Оқушыларға экологиялық білім берудің теориясы мен әдістері

Мазмұны

Кіріспе.

І.тарау. Оқушыларға экологиялық білім берудің теориясы мен әдістері.
1.1. Экологиялық білім мен тәрбие берудің ғылыми педагогикалық негіздері.
1.2. Экологиялық білім беру мақсатында сыныптан тыс жағдайда орындалатын жұмыстар.

ІІ. тарау. Туризм . табиғатты тану.
2.1. Туристік саяхат түрлері және оның адам өміріндегі маңызы.
2.2. Оқушылардың экологиялық білімін тереңдетудегі туристік жарыстың рөлі.

ІІІ.тарау. Оңтүстік Қазақстан облысы, Төлеби ауданы, Жаңажол мекенінде өткізілген туристік экологиялық жарыс.
3.1 Жаңажол орта мектебінде саяхат.жарыс өткізуді ұйымдастыру
шаралары.
3.2. "Табиғат . ортақ үйіміз" тақырыбында өткізілген
туристік . экологиялық жарыс.

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер.

Қосымшалар.
Кіріспе.
Бүгінгі қоғам алдында, адамзат алдында тұрған негізгі мәселердің бірі-экологиялық мәселелер, табиғатты қорғау және табиғи байлықтарды үнемді пайдалану. Сондықтан Республикада қоршаған ортаны қорғау үкіметіміздің саяси, экономикалық және әлеуметтік міндеттерінің негізі болып саналады. Қазақстандағы мектептерде экологиялық білім мен тәрбие беру нарықтық экономикалық қатынастар заңдарына сай бүгінгі күннің өзекті мәселесі. 1968 жылы БҰҰ мен ЮНЕСКО тарапынан адам мен табиғат арасындағы үйлесімді қарым-қатынас мәселесі бойынша, 1970 жылы Стокгольм, Тбилиси және 1992 жылы Рио де Жанейро қалаларында өткен ғылыми практикалық конференцияларында экологиялық білім берудің ғылыми негіздері талқыланды. /3/
Академик В.И.Вернадский өзінің биосфера туралы ілімінде қоршаған ортаны ғылыми, жаратылыстану жағынан түсіндіріп, "адам -табиғат" жүйесіндегі өзара байланыстардың әдіснамалық негізін қалады.
Осы теориялық ілім қоршаған ортаның проблемаларын кешенді қарастыруды үйретеді. Арнайы экологиялық білім мөн тәрбие беру ғаламдағы тіршілік құбылыстарының заңдылықтарын түсіндіріп қана қоймай, табиғатты қорғауға шақырады. Ол экологиялық білімді жүйелеп меңгеруге кешенді пәнаралық байланыс тәсілін қалыптастырып, қоршаған орта жағдайлары мен олармен өзара тығыз мәселерді біріктіре қарастырудың әдістемесін жасайды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі стратөгиялық даму бағдарламасында қоршаған ортаны ластауға, экологиялық қалыпты жағдайларды білдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлінгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмөйтін өзекті мәселөрінің бірі болып табылады.
Бүгінгі күні адамның қоршаған табиғатқа ықпалының өсуіне байланысты жалпы экологиялық проблөмалардың негізінде туындап отырған актуалды педагогикалық проблема - оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру.
Экологиялық білім мен мәдениетті қалыптастыру бала кездөн басталады, ал кеңейтуге ұмтылу тән. Экологиялық ағарту, сондықтан білім берудің негізгі баспалдағы - мектепте оны қолға алу керек. Осы бағытта оқу үрдісінде халықтық педагогиканың озық үлгілерін пайдалану, дәстүрлі сабақтар мен сыныптан тыс жұмыстар арқылы мектеп оқушыларының экологиялық біілмдерін көтеру, экологиялық ойларын дамыту, экологиялық мәдөниетін қалыптастыру, жалпы адамзаттық экологиялық рухани құндылықтарды игеріп, түсінуге жас өспірімдердің көздерін жеткізу - қазіргі кезеңдегі мұғалімдердің міндеті.
Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің алдында тұрған мақсат - оқушылардың ой-өрісін жан-жақты дамыту, оларға қазіргі заман талабына сай білім беру тәрбиелеу. Ал оқушыны жан-жақты дамыту дегеніміз - оның тек қана дене бітімі жағынан өсіп жетіліуі емес, сондай-ақ баланың жан дүниесінің байып, рухани өсуі, қабіліеті мен дарынының анықталып, кең өрістеуі, парасаттылық ой мен адамгершілік көзқарастарының қалыптасуы. Осындай ізгі қасиеттерді қалыптастыруда оқушылардың санасына әсер етудің үлесі зор болмақ, сонда ғана олар қоршаған ортасын, туған жерін, табиғатын қастерлей, сүйеді. Осы бағыта жас өспірімнің бойында экологиялық құндылықтарды қалыптастыру үшін қалаулары бойынша экологиялы және ұлт болашағы, сана-сезім экологиясы, тіл экологиясы, өлкетану, туризм, топырақ, жер қыртысы экологиясы, химия-экология, биология-экология т.с.с. Арнайы пәндер енгізілуіне басты назар аударуылуда.
Оқушыларды экологиялық білім мен табиғат қорғауға тәрбиелеу, олардың жалпы ой-өрісін арттыру үшін балаларға арналған көркем әдебиетті тек сабақ үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. Сыныптан тыс жүргізілген жұмыстардан мүғалім оқушылардың әрқайсысының қандай қабілеті бар екенін байқайды.
Сыныптан тыс орындалатын жұмыстар оқушылардың ғылыми көзқарастарын, табиғатты сүюге, еңбек мәдениетін, танымдық қызығушылықтарын, өз бетінше бақылау жүргізу икем-дағдыларын, ұжымдық жұмыс жасау мөн мәселе көтеру дағдыларын дамытады. Оқушылардың тоөрия жүзінде оқып үйренген білімдері есте қала бермейді, ал табиғатта өткізілетін сабақ кезінде оқушылардың көз алдында төңіректегі табиғаттың сұлулығы ашылады. Олар табиғатты сезімталдықпен қабылдап, олардың бойында есте сақтау қабілеті, байқағыштығы дамытылып, табиғатқа қамқолық жасау сезімдері оянады. Табиғатта өткізілетін сабақ барысында оқушылар жергілікті жерді танып білуге, табиғат әлемін бақылауға, салыстыруға үйренеді. Сонымен қатар әлеуметтік, эстетикалық, этикалық және өлкетанулық тәрбие берумен қатар, оларды денешынықтыруға, еңбекке баулып, сабақта өтілөтін экологиялық материалдарды пысықтауда, дамытуда үлкен рөл атқарады. Табиғат аясында сабақ өту оқушыларға білім берудің, тәрбие берудің, бірден-бір табиғи жолы. Мұғалім табиғатта сабақ өту арқылы оқушылардың танымдық ықпалын жандандыра түседі. Табиғатта сабақ өту барысында баланың табиғатқа, қоғамдық өмірдің түрлі көріністеріне, мінез-құлық ережелеріне көзқарастары қалыптасады.
Мен өз жұмысымда оқушыларды туризмге, яғни табиғатқа саяхат жасауға бару арқылы жергілікті жердің табиғат әлөмін бақылап,
төіңректегі табиғаттың сұлулығын көзбен көріп, қолмен ұстап, табиғатты қорғаудың маңызы жайлы түсініктер қалыптастыруда сыныптан тыс табиғатта өткізілетін сабақ - туристік жарыстың әдістемесін ұсынып отырмын.
Жұмыстың мақсаты:
Туристік жарыс бағадарламасы бойыншач әдебиеттерден ізденіс жұмыстарын жүргізу арқылы оқушылардың экологиялық танымдық-теориялық білімдерін көтеру. Жарыс барысында қошаған орта көптүрлілігін тамашалау кезінде табиғатқа жанашырлық сезімдерін оятып, оны қорғауға тәрбиелеу. оқушылар арасында өзара көмек көрсету, жолдастық қасиеттерін, адамгершілік сезімдерін ұштау. Осы мақсатқа жету барысында мынадай
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Арбит А.Е. Луговьер Д.А.
Фотография и киносьемка в путешествий.-м., 1988
2. Әлімқұлова Р. Өсімдіктану.-Алматы, 1995.
3. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. Экология. - Алматы, 2001.
4. Беркімбай 0., Муталиөв Ә. Жануарлар экологиясы.-Шымкент, 1999.
5. Биология, химия, география №2, 1998; №3, 6 1999; №2,5 2000.
6. Брем Альфред Птицы.-М.,1999.
7. Верзилин Н.М, Корсунская В.М.
Общая методика преподавания биологий.-М., 1983.
8. Вербе И.А., Голыцин С.М. Туризм в школе.-М. 2003.
9. Вуколов В.Н.
Основы төхники и тактики активных видов туризма.-Алматы, 1996.
10. Грин Н., Стаут У.
Биология в 3-хтомах,-М.,1990.
11. Гировка Н.Н.
Туристско-рекреационные ресурсы Семиречья и опасные экзогенные процессы. - Алматы, 1996.
12. Жатқанбаев Ж.Ж.
Экология негіздері. - Алматы, 1989.
13. Зверев И.Д., Мягкова А.Н.
Общая методика прөподавания.-Алматы, 1998.
14. Ердавлетов С.Р.
Казахстан туристский.-Алматы, 1989.
15. Кабушкин Н.И.
Менеджменттуризма.-Минск, 2001.
16. Ковшар А.Ф
Мир птиц Казахстана.-Алматы, 1988.
17. Қалиүлы Б.
Өсімдік атаулары. Орысша-қазақша сөздік.-Алматы, 1993.
18. Қайым Қ.
Жануартанудан танымдық ойындар.-Алматы, 1995.
19. Қайым Қ.
Жануартану.-Алматы, 2001.
20. Қасымбекова Т
Тіршіліктану.-Алматы, 1993.
21. Қуанышова С.Е.
Өсімдіктану пәнінен табиғатта өткізілетін танымжорықтар.-ОҚМУ, 2000.
22. Қуанышова С.Е.
Халықтық педагогика элөменттерін биология сабақтарында қолдану. -ОҚМУ, 2000.
23. Қуанышова. С.Е.
Биологияны оқыту әдістемесі.-ОҚМУ, 2003.
24. Остапенко В.А.
Птицы и звөри в вашөм домө.-М.,1992.
25. Терещук В.А. Спутниктуриста.-Алматы,1997.
26. Шілдебаөв Ж.Б. Қызықты экология.-2000.
        
        Мазмұны
Кіріспе.
І-тарау. Оқушыларға экологиялық білім берудің теориясы мен әдістері.
1.1. Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... беру ... сыныптан тыс жағдайда
орындалатын жұмыстар.
іі- тарау. Туризм - табиғатты тану.
2.1. Туристік саяхат түрлері және оның адам ... ... ... экологиялық білімін тереңдетудегі туристік ... ... ... ... ... ауданы, Жаңажол мекенінде
өткізілген туристік экологиялық жарыс.
3.1 Жаңажол орта мектебінде саяхат-жарыс өткізуді ұйымдастыру
шаралары.
3.2. "Табиғат - ортақ үйіміз" ... ... - ... жарыс.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Қосымшалар.
Кіріспе.
Бүгінгі қоғам алдында, адамзат алдында тұрған негізгі мәселердің бірі-
экологиялық мәселелер, табиғатты ... және ... ... ... Сондықтан Республикада қоршаған ортаны қорғау үкіметіміздің
саяси, ... және ... ... ... ... саналады.
Қазақстандағы мектептерде экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... сай бүгінгі күннің өзекті мәселесі. 1968
жылы БҰҰ мен ... ... адам мен ... ... ... ... ... бойынша, 1970 жылы Стокгольм, Тбилиси және 1992 жылы Рио
де ... ... ... ғылыми практикалық конференцияларында
экологиялық білім берудің ғылыми негіздері талқыланды. /3/
Академик В.И.Вернадский өзінің биосфера туралы ілімінде ... ... ... жағынан түсіндіріп, "адам -табиғат" жүйесіндегі өзара
байланыстардың әдіснамалық негізін қалады.
Осы теориялық ілім қоршаған ортаның проблемаларын кешенді ... ... ... ... мөн ... беру ... ... заңдылықтарын түсіндіріп қана қоймай, табиғатты ... Ол ... ... ... меңгеруге кешенді пәнаралық
байланыс ... ... ... орта ... мен ... ... ... біріктіре қарастырудың әдістемесін жасайды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 ... ... ... ... ... ... ... экологиялық қалыпты жағдайларды
білдіруге жол бермеуге зор ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға тәрбиелеу бүгінгі күннің кезек күттірмөйтін
өзекті мәселөрінің бірі болып табылады.
Бүгінгі күні адамның қоршаған табиғатқа ықпалының ... ... ... ... ... ... ... актуалды
педагогикалық проблема - оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру.
Экологиялық білім мен мәдениетті қалыптастыру бала кездөн ... ... ... тән. ... ағарту, сондықтан білім берудің негізгі
баспалдағы - мектепте оны қолға алу ... Осы ... оқу ... ... озық үлгілерін пайдалану, дәстүрлі сабақтар ... тыс ... ... ... ... ... біілмдерін
көтеру, экологиялық ойларын дамыту, ... ... ... ... экологиялық рухани құндылықтарды игеріп, ... ... ... ... - ... кезеңдегі мұғалімдердің міндеті.
Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің ... ... ... ... ... жан-жақты дамыту, оларға қазіргі заман талабына сай
білім беру тәрбиелеу. Ал оқушыны ... ... ... - оның тек қана
дене бітімі жағынан өсіп жетіліуі емес, сондай-ақ ... жан ... ... ... ... мен ... ... кең өрістеуі,
парасаттылық ой мен адамгершілік көзқарастарының қалыптасуы. Осындай ізгі
қасиеттерді ... ... ... әсер ... ... ... сонда ғана олар қоршаған ортасын, туған жерін, табиғатын қастерлей,
сүйеді. Осы бағыта жас өспірімнің ... ... ... үшін ... ... экологиялы және ұлт болашағы, сана-
сезім экологиясы, тіл экологиясы, өлкетану, туризм, ... жер ... ... ... ... ... пәндер
енгізілуіне басты назар аударуылуда.
Оқушыларды экологиялық білім мен табиғат ... ... ... ... ... үшін балаларға арналған көркем әдебиетті тек сабақ
үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. Сыныптан тыс ... ... ... ... ... қабілеті бар екенін байқайды.
Сыныптан тыс орындалатын жұмыстар оқушылардың ғылыми көзқарастарын,
табиғатты сүюге, еңбек мәдениетін, танымдық ... өз ... ... ... ... жұмыс жасау мөн мәселе көтеру
дағдыларын дамытады. Оқушылардың ... ... оқып ... ... қала ... ал ... ... сабақ кезінде оқушылардың көз
алдында төңіректегі табиғаттың ... ... Олар ... ... олардың бойында есте сақтау қабілеті, байқағыштығы
дамытылып, табиғатқа қамқолық жасау сезімдері оянады. Табиғатта ... ... ... ... жерді танып білуге, табиғат әлемін
бақылауға, салыстыруға ... ... ... ... ... және ... тәрбие берумен қатар, оларды денешынықтыруға,
еңбекке баулып, сабақта өтілөтін экологиялық ... ... ... рөл ... ... ... сабақ өту оқушыларға білім
берудің, тәрбие ... ... ... ... ... ... сабақ
өту арқылы оқушылардың танымдық ықпалын жандандыра түседі. Табиғатта сабақ
өту барысында баланың табиғатқа, қоғамдық ... ... ... ... ... қалыптасады.
Мен өз жұмысымда оқушыларды туризмге, яғни табиғатқа саяхат жасауға
бару арқылы жергілікті жердің табиғат әлөмін бақылап,
төіңректегі ... ... ... ... ... ... ... маңызы жайлы түсініктер қалыптастыруда сыныптан тыс ... ... - ... ... ... ... отырмын.
Жұмыстың мақсаты:
Туристік жарыс бағадарламасы бойыншач әдебиеттерден ізденіс жұмыстарын
жүргізу арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... орта көптүрлілігін тамашалау кезінде
табиғатқа ... ... ... оны ... ... ... ... көмек көрсету, ... ... ... ... Осы ... жету ... ... міндеттер орындалады:
1.Әдебиеттерге ізденіс, шолу, талдау жасап тақырыпқа ... ... - ... ... атты туристік жарыс бағдарламасын жасау;
3.Осы бағдарламаны жарыс өтетін ... ... ... ... ... ... қатысатын оқушыларды іріктөп алу;
5. Туристік жарыс өткізілетін жерді таңдап алу;
6. Оқушыларды ... ... үшін ... алдын-ала дайындық
жұмыстарын жүргізу;
Туристік жарыс ... ... ... ... берудің теориясы мен әдістері
1.1. Экологиялық білім мен тәрбие берудің ғылыми-педагогикалық
негіздері.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына
ұқыпты қарауға міндетті" делінген. 1997 ... ... ... ... ... қорғау туралы жаңа заң күшіне енді. Заң әр ... мен ... үшін ... ... ... ... болуын
қамтамасыз етіп, табиғатты қорғаудың экономикалық, ... ... ... ... ... Ол ... тармақтардан тұрады:
I. Республикада халыққа білім беру орындары табиғат жөнінен ... ... ... ... және білім беру жүйесін жүзеге асыру.
2. Жалпыға бірдей кешенді түрде және үздіксіз ... ... ... ... орта, арнаулы, жоғарғы оқу орындарында олардың біліктілігін
арттырудың барлық мүмкіндіктерін жасау.
3. 64-бапта айтылғандай оқу орындарында ... ... ... ... қажеттілігі бойынша азаматтардың экологиялық ... ... ... ... ... ашу ... ... ұстаған бағдарына қарамастан, барлық жоғары және ... ... ... ... ... ... ... кездегі білім беру ошақтарының алдында тұрған ... - жас ... ... ... мен ... ... оларды
табиғатты қорғау, табиғи қорларды тиімді пайдалану және өмір сүрген ортасы
мен еңбектенетін жерінде жоғары, ... ... ... ... ... ретінде тәрбиелеу. Сөйтіп, әрбір адамның экологиялық білім
дәрежесі мөн тәрбиесі орта және арнаулы білім беру ордаларында ... ... ... ... ... ... саласында ғылыми - техникалық үрдісі әлдеқашан
экология, табиғаттану табиғат ... ... ... орын ... кезде экологияны биология ғылымының саласы, бөлімі ретінде емөс,
жеке ғылым тұрғысынан да ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымына енетін
пәндердің барлығы қамтиды да, әрқайсысы өз ілімі ... ... ... ... ... ... тірі организм және табиғат
ортасы, биосфера туралы ілім, экожүйе, биоэкология, қоршаған ... ... ... ... ал ... пайдалану мен қорғау,
географиялық орта мен геожүйе, табиғи кешенге ... ... ... әсөрін зерттейді. /15/
Табиғат қорғау заңына байланысты елімізде ... ... ... ... және ... ... ... экологиялық және
әлеуметтік маңызы бар ... ... ... жас ... білім мен тәрбие беру үрдісін жетілдіріп ... ... - ... ... байланысты республикамыздың үздіксіз білім ... яғни ... ... ... оқу ... ... жан-жақты
экологиялық білімдер беруді жүйелі және мақсатты ... ... ... ... ... ... және тәрбие беру
проблемаларын Х\/І-Х\/ІІІ ғасырлары ұлы ... ... ... ... ... тағы ... ... ой-
пікірлері классикалық педагогикада баланың табиғатпен қатынасы ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын негіздеді.
XIX ғасырдың демократ-ағартушылары: ... ... ... ... ... туралы саналы білім беру және
адамның табиғаттағы мінез-құлқын ... ... ... әсер ... ерөкше мән берді.
Қазақ халқының мәдениеті мен ағарту тарихынан көрнекті орын ... ... ... ұлы ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармаларында табиғатқа деген сүйіспеншілік
көзқарастарының негізі - көшпенді елдің ... ... ... егін ... шөп шабу, жайлауға шығу, қыстауға қайту, аң аулау
көздерін еске ұстап, табиғаттың тепе - ... ... ақыл - ... ... ... ... және оның ... сақтап келуі жайында қазіргі ұрпаққа үлгі-өнеге боларлық дана
ұғымдар, мақал - ... ... сөз, аңыз ... ... жетіп отырған.
Сондықтан әрбір ұстаз, әрбір тәрбиеші өзінің күнделікті жұмысында ... асыл ... ... ... бөліп, оны тиімді пайдалану білуі
тиіс.
Мектөп тәжірибесінде экологиялық тәрбиенің ... ... ... ... ... табиғатқа сүйіспөншілік сезімін
дамытуды ешнәрсеге айыр ... ... ... ... ... "Табиғат, жер табиғаты -бұл жәй кішкентай өсетін және жер ... ... ... орта ғана ... он ... өте жіңішке тамырлары
қуат алып, шырынын бұтақтары мен жапырақтарына тарататын ... адам ... ... ... ... - деп, ... ... берген.
Профессор В.Н.Скалон "Гүлденген, бай табиғат - арман емес, бұл ... оны ... ... ... ... ... тәрбиелеу
іскерлігімізге байланысты. Баланы жастайынан тірі затты аяушылыққа
дағдыландыру ... ... ол ... ... ... ол өсімдік болсын" - деп
айтқан.
Жоғарыда айтылып ... ұлы ... мен ... ... ... оған ... ... сипаттағы наным - сенімдерді
қалыптастыру мәселелері бүгінгі күннің өзекті ... ... ... ... ... табиғатты қорғау, аялау, соның барысында
ішкі жан ... ... ... ұлтжандылық ниеттерін қалыптастыру
мақсат міндеттерін көкейкесті мәселе ретінде қоя білді. /6/
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... және практикалық
маңыз алған ғылымның барынша тез дами бастаған ... ... ... ... - ... ... ... - теориялық негізі. Ол
жастарға білім мен тәрбие беру ісін жаңа жолға салғанда ғана өз ... ... ... ... ... ... ... беру,
болашақ ұстаздардың экологиялық мәдениетін ... ол үшін ... ... - ... білім беру жүйесінің алғы шарты.
Экологиялық білім және тәрбие беруде төмендегі қағидалар ... ... ... - ... қолайлы ортада өмір сүруі тиіс. Ол ... ... ... ... ... ... пен заңдылыққа
сүйенетін жер бетіндегі өмірді сақтап қала алатын, экологиялық ... ... ... ... ... қағида - білім беру барысында ұстаздардың ... ... даму ... ... ... білуі.
3.Болжам жасау қағидасы - ұрпақтар санасына болашақ туралы ой ... даму ... ... биолгиялық әр тіршілікті, ... адам ... ... ... ... негіздөуге
ұмтылдыру.
4.Жалғастық қағидасы - экологиялық білім беру толассыз жүруі ... беру ... ... де, мектептен кейін де үзіліссіз жүруі керек.
Білім деңгейі әрдайым жоғарылап, тереңдеуі тиіс.
5.Жүйелендіру қағидасы - экологиялық ... ... ... ... әр ... тәсілдерді жан - жақты қолдана отырып, ... ... ... беру ... ... ... ғылымының салалары экологиялық білім мен
тәрбиенің ғылыми негіздерін, ұстанымдары мен ... ... ... Мектептегі экологиялық білім беру әдістемелік және ... ... ... мен ... ... ... ... нақтылы мазмұнына
сүйене отырып жүргізу мүмкіндіктерін зерттеу - басты мәселе. Ал, ... ... ... жайлы білім негіздерін беріп қана
қоймай, әр пәннің оқушыларды қоршаған ортасын ... ... ... қуатын аша отырып оқыту, сол ... ... ... танымын,
эстетикалық сезімін, мейірімділік, адамгершілік, жауапкершілік ... яғни ... ... ... ... оның заңдылықтарын
ескере отырып, жаңартуға, қорғауға атсалысуына басты назар аударылады.
Табиғатқа адамзат әрекетінің күшеюі экологиялық мәселөні туындатуда. ... ... және іс ... мән ... - ... пен ... ... керек. Жалпы теориялық және жеке ... ... ... және ... ... ... ... мектеп
практикасы шын мәнінде ... ... ... ... Сол ... ... ... жастарды дайындауды толықтай қамтамасыз ете
алмай отыр. Зерттеуші ... ... ... ... ... ... бірі - гуманитарлық циклді пәндер
мазмұнында әлеуметтік экология идеясын ұғындырудың жеткіліксіздігі. ... ... ... ... және ... ғылымдарының бір-
бірімен байланыстылығының болмауы деп түсіндіріледі.
Экологиялық білім беру мен тәрбиелеу мәселөсінің ... да ... ... мектеп пәні арқалы шешілуі мүмкін еместігі айқын. Шын мәнінде қоршаған
ортаны қорғау идеяларының мазмұнын ашатын ... пән жоқ. ... ... беру мен ... ... жеке пәндерде
біріктірілген мазмұны болуының мүмкіндігі оны әрбір пәннің өз тұрғысынан
қарастыруын, зөрттелуін қажет ... ... ... сай ... экологиялық білім мен тәрбие
беру жұмыстарын жүзеге ... ... ... ... шешу талап
етіледі:
І.Оқушының психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерімен санасу.
2.Экологиялық тәрбиені пәнаралық байланыстар негізінде іске асыру.
З.Оқу курстарының жүйесі мен ... ... оны ... ... ... ... оқулықтағы экологиялық сипаты бар материалды іріктей білу.
Оқушылардың экологиялық тәрбиесін бағалауда іс - тәжірибеде ... ... ... жіктеп көрсетуге болады:
1. Адамзаттық - патриоттық ... ... - ... ... ... ... ... қорғауды қоғам алдындағы борышы деп ұғынуы.
2. Эстетикалық себеп - табиғат сұлулығын ұғынып, ол арқылы рухани ... ... ... - оқушылардың іс - ... ... ... ... қорғауға ынталандыруы, жақсылық жасау,
жамандыққа күйіну сезімінің көрінісі.
4. ... - ... ... - ... ... адамның тұрмыс
тіршілігінің көзі екенін, оның маңыздылығын бағалай білу.
5. Экономикалық себеп ... ... - ... ... тұрмыс тіршілігінің көзі екенін, оның маңыздылығын бағалай білу.
6. Гигиеналық себеп - табиғаттың адам денсаулығына ... ... зиян ... ... білім беру қажеттілігі "адам - қоғам - табиғат" жүйесіндегі
өзара әсерлесудің диалектикалық сипатынан туындайды. Қоғам мен ... ... ... адамды, табиғатты өзгертіп әсер етуші субъект
әрі сол ... ... және ... ... ... ... ... объект ретінде қарастыру қажет. Осы екі жоқтылық пен қайшылықтың
дүниеге ғылыми экологиялық, көзқарас ... ... зор. ... ... ... ... экологиялық проблемалардың жинақталған түрі
1-кестеде келтірілді. Кестеде келтірілген мәселелерді әлемдік ... шешу ... ... ... ... азайтады, жағымды
жақтарын молайтады. Кестеден ... ... мен ... ... ... ... бір жолы екені көрінеді.
Экологиялық білім мен тәрбие мына бөліктерден тұрады:
а) адам мен табиғаттың бір- біріне әсері жөнідегі ... ... ... ... ... білім қалыптастыру;
б) экологиялық этика қалыптастыру;
в) табиғатты білу мен ... ... мен ... ... ... ... бөліктері бір пәннің тіпті ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық
әдістемелік әдебиеттерде және мектеп тәжірибесінде экологиялық ... ... ... ... ... ... пән ... байланысты жүзеге асыра отырып беру.
Мұның әдістемелік негізі "адам - қоғам - ... ... ... ... және ... ... бір - ... жатыр.
Экологиялық білім беруде осы ... ... қолы ... іске ... ... қарағанда пән аралық байланысты жүзеге
асыратын экологиялық көзқарас мектепте оқылатын барлық ... ... ... идея ... ... атқаруы тиіс. Осы кезге дейін
жек дара жүргізіліп, әр пән өз қазанында қайнап олардың бәрін ... ... ... ... ... ... жеке пәндерді
экологияландыра оқыту мен тәрбие беру үрдістерінің бірлігін қамтамасыз ету
керек.
2. ... ... ... ... және ... ... Мұның мәнісі тәрбие беру адам дүниеге келген күнінен
отбасында басталып, бүкір ... ... ... ... ... Ол үшін
жүйелілік тәсілін қолдана отырып, әр буында берілетін ... ... ... ... ... ... мен ұйымдастыру формалары анықталады.
3. Оқушылардың табиғатты танып білу, сақтау және жақсарту бағытындағы
ақыл-ой және сезім-ерік әрекеттерінің ... ... ... ... өзі ... сана және мәдениет қалыптастыру мен ... ... ... ... ... эстетикалық қуаныш, ал
бүлінуі аяныш сезімін туғызып, нақтылы іс-әрекеттерге итермелейтін ... ... ... ... мен көркейтуге ... ... ... жеке ... және өлкелік деңгейде түсінетін дәрежеге
жеткізу, оқыту ... ... ... ... алып ... ... ... әлемдік, жеке елдік өлкелік деңгейде түсінетін
дәрежеге жеткізу, ... ... ... ... ... ашып ... ... сәйкес экологиялық білім берудің бағыттары мен
үлгілері қалыптасып келеді:
1.Оқушыларда экологиялық ғылыми көзқарас қалыптастыру. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... Айналадғы ортаға байланысты жек ... және ... ... ... ... ... ... беруге
пайдалану.
3. Жеке пәндерден берілетін ... ... ... ... Орта ... экологиядан жүйелі білім беретін арнайы пән енгізу.
5. ... мен ... ... негіздерін біріктіріп оқытатын
міндетті, арнайы және факультативті ... ... ... ... ... ... және бағыттарынан
мынадай міндеттер туындайды.
• Экология ғылымының негізін ... ... ... мен заңдылықтарды, жетекші идеяларды игеру;
• Экологияға ... ... ... біліктерді және дағдыларды
үйрену, оларды күнделікті өмірде табиғатты қорғауға қолдана білу, өзінің іс-
әрөкетінің табиғатқа тигізетін әсерінің салдарын алдын-ала болжай білу;
... және оның ... ... құндылықтарды нақты білу, қадірлеу
және қастерлеу;
• Табиғатты сақтау және ... ... ... және ... ... пен ... білу және мүлтіксіз жүзеге ... ... ... ... ... ортаны жақсарту іс-әрекетінің барлық түрлеріне
белсене қатынасу, табиғатты қорғау қажеттігін насихаттау;
Экологиялық ... ... ... бір жүйе арқылы іске асыруға болады.
Ол үшін жүйеге белгілі бір мазмұн, әдіс ... ... ... ... ... формаларымен бірге жалпы педагогикалық
ұстанымдары енгізу керек. ... ... ... ... ... ... оқыту формасының өзіндік қызметі, орны болуы тиіс. Бірақ олардың
ішіндегі ең басты, шешуші элемент - ... ... ... ... ... ... беруге толық мүмкіндіктер болмай отыр. Бұл
мәселеге төмендегідей фактілер қиыншылықтар келтіруде:
1. Оқу үрдісінде ... ... беру ... іске ... үшін
пән мұғалымдеріне қажетті ұсыныс, бағдарламалардың жеткіліксіздігі.
2. Арнайы әдістемелік нұсқаулардың болмауы.
3. Сабақтағы экологиялық материалдардың көпшілік жағдайы ... ... тыс ... ... ... экологиялық білім мен тәрбие беруде өз туған өлкесінің
табиғатын оқып ... ... мәні бар. ... білім беру
жүйесінде оқушыларды экологиялық мәдениетті қалыптастыру үшін мұғалімнің
атқаратын рөлі ... ... ... беру ... ... тыс орындалатын
жұмыстар.
Биологиядан сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар, оқушылардың өз қалауы
мен еркі, мұғалімнің ... ... ... ... ... және ... ... дамыту барысында
жүргізілетін іс-шаралар мен оқытудың бір ... ... ... тыс ... жұмыстар арқылы, мұғалімнің шығармашылық
мүмкіншіліктерімен бірге оқушылардың танымдық ... ... ... да жүзеге асады. Сыныптан тыс өткізілетін жұмыстардың
барлық түрлері бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... ... үстінде туындайды. Өте
қызығатын ... ... ... ... өз ... өте
күрделі жұмыстарды да орындайды.
Пәнге қызығушылығы жоғары сынып оқушыларды ... ... ... ... ... ... топқа біріктірілген оқушылардың
жұмысын мұғалім сабақ кезінде ғана емес, ... ... ... көпшілікке танымал етеді. Мысалы, кештерде, конференцияларда,
көрмелерде т.б. іс-шараларда.
Сыныптан тыс өткізілетін жұмыстардың барлық түрлерінің ... ... ... ... түрде дамыту.
Биологиядан орындалатын сыныптан тыс жұмыстар.
|І.Топпен |Жас ... ... ... | ... | ... ... ... таным-жорықтар мен топсеруендер, |
|орындалатын ... ... мен ... ... ... |жұмыстарының көрмесі. Журналдар, қабырға газеттерін |
| ... ... ... той, Бақ ... ... |
| ... ... ... т.б. ... ... ... ... орындалатын жұмыстар. |
|орындалатын |Оқу-тәжірибие учаскесінде орындалатын ... ... ... тыс оқу. ... ... ... ... Жас табиғатшылар үйірмесі.
Биологиядан орындалатын сыныптан тыс жұмыстардың ішінде, негізгі орынды
алатын жас табиғатшылар үйірмесі. Жас табиғатшылар ... ... - ... ... қызығушылығын арттырып, білім деңгейлерін
көтеру, ғылыми көзқарастарын ... және ... ... ... ... икемдағдыларын қалыптастыру.
Жас табиғатшылар үйірмесінің жұмысы жүйелі түрде, нақты ... ... ... саны тұрақты, өз еріктерімен қатысады.
Мектеп тәжірибесінде әр сыныптарда жас ерекшеліктеріне байланысты
арнайы ... ... 6-7 ... "жас ... үйірмесі.
• 7-8 сыныптарда "жас физиолог" үйірмесі.
• 10-11 сыныптарда "жас биолог" үйірмесі.
Бұлардың барлығы "жас ... ... деп ... ... ... ... ... байланыста болуы, көпшілік іс-
шаралар мен пайдалы жұмыстар жүргізген кезде ... ... ... жұмыстарды сабақ кезінде пайдалануға болады.
Үйірме жұмыстарын дайындауда ... ... ... этикалық тәрбиеге
дайындалады. Ұжымдық еңбек етуге үйренеді.
Үйірмедегі әрбір оқушының жеке ... ... ... ... ... көпшілік сезімін дамытады. Орта буын оқушылардың
психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... қызғушылығын дамытып, шығармашылықтарын көтеретіндей
болуын көздеу керек./10/
Үйірме жұмыстары қатысатын оқушылар саны ... ... ... Одан асса ... топ ... жөн. ... жұмысы аптасына 1 рет
немесе айына 2 рет ... ... ... ... тақырыпты
қамтиды, әдебиеттермен танысу, эксперимент жұмыстары жекеше және ұжымдық
жұмыстар жүргізудің ... ... ... ... ... ... ... мына тақырыптар бойынша жұмыс
жүгізуге болады: "Орман байлықтары" (қазан айы), "Терезе алдындағы бақ"
(қараша, желтоқсан ... ... ... ... сәуір, мамыр), "Мәдени
өсімдіктер" (қыркүйек, ... ... ... ... әлем"
(желтоқсан, қаңтар).
Жануар пәнінен: "Бір тамшы судағы тіршілік", "Ауру жануралар", "Теңіз
түбіндегі ... ... ... "Қауіпті бауырымен
жорғалаушылар", "Жойылған ... ... ... қорғау", "Біздің
құстар", "Тамаша зоология жаңалықтары" "Жануарлардың мінез-қылықтарын
басқару құпиясы" тақырыптарын ... ... ... ... қарастырылатын тақырыптар: "Адам
денсаулығы және ... үшін ... (Қан құю, ... ... ота,
иммунитет туралы, мүшелерді алмастыру, ағзаны ... ... т.б.). ... ... ... ... және ... инстинкт және
сана, тежелу процесінің адам және жануар тіршілігі үшін маңызы), "Ғылымның
даму тарихы" (Ұлы ... ... ... ... ... ... үйірме жұмыстарының жоспарында жоғарғы сынып
оқушыларының дүниеге көзқарасын, ғылымға, табиғатқа, ... ... мен ... ... ... ... ... "Жер және адамның өткендегі дәуіріне саяхат", "Табиғат зерттеуші -
үлы ғалымдар", "Тірі жасушаның тіршілігі", ... ... ... ... ... және келешек", ... ... ... ... ... ... Танымжорықтар
Оқушыларға экологиялық тәрбие беру мақсатында сыныптан тыс жүргізілетін
жұмыстардың ішінде танымжорықтық (экскурсия) өзіндік орны бар.
Танымжорық ол орыс ... ... ... ... ... ғылыми, білім беру, мәдени ағарту мақсатында белгілі ... ... ... және ... ... ... жауапкершілік сезімін, дүниетанымын,
көзқарасын қалыптастыруы, табиғаттың даму заңдарын жеңіл түрде ұғындырумен
қатар, идеялық тәрбие жұмысының ... ... ... ол ... ... ... ... тигізеді және көзделген мақсатқа жету ... ... ... ... ... атқарады. Танымжорық арқылы
оқушылардың ой-өрісінің кеңеюін айналамызды қоршаған дүниө жайлы ... ... ... мен ... ... ... білімдерінің
молаюы, танымдық мүдделердің дамытылуы сияқты дидактикалық міндеттерді
шешуге ... ... ... - педагогикалық тәрбие береді. Олар
эстетикалық, этикалық, адамгершілік, денешынықтыру, ... ... ... ... ... ... белгілі бір пәннен сабақ
үстінде алған білімін толықтырып, тереңдетуге мүмкіндік береді. ... ... ... қарым-қатынас жасай беруге үйретеді.
Танымжорық мақсаты - оқушылардың сана-сезімін толықтырып, ой-өрісін
кеңейту үшін арналған ... ... ... ... ... міндетті
түрде өту, яғни оқушылардың сана-сезімін толықтыру, келесі сабақтарда осы
өткізілген танымжорықтар жөнінде ... ... ... есте сақтау
қабілетін байқау.
Белгілі педагог, әдіскер К.Г.Ягодовский XX ғасырдың басында танымжорық
жүгізіудің негізгі ұстанымдарын ... ол ... ... ... тірі ... аттарын жаттату емес, табиғатты бақылауға
(көруге) үйрету",- деді. А.А.Коменскийдің ... ... ... ... ... ... емөс, аспаннан, жерден, еменнен, үйеңкідөн
т.б. білетін болу ... ... ... ... ... байқаулары мен
куәландіруінен емес, тікелей заттың ... ... ... ... ... танымжорықтың маңызды міндеттерінің бірі - табиғатты
қорғау, табиғат байлықтарына ... ... ... барынша
насихаттау. Мысалы, жануларлар дүниесіне саяхат ... ... ... ... ... ... ережесі, броконьерлермен күрес
жолдары, жануарлардың, құс пен балықтардың "Қызыл кітапқа" жазылған, ... ... ... ... Мысалы, зоопаркке барған кезде оқушылар
өздерін қалай ұстауға, оларды ... ... ... Ал
өсімдіктанудан танымжорық кезінде өсімдіктердің жағдайын мысалы, ағаштардың
құрал ... ... ... солуы жөнінде балаларға түсіндіріп, оған
адамдардың кінәлі екенін өсімдіктерді қорғау ... ... ... ... ... ... оқушыларға нені бақылау екрегі, яғни
бақылауға алынған объөктіні ... ... ... нені ... ... ... ұстауға ескөртіледі. Оқушыларды бақылауға,
зерттеуге үйрету үшін олардың көзіне айқын ... ең ... ең ... ... ... жөн. Оқушылар табиғат құбылыстарының
өзгеру, даму ... ... ... ... ... ... ... кейін бүкіл табиғат заңдылықтарын түсіну дәрежесіне
көтеріледі. өздеріне белгілі тіршілік пен ... ... ... ... ... ... ойының саналы түрде дамуына жағдай жасайды.
Оқушыларды төңіректегі әлеммен таныстыруды олар үшін ... ... және ... ... бастау керек. Танымжорық кезінде балалар
әртүрлі сұрақтарға жауап табады. Оқушының ойлау, көз ... ... ... ... ... әсері өте күшті. Оқушы табиғатты
алғашқыда өте сезімталдықпен қабылдайды. Оның көз алдында ... ... ... ... оқу жылы бойына өткізіліп тұрады, олар
оқушыларды айнала қоршаған ... ... ... ... ... ... ... береді. Қысқы жылдың кез-келген мезгілінде
оқушылар өздері күзде болған таныс ... ... ... ... ... байқайды. Неліктен қар жауатынын, шырша мен қарағайдың қыста
нөліктен ... ... ... ... ... ... ... жауап іздестіріп табады.
Қысқы танымжорық кезінде оқушылар өсімдіктерді, қыста қалатын ... ... ... ... ... Қысқы орман қандай болатынын
бақылау және танымжорықтан кейін алған өз әсерлерін бейнелеу.
Көктемде бақ ішіне танымжорыққа шығуға болады. ... ... ... ... ... тұрған алма, шие, алмұрт, қызыл шие ... ... ... ... ... ... қаулап өсе бастаған шөпке,
оның ашық жасыл түсіне аудару қажет. Орман ... ... ... ... Көктемгі орманның үнін, құстардың сайрағанын тыңдауға болады.
Күзгі орманға жасалатын танымжорық ... ... ... ... ... ... үшін ... мен бұталардың жапырақтарын жинау,
танымжорықта алған өз әсерлерін жазу, өсімдік түрлерін ... ... және ... үшін оқушылар топтарға бөлінеді.
Танымжорыққа қорытынды жасай отырып, мұғалім табиғат байлықтары жөнінде
білім қалыптастырады. Оқушылардың ... ... ... өз ... ... бере білуі тәрбиесіндегілерді пәнге
қызықтыра білудегі ... ... ... ... соқпақтар.
Оқушылардың экологиялық тәрбие беру жұмысында экологиялық соқпақтың да
өзіндік орны бар. Экологиялық ... ... ... және
ұйымдастырушылық маңызы ерекше. Баланы табиғи ортамен дұрыс ... ... ... ... соқпақ ұйымдастыратын аймақ алдын-ала
тексеріліп, ондағы табиғи жағдайлар ескеріледі, оған ... ... ... ... аяушылық сүйіспеншілік сезім, дүниетанымы
қалыптасады, сол арқылы өз құрбыларына ... ... ... Оқушылардың
экологиялық білімін тереңдете түсуде табиғат аясының рөлі өте зор. ... ... ... ... ... ... ... оқыған,
көрген өсімдіктер мен жануарлар дүниесін өз көздөрімен көріп, ... және ... ... ... мұндай түрлеріне мектеп
жанындағы тәжірибе участоктері, ботаникалық бақ, зоопарк, ұлттық парктер,
қорықтар, ... ... ... ескерткіштер т.б. жатады.
Оқушылар далалық саяхат барысында табиғат объектілерімен бетпе-бөт
кездесе отырып, оның өзгеру ... ... ... ... ... ... пайдалану, табиғатты аялау сияқты
т.б. адам мен табиғат расындағы қарым-қатынасты терең сезініп оларға деген
аяушылық сезімі мен ... арта ... Оның ... өзін табиғатта
қалай ұстау керектігін, табиғат қорғау белгілері туралы, ... ... ... ... құқықтарын сезінеді.
Экологиялық соқпақты мұғалімдер ұжымы бірлесіп ұйымдастыруы қажет. Оның
алдын-ала жоспары жасалып, ... ... оның ... ... зерттелінеді. Экологиялық соқпаққа ... ... ... ... пәндерінің мұғалімдері қатысса, ол өте ... ... ... негізгі мақсаты оқушылардың табиғат ортадағы
мінез-құлқын, этикасы мен экологиялық ... ... ... ... ... болады.
Экологиялық соқпақ негізінен саяхатшылардың 3 категориясын қамтиды:
1. ... мен ... ... ... ... көпшілік қауым.
Әрбір экологиялық соқпақ оқушының қызығатын, әрі ... ... ... ... соқпақтың ұзындығы 1,5-2 шақырымнан аспағаны жөн,
егер одан ұзақ ... ... ... ... ... соқпақтың
мектеп маңында болғаны жөн. Экологиялық соқпақ өтетін табиғат алқабында ... ... ... онда ... ... өсімдіктер мен жануарлар
түрлері болуы тиіс. Сонымен ... ... ... өтетін жер
антропогендік әсерлерге ұшыраған алқаптарды да қамтығаны жөн, ... ... ... ... ... жер, ... ... орман
алқабы немесе дала т.б. жерлер болса, сол арқылы адамдардың табиғатқа
әсеріне оқушылардың ... ... ... ... ететін жер алдын-ала тексеріліп, жергілікті
шаруашылық иелерімен келісіп, шарт ... ... ... ... ... ... бөлу керек, әрбір оқушының есінде өмір бойы
ұмытылмайтын әсер қалдыратындай салтанатты түрде өткізілсе ғана ... ... ... ... алады. Экологиялық соқпақтың
оқушыларға пайдасы:
... ... ... ... ... ... әсер етеді;
• Табиғатқа деген сүйіспеншілік ... тек ... ... ... ... ... экологиялық соқпақ ... ... ... ... мүмкіндік алады;
• Табиғатпен, айналадағы ортамен тікелей қарым-қатынастың ... ... ... ... аяушылық сезімі,
экологиялық санасы қалыптасады;
• Оқушылардың табиғат байлықтарын ... ... ... ... ... туралы түсініктері қалыптасады.
Экологиялық соқпақтан келгеннен кейін өз көрген білгендері, атқарған
жұмыстары жөнінде шығарма жаздырып, ... ... ... ... ... ... ... саяхат түрлері және оның адам өміріндегі маңызы.
Туризм біздің елімізде ... ... өте ... ... ... ... ... деген қызығушылық бұдан әрі дами ... ... үшін ... ... өлкені және шөт мемлекеттерді тану
құрамы ғана емес, сонымен бірге ол дене ... ... ... бөлімі болып табылады.
Қазақстан туризмнің дамуына, өркендеуіне үлкен үлес қосатын ... ... ... ... жер ... климаты,
географиялық белдеудің көптүрлілігі көз тартады. Осының барлығы туристерге
демалыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазақстан территориясында көптеген ежелгі мәдени ... және ... ... ... ... ... мұз айдыны,
Екібастұз энергетикалық кешені, Айша-бибі мавзолейі бар. Адам ... осы ... ... ... ... келушілерді өзінің
қайталанбастығымен таң қалдырады.
Атақты орыс жазушысы А.М.Горький отан тануды туризмнің ... ... Біз ... ... халықтары үшін ең бастысы - Отанды
танып білу, оның ... ... ... оның ... ... ... білу. Туристік жорықтар, саяхаттар, экскурсияларсыз еліміздің ұлылығы
мен әсемдігін көріп білу, түсіну мүмкін емес. /19/
Туризм - демалыс күндері және мереке ... ... ... ... ... біріне жатады. Әрқайсымыздың бос уақытымыз - қоғамның
игілігі болып табылады. Оны өзің үшін және қоғам үшін ... ... ... гуілі, магнитофон, гитараның шуылы адамның ... зиян әсер ... ... ... ... ... адам
өмірін 8-12 жылға қысқартады екен. Осы шуылдардан құтылу үшін ... ... жете ... ... ... ... ... тамақ
ішуге жұмсалғаннан басқа жылына 300 сағат бос уақытымыз бар ... Ал біз ... 58 ... ғана ... ... ... Оп бір күнге
шаққанда 4-ақ минутты құрайды екен. Дәрігерлер ... ... 1,5 есе аз ... ... ... ... ... сорақы ешнәрсе жоқ. Осыдан жүз
жыл бұрын әр адам дене жұмысының 90 пайызын өзі ... Ал ... ... бұл ... ... ... Осы орайда XVIII
ғасырда өмір сүргөн француз дәрігері Тиссоның сөздері еріксіз еске ... ... ... ... ... алады, ал барлық
дәрі-дәрмек қозғалыстың орнын басуға дәрменсіз. Демалыс ... ... ... ... Ал ... ... ... сәйкес келеді.
Туризмнің өзі - қозғалыс. Ол барлық адам орындай алатын ... ... адам ... ... жүктеме қажет екенін өзі мөлшерлеу керек немесе
дәрігердің ... ... ... ... басқа танымдық қызметі бар. Туризм адамның ішкі ... ... ... тәрбиелеуге әсерін тигізеді.
Туризм - француз тілінен аударғанда серуендеу, қыдыру яғни адамның бос
уақытындағы демалыстың қандай да ... ... - ... ... ... ... шындықты
ойлау қабілетін арттырып қоршаған ортаның өркендеуіне, мәдениет пен өнердің
дамуына жол береді.
Қазіргі кездегі туризм түрлерін толық жіктеу үшін ... ... өң ... ... атап ... болады, яғни туризмнің ұлттық
мәнділіг, қанғаттандырылуы туристік саяхатқа пайдаланатын ... ... ... ұзақтығы, топ құрамы; ұйымдастыру түрлері, ... ... ... ... және ... келесі түрлерге бөлінеді:
1 Рекреациялық туризм.
Туризмнің бұл түрінің негізінде адамның күш-қуатын қалпына ... ... ... бұл түрі үлкен жан-жақтылық ... ... ... ... құрамында төмендегі
бағдарламалар болуы керек:
А) көріп тамашалау, көңіл ... ... және ... ... ... ... және т.б.);
Ә) қызығушылық іс-әрекет (аңға шығу, табиғатты тамашалау, сурет, музыка
және т.б.);
Б) "этникалық" және ... ... ... пен ... ... ... ... туристік- сауықтандыру (қозғалыстың белсенді ... ... ... шомылу, шаңғы, атқа міну және т.б.);
2. Діни туризм.
Туризмнің бұл түрі әртүрлі діндегі адамдардың діни ... Діни ... ... бөлінеді:
А) діни мерекелерде мешіттерге, шіркеулерге бару; ғ,
Б) әулие жерлерге ... ... ... Бұл ... ... ... елге ... келесі елдің аймағын басып өту қажеттілігі жатыр.
4.Конгресті туризм.
Ол түрлі шараларға, оның ... ... ... ... және т.б. ... ... сапарлар қатысуға байланысты ұйымдастырылады.
Туризмнің осы түрінің интенсивті дамуы толығымен халықаралық іскерлік
және ғылыми ... ... ... ... ... ... ... аңсау мақсатындағы туризм.
Тарихи өмір сүру аясында осы орындарға адамдардың бару ... Өз ... ... ... бұл түрі ... тау, атқа ... су туризмімен және т.б.
айналысатын активті демалуды сүйетіндерді біріктіреді. ... ... ... ... оған ... өз ... ұйымдастырылуын
қажет ететіндігінде. Турларды ұйымдастырумен фирмалар ... ... ... ... және ... ... ... Іскерлік мақсаттағы туризм.
Туризмнің бұл саласына әр түрлі серіктестермен іскерлік қатынастарды
бекіту немесе ... ... ... ... ... бұл ... ... әр түрлі бағыттарда білімді арттыруға
деген қажеттілікті қанағаттандыру құрайды. Туризмнің бұл ... ... де ... ... ... ... ... қорғауға
алынған табиғи аймақтарға баруды ұсынады.
9. Спорттық ... бұл ... ... екі ... ... жатыр, осыған
байланысты: активті және пассивті түрге бөлінеді.
Активті ... ... ... ... ... ... ал ... туризмге - белгілі бір ... ... яғни ... мен ... ... көру ... ... жатады.
10. Емдеу медицина туризмі.
Туризмнің бұл түрінің негізінде әр түрлі аурулардан емделу ... ... ... адам ... ... ... әсер ... сипатталатын түрлерге бөлінеді, мысалы, климат арқылы емдеу, теңіз
арқылы, ... ... ... ... ... сүт арқылы емдеу және т.б.
Қозғалыс құралдарына байланысты туризм келөсі ... ... ... ... ... бұл түрі XX ғасырдың екінші жартысынан
бастап дамыды. Қазіргі кезде ол кеңінен таралуда.
2. Теміржол туризмі. Туризмнің бұл түрі ... 40 ... ... Теміржол билеттерінің салыстырмалы арзан болуы оны
тұрғындардың аз қамтамасыз ... ... ... ... ... кезде
теміржол мен транспорттың басқа түрлері арасында бәсекелестік те ... Әуе жолы ... осы ... ... зор, өйткені
туристерді баратын жерлеріне тасымалдау уақытын ... ... ... ... ... өзінде туризмде қолданылатын әуе ... үлес ... үш есе ... Әуе ... ... ... ... белгілі бөлігін пайдаланатын топтық турларға және арнайы
туристік тасымалдауға арналған әуе сапарларына бөлінеді.
4. Теплоход туризмі. Туризмнің бұл түрінде ... өзен және ... ... ... ... ... круизді (ұзақтығы
бір тәуліктен аса жалға алынған кемедегі саяхат) болады. Олар порттарға
тоқтауы және ... да ... ... - өзен ... ... пайдалану арқылы
ұйымдастырылады. Оларға: бір тәуліктен ұзаққа өзен су ... ... ... мен ... бір тәуліктен аспайтын, тарихи орындармен танысу
мақсатындағы экскурсиялық ... ... және ... - экскурсиялық сапарларды ұйымдастыру үшін
негізінен ... ... ... ... ... жағдайы жасалған теплоходтағы су ... ... ... ... ... ... ... көтерумен
қамтамасыз етілуінде. /17/
5.Автобус туризмі. Туризмнің бұл түрінде саяхат автобусты қозғалыс
құралы ... ... ... ... Автобустық турлар
туристік- экскурсиялық (транспорт туры, ұсынатын қызметтің барлық түрін,
яғни тамақтану, ... ... ... және ... автобусы"
деп аталатын - серуендік туры болуы мүмкін (бір ... ... ... ... бұл ... ... ... ғана пайдалана алады.
7. Жаяу туризм Туризмнің бұл түрі ішкі ... ... ... ... байланысты туризм: ұзақ және қысқа мерзімді,
саяхаттау ... ... ... және ... емес болып
бөлінеді. Топ құрамы бойынша:
1. Жаппай туризм (туристердің топ құрамында саяхаттауы);
2. Жеке ... ... ... іскерлік, ғылыми және сауықтандыру
туризмі шеңберінде жүргізіледі. Соңғы кезде жеке туризм туыстық байланыста,
шақырулар бойынша баруда кеңінен таралуда.
3. Жанұялық ... ... ... ... ... саяхаттауы.
Туризмнің бұл түрі соңғы ... ... ... ... ... ұсынатын жеңілдіктері есебінен дамуда.
4. Жастар (студенттік) туризмі.
5. Балалар туризмі. Жастар және балалар ... ... ... және
әртүрлі елдер арасындағы туристік айырбас есебінен кеңінен ... және ... ... ... ... көрсету бағаларына біршама
жеңілдіктер бар.
2.2. Туристік жарыстың оқушылардың экологиялық білімін тереңдетудегі
рөлі.
Сабақта берілетін білім мазмұны мектеп ... ... ... ... ... ... жатқан ғылыми техникалық, экологиялық
өзгерістерді кеңінен ... ... ... тек қана ... ... тыс кешенді жұмыстарда қосымша жаңа мазмұндағы
материалдарды кең ... ... ... ... біліктіліктерін
қалыптастыруға бағытталған сыныптан тыс жұмыстар. Оқушылардың танымдылық
белсенділіктерін аттырады, ... ... ... тәрбиелейді.
Мен өз жұмысымда оқушыларға экологиялық ... ... ... тыс ... туристік жарысты жатқыздым. Туристік жарыс - ол
оқушыларды табиғатқа саяхат жасату барысында екі ... ... ... ұйымдастыру үшін нақты жоспар құрылады. Жоспарға мыналар кіреді:
• Әдебиеттерге ізденіс ... ... ... ... ... ... ... ат қойып оның бағдарламасын жасау.
• Жарысқа қатысатын оқушыларды іріктеп алу.
• Жарыс өтілетін жерімен танысып, картасын жасау.
... ... ... үшін ... ... ... жұмыстарын
жүргізу.
• Туристік жарыс өткізу.
Табиғат жайындағы ұғымдарды тек оқулықтағы ... ... ... ... нәтижеге жете алмаймыз. Ол үшін пәндегі оқылатын әрбір
тақырып оқушылардың ... ... өзін ... ... байқағандарымен,
өмір тәжірибелерімен, табиғи материалдарды қолға ұстап көріп, иісін сезіп,
даусын естіп оларды қорғау ... ... ... ... ... туады. Табиғатқа саяхатқа шығып жарысу арқылы осы
нәтижелерге қол жеткізуге болады.
"Табиғат - ортақ ... атты ... ... ... он үш ... тұрады. Әр пунктке бір төрешіден тағайындалады.
Төреші ... сол ... пән ... және ... ... ... ... пунк (старт) және басқа пункттерде тұрған төрешілер әр топқа
баға беріп отырады. Алғаш бір топ жүріп кетсе, екінші топ 20 ... ... ... ... ... екі топ ... және ... жиналып екі
топтың қорытынды бағаларын шығарады.
І-пункт. Таныстыру.
Оқушылар қаз -қатар екі топқа бөлініп тұрады. Әр ... топ ... ... атын ... Әр топ ... аты -жөні жазылған парақ қағазды
төрешіге ұсынады. Әр топ басшысыыың қолында бір-бір қойын дәптер ... ... ... баға ... ... ... ... тасталған жеребе
бойынша бірінші топ әрі қарай екінші пунктке жүгіріп кетеді.
ІІ-пункт. Арқа қоржын жинау.
Жорық кезінде арқа қоржынның ... ... ... Заттар дұрыс
салынса қоржынды арқаға көтеріп жүру өте ... ... ... турист -
альпинист Виталий Абалаков ойлап ... арқа ... ... ... Ол ... ... алып ... ыңғайлы. Арқа қоржын қалың, су
өтпейтін кенеттен, қатты, үзілмейтін жіптен тігіліп, жан-жағына су ... ... ... ... әрі ыңғайлы киімдерін, саяхат керөкті құрал-
жабдықтарды іріктеп арқа қоржынға салып жүреді. Жаяу жорық ... ... мен ... ... ... спорт киімі, жылы жейде, іш киімдер, шұлық, жылы ... ... ... (жыл ... ... т.б.
Ыдыстар: қасық, бәкі, шыныаяқ, табақ, ожау, миска, т.б. шыныаяқтың
пластикадан жасалғанын алған дұрыс, ол жеңіл, алюминий ... ... ... ... ... ... әрі сырлы шыныаяқ секілді сықырламайды, тез
жуылады. Мисканың алюминийден жасалғаны, шұңқыр болғаны ыңғайлы. Себебі ... ... ... ... сабын, тіс пастасы мен щеткасы, айна, тарақ, ... ... ... ... саңылаусыз қорапқа салынған сіріңке,
фотоаппарат, ... ... ... ... қаламсап т.б. заттарды алып шығу
керек.
Бұл пунктте осы ... арқа ... ... ... ... баға ... ... турист өзінің саяхатқа шығатын жерінен хабары болуы керек: ол жер
тау ма, орман ба, әлде ... ... па? ... ... ... ... Жаяу жорыққа топографиялық карталарды ... ... Онда ... ... рельефі, өзендер, көлдер, таулар т.б. нақты
белгіленіп көрсетіледі. Кез-келген ... ... ... ... ... ... ... қарап қай табиғат зонасы екенін білуге болады,
көгілдір түс - ... көл, ... ашық және ... ... түс ... түс ... ... ормандарды білдіреді.
Бұл пункте келгеннен соң оқушылар тақтадағы ... ... ... ... ... белгісін білдіретін айтады. Онда
шалғындық жерлердің, ... ... ... ... ... жолдың, асфальт жолдың, көпірдің, үңгірдің т.б. шартты белгілері
көрсөтілген.
ІV-пункт. Метеорология.
Оқушылардың табиғатқа шығып жарысуы үшін жақсы ауа-райы болғаны ... ... ... ... ... ... да ... болады.
Бұл пунктте атмосфералық құбылысты білдіретін ... ... ... ... ... ... Атмосфералық
құбылыстарға жататын қардың, ашық ауа-райы, бұршақ, қырау, найзағайдың,
бұлтты ауа-райының, сіркіреуік жаңбырдың, шық, ... ... ... ретінен қай белгі қандай ауа-райын білдіретін ... ... ... ... олар ... ... мысалдар келтіреді. Қай топ
мысал көп айтса сол топ ... ... ... ... ... ... аспан әлемі мен табиғат құбылыстары
туралы мақал-мәтелдеріндегі көп нүктенің ... ... ... ... толтырады. Ерекше торкөздерден қаңтар және наурыз сөздерін
оқуға болады.
V-пункт. Ботаника.
Жер бетінің өсімдіктер жамылғысы өте мол. ... ... ... ... ... таласатын пальмалармен қатар тек микроскоп ... ... бір ... балдырлар мен саңырауқұлақтар да бар. Сол 500 ... 220 ... суда ... Ал ... ... ... өсімдіктердің
түрі 20 мыңнан асады.
Қазақстан территориясында 6 мыңға жуық өсімдік өседі. Мұның 760- ы те
біздің ... ғана ... ... ... ... ... ... де әр қилы және мол болып келеді. Бұлар ... ... ... ... ... өліміздің байлығы.
Адамзат тіршілігі үшін өсімдіктер дүниесінің маңызы өте зор. Ерте
кезден бастап-ақ адамдар өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... дәрі дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселер
бояуға пайдаланып келген. Бертін келе ... ... ... ... ... етіп ... Бұл күндері біз ... ... ... әр түрлі өндірістік шикізаттар аламыз, ... ... ... ... ... дүниесімен тығыз байланысты. "Химиялық жасыл
лаборатория" аталынатын өсімдіктер дүниесі болмаса ауада ... де ... ... ... ... ... тірек, өмірімізгі нәр,
күнделікті тұрмысымызға көрік, кисек-киім, ... ... ... пунктте оқушыларға жасыл өсімдіктердің табиғаттағы, адам өміріндегі
рөлі, өсімдіктердің құрылысы, ... ... өсу және даму ... ... ... туралы сұрақтарға жауап беріп, астық тұқымдас және
майлы өсімдіктердің, дәрілік ... ... ... Әр ... білетін өсімдіктер жайында мақал-мәтелдерді айтып жарысады.
VІ-пункт . Геометрия.
Туристік саяхат кезінде ара-қашықтықты белгілі бір зат өлшемін ... ... ... өте қажет. Адам өзін қоршаған ортадағы заттардың
өлшемін, қашықтықты көз мөлшермөн өлшеуге бейім ... Әр ... ... ... ... жаттығу арқылы дамытуға болады.
Ара қашықтықты анықтаудың әр түрлі жолдары бар.
1. Туристік жорықта арақашықтықты Лионде ... ... ... ... бір ... ... ... мен адам
көзінің арасы 10 см болуы ... ... ... сандар жазылған.
Объект қай санға сәйкес ... ... ара ... сонша метр болады.
2. Бір заттың биіктігін сол заттың көлеңкесі арқылы ... ... ағаш ... ... үшін ... ... ... басы дәл
келетіндей етіп адам жатады. Адамның аяғына ... ... ... таяқ ... ... ... таяқ пен ... ұшы тең көрінуі керек.
3. Өлшеуші мен өзеннің арғы жағындағы зат арасын спорттық бас ... ... да ... ... Ол үшін ... ... мен сол ... орнын көзбен бір нүктеге келтіру керек. Содан соң 90°-қа бұрылып
өзеннің бергі бетіндегі бір ... ... ... сол зат пен адам ара ... ... өлшеу арқылы ара-қашықтығын табады./14/
Ара-қашықтықты өлшеуіш үлгілері арқылы да ... ... ... ... кез-келген адамның дене бөліктері атқара алады.
1.Ересек адамның сұқ саусағының ұзындыы 10 см. Оны өлшеу үшін ... тік ... ... етіп ... Егер ... 10 см-ден қысқа
болса, онда оның ұзындығын есте сақтау керек, ... ... бұл өте ... ... бос ... ... бас бармақ пен шынашақ арасы 20см.
3. Адам қолын көтеріп, саусақтарын артқа қарай ... ... 2 ... ... адам ... ... биіктік 1 метр.
5. Қолы екі жаққа жайылған ... ... ... адам ... ... ... келеді.
6. Әрбір адам өзінің қадамының ұзындығын мына ... ... ... ... ... ... және 37 - тұрақты сандар;
Lқ - қадам ұзындығы;
Мысалы, Бойы 120 с адамның қадам ... ... тең ... ... ... оқушылар өлшеу құрамынсыз-ақ кез-келген заттың ұзындығын,
биіктігін, ара-қашықтықты өлшеуді үйренеді.
VІІІ-пункт. Гидрология.
Су - табиғаттың ... ... және ... ... ең мол ... түрі. Академик Ферсман: "Су - жердегі ең маңызды минерал, ... ... деп ... ... дегеніміз - су. Судың табиғатта, жалпы тіршілік әлемінде атқаратын
қызметі ұлан - ғайыр, әрі сан ... Су ... ... ... бар және ... ... ... Табиғаттағы судың құрамын
ауыстыратын зат жоқ, оның құндылығы осында.
Жер шарында қанша су бар? Өте көп деп жауап ... ... ... ... бөлігі ғана құрлықтан тұрады, ал қалғаны - су. Сондықтан ... ... гөрі "су" деп ... да ... жер ... мен ... ... 1,5 млрд. текше. км-ге жуық.
Егер осы суды жер бетіне біртегіс етіп жайсақ жер бетінде 3700 метрлік су
қабығы ... ... еді. ... су көп бе, аз ба? ТМД ... ... көлемінде 46 әркелкі өзендер жүйесі бар. Жалпы өзендер ұзындығы
200 мың км -ден асады. Бірақ бұл ... ... ... ... су ... екінші орынды алып жатыр. Қазақстанда ... ... ... ... және ... баяу ... бар. Бұл пунктте оқушылар арнайы
құралдың көмегінсіз өзеннің жылдамдығын анықтайды, тереңдігін ... ... ... өзеннен қалай өту керектігін үйренеді.
VІІІ-пункт. Орнитология.
Құстар бауырымен жорғалаушылардан триас дәурінде шыққан. Ұзақ ... ... ... ... жазықта қозғалу әдісіне көшуіне, одан
ұшуға әкеліп соқты ұшуға бейімделуі құстадың құрылысына және ... өз ... ... ... ... ... (артқы аяқтарының мүйіз
қабықшалары), ... ... ... ... ... ... ... - денелері қауырсынмен
қапталған. Қауырсындар ... ... ... ... ... алыс жақынға тез бейімделуін қамтамасыз етеді, ... ... ... ... ... жүйке жұмысын және
күржелірек мінөз-құлықтарын қамтамасыз етеді: ұя салу, қор жинау және ... 18 ... ... 488 құс түрі бар. Олардың ішінде ұя
салатындары 388 (79,5%). 14 түрі Қазақстанға қыстауға ... ал 47 ... ... ұшып ... 35 түрі оқтын-оқтын елімізге
келіп тұрады.
Қазақстанда мекендейтін құстардың бес экологиялық топқа ... ... Ашық ... мен су маңында мекендейтін құстар.
2. ... ... ... ... Суда ... құстар.
4. Жыртқыш құстар.
5. Орман құстары
Бұл пунктте оқушылар осы бес экологиялық топқа қай ... ... ... ... суда ... ... ... құрылысындағы
ерекшелігін, құстардың өсімдіктер әлеміндегі, жануарлар тіршілігіндегі
рөлін түсіндіріп, эстетикалық тәрбие берудегі, адам ... ... ... ... ... ... ... құстардың салған ұяларын
тауып қай ... ұясы ... ... ... ... жапсырылған жұмбақ
сурет шешеді, сұрақтарға жауап береді.
ІХ-пункт. Айналаны бағдарлау.
Белгісіз ... жөн ... ... ... өте ... ие. Жергілікті жерді бағадарлау компас арқылы іске асырылады.
Қалыпты жағдайда кез-келген ... ... ... ... ... ... қарай бағытталып тұрады. Бұл пунктте оқушылар компас арқылы
өздері тұрған ... мен ... ... ... ... табады.
Компассыз оңтүстік және солтүстікті анықтайды.
Х-пункт. Зоология.
Адам баласына ... ... ... ... ... Грецияның
ұлы ойшылы Аристотельден ... Ол ... ... екі ... қаны бар ... ... жануарлар. Алғашқы топқа жоғары
дәрежедегі жануарларды: жабайы аңдар, құстар, ... ... ... ... ... ... және төменгі сатыдағы жануарларды
жатқызды. Швед жаратылыстану ... ... ... 6 класқа
бөлді: сүтқоректілер, қүстар, жыланшаяндар, балықтар буынаяқтылар, құрттар.
Жануарлардың барлығы жасушадан құралған, ол дененің ... ... ... Қарапайымдар тек бір ғана жасушадан түратын жәндіктер, қалған
жануарлардың барлығының құрылысы ... әрі көп ... ... ... ... қарапайым жәндіктер мен көп жасушалы жануарлардың
өкілдерін қай типке, қай класқа жататынын ... ... және ... ететін ағзаларды тауып олардың адам өміріндегі ... ... ... ... мен ... ... ... қорғау туралы әңгімелейді.
ХІ-пункт. Арқан байлау.
Арқан (жіп) байлауды таудан, өзөндерден өткенде т.б. жағдайларда сақтық
шаралары ретінде ... ... ... жіп ... көптеген
тәсілдерін қолдана отырып жүргізуге болады. Жіп байлау бірнеше тәсілдерге
бөлінеді.
Тура түйін. Мұндай түйінді екі ... ... үшін ... ... ... ... олып қалады. Оңай шөшілуі үшін екі арқанды
қосқан жерге таяқ кіргізіп қою ... ... Бұл ... ... - ... ... немесе
өткелден жоқ судан өткенде қолданады.
Буындырып байлау. Бұл түйінді ағашқа, тасқа байлау үшін ... әрі ... ... ... Бұл ... ұзын ... ... байлайды.
Сақтану үшін қолданады.
Үзеңгі байлау. Жарақаттанушыны екі аяғын екі үзеңгіге салып жартастан,
құздан, жардан ... үшін ... ... ... Зақымданған екі жіпті байлау үшін қолданылады.
Көкірекке байлау. ... ... бұл ... кең ... ... және адамды түрлі жағдайлардан құтқарған кезде ... ... ... арқан байлау тәсілдерін үйренеді./17/
ХІІ-пункт. Этнография.
Табиғат қорғауға тәрбиөлеуде халықтық педагогиканың ролі ерекше және
оның саласы мол. Олар - ... ... ... оған сену ... ... -жануарлар мен өсімдік түрлеріне байланысты әдет-ғұрыптар т.б. Қазақ
халқының табиғатқа деген сүйіспеншілігін білдіретін мақал-мәтелдер өте көп.
"Өнер алды ... деп, ... ... ... ... Мұнымыз - даналықтың, ақыл -
парасаттың алдында бас иуміз. Сөз зергерлерінің аузынан шыққан мәтелдер ... ... ... үлгі етіп, ұрпақ тәрбиесіне пайдалану
дәстүрге айналған. Сондықтан да, ... ... ... ... борыш санайды.
Мақал-мәтелдер халықтық педагогиканың өң бір інжу-маржаны боларлық
мұра. Бұлардың ... ... ... зор ... ... ... жан-
жақты мазмұны арқылы ең шынайы адамгершілік қасиеттерді білдіреді, баланың
жаңа ұғымдарды біліп, ойының дамуына, ... ... ... ... ... табиғатына сүйіспеншілікке, ұлтжандылыққа тәрбиелеуде
мақал - мәтелдердің алатын орны зор. Баланың өмір тәжібиесі аз, ... ... ақыл - ... әрі әсөрлі, әрі ойда қалатындай мәнді болу
керек.
Бұл пунктте оқушылар өздерінің өмір ... ... ... жер, ... ... бағалай білетін, табиғатты аялап, оны қорғай алатын мақал -
мәтелдерді айтады. Қай топ мақал - ... көп ... сол ... ... ... Ас - ... арқауы.
Жорық кезінде, саяхат кезіндө әрбір адамның дене шаршауы байқалады.
Мұндай кезде ағзасы майлармен, ... ... ... ... және ... азықты қажет етеді. Сондықтан тағам
дайындау мәселесіне атүсті қарауға ... ... ... ... ... ... бөлу ... шыққанда қандай азық - түлік алып шығу көректігіне тоқталайық.
Нан. Жорыққа қара нан алып ... ... және оны үш ... ... ... ... кезде нанның орнын кептірілген нанмен алмастыруға болады.
Жарма. Туристік ... ... және сұлы ... алып ... ... олар өте ... ... болып табылады. Сонымен қатар
күріш және ұнтақ жармасын да алып шыққан дұрыс. ... ... ... ... ас әзірлеген жақсы. Асбұршақ құрамындағы ақуыз мөлшері
еттікінен кем емес. Асбұршақ ... ... бай ... Етті ... ... ... алып шығу керек. Сиыр етінен
жасалған бұқтырманы қолданған жөн. Саяхат кезінде ... және ... ... ... ... алып шығу ... Біріншіден, балық
бұқтырмалары дайын тамақ. ... ... ... ... ... Ал ... балық бұқтырмасының құнарлығын ет алмастыра алмайды
және ... екі есе ... ... ... ... қоютылған және құрғақ сүтті жиі пайдаланады.
Май. Күнбағыс ... ... ... ... ... ... ... шекер пайдалану керек.
Бал. Бағалы азық түлік. Оны ... ... ... Көкөністер. Жазғы және
күзгі саяхат кезінде оларды табу ... ... ... какаоны метал қорапта тасымалдаған жөн. Таңертең нөгізінен
какаоны, түсте - кофені, кешке - шайды ішкен ... ... ... жеміс
киселін міндетті түрде салып шығу керек.
Бұл пунктте әр топ өздерімен бірге алып ... азық - ... ... Табиғатта жеген ас қандай дәмді сіңімді десеңізші!
Ас дайындау үшін ... от жағу ... ... ... ... бар.
1. Құдық тәрізді жағу. Бұл әдісті ашық күнде ... ... ... отты тез сөндіреді.
2. Конус тәрізді жағу. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Жұлдыз тәрізді жағу. Бұл әдіс те тамақ пісіргенде
қолданылады.
4. Айқастырып жағу. ... ... ... ... ... ... Үш ... Бұл әдісті жылыну үшін түнде қолданған жөн. ... ... ... ... ... ... мен жаққан оттарының
барлығына баға беріледі.
ІІІ-тарау. Оңтүстік Қазақстан облысы, Төлеби ... ... ... ... туристік экологиялық жарыс.
3.1. Жаңажол орта мектебінде саяхат - жарыс өткізуді ұйымдастыру
шаралары.
Туристік ... аты ... - ... ... ... мына бағдарлама
бойынша өткізіледі.
І.пункт. Таныстыру.
Топ атын, ұранын айту.
II- пункт. Арқа қоржын ... ... ... арқа қоржынға ретімен, ұқыппен жинау.
III - пункт. Картография. Топографиялық шартты ... ... ... Метеорология
Ауа райын білдіретін шартты белгілерді көрсету. Халық болжамдарынан
мысалдар келтіру, сөзөрім шешу.
V -пункт. Ботаника.
өсімдіктердің ... адам ... ... ... құрылысы,
кебеюі, өсу және даму кезеңдеріне жарықтың, ... ... ... ... ... Астық тұқымдас және майлы, дәрілік өсімдіктердің маңызын
түсіндіру өсімдіктер жайында мақал -мәтөл ... ... ... құралынсыз заттың ұзындығын, биіктігін, ара-қашықтықты өлшеу.
VІІ-пункт. Гидрология.
Арнайы құралдардың көмегінсіз өзеннің жылдамдығын анықтау, тереңдігін
өлшеу, ағысы өзеннен өту.
VІІІ-пункт. Орнитология.
Бес экологиялық ... ... ... ... Жыртқыш құстардың, суға
жүзетін құстардың сыртқы құрылысындағы ерекшеліктерін құстардың өсімдіктер
және ... ... ... адам ... маңызын айту. Төңіректегі
ағаштар арасынан құс ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап беру.
ІХ-пункт. Айналаны бағдарлау.
Компас арқылы өздері тұрған нүкте мен ... ... ... ... ... және солтүстікті анықтау.
Х-пункт. Зоология.
Қарапайым жәндіктер мен көп жасушалы жануарлардың өкілдерін қай ... ... ... ... ... ... және су астынан жәндіктер
тауып, олардың адам ... ... ... ... пайдасы мен зияны туралы, жануарлар дүниесін қорғау туралы
әңгімелеу.
ХІ-пункт. Арқан ... ... ... ... пункт. Этнография.
Табиғат туралы, оны аялай білу туралы мақал - мәтелдер айту.
XIII - пункт. Ас адамның - арқауы
Ас пісіру. Барлық ... ... ... ... ... облысы, Төлеби ауданы, Жаңажол орта мектеп директоры
бағдарламамен ... ... ... кейін сол мектептің 10 "Б"
сынып ... ... ... ... ... ... сыныпқа жиналыс
жасады. Жиналыста жарыс бағадарламсы оқушыларға таныстырылды. Олар екі
топқа бөлініп, топ ... ... ... екі топ ... "Атамекен "
топтары дайындалуға кірісті.
Сол жердің топографиялық картасы жасалынды. Картада ... ... ... тыс ... ... ... жасалынып тұрды.
Оларға туризмнің адам өміріндегі маңызын түсіндіріп, саяхатқа шығарда, ... ... сай ... ... ... Әрбір турист саяхатқа шығатын арқа қоржынды дұрыс жинай алу керек.
• Топографиялық шартты ... ... ... ... анықтап алу керек.
• Заттың ұзындығын, биіктігін, ара-қашықтықты ... ... алуы ... өлшеуіш құрал әр кезде табыла бермейді.
• Судың жылдамдығын арнайы құралдардың көмегінсіз анықтай алуы керек.
• Компас ... және ... ... және ... ... ... Сақтық шаралары үшін қолданылатын арқан ... ... ... ... ... қолданып от жаға отырып, ас пісіре білу керек.
Осындай мәселелер оқушыларға үнемі ... ... және аң ... ... ... ... адам өміріндегі ролі, оларды қорғау
туралы мәліметтер жинау ... ... ... барысында осы уақытқа
дейін оқыған білімдері қайта жаңғыртылды. Әр пунктке ... ... ... ... ... - ортақ үйіміз" атты тақырыбында өткізілген туристік
- экологиялық жарыс. Өтілген күні 18.05.04ж.
Жарыстың ... Өз ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық білімдерін одан әрі жетілдіріп,
табиғатты қорғауға, аялауға, ... ... ... ... ... ... ... Жарыс басталатын пунктке келіп, оқушылар
төрешілермен танысты. Бас ... ... ... "Атамекен" тобы бірінші
болып жарысқа аттанатын болды. Жарыс сағат 10:10минутта басталды.
2) ... - ... ... атты ... - ... жарыс. І-пункт.
Таныстыру.
Екі топтың басшылары топтың атын атап, кейін топ өздерінң ұранын айтты.
Топ басшылары топ құрамы жазылған парақпен белгісін төрешіге ... ... Арқа ... ... ... ... соң ... шашылып жатқан заттарды арқа
қоржынға ретімен салды.
Атамекен тобы арқа қоржынды мынадай ретпен ... ... ... ... ... ... бүктеп арасына туалет бұйымдарын орады. Сағат ... арқа ... ... ... Шыны ... арқа қоржынға салды. Бұл
топқа төреші 5 деген баға қойды.
Жер-ана тобы мынадай ретпен жинады. Көрпе ... ... ... ... пен ... киімдердің арасына жинады. Әжетхана бұйымдарын
арқа қоржын қалтасына салды.
Шыныаяқты, ... арқа ... ... ... Бұл ... ... 3 ... қойды.
ІІІ-пункт. Картография.
Оқушылар бұл пунктке келген соң тақтадағы топография шартты ... ... ... ... ... ... жол, ... бау-бақша,
төбелер, электр желісі екендігін анықтады.
Атамекен тобы 30 белгіні анықтады.
Төреші бұл топқа 4 деген баға қойды.
Жер-ана тобы 35 белгіні таба ... ... бұл ... 5 деген баға
қойды.
ІV -пункт. Метеорология.
Бұл пунктте ... ... ... ... ... ... : қар, ашық күн, бұршақ, қйрау, ... күн, ... ... шық, ... туман.
Атамекен тобы белгілердің барлығын тапты.
Жер-ана тобы 10 белгінің 8-ін дұрыс тапты.
Төреші мынадай тапсырма берді. Халық арасында ... ... ... болжамдардан мысалдар келтіру. Мысалдың ... ... ... ... 1) егер жаңа ... ай шалқалап туса, ол
айда ауа-райы малға жайсыз, ал жаңа ай тік туса, ауа-райы жайлы болады.
2) ... ... жер ... шыса ... ... ... ... қайта-қайта ұшып-қонып бүрісіп, сілкілене берсе,
күн суытады.
4) Бақа көшке көп бақылдаса, ертеңіне күн ашық болады.
5) егер қойлар қыстың күні қораға ... ... ... ... болады.
6) Егер күн қызарып батса, онда ертеңіне ауа-райы ашық болады.
7) жаңбыр жұма күні ... онда ... ... ... тобы 7 ... Жер ана ... ... қыста тауық ерте қонақтаса, күн суытады.
2) Балықтар су ... ... ... ... ... көп ... ... Мысық керіліп, ұйқыға берілсе, онда ұзақ уақыт ауа-райы ... Ай ... ... ... онда ... ... шаруаға жайсыз. Ал тік
туса, онда өзіне жайсыз шаруаға жайлы.
5) Егер бұлт ... ... ... ... дегені, ал бұлт
шетінен бұзылса, ауа-райы оңалуға бет алғаны.
6) ... ... ... ... ... көпіршіктер пайда болса,
ұзаққа созылады.
Жер-ана тобы 6 мысал айтты.
V -пункт. Ботаника.
Бұл пунктте екі топ оқушылары төреші ... ... ... берді.
Атамекен тобына мынадай сұрақтар қойылды:
Табиғаттағы жасыл өсімдіктердің рөлі:
Жауап:
Әр тірі ағза өмір сүру ... сай ... ... ... ... ал ол энергияның қайнар көзі - күн. Тірі ағзаның кезкелгені күн
энергиясын ... ... Ал ... ... ғана күн ... пайдалануға қабілетті. Органикалық заттарды дайындай отырып, жасыл
өсімдіктер СО2 сіңіріп, ауаның О2 мен ... ... Тас ... ... геологиялық дәуірлердегі жасыл өсімдіктер дайындаған
заттар.
Өсімдіктөрдің құрылысы:
өсімдіктің әр ... ... ... ... ... ... ... Жапырақ, сабақ, тамыр, вегатативті
мүшелерге, ал гүл, жеміс пен ... ... ... жатады. Тамыр арқылы
сабаққа, жапыраққа, гүлге, жеміске су, суда еріген заттар және ... ... зат ... ... ... тарайды. Сабақ
буындардан тұрады, одан бұтақ, жапырақ, гүл, жеміс өседі.
Астық тұқымдас өсімдіктер және ... ... "Ас ... нан" ... бидайдан тартып, нан пісіреді. Кебегін
пайдаланады.
Арпа. Арпадан жоғарлы сапалы сыра ашытылады. Жармасын малға ... ... ... ... ... Сұлы дәні – ... құнарлы
жемісі.
Жолжелкен өсімдігін тауып, тамыр формасын, жапырақ жүйкеленуін анықтап,
өсімдіктің адам өміріндегі маңызын ... ... ... ... шашақ тамырлы, жапырақ жүйкеленуі паралель орналасқан. Жапырағын,
тамырын, дәрі ... ... ... ... жері - жол ... Қан
тоқтатуға, іріңді жараның жарылуын тездетуге қолданады.
Адыраспанның емдік ... ... улы ... жатады. Жүйке ауруына,
сал ауруына шалдыққанда қолданылады. Сүйек сырқырап ауырғанда ... Өкпе ... ... ... т.б. өкпе ... ... ... мынадай сүрақтар қойылды:
Өсімдіктердің адам өміріндегі рөлі.
Жауап: Өсімдіктің адам өмірінде маңызы зор, олардың 20 мыңға жуық ... ... азық - ... ... ... өсімдік майы т.б.)
алынады, мал азығы, әртүрлі дәрумендер, дәрі-дәрмек жасалады, әсемдік ... ... ауру ... (бактериялар, саңырауқұлақтар) және
улы түрлері бар. Өсімдіктердің көбеюі.
Өсімдіктер жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз ... ... көп ... ... ... ... көбеюдің бөліну,
бүршіктену, вегатативті көбею түрлері болады. Вегатативті көбеюге телу,
қалемшелер арқылы ... ... ... ... жаңа ағза ... аналық
және аталық жыныс ағзаларының бастамалары (гаметалардың) ... ... ... және ... маңызы.
Күнбағыс. Күнбағыстың майлы сорттарында 50-52%дейін май болады. Ол
маргарин, әр түрлі бояулар, ... ... ... ... ... шитінен май алынады. Мақсары дәнінде 25%-ке дейін май
болады. ... ... ... зәйтүн, сәбізден май алынады. ... ... оның ... адам ... ... ... жапырағы сопақша, гүлдері сыпырғы, кейде қалқанша гүл шоғырын
құрайды. Шайқурай 99 ... ем ... ... ... ... аяқ ... ... өкпе, бүйрек, ауырғанда ем ретінде қолданады.
Өгейшөптің емдік қасиеті. Тамырын, жапырағын пайдаланады. Жапырағы тер
шығарады. Қабынуға қарсы әсер ... ... ... Дене сыртындағы
іріңді жараларды, ісіктерді емдейді.
Төреші тапсырма берді. Әр топ ... ... ... ... ... айту. Қай топ көп мақал-мәтел айтса, сол топ жоғары ұпай алады.
Атамекен тобының мақал-мәтелдері.
1 ... - ... тас ... арпа - ... ас ... ... ... қорғайды, балқурай бүрін қорғайды.
3 Баласыз ана - гүлсіз алма.
4 Бетегеден биік, жусаннан аласа.
5 ... ... - ... ... ... асы ... тиіннің сүйген асы жаңғақ.
7 Қына тасқа бітеді, ақыл жасқа бітеді.
8 Қоға ... ... көк ... ... ... Ала ... - мал, өзен ... - тал.
Төреші 4 деген бағасын Атамекен тобына қойды. Жер - ана тобының мақал ... Арша ... ... ... ... ... Арпасыз ат жүрмейді.
3. Ата - бәйтерек, бала - жапырақ.
4. Жетімге жеті ... да ... ... кетсе жалбыз мұң, елден кетсе жалғыз мұң.
6. Жақсы адам - ... ... ... гүл ... көркі.
7. күріш арқасында күрмек су ішеді.
8. Қарағайға қарап тал ... ... ... бала ... Тары ... ... атасы - нар, ағаш атасы - шынар.
11. Өзен талмен көрікті, өріс малмен көрікті.
Жер - ана тобына 5 деген баға ... ... ... ... келгеннен соң оқушылар өздерінен қашық тұрған
жердегі ағаш немесе тас т.б. ... ара ... ... Бұл ... туризм кезінде қолданатын амалдарды пайдаланды.
Атамекен тобына төреші мынадай тапсырма берді.
Біз мына өткелі жоқ суға ... ... ары ... өтуіміз керек бірақ
өзен ені неше метр екенін білмейміз, соны табуымыз ... ... ... ... бас ... күнқағарымен өлшеп
өзен енін тапты. Ені жуықтап алғанда 4,5 метр болады екен,
Жер - ана ... ... ... ... арғы ... ... бақа терек пен мына біз тұрған жердегі тас
арасының қашықтығын табу ... Жер -ана ... ... да ... ... ... ... ағаш пен тас арсындағы қашықтықты тапты.
Арасы жуықтап алғанда 8 метр болды.
VІІ-пункт. Гидрология.
Оқушылар өзен маңына келеді. ... ... ... ... ... ... топ та судың жылдамдығын анықтады. Ол үшін су жиегінен 10 метр
өлшеп алды. Кейіннен 1 ... суға ... ... 50 ... ... ... = ... Ағысы қатты судан өту.
Екі топ та судан еш қиындықсыз өтті. Судан ... олар ... ... шеңбер жасап айналып өтті.
3-тапсырма. Судың тереңдігін өлшеу.
Атамекен тобы ұзын ағаш ... ... оған жіп ... ... ұшына
тас байлап өзенге тасты батырды. Жіптің су ... ... ... – 60 ... - ана тобынан бір оқушы шығып шалбарының балағын түріп, суға түсті.
Судың тереңдігін аяғының су болған жері ... ... екі ... да 5 ... баға ... ... ... тақташада 5 экологиялық топқа жататын құстардың
суреттері араластырылып қойылған. Әр экологиялық ... өз ... ... орналастыру керек.
1.Мекен-жайды төңіректейтін құстар: бәбісек, сауысқан, қарлығаш.
2.Ашық жерлер мөн су маңында мекендейтін ... ... ... Суда жүзетін құстар: бірқазан, аққу, пингвин.
4. Орман құстары: тауыс, құр, ... ... ... ... бүркіт, жапалақ. Атамекен ... ... ... 3 ... ... 2 ... орнынан
шатасты.
Жер -ана тобы 3 минут 5 секундта құрастырды. 3 құсты қате орналастырды.
Төреші мынадай сұрақтар қойды.
Жыртқыш құстардың сыртқы құрылысында ... ... ... үстінде балсірі болады, тұмсығы өтө имек мықты болып ... онша ұзын ... ... ... тырнақтары бар.
Құстардың өсімдіктер әлеміндегі рөлі.
Құстар арқылы өсімдіктердің тұқым мен ... ... ... ... басқа жерге апарып тастайды. Сол ... ... ... Құстардың саңғырығын өсімдіктерге тыңайтқыш есебінде пайдаланады,
себебі құрамында азот көп. Ал азот ... ... өте ... ... ... ... сыртқы құрылысында қандай ерекшелік бар?
Денелері жұмыр, мамығы құйымшақ безі жақсы дамыған, саусақтарының
арасында керілген терілі ... ... ... тіршілігіндегі рөлі.
Құстар, оның ішінде жыртқыш құстар өлекселерді жейді және ауру таратушы
ұсақ кемірушілермен, ... жауы ... ... ... құстары ағаш діңіндегі бунақденелілерді жеп, өсімдіктің
жақсы өсуіне жағдай жасайды. Төреші мынадай тапсырма берді. Осы төңіректегі
ағаштардың ... ... ... ... ол ... ... ұясы екенін
анықтау.
Атамекен тобы бұл тапсырманы былай орындады. Төңіректегі ... ... ... ... -ана тобы да өз ... осы ұяны ... Сонымен бірге тағы бір ұя
-құрқылтайдың ұясын тапты.
Төреші жанында жұмбақ сурет тұрады. ... ... әр ... қоса суреттер берілген әр бөлікте қай құстардың аты
жасырылғанын табу керек.
Жұмбақсуреттің ... ... ... ... ... ... ... 7-сауысқан, 8-ителгі, 9-бірқазан, 10-нанду, ... ... ... ... ... тобы 15 құстың 12-сін дұрыс тапты.
Жер - ана тобы 10-н ... ... ... ... ... ... соң, ... мынадай сұрақ қойды. Компас деген не?
Компас деп - тұстарды (солтүстік, оңтүсік) көрсететін аспапты айтамыз.
Компастың магнитті тілшесінің бір жағы ... екі жағы ... ... ... не?
Азимут - меридиан жазықтығы мен белгілі бір ... тік ... Егер ... ... ... ... ... айналадағы кез-келген бір
затты алсақ, арасындағы бұрыш азимут деп аталады.
Компассыз, тұстарды қалай анықтауға болады?
• Күн енді шығып келе ... ... бет ... ... сол ... солтүстікті, оң қол жағымсыз оңтүстікті көрсөтеді.
• Жеке өсіп ... ... ... көп жағы ... аз ... көрсетеді.
• Кесілген ағаштың діңінің сақиналарын солтүстікте жіңішке, оңтүстікте
жуан болады.
... ... ... аузы ... қарап тұрады. Атмекен
тобы сұрақтарға жауап беріп, 5 деген бағаға ие болды. Жер -ана тобы ... ... 4 ... ... ие ... Зоология.
Бұл пунктке келгенде оқушыларға мынадай тапсырма берілді. Жануарлар
әлемін жіктеу, яғни бір ... ... мен ... жануарларға
кіретін типтердің өкілдері қай класқа жататынын анықтау.
Бір жасушалы жәндіктерге қарапайымдар типі кіреді. Бұл ... үш ... ... ... өкілі -амеба;
2. Талшықтылар класы, өкілі - эвглена;
3. ... ... ... - ... жануарларды құрайтын типтер мен кластар, өкілдер мыналар.
Ішекқуыстылар типі, өкілі - гидра;
Жалпақ қүрттар типі:
1. ... ... ... өкілі - ақ сұлама;
2. Сарғыш құрттар класы, өкілі - бауырсорғыш;
3. Таспа құрттар класы, өкілі - сиыр ... ... ... ... - ... ... ... типі;
1. Сирекқылтанды құрттар класы, өкілі - шұбалшаң;
2. Көпқылтанды құрттар класы, ... - ... ... ... ... класы, өкілі - үлкен таспаұлу;
2. Қосжақтаулылар класы, өкілі - айқұлақ; Буынаяқтылар типі:
1. ... ... ... - өзен ... ... класы, өкілі - өрмекші;
3. Бунақденелілер класы, өкілі - көбелек; Желілер типі:
1. Сүйекті балықтар ... ... - ... Қосмекенділер класы, өкілі - құрбақа;
3. Жорғалаушылар класы, өкілі - сұр ... ... ... өкілі - аққу;
5. Сүтқорктілер класы, өкілі - арыстан;
Атамекен тобы жануарларды өте ... ... ... Әр ... өкілдерді дұрыс орналастырды. Әр өкіл қай класқа жататынын дәлме-
дәл анықтар берді.
Жер-ана тобы жануарларды жіктегенде ... ... мен ... типі ... ... алды.
Құмқазардың көп қылтанды құрттар класына жататынын таба алмады.
Екі топқа да ... ... ... ... ... – топырақ
арасынан, Жер - ана тобына - су астынан бір ... ... оның ... тіршілік ортасы мен сыртқы ... ... беру ... ... ... тобы ... ... шұбалшаңды тапты. Шұбалшаң топырағы
құнарлы, ылғалды жерлерде тіршілк етеді. Денесі жұмыр, созылыңқы, ... ... ... Сол ... ... ... ... топырақ
арасына ін қазып, топырақты ауамен қамтамасыз етеді. Ол ... ... қоса ... де, сыртқа шыққан топырақ құнарланады.
Атамекен тобы 5 деген баға алды.
Жер - ана тобы су ... ... ... Сүлік су астында, суы тартылып
қалған тоқтау суларда тіршілік етеді. Денесінің бір жағы жалпақ денесінде
өте ұсақ ... ... ... екі ... да ... бар. ... арқылы адымдап, қозғалады.
Сүлікті медицинада қолданады. Сүлік жақтарымен тістеген кезде ... ... ... ... ... ... ... сұйылтатын зат.
Жер - ана тобы 3 деген баға алды.
ХІХ-пункт. Арқан байлау.
Арқан байлау пунктіне келен соң, ... ... (жіп) ... ... пайдаланып сақтандыру шараларын қалай ... ... ... байлаудың көптеген түрлерін біледі екен:
1.Тура түйін. Екі жіпті жалғау арқылы түйіндерді шешілместей ... ... ... ... ... байлап көрсетті.
3. Буындырып байлауды ағашқа байлап ... ... ... 2 түрі бар ... ... байлап көрсетті.
5. Үзөңгі байлауды I топ ... ... ... ... соң, I топ ... ... байлау, көкірекке байлау
тәсілдерін ... ... ... қолданатынын айтты.
Төреші I топқа 4 деген баға бөрді.
ІІ-топ та І-топтан қалыспады. Олардың байлаған ... ... Бұл топ та тура ... ... ... ... тура ... көптеген
түрлерін байлады.
2. ІІ-топ та ... ... ... ... көрсетті.
3. Буындырып байлауды жақсы байлап көрсете алмады.
4. Айқастырып байлаудың 2 түрін де жақсы байлап көрсетті.
5. Үзеңгі ... ... ... ... ... ... үшін ... айтып, бір оқушыны байлап көрсетті.
II - топ оқушылары бұл тәсілдерден басқа қазық шалу ... ... ... ... түрде 5 деген баға берді.
ХІІ-пункт. Этнография.
Оқушылар ашық алаңқайға келді. Мынадай тақарапқа мақал - мәтелдер айту
керек.
1. Жертуралы.
2. Сутуралы.
3. Жасыл - ... ... Аң мен құс ... ... табиғаттуралы.
6. Табиғатты қорғау, күту туралы.
Осы жазылған тақырыптардың барлығына топ оқушылары мақал- мәтел айтты.
Қай топ көп мақал-мәтел ... сол ... ... баға ... ... мақал-мәтелдері:
Жері байдың елі бай; Жер байлықтың көзі; Су бар жерде өмір бар; Су ... ... Сулы жер - нулы жер; Жер - әке, су ... ана; Бұлақты жер
- тұрақты жер; Атаңнан мал қалғанша, тал ... ... ер ... жер ... Тау ... ... ... құрағымен көрікті; Көк
құрақ-көлдің сәулеті, құс пен аң-елдің дәулеті; Аққу, қазсыз - көл ... ... ... ... есек ... тұлпар болмас; Табиғат -
адамның алтын бесігі; Адамдардың ... күні жоқ, мұны ... тілі жоқ; ... ... көзін аш, құдық көрсең -басына тал ... ... жер ... Бір тал ағаш ... ... ... ... өсірсең, басыңа бақ қонғаны; Атамекен тобы 18 мақал -мәтел айтып, 4
деген баға алды.
Жер -ана тобының ... - ... ... ... ... - әйел ер ... білмес, жаман адам -
жер қадірін білмес; Су - тіршілік тірегі; Су ... - ... Су ... ... Су - ... ... Еңбек - кірістің көзі; Жер - қазына су
алтын; Сусыз жердің шөбі сұйық, суайт адамның сөзі сұйық; Бір тал ... тал ек; Дана ... - шал, өзен ... -тал; Ер - ... ... ... -
тоғай жердің көркі; Үш іс тындырған адам бала ... ... тал ... және ... жазған кісі өлмейді; Қаз ұшып кетсе - көлді үйрек жағалар;
Өлеңге енсе, сөз ... аққу ... көл ... ... ... жапырағымды
сатпаймын; Қара жерге не ексең соны орасың, табиғаттан алсаң қарыз боласың;
Таза ауа ас ... ... ... пәс емес; Жылап жүріп арық қазсаң, күліп
жүріп су ішерсің; Қара жер ... ... ... ... ... келсе
- ағаш ек; Адамгершіліктің үш сауабы - шөлге құдық ... ... ... және жолға ағаш еккен;
Жер -ана тобы жарысу барысында 23 мақал -мәтелдер айтып, өздеріне ... ... ... ... Ас ... ... соңғы пункт . Бұл пунктте екі топта ашық алаңға жиналып өздері алып
келген азық -түліктен ас әзірлеуге ... ... екі ... да ... ... Ошақ ... қазан орнату.
2. Тапсырма. Ас пісіру жолдары .
Оқышылар осы тапсырмаларды орындады.Тамақтанып болған соң, төрешілөр
екі ... да ... ... өте ... деген баға берді.
3. Жарысты қорытындылау .
Шешуші кезең келіп ... ... ... ... ... ... әр пункттегі төрешілер қойған бағаларды
есептеді .Атамекен тобы 61 ұпай ... ... ие ... Жөр - ана тобы ... ... ... 1430 ... аяқталды.
Қорытынды
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам - адам болып туып адам болып қалуы үшін
табиғаттың атқарар ролі зор. ... ... ... ... әлемі, өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары ... ... ... ойына-сана, денесіне - қуат, бойына - күш, өнеріне шабыт,
көңіліне қанат ... ... бері ... ... ... қажетті заттардың
бәрін табиғат қазынасынан алып ... ... ... ... қайта қорландырып, нәрлендіріп, молайтып отыруымыз да сондықтан.
Қазіргі кезде адам ... ... өз ... ... ... ... ... табиғи түріне ірі-ірі өзгерістер енгізуде. Біздің
көбіміз күнделікті ... ... ... ... қоршаған ортаның күн
санап жұтаң тартып, өзінің бірте-бірте табиғи кейпінен айырылып ... ... ... ... ... келешекте адам өмір сүруге жарайтын
күйде сақтап қалудың негізгі бір-ақ жолы ... Ол - ... ... ... беру мен ... ... ... тәрбиелеу. Соның
арқасында әрбір азамат өзі тұратын өлкенің өлі және тірі табиғатын ластап ... ... ... ... шашылып - төгілуіне, ... ... ... іс ... ... тұруға үлес қоса алады.
Табиғат дегеніміз - бұл ... ... тыс, ... ... ... ... тірек болып тұрған - болмыс, әлем, бар дүние. Адам
баласы өмірінің, материалдық және рухани тіршілігінің бір-ақ ... ... Ол - ... ... адам жоқ. ... адам жайлы сөз етуге
болмайды.
Ал табиғат адам өмірінің барлық қажетін ... өтей алу ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
Ғалымдардың зерттеу жұмыстары табиғат адам баласының барлық материалдық
және рухани қажетін тек таза болса ғана, адам ... ... ... ... ғана атқара алатындығын көрсетіп отыр. өз қолымызбен ластанып
уланған табиғатты өзіміз пайдалануымыз - біздің ... Ол ... ... ... дерт әкеледі.
Табиғаттың мол қазынасын парықсыз шашып-төгетін - адам, ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселенің бірі -
туған табиғатты аялап, оны ... ... ... ұтымды шешу.
Қазіргі оқыту бағдарламалары экологиялық білім беруді дамыту ... ... ... ... ... ... Экологиялық мәдениетті
қалыптастыруда биология ғылымының зор мүмкіндіктері бар, ... ... ... ... ... ... түсіндіріп қана
қоймай, тірі табиғатты қорғауға шақырады.
Туған жер - ... ... сая ... топырағыңды аялаймын.
Орманың жасыл желек, гүлді алқап,
Табиғат береріңді аямадың!
Көліңе сән береді аққу жүзіп,
Өзенің сарқырайды тауды бұзып,
Жан-жануар түрі мол ... ... ... сүзіп.
Мендегі табиғаттың бөлшегімен,
Табиғаттың берерін өлшеді кім?
Таусылмас түпсіз терең мұхит па ... кез ... ... ... ұқсатып, мәпелейік!
Барды сақтап, мәртебе әперейік!
Келер ұрпақ мәз болып ісімізге,
Жалғастырсын күш қосып күшімізге!
Табиғатты қорғайық, аянбайық!
Барды-жоқты ... ... ... көру ... деп ... ... халық!
Қорыта айтқанда, экологиялық білім мен тәрбие беруде ... ... ... ... - ... ... көзқарасын қалыптастырып,
табиғатты сүюге, еңбек мәдениетін, танымдық қызығушылықтарын, өз бетінше
жүргізу икем ... ... ... ... мен ... ... ... әдебиеттер:
1. Арбит А.Е. Луговьер Д.А.
Фотография и киносьемка в ... ... ... Р. ... ... ... Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. Экология. - Алматы,
2001.
4. ... 0., ... Ә. ... ... ... ... ... география №2, 1998; №3, 6 1999; №2,5 2000.
6. Брем Альфред Птицы.-М.,1999.
7. ... Н.М, ... ... ... преподавания биологий.-М., 1983.
8. Вербе И.А., Голыцин С.М. Туризм в ... ... ... ... төхники и тактики активных видов туризма.-Алматы, 1996.
10. Грин Н., Стаут У.
Биология в ... ... ... ... ... и ... ... - Алматы, 1996.
12. Жатқанбаев Ж.Ж.
Экология негіздері. - Алматы, 1989.
13. Зверев И.Д., Мягкова ... ... ... ... ... ... туристский.-Алматы, 1989.
15. Кабушкин Н.И.
Менеджменттуризма.-Минск, 2001.
16. Ковшар А.Ф
Мир птиц Казахстана.-Алматы, 1988.
17. Қалиүлы Б.
Өсімдік атаулары. ... ... ... Қайым Қ.
Жануартанудан танымдық ойындар.-Алматы, 1995.
19. Қайым Қ.
Жануартану.-Алматы, 2001.
20. ... ... ... ... ... ... ... өткізілетін танымжорықтар.-ОҚМУ, 2000.
22. Қуанышова С.Е.
Халықтық педагогика элөменттерін биология сабақтарында қолдану. -ОҚМУ,
2000.
23. Қуанышова. С.Е.
Биологияны ... ... ... ... В.А.
Птицы и звөри в вашөм домө.-М.,1992.
25. Терещук В.А. ... ... Ж.Б. ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім және тәрбие беру мазмұны69 бет
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық негіздері25 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь