... отқа ... әйел тәңірі Ұмайды от басы
жебеушісі деп түсініп, өлген адамды ертедегі ... ... ... ... ... ... ... кедергі келтіреді деп
түсінді. Шығыс Түркістан жеріне арналған зерттеулерінде осы жердегі діндер
тарихына тоқталады.
Діни наным-сенімдерге ... ... ... ... ... ... мұнда жасаған бірқатар болжамдар бүгінгі
таңдағы зерттеу жұмыстарына арқау болып, ... ... ... ... ... ... ... таңда қазақ тарихының салаларында зерттелмеген тың дүниелер
жеткілікті. Солардың бірі Шоқан Уәлихановтың ғылым еңбектерін ... ... ... ... ... тарих маңызын мектепте түрлі
әдіс-тәсілдер арқылы оқыту, олар туралы деректер мен мәліметтер ... ... ... мәселелері осы жұмысымның өзекті мәселені болып
табылады.
Аталған мақсатымды ... ... ... көрсетуіме болады:
1. Шоқан Уәлиханов ғалым – ағартушы ретінде оның еңбектерінің ... ... ... ... Бұл ... ... тарихы сабағында түрлі әдіс-тәсілдер арқылы аша
түсу.
3. Шоқан Уәлихановтың қазақ ... ... ... ... үлесі туралы мәселелерді іс-тәжерибеде қолдану.
Оқыту технологиясының әдістемелік ... ... ... ... ... болжап, оны дәл тексеретін болжам
бағдарламасын құрып, құрал таңдап, нақты ... ... ... Оқыту
технология жүйелеуші әлемент-мақсат. Мақсатқа ... ... ... оқушылардың керек қасиеттері ... ... ... ... процесі, ол қайталану құрамын құрайды. Құрал-мазмұн,
әдіс, форма. Болжам-оқыту технологиясының информациялық ... ... ... ... Мұғалім оқыту процесіндегі басқару функциясын
атқарады. Мақсат оқушы, қоғам ... және ... ... ... ... ... арқылы тікелей қабылдап жүзеге асырады.
Қазіргі оқыту ... ... жүйе ... ... әр ... дәрежелерге бөлуге болады:
1. Психотехнология-(негізгі психикалық теория бойынша) сөздерді ... ... ... ... ... ... (механизмдік байланыс арқылы
құрылымын жасайды).
3. Диалогты технология – (сұрақ және жауап ретіндегі жұмыс):
- әр ... ... ... ... дамыту жолдары;
- өмірге, дүниеге деген көзқарастары оқушы мен ... ... әр ... ... мәдени блоктар арқылы оқушылардың ішінде
келіспеушіліктер тууы мүмкін;
4. Имитатциялық технология ... ... ойын ... ... ойындар.
5. Толық технологиялық ұсыныстар бойынша ... ... ... ... ... ... технология - әр оқушының оқыған, ... ... ... ... ... түрлері мен сапасын
меңгерген.
7. Зерттеу технология – (ұлы ... ... ... Тренингтік технология-оқушының іскерлігі междағдысың нәтижесін тексеру.
Мұнда алған білімінің қаншалығын тексеру.
9. Проекті (конструкторшы) технология- проект арқылы ... мен ... ... ... ...... арқылы әр түрлі киновидеофилімдерді
оқыту арқылы жүзеге асыру.
Осы айтылған қазіргі әр ... ... мен ... ... ... отырып, оқушылардың Шоқан Уәлиханов тақырыбындағы
сабақ барысында ... ... ... ... ... ... ... айырмасы, оның бірі өз шешімін табуда
белгілі бір деңгейді талап ... ... ... ... ... алғаш бастаған кезде,
алдымен бірінші деңгейдегі тапсырмалар беріледі, ... ... ... ... ... ... деңгейдегі тапсырмаларға көнеді. Топтағы
оқушылар әр түрлі деңгейде болған, ... ... да әр ... ... ... ... ұсынады, сөйтіп барлық ... ... ... ... ... ұсынылған сұрақтар мен тапсырмалар
біртіндеп түсіп, ... ... ... қорытудың логикалық
операциясын меңгеру үшін а) алдымен дәлелдеу тәсілдерін көрсетіп беру ... ә) ... ... ... ... сүйене отырып,
әр түрлі сипаттағы бірнеше білім деректерден дәлелдерді іріктеп ... ... ... б) ... ... тарихи мәтін, оқулық
дерек, көрнекті құралдар бұрын ... ... ... ... ... ... алу; в) ... жасау және оны дәлелдеу ойын,
пікірін білдіру және басқа әрекеттер ... ... ... оның ... оны дәлелдеу үшін ... ... ... пайдаланған ұғымның күрделілігіне байланысты болуы
мүмкін.
Шығармашылық деңгейдегі ... ... ... ... ойдағыдай
шешуді қажет етеді. Таным таптардың ... әр ... олар ... пен ... ... тәжірибе қамыттуға,
материалдарды бекітуге т.б. мүмкінділік береді. ... ... олар ... түрлі саласының нақты мақсатын анықтағанда, жаңа материалдарды
оқып ... оны ... және үй ... ... ... ... шешу өздігінен шығармашылық ойларының дамуына әкелмейді,
түрлі ойлау біліктерінің қалыптасуына жағдай жасайды. (Лернер И.Я. ... ... в ... ... истории ... 1982 с 133) ... ... ... дәлелдеуді талап ету.
Қазіргі кей оқушылар дәлелдеуді білмей қиналатыны ... ... ... олар дәлелдеуге, қорытындылауға тартылып отырса, ... ... ... әрекетіне айналдырады. Ғалымдар (Лернер ... ... ... ... ... ... дәрежесін үш
есеге дейін арттырады екен.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми ... ... ... ... ... жеке ... тоқталып әр оқушыларға баяндама реферат жазып келуге
болады. Осы ... ... ... ... ... ... тарихтағы рөлін есте жақсы сақтауды, ... ... ... ... үшін ... осы ... ойын ... қолдануға
болады. Шоқан Уәлихановтің портреттерін тақтаға ілуге болады. Оқушылар
баяндамалы ... ... Бұл ... конкурс жарияланады. Сонымен
бірге конференция ретінде өткізу болып ... Оны ... ... ... әділ ... алқасы бағалайды. Баяндама:
1. Жоспар бойныша дайындалған.
2. Өзі қысқа, әсерлі фактілері бар.
3. Ғалымның қызметін бағалауда ... ... ... оны жастарға
тәрбиелік әсері жайлы айтылған жаңалықтар т.б. ескеріледі.
Баяндамалар тыңдалып, әділ қазылар мүшелері баяндама ... ... ... ... жасалады. Мәселен: оқушылардың біразы қосымша
әдебиет ... тек ... ... ... ... ... қайталау кездесіп, хабарлама дайындағанда алдымен жоспар жасап
дайындалса, ол хабарлама тиянақты, біртұтас ... ... ... атап көрсетіледі, баяндаманың нәтижелері қорытылғаннан кейін,
оқушылардан жазбаша ... ... ... ... ... ... мәліметтерінен алған деректерді
пайдалана отырып, қандай ортақ қасиеттері барын ... ... ... ... таным белсендігін арттыру ... тыс ... ... ... ... ... білім беру процессінде оқу
әрекетінің жаңа түрлері, дәстүрлі емес сабақтар ... Олар ... ... ... әр түрлі тренингілер, оқу процесін бақылау
сабағы, логикалық ойлауды дамытуға арналған ... ... емес ... ... оқушының таным белсенділігін көтеру. Оқу сабақтарына қызығушылықтар
арттыру.
ә) оқушылардың белсенділігін, шығармашылығын дамыту.
б) болашақ ... ... ... жол ... ... шығармашылық
әрекетін қалыптастыру.
в) болашақ ұстаздардың шаршауын болдырмай оқу-тәрбие процесінде ... ... ... ... ... ... ... практикалық жұмыстар)
оқушыларға өз бағытын өзгертуге мүмкіндік бермейді, себебі ол ... ... ... ... ... емес оқу әдістемелері оқушыларға
әртүрлі позицияда болуға мүмкіндік береді; режиссер, ұстаз, кеңесші, ақын,
суретші, оқушы, ұйымдастырушы. Оқушылардың әр ... ... ... әр ... ... ... оның ... дамыған қабілетінің болуына көмектеседі.
Сондықтан ... ... ... ... үшін ... оқытудың жаңа
әдістерін іздестіріп, өз еңбегімізде қолданып оқытуымыз ... ... ... ... ... деп ойлаймын.
Жұп баяндама: екі оқытушы қатар сабақ жүргізеді мәселен: біріне жақын
тақырыптары сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... екі оқытушы бір мәселені екі ғылыми бағыттан қалыптастырады.
2. Екі оқытушы баяндама ... ... ... ... ... Біреу мәселе туралы сұрақ қойса, екіншісі оның мәнін ашады.
Қате баяндама: бұл ... ... ... ... ... ... мазмұны кәдімгі қағазға басылады және оқушылардың
өздеріне өз беттерімен оқуына беріледі. ... ... ... ... ... Бұндай сабақ түрі оқушылардың өздерің тексеру ... ... бұл да ... ... қорытындылау кезінде өтіледі.
Не, қайда, қашан? Брейн-ринг, Шоқан - ғасыр лидері.
Танымдылық қабілетін дамытатын ... ... ... дамытады. Ойын өткізу үшін топқа бөлініп, өткізілетін орын
дайындалады.
“Ғасыр ғалымы және ағартушысы” сайысын тарау қорынтындылауды, ... ... ... ... пайдалануға болады. Пән бойынша
немесе ХІХ ғ. қазақ халқының ... ... ... ... ... тексеруге болады. Ал “көкпар” ... ... бір ... ой ... ... ... Шоқан Уәлихановтың ғылыми-зерттеу
жұмысының тарихи маңызын ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Мәселен:
ретінде атқарған жұмыстары Шоқан ... ... ... ... ... ... ... деген тақырыптары бойынша әрбір оқушы өзінің
ойын, идеясын ұсынады. Аукционға авторлық куәлік ... ... ... ... ... ... ... алады.
“Ойындар шеруі” жарыс түрінде өтеді. Ойын мына критерий бойынша
бағаланады: тәрбиелік ... ... ойын ... ... ... екі үш топқа бөліп бір-екі мерекелік бірнеше қимыл-қозғалыс
ойыннан үзілісте ойнатуға ... ... ... ойын, бір-екі демалыс
кезінде ойнататын ойындарды айтып зейінін дамытуға, есте ... ... ... және ... ... ойнап көрсетеді.
Ойын саясат.
Дебат түрінде де өткізуге болады. Дебат-қазіргі сөз ... ... әр ... ... ... ... ... Шоқан
Уәлихановтың қазақ қызмет қоғамы, сот ісі, әкімшілік басқару жүйесі жөнінде
тақырыбындағы ... ... шара ... ... сай ... жақ терең дайындалады. Көптеген әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі. Бұл
оқушылардың өз бетімен ізденуіне мүмкіндік береді.
Мен ... ... өз ... ... әр ... ... танымдық) құрастыруына үлкен көңіл бөлемін.
Сонымен бірге Қазақстан тарихы оқу әдістемесі арқылы оқушыларға білім
беру жүйелері ... ... ... болады. Мектеп орындарында білім беру
жүйесінің негізгі міндеті-басқару орталықтарына жоғары және орта ... ... ... мен ... ... де ... жаңашыл,
бәсекелешіл, әлемдік интернет жүйесіне қосылып дербес компьютермен ... ... ... жарқын болашағын ойлайтын қадірлі талабына сай
іріктелген таңдаушы болашақтағы ... ... ... кездері
педагогика саласында білім беру ... ... ... екі сөзден
тұратын “оқу-тәрбие” деген сөз тіркесіне ерекше ... ... жүр. Осы ... ... жеке ... ... беруді дамыта-оқыта-тәрбиелеу
процесі деп атау керектігін айтады. Енді білім, ... оқу және ... ... болсам: білім беру-тиісті оқу орыны арқылы ... ... ... ... ... негізі –оқу. Білім беру ісі (жалпы
және арнайы жүйесі) шеберлікке, дағдыға ... ... бір ... ... Даму – ... ... ескі сападан түбірлі жаңа сапаға
өту. Оқу –табиғат дүниесіндегі өзгерістерді, ... ... ... ... ... ... объективтік заңдылықтарын түсіндіру
әдістері;
Дидактика әдісі балалардың дарынды ойын, зейіні, мәнді сапалы ... ... , ... және ... ... белсенді
қатысушысын даярлауды мақсат етіп қойған жеке адамды ... ... ... ... ... ... ... бағытталған
оқытудің жаңа формалары мен әдістерін қолдануда жоғарғы сынып оқушылары
өзіндік жұмыстарын ... ... ... ... дамытудың
өзекті мәселелері айтуға болады. Дамыта оқыту-оқытудың интегралдық үлгісі
ретінде құрылған біртұтас ... ... оны ... ... ... да, ал ... мен принциптер жүйелері дамыта оқыту ... ... ... ... мен оқудың өзара әсер процесі білім
алушының ... ... ... қарағанда сыртқы әрекеті мен ішкі
ойлау әрекеттеріне басқаруын, тек ғылыми ... ... ... ... жаңа ... игеру тәсілдерін, творчесвалық бейімділігі мен
танымдық дербестігін, ... және ... ... ... ... ... өндіруде жалпы әдістемелік жүйелерге;
оқытудың нысанына, мазмұнына, әдістеріне, тәсілдері мен ... ... ... идеясы педагогиканың аралас кешені ғылымының түйіскен
жерлерінде пайда болғандықтан, яғни ... ... оқу ... ... ... ... ... тұрғыдан саралау қажет.
Саралау нәтижесінде дамыта оқыту принципінің жалпы. Оқыту мазмұнына, ... ... ... ... ... ... ... біртұтастығы ғылыми білім құрылымымен бірдей болуы тиіс.
- Оқу танымының жаму көзі болып ... ... ... ... пен ... арасындағы диалектикалық қайшылықты қолдану.
- Оқыту мазмұның құрастыруда ең негізгі нысанын анықтау, яғыни тек ... ... ... қана ... ал ... алу ... ... епшіліктерін дамытуды қалыптастыру. Творчестволық
ойлауын дамытуға көбірек көңіл аудару қажет.
- ... ... ... деп ... оқу ... ... ... болып және кез келген жүйелердің даму процестерінің бағыттылығы.
Оқыту әрекетіне ... ... ... мен ... ... ... оқыту принциптеріне келесі талаптарды енгізу керек.
- Жеке ... ... және ... психикалық принципі бірлігі негізінде
жеке тұлғалардың психикалық дамуын алу.
- Оқу процесін басқару мен ... ... ... ... ... Абстрактылықтан нақтылыққа көшу.
2. Бірлі-жарымжан ерекшелік арқылы жалпыға ... ... ... мен тарихи бірлік.
- Оқушылардың әңгімелесу, ынтымақтастық болу сияқты ... ... ... керек.
- Оқушылардың дамуына әсер етуде оның ізденістегі ... ... ... ... ... ... ең бастысы болып табылады.
- Теориялық ойлауды дағдыландыруға оқу ... ... ... диалектикалық логиканың, олардың оптималды үйлесімділіктерін
қолдану.
- Педагогтік ... ... ... ... ғылыми білім дамуы
кезеңдері диалектикалық қайшылықтар мен олардың шешу әдістеріне сүйене
әдістемелік негізде іске асады.
Оқушылардың дамуы ... ... ... іске асады. Дамудың ... мен ... әр ... ... ... ... ... дамыта
оқыту принципінің концептуальды функциясының нормативтерін анықтауға
мынадай талаптарды ескеру керек.
- Оқу танымында ... және ... ... ... ... практикалық ойлауды дағдыландыру.
- Оқу танымы процесінде индуктивті және дедуктивті әдістер ... ... ... ... ... ... қолданып,
түсіндіре білу.
- Оқу танымдылығы бірізділікпен қажетсіздіктің ең басты қайшылығы мен даму
процесін ... ... ... ... қолдана білу қажет. Кез-келген
дамудың ең басты заңдылығы бірізділік болып ... Даму ... ... ... даму ... ... біртұтастылығымен
интегративтілігіне байланысты, сол ішкі негізде бірізділік кіреді. Оқу
таным ... даму ... ... тиіс және же жете ... ... мақсаттылықпен ұйымдарда бірізділік ... ... ... және ... ... ... өзімдік жұмыс арқылы таным әрекетін ... ... ... ... ... талабына жауап беретін жеке тұлғаны қалыптастыру, өсіп
келе жатқан ұрпақ бойында белсенді өмірлік ұстаным тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттесуі болып табылады. ... ... ... ... ... ету ... ... басшылығымен оқушы
белсенді әрекеттен өзін-өзі басқару негізгі ... көшу үшін ... ... тұрады. Бұл міндетінің шешімі оқыту үрдісін жалпы қайта ... ... ... Егер оқушы сабақта белсенді ... күші ... ... жеңу ... ... ... ... жасауға әр түрлі сұрақтарға жауаптарды ... ... ... ... ... ... ... қажетті шарт-
дербесті таным әрекеті. Бұл ұзақ уақыт ішінде оқушылардың әр ... ... ... ... ... болады. Өзіндік жұмыстарың өткізу
мазмұны және әдістемесін оқу материалын меңгерудің әр-түрлі кезенінде
әртүрлі ... ... қол ... ... ... талап
етеді. Өзіндік шығармашылық жұмыстармен бірге оқушылар ... ... ... және ... қалыптастыратын өзіндік жұмыстар орындалуы
тиіс. Өзіндік жұмыста және дербестік әрекетті дидактикалық ... ... ... ... орын ... ... ... жүйені талдау негізінде оқушылардың танымдылық әрекетінде екі ... ... ... ... а) оқушы мұғаліммен бірлесіп орындаған
әрекет шартты ... ... ... ... ... әрекеттер мен;
б) оқушылардың дербестік әрекет элементтері болып табылатын әрекеттер.
1. Бірінші топтағы әрекеттреге тән сипат-олар әрекеттердің ... ... ... ... ... ... әрекетті жүзеге асыру пәні
болмайтыны. Оқушылардың әрекеті оған мұғаліммен не ... ... және ... шешімді жүзеге асыру үшін бұған іс- әрекеттің қандай ... ... ... қанша қажетті ақпарат түсіп тұрса әрекет жүзеге
асыруы. Әрекеттердің құрастыру тәсілін ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда. Сырттай бұл әрекеттер
тыңдау, ұғыну, жазып алу, ... ... ... жүйелеп
беру жинақтау, талдап қорыту, құбылыстардың жеке жақтарынан айқындап
білу, ұқсастықтық бойынша үлгілер кестелер және т.б. ... ... ... ... ... ... және ... ондағы тұрақты байланысты есептеуден;
- меңгерген тақырыптың мазмұнын ұғынып, бере алудан;
- оны ... ... ... ... ... ... ... элементтері болып
табылады. Олар оқытуда пәндерді немесе олармен ... ... ... ... ... ... нақты шарттарымен жүзеге
асырылады. Осы топтың әрекеттерін орындаған кезде жоспарланған нәтиженің
жоспарланған әрекеттері мен оқушы ара қатынасын белгілейді. Нақты ... жаңа ... ... жаңа ... ретінде орын алады.
Оқушылардың әрекеттері мыналардан тұрады.
- жаңа фактіні, құбылысты табудан және ... ... ... ... фактілер арасында байланыс ... және ... ... ... оқиғаның дамуында мәнді байланыс пен заңдылығын ... ... ... ... ... және бастапқы жинақтаудан,
салыстырудан, фактілерді қою негізінде олардың мәнін белгілеуден;
- жалпы оқиғалардан табуда жалпының нақты ... ... ... ... шешуден;
- мәселені қалыптастырудан, жұмыс болжамын айқындалған;
- құбылыстардың құнды мағынасын белгілеуден және басқалар.
Шаманов “өзіндік жұмыс пен дербестік ... ... ... ... ... Бұл жөнінде былай деп жазады “Оқу тек дербестік
таным әрекеті үрдісіне ғана өтеді, бірақ ол ... ... тек ... ... ғана ... ... болмайды. Осыған байланысты мынандай
сұрақ ... ... ... ... ... кезінде мұғалім
оқушыларға салыстыру, теңестіру мақсатында іске асырылатын әрекетті қайда
жатқызу ... ... ... ... бар ма? ... ... ... айырып
алуды маңызды жағдай деп есептесін”. Т.И.Шалова ұйымдастыруформасы ретінде
өзіндік жұмысты сипаттайтын нышандарға мынаны жатқызады:
- ... ... ... ... ... тапсырманың болуы;
- өзіндік жұмыстардың нәтижесін тексеру формалардан айқындау;
- тапсырма алған әр оқушы ... ... ... тапсырма алған әр оқушы тексеру формалардан айқындау.
Өзіндік жұмысты дербестік әрекетті ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындайды.
Оқу үрдісінде өзіндік жұмыс пен дербестік әрекет арасындағы байланыстылық
мынадан байқалады.
1. Оқушылардың өзіндік жұмысты ... ... ... ... барысында дайындалады. Оқушылар ұжымдарының тәсіл барысында қол
жеткізетін дербестік әрекет деңгейі сол деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... оқушылар мұғалімнің басшылығымен топтағы
оқушылардың іске асыратын ... ... ... қол ... пен ... ... бекіту мен дамытуға қажетті шарты
болып табылады. Оқытудың негізгі мақсатына қол ... ... ... және таным белсенділігі мен дербестілігін дамыту-ұжымдастықпен
ғана емес, өзіндік жұмыстарды ... ... ... ... ... қажет. Дидактика терминдерінің шығу генезисі неміс ғалымы
В.Раткенін (1571-1635 ж.) тұжырым түйсінділерінен бастау алса ... из ... или ... ... ... оның ... жүйесін
чехтың педагогы Ян Атос Каменский 1957 ж. шыққан “Ұлы дидактикасынан”
алуға болады.
Модульдер мынандай жіктемелерден тұрады:
Дәстүрлі; Педагогикалық ... ... Жаңа ... ыңғайланға.
Аталған модульдердің қоғамда қалдырған тарихи іздері шежіресі ... ... ... ... ... оның ... ... тәжірибиге қолданған авторлар – Ян Атос ... ... Ал ... ... ... ... модулінің доминант
субъектісі – Д.Дьюн, Т.Кершепштейнер, В.Лай. Бұлар ХХ ғ. педагогикалық
істің реформалық қисынын ... ... ... жаңа жүйеге ыңғайланған
модульдің авторлар Ц.Гольперин, Л.Занков, ... ... ... ж. ... ... ... үш модульдердің қайсысы озық-ілгерішіл деген аналитикалы сарындағы
заңды сұрақ өз-өзінен туары сөзссіз. Осы әр ... ... ... ... Дәстүрдегі модульдің негізгі мақсаты-сабақ жүргізудің әдісін түбелеу,
сұрыптау. Оқыту үрдісі бейнеленеді.
2. Педагогикалы ыңғайдағы орталықтанған модульде ... ... ... оқушылардың оқу-ғылыми еңбегін ұйымдастыру басты ролде.
3. Жаңа жүйеге ... ... ... екі ... басын қосып
қарастыру басым. Негізгі бағдарды программалап оқыту, мемлекет көздеген
стандартты-минимум ретінде ұстанып, рейтинг жүйесіне ... ... тест әр ... ... ... ... ... т.б. қарастырады.
Жоғары оқу орындарының оқу-әдістемелік бірлестігі ... ... ... ... көмектесу мақсатында профессор- оқытушылар,
білікті мамандар мен басқа да қызығушы адамдарды ... үшін ... ... ... және ... ... ... жанынан
құрылған қоғамдық – мемлекеттік ұйым.
Оқу әдістемелік бірлестіктерге ... ... ... бойынша
білімдік-кәсіби бағдарламаны іске – ... ... ... оқу ... ... ... ... бөлімшелері (факульттер,
кафедралар) енеді. Сонымен қатар оқу әдістемелік ... ... ... емес жоғары оқу орындары және қауымдасқан мүше
ретінде басқа мемлекеттердің ұқсас жоғары оқу орынджары және басқа ұйымдар
да кіре ... ... ... ... оқу және ... барлық кешенін дайындау ұйымдастыру және жұргізу үшін оқу-
тәрбие процессін ... мен ...... ... ... мен ... ... ойымша жоғарғы сынып оқушыларының әдістемелік жұмыстардың барлық
жүйесі, ... ... ... ... мамандырылған мамандарды
дайындауды шешуді қамтамасыз етуге бағытталған. Әдістемелік жұмыс оқу ... ... ... арттырудың басты құрамы болып табылады.
Жоғарғы сынып оқушылардың ... оқу ... ... ... ... дайындай сапасын жақсартудағы әдістемелік жұмыстардың мақсаттрын
нақтылау керек. Ол мақсаттар:
1. Қазақстан тарихынның оқытуы процесс ... сай ... ... мазмұның анықтау.
2. Осы мазмұнда оқушыларға жеткізу және оны ... ... ... ен ... әдістер мен құрамдарды жасауды қайта қарастыру.
3. Оқу – тәрбие ... ... ... материалды техникалық
базасын жасау мен құру.
4. Оқу ... ... ... белсенділігін арттыру.
5. Оқушылар мен мұғалімдердің ғылыми техникалық және өндірістің қазіргі
жағдайына және дидактикалық талаптарға жауап ... ... оқу ... әдебиетпен қамтамасыз ету.
6. Оқу процессінде мұғалімдер мен оқушылар уақытын үнемді және ... ... ... ... ... үш ... бағыт бойынша
ұйымдастырып жүргізген дұрыс. Олар:
1) Ұйымдастырушы әдістемелік жұмыс.
2) Оқу - ... ... ... ... ... ... әр ... әдістемелік жұмысының мазмұнын құрайтын
көптеген істер мен ... ... ... ... ... оқу жоспарлары мен бағдарламаларды жетілдіру. Оқу жоспары – оқу- ... ... және ... ... ... органдардың жұмысын ұйымдастыру.
б) оқушылардың жеке жұмыс істеуін жетілдіру.
2) Оқу ... ... ... ... ... шешу
кезінде шет елдердегі жоғары ... ... ... қолданып
жүрген оқушылардың жеке жұмыс істеуін жоспарлау мен ұйымдастыру сұрақтардан
ерекше ... бөлу ... ... оқу ... ... ... жұмыстарың семестрлік графиктері жасалады. Ол жерде уақыт ... ... ... ... жеке жұмыстар оқу материалдарының
түрлері, сонымен қатар бақылауға арналған шаралар (бақылау ... ... алу, ... күндері, емтихан) көрсетілген.
3) ғылыми әдістемелік жұмыс оқу – ... ... ... және ... ... дайындау сапасын жақсартумен байланысты жаңа
проблемаларды шешуге бағытталған. ... ... ... Оқу ... ... мен нәтижелерін талдау, оны жетілдіру
жөніндегі ... ... ... - әдістемесін жетілдіру; Оқу процесінде
жаңа компьютерлік технологияны пайдалануды жетілдіру; Оқу процесін
басқаруды ... ... ... ... ... Оқу ... техникалық жабдықтауды жетілдіру.
“Білім негізі - мектепте” деп ... ... ... ... ... өмір ... ... азығының іргетасы іспетті. Іргетас қаншалық
мығым, мызғымастай берік болса, рухани мұнараның ғұмыры соншалық ұзақ та
нәтижелі болмақ. ... өз ... ... ... ... ... жылт
еткен жаңалықтардың, педагогика саласындағы өзгерістердің, жаңа әдіс ... ... ... ... ... ... сабақта
қолданбаймын. Себебі “әсіреқызыл тез ... ... ... науқандық
шаралар оқыту үрдісін бұзып, ырғағынан жаңылдырғаннан басқа еш ... Ал, кері ... ... ... жаңалықтарға сабақта молынан
орын беруге тырысамын. Осы айтқандарымның дәлелі ретінде ... ... 9- ... ... Уәлиханов – ғұлама ғалым” тақырыбы бойынша
өткізілген сабаққа тоқталайық.
Сабақ ... ... ... ... ... ... отырып,
сұрақ-жауап, әңгіме әдісімен өткізілді. Түрі- кіріктірілген сабақ.
Сабақтың көрнекілігі. 1. ... “Ш. ... ... ... ... ... ... картасы”; 2. Ш.Уәлихановтың 170
жылдығына арналған альбом; 3. “Ш. Уәлиханов және оның өмір ... ... 4. ... ... 5. Әр ... ... үлестірмелі тестік
сызбалар; 6. Магнитафон және үнтаспалар; 7. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... болашақ зерттеуші, тіпті, ғалым болуы да
ықтимал деп жүрген кезде Шоқан небары он төрт – он бес ... ... ... ... ... халқының арасында Шоқанды оқи алатын орта болса, ол данышпан
болып, өз елі әдебиетінің ... ... басы ... ... ... ... ... мен Жетісу географиясы жөніндегі ... ... зор, ... ... мен ... танытады”.
(И.В.Мушкетов)
4. “Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов Шығысты зерттеу ғылымында аққан жұлдыздай
жарқ етті де жоқ ... ... ... ... өз ... ... ... жоқ, ол европалық ағартушылық пен ... ... ... ... ... ... пікірлерді сабақтың әр кезеңінде тақырыпқа сай ... ... ... кейін төмендегідей сұрақтар беріліп,
тиісті жауаптар алынды.
1. Балалар үйге қандай ... ... ХІХ ... І жартысындағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері кімдер?
3. Қазақ музыка ... ... не ... ... халқының материалдық мәдениеті деген не? Осы сұрақтар арқылы ... мен жаңа ... ... байланыстырдым. Оқушылардың жауабына
қанағаттанған соң, жаңа тараудың тақырыбы “ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы
Қазақстан мәдениеті” екенін айтып, осы ... ... ... ... ...... ұлы ғалымы” тақырыбының жоспарын дәптерлеріне
жазып алуды ұсындым.
Сабақтың жоспары.
1. Шоқанның өмір жолдары: а) арғы тегі, ... ... ... ә) ... б) білім алу кезеңі.
2. Шоқанның ғылыми қызметі: а) Шоқан- саяхатшы, ә) ... б) ... ... в) ... және ... г) ... – этнограф.
3. “Шығыстың аққан жұлдызы”: а) Шоқан өмірінің соңғы кезеңдері, ... ... ... ... ... б) Шоқан туралы достарының
және басқа да ғалымдардың пікірі.
Жаңа тақырыптың ... ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов жөнінде төмендегі сыныптарда қай ... ... ... ... ... қосымша қандай әдебиеттер оқыдындар?
Ата-бабамыз “Жеті атасын білмеген – ... ... ... ... ... жұрттың қамын жер, жеті атасын білмеген, құлағы мен ... ... ... ... Жеті ... білу – тегін білу. Ал “тегін білмеген - тексіз”.
Мұның барлығы ... ... ... ... арқылы ұрпақ бойына
дарыған. Балаларды ешқашан үлкендер арасынан қумаған. Керісінше, туысқандар
мен жақын адамдардың да жақсы-жаман ... ... ... ... ... ... танып өсетін болған. Соны ... ... ... Біз осы ... жыл ... сынып оқушыларымен жеті атаны
білуден ... ... ... сабағымды халықтық педагогикамен
байланыстыру мақсатымен осы тәсілді тағы да пайдаландым.
3. ... жеті ... ... ме? ... ... ... соң осы
тұста Шоқанның арғы аталары ... ... ал өзі ... ... ... өттім. С.Мұқановтың “Аққан жұлдыз” романының 1-томынан
үзінді келтірдім. Осыдан кейінгі сұрақтар ... ... ... ... қойылды.
4. Шоқан қай жылы, қандай жерде туып, өсті?
5. Шоқанның рухани сана- сезімінің оянуына әсер еткен ... ... ... ... ... ... Сол ... “сұлтанның балаларына жеті жұрттың тілін білу парыз” ... ал ... ... ... ... ... ... ден қоюына түрткі болған және халық поэзиясын
қастерлеуге үйреткен кімдер?
9. ... қай жылы ... рет ... ... ұзап ... ... ... бір-екі апта бұрын оқушыларға алдын-ала мына
әдебиеттерді қарап ... ... ... С.Мұқановтың “Аққан жұлдыз” романы. “Жазушы” баспасы.
2. С.Бегалин “Шоқан асулары”. “Жазушы” баспасы. ... 1990 ... ... ... “Жазушы” баспасы. Алматы. 1980 ж.
Сұрақтарға жауап алған соң 1853 жылы ... ... ... ... ... алғанын, содан кейін қоғамдық және ... ... ... келе 1- бөлімді қорытындыладым.
“Шоқанның ғылыми қызметі” аталатын екінші тақырыпшаны сала – ... үшін пән ... сөз ... ... ... . “Шоқанның саяхаттары” картасын көретіп талдадым.
Оқушыларға әрбір сұрақты түсіндіру барысында ... ... ... берілді.
Шоқан – Қазақстаннан шыққан тұңғыш ... ... ... Орта Азияны зерттеген ойшыл, кемеңгер ғалым.
1855 жылы ол ... ... ... ... ... Тарбағатай,
Орталық Қазақстан, Іле Алатауын аралайды. 1856 жылы ... ... ... Кей ... ... Тянь-Шаньскиймен бірге
барады. 1856 жылы күзде Құлжаға барып Қытаймен сауда ... ... ел ... келіссөз жүргізеді. 1857 жылы Уәлихановтың Алатау
қырғыздарына ... ... ... ... ... ... ... ІІ жартысына дейін ғылымда Қашқария жөнінде ешқандай ... еді. ... ... Қашқария туралы мәлімет жинап келуі шығыс ... ... ... те, батыл Шоқанды жібереді. Ол 1858-59 жылдары
Қашқарияда болып, әлемге ... ... ... ашады. Сол сапардан
әкелінген алтын құты ... ... ... ... мәліметтері
Шоқанның дүние жүзі география ғылымына қосқан зор жаңалығы еді. 1856-61
жылдары Шоқан Петебургте болып, қиын да, ... ... ... ... ... ... озат ойлы ... араласады.
2. “Шоқан - әдебиетті зерттеуші ғалым”.
Шоқан - ... ... ... ... ... ... не?
Очерк – қысқа көлемді көркем ... ... ... ... пен әдеби
шығарма арасындағы ... ... ... ... ... ... өмірде болған немесе бар адам. Шоқан 1854 жылы экспедиция
құрамымен Қазақстан, Жетісу, Жоңғария, Тарбағатай, ... ... ... ... ... ... ... сапармен барады. Сонда ол
“Жоңғария ... ... ... ... ... және ... “Қырғыздар туралы жазбалар”, “Ыстықкөл сапарының күнделіктері”,
“Қазақ халық поэзиясының ... ... ... еңбек жазады. Бұл
еңбектерінде жергілікті халық тарихы, әдебиеті, әдет-ғұрпы ... ... ... мен ел ... ... ... ... Шоқан - әдебиетші ғалым ретіндегі қадамын ауыз әдебиеті
ескерткіштерін жинап, ... ... ... Ол ... алған “Қозы Көрпеш –
Баян сұлу”, “Ер Көкше”, “Едіге” секілді жырлар орыс ғалымдарының ... ... ... баспадан шығады. Осы ... ...... ... ... ... ... аңыз- әңгімелер” еңбегінде
XVIII ғасырдағы батырлар туралы қызғылықты деректер келтіреді. ... ... ... ... ... ... Жәнібек, Елшібек,
Малайсары сияқты тарихи тұлғаларға қатысты жайлар сөз болады. “Қазақ халық
поэзиясының ... ... ... қазақ поэзиясының жанр, түр, өлең
құрылысын зерттеген. Қазақ өлендерін қара өлең, қайым өлең, жыр, ... ... ... ... аса ... істерінің қатарына қырғыз ауыз
әдебиеті, оның жүйесі ... ... ... ... ... ... ... жазбалар” еңбегінде қырғыз фольклорын ертегілер мен
аңыз-әңгімелер, эпикалық жырлар, тұрмыс-салт жырлардеп үшке бөледі. Эпостық
жырларының ішінде “Манасты” тереңнен нәр ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... секілді деді ол. Манас жыры туралы
жазба мәліметтің жоқ кезінде ... оған ... ... ... ... бас ... ... терең баға береді. Тұңғыш рет оны орыс,
Еуропа ... ... ... мәңгі өшпейтін тарихи еңбектерінің бірі
ретінде мұра етіп қалдырады. ... ... ... ... ... ... озық ескерткіштер қатарына қосылады.
3. “Шоқан - суретші”.
Бүкіл саналы ғұмырында Шоқан шығыстанушы, ... өнер ... ... ... емес. Ол өзінің қысқа ғұмырында сурет, сәулет,
мүсін, сән және қолөнерге айырықша маңыз берген. Осы салалар бойынша Шоқан
еңбектерін ... ... ... ... ... ... жеті
топқа жіктеді.
1) Шоқанның жаскезіндегі салған суреттері.
2) Ыстықкөл ... ... ... суреттері.
4) Қашқар экпедициясы суреттері.
5) Қазақстан мен Қырғызстан мәдени және археологиялық ескерткіштерінің
суреттері.
6) ... ... және ... ... мен ... қатысты
суреттер.
7) Замандастарының портреттері.
Ә. Марғулан “Шоқанның суретшілік өнері жеті жастан оянған” деген пікір
айтады. Ал Шоқанның ... ... досы ... ... бір ауыз ... білмейтін кезінде-ақ, қарындашпен сурет салуды ... ... ... ... 170-ге жуық ... бар. ... ...
“Алатау қырғызы”, “Қашқарлық келіншек”, “Тезек төре”, ... ... ... ... ... қабылдау”, “Қалмақ Зайсаны”, “Бұғы
руының жоғары манабы”, “Боранбай” т.б.
Шоқан барған жерлерінде табиғат сұлулығын зерттеген. ... ... ... ... ... “Алаша хан мазары”, “Қырғыз моласы”, т.б.
еңбектері бар. Ендеше, балалар Шоқан сурет өнерінің де ... ... ... және ... ... ... мен музыка қайраткерлері Шоқан өмір сүрген
кезеңін қазақ ... ... ... ... шағы ... ... нота
таныған, орыс, батыс Еуропа, Қазақстан және Орта Азия ... ... ... ... ... соңына дейін ән мен жырдың ... ... ... сапарларында жанына өнерпаз, көзі қарақты жастарды ертіп жүрген.
Шоқанның “қазақ ... ... ... ... ... Мұнда
ХІХ ғасырдың орта шенінде өмір сүрген алты ... ... ... ... ... Біржан сал, Ақан сері, Жаяу ... ... және ... ... ... қоса “Қобыздың күйлері, Ханқожа
сұлтанның тартқаны” деген анықтама берілген. ... ... 14 ... бар. Ақ ... ... ... ... жазылады: “Тәңір би”,
“Байсал Уақ – сары батырдың сыбызғыда тартқаны, Ханқожаның күйі”, ... ... ... ... ... “Суға кетті Ер ... ... ... ... ... ... ... “Шығыт жібі бес
бармақ”, “Қапыда өткен қарбалас”, Тайлақбайдың сыбызғыдан тартқан күйі “Қыз
жылатқандай”, ... қос ... “Ер ... ... ... ... мен домбырада ойнаған күйлері Шоқанды сан рет ... ... ... ... ... ... айырықша бағалап, “Бақыт
– менікі, өнер - Ханқожанікі”, деген ... сөз ... ... ... ... өте күрделі, тартымды да әсерлі аспап ... ... Әрі ... ... ... көне жырлардың қалып бара
жатқанына, ата дәстүрдің тұлдырсыз қала ... ... ... ... ... жете ... Оны –жарыққа шығару кейінгі
ұрпақ еншісі.
5. “Шоқан - этнограф”.
Шоқан бармаған елдерін жан-жақты зерттеп, оның саяси және ... ... ... ол ... ерте замандардан бері мекендеп келе
жатқан халықтардың тарихы мен ... ... көп ... ...... ... мәдени-тұрмыстық ерекшелігін
зерттейтін ғылым. Мысалы, ... ... ... немесе
Қытайдың Ман-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы”
еңбегінде ол Шығыс Түркістан халықтарының ... ... ... ... ... ... ... “Қырғыздың ата-тегі”, “Оңтүстік
Сібір тайпаларының тарихы”, “Қазақ шежіресі”, “Құлжа сапарының күнделігі”
еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи
кезендері мен мәдениеті жан-жақты талданады. Сондай-ақ ғалым Орта Азия
халықтарының тілін, көне ... ... ... ... ... ол ғылыми жұмыстарын одан әрі жалғастырады. Ағылшын, неміс, француз
тілдерін жетік ... ... осы ... ... зерттейді. 1861 жылы
белгілі ғалым болып танылған соң ... ... елге ... ... ағайын-
туыспен келіспей, Омбыға барып, сот реформаларымен айналысады. 1864 жылы
Шоқан генерал Черняевтің ... ... ... наразы болып,
Верныйға, одан әрі албан ... аға ... ... ... ... Сонда
тұрып, Тезек төренің қарындасына үйленеді. Шоқан 1865 жылы көкек айында
Көшентоғай деген ... ... ... тым ... ... ол Орта Азия мен Қазақстанның тарихына,
географиясына және ... ... ... еңбектер мен қоғамдық-
саяси тақырыптағы шығармалар ... ...... ... бар, өз ... ... бірқатар мәселелерді жаңаша көтерген ірі
ғалым. “Шоқан шығыстану әлемінің үстінде құйрықты жұлдыздай ағып өтті” ... ... ... “Шығыстың аққан жұлдызы” тақырыбында шығарма жазып келу ... ... ... ... ... жаңа ... ... білімдерін бекіте түсу үшін тақырыпқа
сай сөзжұмбақтар шешкізіп, тест сұрақтарын бердім. Бір ... ... ... ... бос торкөз қалдырылған тест ... ... ... ... ... ... оның ... оқушы түсірген белгі
тез өшіріледі. Кейін мұны тағы бірнеше рет, жыл бойы ... ... бірі ... ... төрт ... ... Біріншісі-рет
саны. Екіншісі бағанға оқушы тапсырмаға сай өз ... ... ... ... ... ... ... үшінші бағанға жаздырады. Оқушы соған
қарап, өзін-өзі тексеріп, бағалайды.
1. Шоқан қай жылы ... 1830 2) 1835 3) ... ... ... ... Құсмұрын 2) Сырымбет 3) ... ... өз ... ... 2) ... 3) Уәли
4. Шоқан қай жылы қайтыс болды?
1) 1875 2) 1885 3) ... ... ... ... қай жылы ... 1853 2) 1854 3) ... Шаталов тәсілімен тірек сигналдарын пайдаланып тапсырма
беремін. Мәселен, “1835-1865” деген ... ... ... ... өмір
жолы туралы айтып береді. Музыка кілтін көрсетсем, “Шоқан және музыка”,
қылқалам мен қағаз – “Шоқан- ... ... ...... - ... ... ... еткенім.
Өткен тақырып ауызша түрдесөзжұмбақ шешу арқылы қорытындыланды. Тақтаға
ақ қағазға күні бұрын ... ... ... және ... ілінді.
Сөзтуым – “Шоқан – ұлы ғалым”
1. Шоқанның әкесінің аты кім?
2. Шоқанның білім алған қаласы?
3. Шоқанның туған өлкесі?
4. ... арғы ... ... тұңғыш ғалымы?
6. “Аққан жұлдыз” романының авторы?
7. Шоқанның ... ... ... ... Шоқанның әжесі?
10. 1858-59 жылғы сапары?
11. Шоқанның қайтыс болған жері?
12. 1857 жылғы сапары?
13. Ыстықкөл сапарында зерттеген ... ... 2. ... 3. ... 4. Абылай. 5. Шоқан.
6. Мұқанов. 7. Уәли. 8. ... ... ... Алтынемел. 12. Ыстықкөл. 13. Манас.
Сабақ барысында “Ашық экран” кестесі бойынша топ жетекшілері баға
қойып отырады. Сабаққа 21 ... ... ... 4-тен баға ... ... жақсы, орташа оқушылардың жұмысы, ынта- белсенділігі, бәрі-бәрі
есепке алынды. Оқушылар бір ... ... ... ... ... ... 4 баға бойынша қорытынды баға қойылады. Бұл ... ... ... ... ... ... не ... соны алып,
өз еңбегіңнің түпкі нәтижесін көресің, екіншіден, ... ... ... мен ... ... ... қолайлы, үшіншіден,
шәкірттердің танымдық, логикалық ойлау қабілетін жетілдіріп, ... ... ... арттырып, шәкірттің білімге құлшынысын туғызады.
Қорыта келгенде елдің болашағы, ұрпағы туралы данышпан Абайдың шәкірті
Шәкәрім ақын ақын ... ... ... - ... ... ... жолдан айнымай, ар сақта, оны біл.
Талаптан да, білім мен өнер үйрен,
Білімсіз, өнерсіз, ... ақыл ... ... ... тағы үшін.
Ендеше ғулама ғалым- ағартушы Шоқан Уәлиханов ғылыми еңбектерін
оқушыларға түсіндіре ... жаңа ... ... – қоғамның, әр
адамның борышы, осы жолда боп ат салыса ... ... ұлы ... өмірі қысқа болса да, жарқын мезгілсіз
қаза оған өзі ойлаған жұмыстардың тіпті аздаған ... оның ... ... ... ... он ... ішінде атқарып үлгерген
жұмыстарының өзі бізді. Шоқанның ғажап қабілеттілігі, білімге құштарлығы,
ғылыми проблемаларды ... ... ... ... білуі алдында бас иіп,
таңдай қағуға ... ... Оның ... ... әлі де ... ... Бұл үшін ... Уәлихановтың білімнің әр түрлі саласына – археологияға,
нумизматикаға, лингвистикаға және т.б. салаларға қосқан ... ... ... ... қажет. Егер біз қазақ ғалымының отандық және
дүниежүзілік шығыстану ғылымына қосқан ... ... ... ... ... онда бұл баға мен қорытындының толық және ... ... ... ... ... ... Жетісу, Қырғызстан, Шығыс Түркістан сияқты ол кезде ғылымға
мәлім емес елдер мен жерлерде ... ... ... ... ... ... бұл ... саяси жағдайы бойынша бірегей әрі жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... болды. Ол жинап
әкелген материалдар Орта Азияның, Қазақстанның картасындағы “ақ ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов алғашқылардың бірі болып, ғылыми айналымға
тарихи түрнұсқалардың ... ... ... ... ... және ... аңыз – ертегілерін енгізді, оларды жинап, зерттеуге өз өмірінің
едәуір бөлігін арнады.
Сондай-ақ шығысты зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... және басқа халықтар тарихының этногенез,
әлеуметтік құрылым, саяси ... ... ... ... ... ... сияқты бірсыпыра түйінді мәселелерін, Орта Азия, ... және ... ... ... ислам дінінің рөлі туралы
мәселені бірінші болып байқап зерттеді. Шоқан Уәлиханов бұл ... қана ... жоқ, ... ... жалпы алғанда тарихи ғылымның сол
кездегі даму дәрежесінің,атап ... ... бұл ... түрік
халықтары туралы білімнің ... ... ... ... ... ол ... ғылыми мәселелер бойынша өз
замандастарына қарағанда, ... ... әлде – ... ... баға бере ... оның ... білімі мен азиялық рухы да көп септігін тигізді.
Шоқан Уәлиханов қазақ халқының санасы оянып, оның маңдайалды орыс және
европалық мәдениетке иек ... зор ... ... ... ... да ... ... және өзінің омбылық пен петербургтық
достары мен ... ... ... ол ... ... ... орыс ... ынта-ықыласын қазақ халқының мұң-
мұқтажына аударуға, орыс және қазақ халықтарының ... ... ... ... ... Қ. Қазақстан тарихының “ақтаңдақ” беттерінен. А: “Қазақстан” 1994
ж. 143 б.
2. Әтішев Ә “Ш.Уәлихановтың социологиялық және мемлекеттік – ... ... А: ... 1974 ж. 294 б.
3. Бейсенова А.С., “Исследование природы Казахстана” А: “Қазақстан” 1979ж.
243 б.
4. Бердібай Р., “Ел ... ... Ұлт ... ... ... ... 2000 ж. 398 б.
5. Валиханов Ч., “Таңдамалы” А: ... 1985 ж. 560 ... ... Ч.Ч., ... сочинений в 5-ти томах” Т.1. ... ... Ч.Ч., ... ... в 5-ти ... Т.2. ... ... Ч.Ч., ... ... в 5-ти томах” Т.3. А:
Каз.Сов.энциклопедия 1985 ... ... Ч.Ч., ... ... в 5-ти ... Т.4. А:
Каз.Сов.энциклопедия.
10. ... Ч.Ч., ... ... в 5-ти ... Т.5. А:
Каз.Сов.энциклопедия 1985 г. 528 ... ... Ч.Ч., ... о ... реформе” А: “Әділет” 1999 ж. 99 б.
12. Дулатова Д., “Шоқан - тарихшы” А: “Қазақстан” 1982 ж.
13. Зиманов С.Д., Атишев А.Б., ... ... ... ... А:
“Наука” 1965 г. 321 б.
14. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней в 5- ти ... А: ... 2000 ж. 766 ... ... Н. ... Дала және ... А: “Өнер” 1997 ж. 104 б.
16. Мұқтарұлы С. “Шоқан және өнер” А: ... 1985 ж. 312 ... ... А. ... ... средней Азии и Казахстана VIII – XIX вв”
18. Сатбаева И.К. ... ... - ... А: “Ғылым” 1987 ж.
19. Сегизбаев О.А. “Казахская философия XV начало XX вв” А: ... ... ... Р.Б., ... В.В. ... ... - шығыстанушы” А:
“Ғылым” 1985 ж. 112 ... ... Н.К. ... (2-е изд. доп) М: ... ... 1990 г. 298
б.
22. Чокан Валиханов и современность (Сборник материалов Всесоюзной научной
конференции)
Мерзімді басылымдар ... ... Ш. О ... и демократизме Чокана Валиханова //
Мысль 1998 г. №2 80-81 б.
24. Абдрахманова Ш. “Ұлы ... тағы ой ... // ... 1997 ж. №2 90-91
б.
25. Әуезов Ә. Шоқанның Қарқаралыға екі ... // Жас Алаш 2002 ж. 16 ... ... ... Т. Дала жиһанкезі // Жас Алаш 2002 ж. 9- мамыр 4- бет
27. ... Т. ... ... ... очеркі // ҚазМУ хабаршысы
журналистика сериясы 2000 ж. №9 73-79 ... ... И. ... – ғалым – ағартушы // Қазақ тарихы 2001 №5 73-
75 б.
29. Дулатов М. Шоқан ... ... // ... ... 1994 №6 27 ... ... Я.К. Русское окружение Чокана Валиханова: Люди. События. Факты
// ... ... 2002 ... ... С., ... А. ...... зерттеушісі // Атамекен
2001 ж. 22 маусым 4 б.
32. Еркімбеков З. Шоқан Уәлиханов шығармалары // Қазақ тілі мен ... ж. № 11-12 44 ... ... Б. Ұлы Шоқан ірі ұрпаққа үлгі // Қазақстан мектебі 2002 ж. №3
49-52 б.
34. Ивлев Н. ... ... ... Ч. ... с ... – Тянь –
Шанским // Простор 1982 г. №1 139-151 ... ... Н. ... ... ... Ч.Валиханова // Простор 1983 г. № 7
113-120 б.
36. Ивлев Н. Я буду ... ... ... и Г.А. ... ... 1995 г. №9-10 141-149 ... Ивлев Н. Поборник просвещения. Новое о Чокане // Простор 1993 №10
38. Касымжанов А.Х., ... А. “Ч. ...... и ... ... ... 1984 г. №5 124-130 ... Касымжанова А.Х., Абрамов М.В. Чокан Валиханов // наука в СССР 1987 г.
№6 112 б.
40. Қарасбаева З “Ш.Уәлиханов – ұлы ... // ... ... 1998 №4-5 ... ... С. ... ағартушы ойшылдарының дүниетанымдық мұралары” //
Биология. География. Химия 2002 ж. №2 18-23 ... ... Қ. ... мені” // Егемен Қазақстан 2001 ж. 26 қыркүйек
11 ... ... А. “Ш. ... о ... и ... ... // Ұлағат 2001 г. №6 57-63 б.
44. Макунин Ю. ... с ... // ... 1996 г. № 9-10 24-26 ... ... А. ... и западноевропейские ученые о Ч.Валиханове” //
Вест. АНКазССР 1985 г. №8 3-12 ... ... Р. ... салған суреттер // Қазақстан мектебі 1999 ж. №3 41-
45 б.
47. Момынова Ш. Вклад Ч.Валиханова в ... ... ... //
Отан тарихы 2001 г. № 2 50-58 б.
48. Момынова Ш. ... және Ұлық ұлыс // ... ... 2000 ж. № 4 29-
31 б.
49. Муканова З.А. ... в ... ... // ... КазГУ
сер. филолог 2001 г. № 11 60-67 б.
50. Муканова З.А. ... из ... ... в ... // ... КазГУ сер. востоковедения 2001 г. № 1 72-74 б.
51. Мұхамедиұлы М. Ғалымдардың ғажайып достығы // Үш анық 2000 ж. ... ... ... Е. “Едіге” жыры және Шоқан // Жұлдыз 1992 ж. №3 182 ... ... Г. Ш. ... адам және оның ... мәні ... ... // Қазақстан жоғары мектебі 2001 ж. №2 203-208
б.
54. Өтекнизов С. Шоқан және Шыңғыстау // Ақиқат 1996 ж. № 9 73-75 ... ... Е. Ч. ... и ... памятники // ВВШ Казахстана 1998 г.
№ 2 44-46 б.
56. Стрелкова И. К 150- ... ... // ... ... 1986 г. № 1
57. Сулейменов О. Шоқан // Ақиқат 1996 ж. №4 50 ... ... С. Ч.Ч. ... во ... ... // Простор 1985 г. №9
203 б.
59. Үнсенова Т. Ш. Уәлиханов отбасы және неке ... // ... ... ... № 4 19-21 ... ... И. Шоқанның тарихы танымдары жайында // Қазақстан ... 2000 ж. № 6 104-112 ... ... қойғыш
Диалог
тік
Өзбетті
лік
Техни
калық
Теория мен практикалық байланыс
түсініктілік
ғылымилық
біразділік
сана
лы
Көрнекілік
жүйелілік
ұжым
дылық
тиім
ділік
дара
лылық
сапа
дидактикалық
информация
әрекет
принциптер
мұғалім
аспап
болжам
мазмұн
әдіс
форма
қоғам
құрал
мақсат
мұғалім
мұғалім
оқушы

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Мөңке би8 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы4 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь