Несие қызметі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ НЕСИЕНІҢ МӘНІ МЕН ҚАЖЕТТІЛІГІ
1.1 Несиенің мәні мен қажеттілігі және несие механизмі
1.2 Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі
1.3 Несиенің формалары, түрлері және атқаратын қызметтері

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕ ҚЫЗМЕТіН ТАЛДАУ МЕН БАҒАЛАУ
2.1 Қазақстан Республикасында берілетін жеке және заңды тұлғалардың несиелердің берілу тәртібі мен оларды талдау
2.2 Кіші және орта бизнесті дамытуға берілетін несиелерді бағалау мен талдау

3 ШЕТ ЕЛДЕРДІҢ НЕСИЕЛЕНДІРУ ТӘРТІБІ

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ

Нарықтық экономикада несие – банк жүйесінде маңызды рөл атқарады. Несиенің экономикадағы алатын орыны елеулі екеніне ешбір күмән жоқ. Олай болса, бұл тақырыптың өзекті екеніне көз жеткізуге болады. Жұмыстың мақсаты капиталдың, яғни қарызға берілген ақша капиталының жүру формасын несие, ақша капиталының ақша айналуын және несие берушінің қарыз алушы арасындағы қатынастарды көрсетеді. Оның көмегі арқылы жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттің бос ақша қаражаттарын шоғырландырып, қарыз капиталына айналуы және белгілі уақытқа қолдануға ақылы түрде беріледі.
Несиенің маңызы, сонымен бірге оны қолдау аясы елдің экономикалық жағдайына байланысты үнемі өзгеріп тұрады. Айталық, экономиканы орталықтанған жоспарлы түрде басқарудан нарықтық экономикаға өтуге байланысты біздің елімізде коммерциялық және ипотекалық, лизингтік, трастылық қаржылық банктік операцияларды пайдалану жаңғыртылады, сонымен бірге несие қатынастары мен несиенің көлемі, несие ставкасы де өзгереді.
Сонымен қатар несие қатынастарының нақты көрінісін несиенің формалары мен түрлері сипаттайды. Несиенің негізгі екі формасы: коммерциялық және банктік несие болады. Бұл екі несие бір-бірінен несие субъектілері, құрамы, қарыз объектісі, динамикасы, пайыз мөлшері және қызмет ету аясы бойынша ажыратылады. Несиенің түрлері бұл белгілі бір түрдегі экономикалық қатынас ретіндегі несиеден келіп шығатын белгілі бір қасиеттерге ие.
Қазақстан Республикасының қазіргі уақыттағы экономикалық жағдайы, оның ішінде несиелі- ақша жүйесінде үлкен өзгерістер болып отыр. Несие толығымен экономикамен және оның жеке секторларымен тығыз байланысты. Сондықтан да бүгінгі таңда Қазақстанда күрделі өзгерістер болуда, яғни елдің экономикасының дамуы мемлекеттің несие саясатымен тікелей байланысты. Осы жерден байқайтынымыз несие қазіргі уақыттағы экономиканың тірегі болып табылады. Несие деген сөздің өзі латын тілінен аударғанда сенуді білдіреді, белгілі бір тұлғаның мойнына алған міндетін орындауға сенім көрсетуге дегенді білдірсе, екінші жаығынан несие банктердің филиалдарымен несиелік мекемелердің қанат жаюымен ұштасып, сол арқылы қазақ даласының қойнауының капиталын кеңейту.
Біз білеміз несиелендіру процесі арқылы ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп өркендемейді. Қазақстан экономикасы және халықтың тұрмыс-тіршілігі жақсармайды. Сондықтан да бүгінгі таңда несиені дамыту өте қажет.
Осы дипломдық жұмысымда несиенің мәні мен қажеттілігін, формалары мен түрлерін, жеке және заңды тұлғалар үшін несиенің өте қажеттігін, олардың төлем қабілеттілігін, қайтарымдылығын, тиімділігін қарастырамын. Сондай-ақ ауыл шаруашылығына берілетін несиенің мемлекет үшін қажеттілігі ,мәні мен маңызы және шет ел тәжірбиесі салыстырылып ұсынылып қарастырылған.
Бұл дипломдық жұмысты жазу барысы әдістемелік нұсқауға сай орындалған және отандық, шетелдік әдебиеттер тізімі, кезекті басылым
дар қолданылған.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1) ҚР Ұлттық банк туралы Заңы 1995 ж. 30 наурызынан N2155.
2) ҚР Қазақстанның даму банкі туралы Заңы 2001 ж. 25 сәуір N178-ІІ
3) ҚР-ның Ашық акционерлік қоғам халықтық банктің борыштық қарыз есебінің тәртібі 2000 ж. 20 қаңтар N20.
4) Алимбаев А.А. Банктік және өнеркәсіптік капиталдың шоғырлануы: Қазақстанда қазіргі беталыс және түйінді мәселелердің дамуы. -Қарағанды 2002.
5) Давлетова М.Т. Кредитная деятельность банков в Казахстане: учебное пособие. –Алматы: Экономика, 2001
6) Жуков Е.Ф., Максимова Л.М., Печникова А.В. и др. Деньги. Кредит. Банки: учебник для вузов. –М. 1999 г.
7) Көшенова Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары: Оқу құралы. –Алматы: Экономика, 2000 ж.
8) Лаврушин О.И., Мамонов И.Д., Валенцева Н.И. и др. Банковское дело: учебник для вузов. –М. 2000 г.
9) Мақыш С.Б. Қазіргі неиселік механизм және оларды жетілдіру жолдары: Автореферат. –Алматы. 1999 ж.
10) Орманбаев А.Х., Өмірбаев С.М., КЕсенгелдин С.М. Ақша. Қаржы және несие. -Қарағанды: Болашақ-Баспа. 1997 ж.
11) Поляка Г.Б. Финансы. Денежное обращение. Кредит: учебник для вузов. –М: 2001 г.
12) Сейтқасымов Ғ.С. Ақша. Несие. Банк. –Алматы. Экономика. 2001ж.
13) Самсонова Н.Ф. Финансы, денежноре обращение и кредит: учебник. –М: 2001 г.
14) Бекболатұлы Ж. Қаржы-несие мекемелерінің тиімділігін арттыру факторлары // Қаржы-қаражат 1999. N5, 40-45 бет.
15) Дауранов И., Шмикина А., Рудецких А. Малый бизнес: проблемы оформления кредита // Вестник предпринимателя 2001 г. N4 –с. 21-27.
16) Голом М., Гурко А., Смиренко Е. Развивать новые виды кредитных операций необходимо // Банки Казахстана 2001 г. N11.
17) Зиябеков Б. Кредитное бюро–инструмент выявления рисков // Банки Казахстана 2002 N3.
18) Коробейников М. Роль кредитования АПК в период становления рыночных отношений // Финансовый бизнес N37 –С. 33-387.
19) Лисак Б. Анализ кредитоспособности и платежеспособности заемщика банка при потребительском кредитовании // Банки Казахстана 2000 N6. –С. 3-6.
20) Смагулова Ш.А., Буханцева О.В. Малый бизнес и практика его кредитование в Казахстане // Вестник. ИПК. /Каз.Гос, Нац. ун-т им.Аль-Фараби. –Алматы. 1999г.
21) Смагулова Ш.А. Макроэкономика. –Алматы 1997.
22) Умбетов А. Кредитование малого бизнесам банки // Альпари 1999. N2. –С. 21-31.
23) Утеулин Е, Кенжеханов М. Система кредитования в банках // Банки Казахстана 2000. N5. –С. 26.
24) Шишаева А.В. Зачем нужен кредит и банки в рыночной экономике? // Вводный курс по экономической теории. –М. 1997г.
25) Экономикалық шолу. Қазақстан Ұлттық Банкі. 2001 N1.,21-25.
26) Статический бюллетень. Н.Б. 2000-2002 г.
27) Банки Казахстана №5, бет 23-29
28) Банки Казахстана №9, бет13-17
29) Қазақстанның Ұлттық банкінің хабаршысы №2003, №6
30) Қазақстанның Ұлттық банкінің хабаршысы №2003, №8
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Экономика кафедрасы
Қорғауға ... ______ 20__ ... ... қызметі
Ғылыми жетекші:
Студент:
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ НЕСИЕНІҢ МӘНІ МЕН ҚАЖЕТТІЛІГІ
1.1 ... мәні мен ... және ... ... ... ... ... жүйесі
1.3 Несиенің формалары, түрлері және атқаратын қызметтері
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕ ҚЫЗМЕТіН ТАЛДАУ МЕН БАҒАЛАУ
2.1 Қазақстан Республикасында берілетін жеке және ... ... ... ... мен оларды талдау
2.2 Кіші және орта бизнесті дамытуға берілетін несиелерді ... ... ШЕТ ... ... ... ... ТІЗІМІ
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Нарықтық экономикада несие – банк жүйесінде маңызды рөл атқарады.
Несиенің экономикадағы ... ... ... ... ... ... жоқ. Олай
болса, бұл тақырыптың өзекті екеніне көз ... ... ... ... яғни ... берілген ақша капиталының жүру ... ... ... ақша ... және ... ... қарыз алушы арасындағы
қатынастарды көрсетеді. Оның көмегі арқылы жеке және ... ... бос ақша ... ... қарыз капиталына айналуы
және белгілі уақытқа қолдануға ақылы түрде беріледі.
Несиенің маңызы, ... ... оны ... аясы елдің экономикалық
жағдайына байланысты үнемі өзгеріп тұрады. ... ... ... түрде басқарудан нарықтық ... ... ... ... коммерциялық және ипотекалық, лизингтік,
трастылық қаржылық банктік операцияларды ... ... ... ... қатынастары мен несиенің көлемі, несие ставкасы де өзгереді.
Сонымен қатар несие қатынастарының ... ... ... ... түрлері сипаттайды. Несиенің негізгі екі формасы: коммерциялық және
банктік несие болады. Бұл екі несие бір-бірінен ... ... ... ... ... ... мөлшері және қызмет ету аясы бойынша
ажыратылады. ... ... бұл ... бір ... ... ... несиеден келіп шығатын белгілі бір қасиеттерге ие.
Қазақстан Республикасының қазіргі уақыттағы экономикалық жағдайы, ... ... ақша ... ... ... ... отыр. Несие толығымен
экономикамен және оның жеке секторларымен тығыз ... ... ... таңда Қазақстанда күрделі өзгерістер ... яғни ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Осы
жерден байқайтынымыз несие қазіргі уақыттағы ... ... ... ... ... ... өзі латын тілінен ... ... ... бір ... мойнына алған міндетін орындауға сенім
көрсетуге дегенді білдірсе, екінші ... ... ... филиалдарымен
несиелік мекемелердің қанат жаюымен ұштасып, сол арқылы қазақ даласының
қойнауының капиталын кеңейту.
Біз білеміз ... ... ... ауыл ... және
өнеркәсіп өркендемейді. Қазақстан экономикасы және халықтың тұрмыс-
тіршілігі ... ... да ... ... несиені дамыту өте қажет.
Осы дипломдық жұмысымда несиенің мәні мен қажеттілігін, формалары мен
түрлерін, жеке және ... ... үшін ... өте қажеттігін, олардың
төлем қабілеттілігін, қайтарымдылығын, тиімділігін қарастырамын. ... ... ... ... ... үшін ... ... мен
маңызы және шет ел тәжірбиесі салыстырылып ұсынылып қарастырылған.
Бұл дипломдық жұмысты жазу барысы әдістемелік нұсқауға сай ... ... ... ... ... ... басылым
дар қолданылған.
1 НАРЫҚТЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ НЕСИЕНІҢ МӘНІ МЕН ҚАЖЕТТІЛІГІ
1. Несиенің мәні мен қажеттілігі және несиенің құрылымы
Өндіріс, ұдайы өндіріс процесінің ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста. Ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... ... жаңаруы
ретінде, оның әр түрлі сатыларының біртіндеп ауысуын ұлғайтады. Әрбір саты
– өндіріс, үлестіру, ... және ... ... бір ... ие.
Ұдайы өндіріс фазаларының бірлігі мен өзара әсері тауар-ақша
қатынастарының, құнның тауарлық және ... ... бар ... ... өндіріс процесі фазаларының өзара әсері тауарлық шаруашылықтағы
несиенің орнын айқындауда және оның мәнін ... ... ... ие. ... қатынас тек бірінші жағы – ... ... ... ... ... алушы ғана қатыса алады. Екінші жақ – кредитор өндірістік
процестің ... ... ... несие бірегей ұдайы өндіріс процесінің
субъектілері арасындағы ... ... ... ... мәні ... өндіріс процесінің бір сатысымен ғана байланыстыруға
болмайды.
Несие құнының белгіленіп үлгерген ... ... ... ... тек ... ғана ... бола алмайды, өйткені мұндай өнім әлі
жасалған жоқ, ал оның ... ... ... процесінің сәйкес
қатысушыларының иелігіне түскен жоқ. Сондықтан несиеге бастаманы өндіріс
сатысы емес өнімнің ... ... ... ... Осы ... ... бұл өндірістегі қатынастар емес, оның сыртындағы
қатынастар болып ... ... ... ... мағынасы ойы несиелік
қатынастардың түпкі мәнін есептеуге негіз ... ... ... ... бере ... Айырбаспен өзара әрекет процесінде өндірістің
белгілі бір мағынасы бар.
Өндірілген өнім мен оның ... ... ... ... ... ... ... айырбас өндіріске кіретін акт, өндірісте тікелей бар ... ... ... ... ... және айырбас біртұтас алғанда өндіріспен және
бір-бірімен өзара әрекетте болады, өндіріс осы ... ... ... ... ... ... яғни ... сферасы, өндіріс көлемі өседі
және оның дифференциациясы тереңдей түседі. Үлестірудің өзгерісімен өндіріс
те өзгереді, мысалы капиталдың шоғырлануымен, қала мен ауыл ... ... ... т.б. ... ... ... ол ... қатынасын
білдіреді. Үлестіруге екі ... ... ... ... онда ... индивидуум өндірілген өнімге қатысады; 2-ол қоғамнан
келіп шығатын көз ретінде анықталады.
Айырбастың үлестіруден айырмашылығы, ... ол ... ... ... бөлігін айырбастағысы келетін белгілі бір өнімдерге
қол жеткізеді, екіншіден, айырбас жекелеген қажеттіліктерге сәйкес бөлініп
қойғанды қайта ... ... ... ... шығатын кез ретінде
анықталады.
Үлестіру фазалары және айырбас арасындағы айтылған айырмашылықтар
ұдайы ... ... ... ... процесінде қалыптасатын
қатынастарды негіз деп есептеуге мүмкіндік береді. Алдағы ... ... өнім ... ... процесі субъектілерінің иелігіне түседі,
өндіріс сияқты үлестіру ... ... ... ... дегенді
білдірмейді, керісінше, ол олардың жылдамдатуына көмектеседі.
Несиенің ұдайы өндіріс процесінде бұлай әсер етуі өнім өндіріліп және
ұдайы өндіріс ... ... ... кезде, ал айырбас фазасында
субъектілердің біреуінде қозғалысы тоқтаған уақытша босаған құн мен ... оны ... ... қажеттігі арсында қарама-қайшылық пайда
болған кезде мүмкін болады. Несие өндіріс факторы бола ... ... ... шыға отырып қайта бөлу категориясы ретінде өзінің дербестігін
жоғалтпайды, шынында тауарлар ... ... ... ... ... сатысында пайда бола отырып қарыз мәмілесінің формасы
ретінде құн қозғалысының үздіксіздігін қамтамасыз етуге тиіс. Құн ... ... ... ... табылады. Айырбас процесінде мәміленің екі
түрі ажыратылады: қарыз мәмілесі және ... ... ... ... ... ... ... айналысы процесіне себепші болады. Қарыз мәмілесі
тауар айналысының ... ... және ... ... мәмілесіне қарсы қойып
салыстыру арқылы сипатталуы мүмкін.
Олардың арасындағы негізгі айырмашылық мынада: сатып алу-сату кезінде
тауарларды өзара ұсыну бір ... ... ... ... ... ... кейінге қалдырылуы. (Сатушы тұтыну құны ретінде
тауарды шеттете отырып, оның өзіндік ... ... және ... ... жүзеге асырады. Бұған керісінше, сатып алушы айырбас құны ... ... ... отырып ақшаның тұтыну құнын және тауардың бағасын
өткізеді. Осыған сәйкес тауар мен ақша орындарының ауысуы жүреді. ... ... ... ... ... ... енді ... өз
барысында тағы да екіге жарылады. Сатушы шын ... ... ... ... оның бағасын бастапқыда тек идеалды түрде ғана белгілейді.
Ол тауарды өз бағасы бойынша ... ... ол баға тек ... ... ... Несие ақшаның төлем құралы
функциясындағы ақшасы болып табылады. Ал ... ... ... құн қозғалысының сатып алу – сатудан дербес, сапалық жағынан
ерекше қозғалыс формасын жасайды. ... ... ... ... алу –
сату мәмілесінің бір түрі деп ойлауға болмайды.
Айырбастың екі контрагентінің бірегей келісімі ретінде ... ... – сату ... ... ... ... өткінші байланысы жүзеге
асырады. (А( тауарды (В( – ға ... және одан ақша ... ... ... ... тек ... мен ... қозғалысы мерзімінде ғана
орнатылады. Тұтастай алғандағы ... ... ... ... ... тауар иелерін байланыстырушы фактор қызметін атқарады, бірақ бұл
мәміле өзінің жекелеген ... ... ... ... ... ... мәмілесі, тіпті жеке алынғаны да, ... ... ... ... ... ... формаларымен байланыстан
тыс мәмілесінің контрагенттері арасында ұзаққа созылған қатынасқа көшеді.
Өзара ынтымақ мақсаттың ... ... ... ... ... кезінде тұтыну құнының қозғалысы жүреді, ал
құн мәмілесі контрагенттерінің қолында қалады. Қарыз ... ... ... тап ... ... ... айтқанда сатып алушы қолында бірдей
құн қалады, бірақ әр түрлі формада: сауда мәмілесіне дейін де және ... де ... ... ... шығарған құн болады, бірақ біреуінде
ол тауар фармасында, басқасында ақшалай формада ... ... ... ... бұл мәміледе құнды беретін жалғыз тұлға болып табылады,
бірақ ол оны артынан оның ... ... ... ғана сақтайды. Қарыз
кезінде тек бір торап қана құнды алады, өйткені оны бір торап қана береді(.
Сатып ... ... ... ... ... ... (А( ... сатады. Бұл мәміленің нәтижесінде тауарға меншік (А(-дан ... Ал ... ... ... меншік қарыз берушіде сақаталады: (А( (В(-
ға қарыз береді. Бұл ... ... құн ... ... ... ... ... бұл мәміленің объектісіне меншік (А(-да сақаталады.
Осылайша, ... алу – сату ... ... оны ... сәйкес
келуін ұйғарады: қарыз мәмілесі меншіктің оны пайдаланудан ... ... ... ... ... ... ... және
иелену сәйкес келеді, қарыз мәмілесі кезінде иеленумен ... ... ... ... ақша ... құралы ретінде қызмет етсе, ал қарыз
актісінде олар оны ... ... ... мәмілесінде сатушы ақшаның
көмегімен қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру үшін тауарын ақшаға
айналдырады, ал ... ... ақша құн ... ... мәміле мақсатты
болады. Ақша қарыз мәмілесінде сатып алу-сату актісіне қарағанда, ... ... ... ... ... үшін ... ... бар. Ақша билігі
бір экономикалық байланыстардың заттың көрінісі ... ... және ... әрбір қызметтерінде бұл байланыстардың әр түрлі типтерін бейнелеп
көрсетеді. Осыдан келіп, ... ... ... ... деп ... онда ... қарыз мәмілесі ретінде анықтамасын осы формаға ұқсас,
яғни өндірістік байланыстың белгілі бір типі деуге болады.
Несие ... ... ... ... ... ... және дамитын өндірістік қатынас арқылы анықтау ... ... ... ... ... ... өз бетінше сипаттамайды,
оны осы мәміле негізінде пайда болатын өндірістік байланыстар немесе жүзеге
асу формасы – ... ... ... ... ... қатынастар
сипаттайды. Қарыз мәмілесі тауар шаруашылығының әр түрлі ... ... ... ... бұл ... жиілейді, ұлғаяды, жетілдіріледі
және жалпылама мәнге ие болады.
Әр түрлі шаруашылық жүйелерінде кездесетін мәміле типтерінің ... ... бір ...... – бекітіледі, бірақ әр түрлі
дәуірлердің несиелік қатынастары бір ... ... ... әр ... ... ... ... шарушылық жүйелерінің ауысуына жағдай жасай отырып өзі ... ... өз ... ... ... халық шаруашлығы
жүйесінің алдыңғы жүйені жеңетіні және жоққа шығаратыны сияқты несие де бір
шаруашылық жүйе жағдайындағы ... ... типі ... алдыңғы
шарушылық жүйесіндегі несие жеңуші және жоққа шығарушы болып табылады.
Несие мәміле типі ретінде, ... ... ... құн ... ... натуралды шаруашылықтан тауар шаруашылығына өткен уақыттан
бері дамып келеді. ... ... ... ... ... ... өнідірістің экономикалық категориясы ретінде ғана ... ... ... ... ... ... ретінде де қарастырылуы
қажет. Тауар шаруашылығының әр түрлі сатыларының несиелік ... ... ... өтуі ... ... ... жүзеге асатын
әр түрлі объектілердің айырмашылығынан көрінеді.
Несие түсінігі келесі түрде белгіленеді. ... ... ... ... ... ішінен бәрінен бұрын
қоғамдық ... ... деп ... іріктеліп алынады, сонан соң ... ... ... ... ... біріншіден, олардың
барлығына тән белгілері, екіншіден бұл белгілердің ішінен тек осы ... ... тән ... ғана ... ... деп аталатын
әлеуметтік байланыстар: әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... дамыған нарықтық шаруашылық дәуірінде де бар
болды.
Қарыз мәмілесі ... ... екі ... ... ... оның техникалық – заңдылық белгілері көзқарасынан, екіншіден,
әлеуметтік мазмұны, яғни осы ... ... ... және ... ... көрінісін табатын өндірістік байланыстар ... ... ... Бұл ... ... ... олар өзарар байланысты және
себепші. Бірақ экономикалық ... үшін ... ... ... мазмұны, яғни өндірістік қатынастардың белгілі ... ... ... ... ... тәсілдері емес,
өндірістік қатынастардың өзі болып табылады.
Бұл жағдайды былайша ... ... ... ... ... орта ... ... бейімделуін оның жұмыс және
таза техникалық тиімділігі тұрғысынан қарастыруға ... ... ... ... ... оның ... ... да қарастыруын, яғни машина
өндірісі негізінде пайда болатын және дамитын өндірістік ... мен ... ... бұл жағынан, оларға себепші, ал екінші
жағынан, олар оны ... ... ... – біз ... өндірісін
техникалық -экономикалық катергория, ал ... ...... ... ... ... ... айтуға болады. Несиені оның техникалық заңдылық
белгілері жағынан ... ... ... ... асыратын мәміленің белгілі
бір типі ретінде қарастыруға болады. Бұл ... ... ... ... немесе құқықтық категория ретінде танылады. Несие ... ... ... ... тұрғысынан қарастыруға болады. Бұл
жағдайда ғылым қатегориясы ... ... ... ... ... заңдылық категория ретінде емес, қоғамдық экономикалық категория
ретінде қарастырады. Несиені оның формалды–заңдылық белгілері жағынан оқып-
білудің ... ... тек ... ... әдісінің және оны
иеленудің ерекше түрі ретінде түсіну үшін ... бар. ... ... ... ... несиелік мәміленің ерекше техникалық
заңдылық белгілерімен сипаттала алмайды.
Осылайша, несие–өндірістік қатынастарды ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар тарихи
категория екенін атап өту керек. Ол өндірістік ... тек ... ... ... ... ... ... жалпы, тарихи категориялар.
Несиенің және несиелік ... ... ... ... негіз, тауар
шаруашылығы болып табылады. Тауардың пайда болуы екі жағдайда қатар жүреді.
Біріншіден, тауар тек натуралды формасы және құны бар ... ... ... бола ... Тұтыну құндары өзінің екі жақты сипатына байланысты тауар
бола алады. Біріншіден, олар бір мезгілде тұтыну заты болады және ... ... ... ... да бір ... ... ... ретіндегі
қатынаста болуы үшін оларды өнідірушілер өздеріне де ортақ ерікті әрекеті,
өз меншігіндегі тауарды өзіне иеленуге ықыласы бар ... ... ... ... ... ... бір ... иесінен басқаға ауысуы нарықта ... ... ... ... айырбасы сферасының несие үшін маңызы зор. Оның ... ішкі ... үшін ... өнімдер сферасынан емес, тауар иелері,
экономикалық қатынасқа түсуге дайын меншік ... ... ... ... ... қарама-қарсы тұрған айырбас сферасынан іздеу қажет.
Қолдан-қолға тауарлырдың қозғалысы ретінде тауарлар ... ... ... ... ... ... болуына негіз болып
табылады. Осыған байланысты бір маманның мынадай пікірін атап өту ... ... ... ... ... ... арнайы айналысатын
адамдардың жаңа тобы – көпестер пайда болды; жылдың ... бір ... мен ... ... ... ерекше орындар пайда болды,
жәрмеңкелер, яғни ... ... ... ... ... ... ... алғашқы несие пайда болды. Ірі сауда ... ... ... ... ... мерзімімен сатып алу төлемінің мерзімі сәйкес
келмеген жағдайлар болады. Егер саудагер ... ... ... оны ... тиіс ... онда осы ... ... несие алуға деген қажеттілік, яғни
бұл ... ... беру ... ... ... ... болады[2](
Несие қарыз мәмілесі ретінде ежелгі әлемде де, орта ғасырлық қолөнер,
крепостнойлық шаруашылықта да және ... ... ... да
кездеседі. Барлық кезде біз ... ... бір ... ... ... ... осы мәмілелер негізінде ұлғайып отыратын құқықтың
хатталуы осы мәмілелер болып табылатын ... ... әр ... ... ... өте қатты айырмашылқтары болады.
Несие бәрінен бұрын тауар өндірісі процесінде ... ... ... ... қатынастарымен анықталатын ... ... ... бір ... ... несие экономикалық категория
ретінде тек өндірістік ... ... ғана ... мүмкін. Бұл
несиені экономикалық мазмұны, ... ... ... ... ... байланыстың белгілі бір типі бола отырып, ... ... ... ... өндірістік байланыстарына сүйенген ... ... ... мен кәсіпорындар мен мемлекет, мемлекет пен
тұрғындар, адамдардың әлеуметтік топтарының арасындағы тауарлар ... ... ... ... ... немесе тауарлар айналысы өндірістік
қатынастармен анықталады. ... ... бір ... ... ... үлестіруге, айырбасқа және осы әр түрлі жағдайлардың бір-біріне
белгілі бір қатынасына ... ... ... жағдайындағы айырбас құнның
немесе меншіктің бір ... ... ... ... әр ... ... ... Мұндай тәсілдердің бірі қарыз деп аталатын тауар
айналысының бір ... ... ... типі ... ... ... мұндай формасы өндірістің ерекше шарттарымен анықталады, осы
себептен тауарлардың неліктен шығарылуы уақыт бойынша ... ... ... ... Бұл ... ... байланысты: (тауардың бір
типі өз өндірісне көп уақытты, ал басқа түрі ... аз ... ... Әр ... тауарлардың өндірісі жылдың әр түрлі мерзімімен байланысты.
Бір тауар өз нарығында пайда болса, басқасы алыс нарыққа сапар ... ... әлде бір ... иеленуші келесі бір сатып алушыдан ... ... ... ... Бірдей мәмілелердің бір тұлғалардың арасында жиі
қайталануы кезінде тауарларды сату шарттары олардың ... ... ... ... ... ... бір ... пайдалану, мысалы,
үйді бегілі бір уақыт аралығына сатады. Бұл жағдай сатып алушы тек ... ... ғана шын ... ... ... ... алады. Сондықтан ол
тауарды төлемі төленгеннен бұрын алады.([3]
Тауар айналысының ішкі мазмұны ... құн ... ... ... түсінікті тереңдетеді.
Несие ұдай өндірніс прцесінің ... ... ... ... ... ... берілген сайын ол шаруашылық
субъектілерінің ... ... ... (негізгі және айналым),
өндірістік және тауарлық формаларда бола алатыны бәрімізге мәлім. Бұл кезде
олардың ... әр ... ... ... ... ... ақшалай
қаражаттардың өндірістік құралдарында айналуы жүреді.
Өндіріс процесінің екінші сатынсында ақшалай ... ... ... ... форма тауарлық формаға ауысады, өндіріс
құралдары құнына жаңадан ... құн ... ... ... ... ... және ... ақшаға айналады.
Несиенің мәнін ашу – бұл несиені экономикалық қатынастардың біртұтас
жүйесінің элементі ... ... оның ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан несиенің мәні және қажеттілігі
туралы жоғарыда айтылғандарға ... оның ... ... ... ... ... белгілі бір мәнге айналған және несиелік қатынастар
танымының сатысы ретінде көрінеді. Ол несиеде тұрақты, ... ... ... тұрғысынан алғанда несие зерттеу объектісі ретінде,
бәрінен бұрын оның субъектілері болып табылатын элементтерден ... ... ... ... ... беруші және қарыз алушы
болады. Кредитор мен қарыз алушының қалыптасуы тауар өндірісі мен ... ... ... ... ... ... ... сатушының олардың ақшалай
эквивалентін әр уақытта тез арада алуына мүмкіндік бермейді. Сатып алушы
тауарды белгілі бір мерзімнен кейін ... ... Бір ... иеленуші қолма-
қол тауарды сатады, ал басқасы ақшаның өкілі немесе болашақтағы ақшаның
өкілі ... бола ... ... ... алады. Сатушы қарыз беруші, ал
сатып алушы – борышқор болады. Кредитор және ... ... бір ... мерзімнің ұзартылуы, ал басқасында оның төленуі жүзеге асатын
жағдайлардың барлығына қатысады.
Кредитор – ... ... ... ... ... Қарыз беру үшін
кредитордың қарамағында белгілі бір қаражаттар болуы керек. Оның көздері өз
қорлары, ресурстары, өз ... ... ... ... өндіріс
процесінің басқа субъектілерінен алынған ресурстар бола алады. Қазіргі
уақыттағы ... ... – банк ... тек өз ... есесінен ғана емес, оның ... ... ... ... де, ... қатар акция және облигацияларды орналастыру
арқылы жинақталған қаражаттар есебінен де бере алады.
Банктердің құрылуымен кредиторлардың ... ... ... ... ... ... бола отырып, несиелеу үшін шаруашылықта
уақытша пайдаланылмайтын ресуртарды ... ... ... қатар эмиссия
жасай алады. Кейбір жағдайларда босаған ресурстар ... ... да ... ... ... несие кезінде кредитор
сатылуға жататын тауарларды қарыз алушыға береді.
Кредитор ретінде шаруашылық иесіне ... бір ... ... ... ... Қарыз алушы несиені белгілеген мерзімде қайтармаған жағдайда
несиелік келісімнің еріктілігі бұзылады, ... ... ... ... әкеп ... Кредиторлардың бар болуының уақыттық шекарасы
несиенің мерзімімен анықталады. ... ... өз ... ... өндіріс
процесінің барысына байланысты.
Қарыз алушы – несиелік қатынастың, несиені ... және ... ... ... жағы ... ... Борышқор және қарыз алушы – ... ... ... ... ... ... емес. Борыш – міндетті жалпы
сипаттайтын анағұрлым кең түсінік. Несиелік ... ... ... туралы
емес, қарыз алушы туралы айту керек. Тарихи ... ... ... қажеттілік танытатын жекелеген тұлғалар болды. Бастапқыда олар ... күн ... ... ... ... ... еді. Қазіргі
уақытта банктерден басқа шаруашылық ұйымдары және мемлекеттің өзі де ... ... ... ... алушының кредитордан айырмашылығы ... ... ... ... ие. ... ол қарызға
берілетін қаражаттардың меншік иесі болып табылмайды, олардың уақытша иесі
ретінде болады, өзіне тиісті емес, бөтен біреудің ... ... ... ... ... ... алынған қаражаттарды айналыс сферасында да,
өндіріс сферасында да пайдаланады. Кредитор өндіріске тікелей қатыспай-ақ
айырбас ... ... де ... ... ... ... ... өзінің шаруашылығында шеңбер айналымын аяқтаған
қарызға алынған қаражаттарды қайтарады. Төртіншіден, қарыз алушы уақытша
пайдалануға алынған ... ғана ... ... ... ... ... да ... Бесіншіден, қарыз алушы өзінің кредиторы қойған
талаптарын орындауға тәуелді болады.
Кредитор қарыз алушы несиелік қатынас ... ... өз ... ... ... көрсетеді. Несиелік қатынастар шеңберінде кредитор
және қарыз алушының орындары ауысуы мүмкін, ... ... ... ... ... айналады. Кредитор мен қарыз алушы өзара әрекеті ... ... ... ... ... ... қатысушылары
ретінде кредитор және қарыз алушы оның қарама-қарсы жағында тұрады.
Кредитор – ... ... жақ, ... ...... ... ... жақ,
бүтіннің шеңберінде олардың әрқайсысының өздерінің ұдайы өндірістегі ерекше
жағдайларына байланысты өз мүдделері болады. ... ... ... ... ... ... қарыз алушы – анағұрлым арзан несиеге
мүдделі. ... ... ... құрылымының элементі, яғни
кредитордан қарыз алушыға берілетін және қарыз алушыдан несие ... ... ... оъекті болып табылады. Беру объектісіне қарыздық құн
жатады. Ол ... ... ... ... ... ... ... құн ерекше қосымша тұтыну құнына ие.
Шынында, ақшаға немесе тауарға тән ... ... ... құн кредитор мен
қарыз алушы арасында қозғалыс ... ... ... ... процесін
жылдамдатудың ерекше қасиетін алады.
Несиелік механизм 70-ші ... ... ... ... ... ... оқып ... затына айналғанды. ... ... ... ... ... сұрақ қоймайды, дегенмен де, олардың
қорытындылауынан ... ... бұл ... ... ... негіздердің араласуы туралы бірдей көзқараста болады. Бірақ
та, бұл экономистердің позицияларының балығы мен ... ... ... ... ... ... несиелік механизмді ақшалай, есеп-
айырысу және қаржы механизмдерімен біртұтас алып ... ... ... ... ... ... бөліп қарайды:"Әрбір дербес
экономикалық категориялардың өзіндік қызмет ету және даму механизмі болады,
мысалға, қаржы механизмі, несие- ... ... ақша - ... ... ... толақ келісетін болсақ, онда қазіргі несиелік
механизмді жеке түрде зерттеу қажеттігі туындайды.
Қазіргі несиелік механизмнің қазіргі ... ... ... ... ... экономика және қайта құру тұсында қызмет еткен
несиелік механизмнің нарықтық экономикаға қызмет ету байланыстарын ескеру
қажет.
Келтірілген ... ... ала ... ... ... сай ... ... тұжырымын жасауға болады.
Біздің ойымызша:" қазіргі несиелік механизм - нарықтық қатынастарға
сай экономиканың тиімді дамуын қамтамасыз ететін ... ... ... мен ... ... беру және ... әдістері мен тәсілдерін
және несиелік тәуекелді басқарудың элементтерін қамтитын экономикалық
механизмнің бір бөлігі ... ... ... экономикалық механизм өзара байланысқан, яғни оның бір
элементінің қозғалысы немесе өзгеруі ... ... ... ... ... жиынтығынан тұрады. Сондай- ақ ... ... ... да ... негіздер сияқты, өзіне тән ішкі
құрылымдық элементтері болады. ... ... ... ... ... ... жатады.
Қазіргі банктік тәжірибеде несиенің келесідей түрі ... ... ... ... ... және ипотекалық.
Несиелік механизмнің екінші элементіне несиенің мәнін және қызметтерін,
сондай-ақ несиенің ... ... ... ... ... ... ... несиелеу принциптері жатады.
Қазіргі несиелік қатынастарды ұйымдастыру принциптері ... екі ... ... ... тәртіптегі принциптер(несиенің мақсаттылығы
мен дифференциялдығы); несиенің мәнін бейнелейтін принциптер (несиенің
мезімділігі, қайтарымдылығы, ақылылығы және ... ... ... ... ... ... ... жата
ды. Несиелеу шарты - деп ... ... ... ... мен объектілері және несиенің қамтамасыз етілуге қойылатын
талаптарын түсінуге болады.
Несиелік механизмнің төртінші ... ... ... ... тәсілдері жатады.Бұл элементтің көмегімен несиені беру әдістері
немесе айналым қаражаттар шеңберіндегі несиенің ... ... ... ... бару және банкке қайтару жолдары анықталады.
Несиелік механизмнің ... ... - ... ... басқаруды
жатқызуға болады.
Несиелік механизмнің алтыншы элементіне банктің несиелік саясатын
жатқызуға болады. Себебі, несиелік ... ... ... ... механизмнің соңғы элементіне несиелік қатынастың бір жағы
және несиелеу процессін ұйымдастырушы ретінде - банктерді ... ... құру ... ... сияқты несиелік механизмнің ... ... ... ... ... ақ ... ... өтуіне байланысты аталған элементтерінің әр қайсысының
мазмұны түбірімен ... десе ... ... ... ... ... мынадай `өзіндік
ерекшеліктері бар:
- Жұмыс жасап отырған несиелік механизм коммерциялық сипатқа ие.
- Қазіргі ... ... ... бір ... оның ... ... ... табылады.
- Қазіргі несиелік механизмдегі басты ерекшелігі несиенің жаңа түрлерінің
дамуымен сипатталады
- ... ... ... ... ... ең ... ... несиелеудің объектіден субъектіні несиелеуге өтуімен сипатталады.
Сонымен қатар, бұл жерде несиелеудің ұсақ объектілерінен ірі ... ... өтуі деп ... ... ... ... ... дәстүрлі және ерекше бір принциптерге
негізделеді, оның ішінде мерзімділік және қамтамасыз ету ... ... ... ... ... да ... ... несиелік механизмнің соңғы бір ерекшелігіне, банк ... ... ... ... өту жатады.
Несиелеу механизмін кеңес экономистері ... ... ... қабаты" ретінде бөліп қарастырады. "Несиелеу механизмі" ұғымын
экономикалық әдебиетке 70 - ші ... ... ... ... И.Д ... және ... сияқты экономистер еңгізген
болатын.
2. Қазақстан Республикасындағы несие жүйесі
Өркениетті мемлекеттердің тәжірибелерінде ... ... ... екі
түрлі ұғым қалыптасқан: біріншісі – несие-есеп қатынастары, оның түрлері
мен ... ... ... ... – несие-қаржы институттарының
(мекемелерінің) жиынтығы. Несие қатынастары қарыз ... ... ... ... ... ... формалары мен түрін қамтиды.
Несие жүйесі несие-қаржы мекемлерінің жиынтығы ретінде жеке және ... ... ... ... және халықтың әр түрлі
топтарына қарызға береді.
Несие жүйесінің ... ... ... туындайды. Несие
қатынастарының мазмұнын несие мекемелерінде әр түрлі субъектілердің уақытша
бос ақша капиталдарын шоғырландырып және оларды белгілі бір ... ... ... бір ... ... қайтару үшін бөліп беру ... ... ... ... мемлекеттің ақша айналымын реттеп, ақша қаражатының
экономикалық бір ... ... ... ... ... ету ... ... арттыруға ықпал етеді. Несие жүйесі арқылы
кәсіпорындардың, ұйымдардың және ... ... есеп ... ... ... сондай-ақ әр түрлі несиелік, сақтандыру, ... ... ... беру және с.с ... ... өтеді.
Несие жүйесінің маңызы мен ел экономикасындағы ролі ... атап ... ақша ... жалпы көлемімен
кәсіпорындар жалпы көлемімен, кәсіпорындар мен мекемелердің негізгі және
айналмалы капиталын ... ... ... ... жиынтық
төлем айнымалымен және т.б. сипатталады.
Несие қатынастарының даму ... ... ... ... пен ... ... банк операцияларын пайдалануы жөнінен
дүниежүзіндегі дамыған мемлекеттердің ... АҚШ ... ... ... ... ол елде ақша ... ... алғанда 3/4 бөлігінің несие
жүйесі арқылы өтуі. Несие жүйесінің дамуы.
Қазіргі кезде – экономикасы дамыған ... ... ... ... ... ... банк ... шоғырлануы мен орталықтануы нәтижесінде
банк монополиясының пайда болуы: ХІХ ғасырдың аяғы ХХ-ғасырдың басында әр
мемлекеттерде ақша ... көп ... ... ірі ... ... ... Бұл ірі ... қарыз капиталының нарығында үстемдік етті.
Олардың капиталынынң мөлшері ірі клиенттерді және жинақ салушыларды ... ... ... ... ... ... Несие жүйесінде ірі
банктердің ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... болады.
Капиаталды шоғырландыру мен орталықтандырудың ашық және ... ... ... ұсақ ... күйреуі, олардың бір-бірімен
қосылуы, бөлімшелерінің дамуы, ал екіншісіне ... ... ... ... дамуы жатады. Корреспонденттік қатынастар ... ... ... ... – бір-бірінің тапсырмасы бойынша
төлемдер мен есеп айырысуды жүзеге асыру.
Корреспонденттік ... ...... ...... қаржы
деп бөлінеді. Оларда орасан ірі сала жинақталады. Мысалы, АҚШ-тағы барлық
коммерциялық банктердің ... ... ірі ... ... басқа
бактердің ресурстарының саласынан шапшаң өсуімен көзге түсуде. 1960-1970
жылдарда 50 ірі коммерциялық ... ... ... 88,8 ... млрд ... ... яғни 2,5 есе ... ал осы уақытта басқа
коммерциялық банктердің депозиттік сомасының 141,7 млрд-тан 255,1 ... ... яғни тек 1,8 есе ғана ... 1970 жылы осы 50 ірі банктер
13705 барлық коммерциялық банктердің депозиттік ... 47%-ін ... ... ... ... алып ... – (Бэпк оф Америка(,
(Ферст нейшнл сити бэнк оф Нью-Йорк( және осындай бірнешеуі бөлініп шығыр,
олар өнеркәсіп-қаржы топтарын ... ... ... ... басты
роль атқарады. Олар – ірі банктердің өзара қосылып, банк холдингін құруының
көрінісі.
Екіншіден, әр түрлі несие мекемелері арасында бәсекенің ... ... мен ... ... өркендеуі қарыз капиталынның
қарызында ... ... ... ... біртектес және әр түрлі несие
мекемелеріннің ... ... ... ... ... ... компониялары өзара бәсекеге түседі. Бәсеке нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ірі компаниялар ірі
мөлшерде несиені оңай алып, кәсіпорындарды өз ықпалында ұстау үшін несиені
жеңілдікпен береді. Оңай ... ... ... ... ... ... ... қайтарылуына) жасалады. Бірақ ... ... ... ... мен ... ... ақысы
сақталады.
Сондай-ақ клиенттерге, банк қызметінің қосымша түрлері көрсетіледі
(мысалы, тәулік бойы ... ... ... әр ... ... жауап
беру кеңес беру және т.с.с.).
Бәсекенің келесі түрі – әр түрлі несие – ... ... ... ... ... ... мен ... мекемелерінің
арасында жинақты өздеріне тарту үшін; коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... берген
қарыздың үлкен бөлігі үшін; ипотека нарығындағы ... ... ... және қарыз-жинау банктерінің бәсекесі.
70-80жылдары несие мекемелерінің бәсекесі өрши түсті, оған себеп
болған негізгі факторлар: қаржылық ... ... ... ... алып ... ... инновациялық қарқынды өсуі; яғни несие-ақша
операцияларының жаңа түрлерінің және есеп ... мен ... ... ... пайда болуы; электронды-есептегіш машиналар мен
телекоммуникация құралдарын кең ... ... ... монополистік
бақталастықтың мүмкіншілігін арттырады. Осы процестердің нәтижесінде
клиенттерге көрсетілетін қызметтердің ... ... ... ... ... байқалып, көп бағатты несие мекемелері құрыла
бастады. Коммерциялық банктер ... ... жаңа ... ... ... ... ... лизинг, сақтандыру және с.с қызмет
түрлерін кең қолдана ... ... ... ... ... бірі ... емес корпорациялардың қаржылық қызмет түрлерін атқаруы. Бұл
мекемелер банк ... тек ... ғана ... ... ... ... шектеулерге бағынбайды. АҚШ-та ... емес ... деп ... Олар – Дженерал моторз, Форд, ИБМ, Америкен
экспресс және т.б. – көптеген операциялар ... ... және ... ... ... ... ... сақтандыру,
лизинг операцияларын жүргізіп, қолма-қол ақшаны басқарады.
Қазіргі кезде банктер арасындағы бәсеке ... ... ... мемлекетаралық мамандануы мен бірлесуі, сыртқы
сауданың дамуы, ... ... өсуі банк ... ... биік операцияларынның көп бөлігінің мемлекет шекарасынан шығуына әкеп
соқтырды. ХХ ғасырдың ... ... бір ... АҚШ, Жапония, ГФР,
Франция және басқа да ... ... ірі ... ... ... айналып әлемнің әр түрлі елдеріне көптеген несиелік,
есеп айырысу, инвестициялық ... ... ... ... операциялардан түсіретін табысы жиынтық пайданың 40-70%
құрайды.
Халықаралық банктер – ... және көп ... ... ... Ұлтаралық банктер – ол әмбебап үлгідегі ірі ...... ... ... ... ... ... кең желісі және
мемлекеттің қолдануымен дүниежүзілік нарықта валюта, несие ... ... бар ... ... ... ... ... банктердің шетелдерде көптеген филиалдары, бөлімшелері
қызмет жасайды. Мысалы, 80-ң басында дүниежүзінде 84 ... ... оның 22-сі ... ... мен ... ... ... 7-
і Францияда, ал Германия мен Канаданың әрқайсыснда 5-тен саналады.
Көп ұлттық банктер – ол бірсыпыра елдердің ірі ... ... ... ... құрылған халықаралық банктер топтамасы. Олар ... ... ... ... іске асырумен, сыртқы сауданы
несиелеумен, еуровалюта нарығын жүргізумен шұғылданады.
Үшіншіден, банк капиталы мен ... ... ... қаржы
капиталын құруы. Өнеркәсіп пен банк ісінде монополиялардың пайда болуы және
олардың бірігіп жұмыс жүргізуі қаржы ... ... ... болды.
Себебі банктік несие – өнеркәсіпті несиелеудің ... ... ... ... ... ... қаржы қажет болған кезде несие берумен
шешіп отырады. ... ... ... мен ... ... байланысы негізінен
төмендегідей тұрғыда жүргізіледі: өнеркәсіп компанияларына банктердің
несие ... ... және есеп ... ... ... эмиссиялық
құрылтайшы операциялары және акция иемдену жұмыстары.
Төртіншіден, несие жүйесіндегі ... ... ... ...
қаржы мекемелерінің дамуы мен олардың жұмыс масштабының ұлғаюы қаржы
капиталы ... банк ... ... жол ... несие жүйесінінң
құрылымдық өзгерістеріне әкеп соқтырды. Несие жүйесінде жаңа ... ... ... ... мен ... ... ... банктердің үлесі төмендеуі. Мысалы, ХХ ғ. Басында АҚШ–та ... 7 түрі ... ... олардың түрі 20-дан асты. 1900 ж
активтердің 2/3-ін ... ... 1/3-ін ... және ... ... Ал 1987 жылы ... ... бұл көрсеткіштегі
үлесі шамамен 40% болса, ... ... ... ... ... ... анағұрлым көтерілді. Осындай өзгерістер
басқа өнеркәсібі өркендеген ... де ... ... ... ... қарарй банктер және несие – қаржы ... және жеке ... ... ... ... ... банкнота
шығаратын ерекше құқығы бар орталық банктер, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... несие мекемесі
болып саналады. Ал кейбір елдерде (мысалы, Францияда, Италяда және т.б.)
ірі ... ... де ... ... саналады.
Несие жүйесінде мемлекеттік сектордың көбеюі ел ... ... ... байланысты. Мысалы, екінші дүниежүзілік
соғыстан кейінгі кездері отарлау жүйесінің құлауы нәтижесінде азат етілген
елдерде құрылған ұлттық ... ... ... несие институттарының
пайда болуына мүмкіндік туғызды. Бұл елдерде шетел банктерін ... ... ... ... ... ... валюта-
несие және қаржы ... да ... ... ... ... қайта құру және даму банкі, аймақтың даму банктері және т.с.с.
Дегенмен, экономикаға несие-қаржылық, ақша есеп және т.б ... ... ... жеке несие мекемелері қазіргі несие жүйесі
күрделі, әрі ... ... Егер ... ... ... қызмет түрлерін негізге алғанда ... ... үш ... орталық банк, коммерциялық банктер және маманданған ... ... ... қаржы-несиелік қызметтеріннің
санына, мөлшеріне және олардың көлеміне, сондай-ақ мамандануына қарай несие
жүйесінің ... – банк ... ал ... ... ... ... орган – Орталық банк болып саналады.
Орталық банк – мемлекеттің банк ... ... ... ... ... ... банк. Ол – (банктердің банкісі(. Ол заңды және жеке
тұлғалармен операция жүргізбейді, оның клиенттері – ... ... ... несие институттары, сонымен қатар үкімет мекемелері.
Коммерциялық банктер – банк жүйесінің екінші деңгейдегі банк, олар
кез ... ... ... ... ... ... ... банктің
негізгі қызметі – кәсіпкерлерге, халыққа жан-жақты ... ... ... ... несие-қаржы институттарының алғашқы мекемелері
қарыз капиталы нарығындағы кейбір сұраныстарды қанағаттандыру мақсатында
пайда болды. ... ... ... ... коммерциялық банктер
тұтыну несиесін берумен шұғылданбағандықтан, сол ... ... ... ... ... ... ... Олар қазіргі нарықтың экономикада
кез келген мемлекеттің несие ... нық орын ... ... ... не белгілі бір клиенттерге
қызмет көрсетеді немесе бір-екі қызмет түрін меңгереді. Ол мекемелер ... ... ... ... ... ... ... орындаса, екінші жағынан қаржы, сақтандыру, инвестициялық және
т.с. операциялар ... сол ... ... ... ... ... түрлі маманданған қаржы ... ... ... ... ... ... ... зейнетақы қорлары,
сақтандыру компаниялары, мекемелердегі өзара көмек кассалары, ломбардтар
және т.б. Өркендеген ... бұл ... яғни ... ... ... ... ... нарығында бәсекеге түсіп, халыққа,
формалар мен ... сан ... ... ... ... ... ... өтуде бұл мәселелер бойынша әлемдік
тәжірибеге қызығушылық болуда.
Маманданған несие-қаржы институттары кейбір шаруашылық аясында кең
түрде ... ... ... ұсақ ... ... ... несие беруде;
- тұтыну несиесін беруде;
- ауыл шаруашылық несиесін беруде;
-1сыртқы сауда операцияларын қаржыландыру мен есеп айырысуда;
- өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... жәйт, революцияға дейінгі Ресейде, одан соң ... ... ... және жаңа ... сясат (НЭП) пен кейін
ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жылдарында несие институттарының кейбіреулері
мысалы, несиелік ... ... ... қоғамдар, несиелік одақтар
және т.б. олардың түрлері болды. Қазірде ... емес ... ... көмек кассаларын, ломбардтарды, шаруа қожалықтары
ассоциацияларында ... ... есеп ... ... ... болады.
Бірсыпыра мемлекеттерде маманданған несие-қаржы институттарына: жинақ
мекемелері, сақтандыру компаниялары, ақша нарығындағы өзара қорлар ... ... ... ... ... өз ... ... ретінде
пайдалануға болмайтын ұсақ жинақтар мен табыстарды өзінде жинақтайды.
Алғашында жинақ ... ... не ... ... органдары, не почта
ведмоствосы ұйымдастырған мемлекеттік мекемелер түрінде, әсіресе ... ... ... ... кең ... ХХ ғ. 30-40 ... жеке ... мекемелері түрінде кең өрістеуде. Жинақ мекемелерінің үш
типі бар: өзара-жинақтау банктері, несие-жинақтау ассоцациялары және меншік
одақтар (кооперативтер).
Өзара-жинақтау ... – ұсақ ... ... бір мерзімге
қабылдайды. Бұндай салымды кері алуға формалды түрде 30 ... ... ... ... беріледі, ал шындығында банктер ақшаны клиенттің
бірінші талабы бойынша қайтарады. Тартылған қаражат әр ... ... ... ... сатып алуға негізінен тұрғын үй салу ... ... ... ... қағаздарға және жергілікті үкімет орындарының
облигацияларына ...... ... – осы ұйым ... ... ... яғни клиенттерге олардың бірінші талаптары бойынша
номиналымен кері сатып ... және ... ... ... ... сертификат сату арқылы капиталы құрылатын мекеме. Бұл сертификаттар
мерзімді салымдарға ұқсас. Ассоциация капиталының көп бөлігі тұрғын үй ... үшін ... ... ...... ... ашық ... оны
кәсіподақтар ірі кәсіпорындар, шіркеулер ұйымдастырады. Одақтың капиталы
мүшелік жарнаны ерекше акциялар сатып алу ... одақ ... ... ... беру үшін ... ... ... АҚШ-та
Ұлыбританияда, Канадада кең тараған.
Сақтандыру компаниялары сақтандыру полистерін сату арқылы ... ... ... ... жарналары мен актив операцияларынан
түскен табыстан құрылады. Оларды сақтандыру полистерін төлеуге ... ұзақ ... ... қағаздарға және тұрғын үй құрылысы үшін
кепілдікке жұмсайды. Сақтандыру объктісіне қарай сақтандыру ... ... ... ... ... біреулері халықты аурудан, өлімнен, яғни
өмірді ... ... ... ... ... ... және т.б. жағдайлардан сақтандырады. Әсіресе, бірінші типті
сақтандыру кең тараған. Сөйтіп, сақтандару плистерін сатудан ... ... ... ұзақ ... шоғырландырады. Мыысалы, 1984 ж. АҚШ-та
5500 млн долларға 385 млн өмірді сақтандыру полисі ... ... ... ... де кең ... ... ... мекемесіне (банкке) іс-әрекеті бір топ
операцияға жарайтын, яғни транспорт сатып алуға берілген несиеге және ... ... ... ипотекалық несиеге, несие карточкасына және т.б.
көптеген операцияларды қамтитын, сақтандыру полисін сатады. Ал банк ... ... ... беріп, олардан алған комиссиялық ақының
бір бөлігін ... ... ... ... 1985 ж. АҚШ-та 190
млрд ... ... 66 млн ... ... ... болған.
Сақтандыру компанияларына жылма-жыл түсетін сақтандару сыйлық ... ... ... ... ... түріндегі қаражат полистерді
ұстаушыларға төлейтін сомадан әлдеқайда көп. Бұл оларға жоғары табысты ... ... ... ... инвестицияны ұлғайтуға, негізінен,
өнеркәсіп компанияларының облигацияларына қаржы салуға мүмкіндік ... ... ... мен ... ... ... ... төлеу үшін мемлекеттік және жеке мекемелер болып
құрылады. Олар жұмысшылар мен қызметкерлердің ... бір ... ... ... ... ... ... жүргізілген зейнетақы реформасының
нәтижесінде мемлекеттік ... қоры ... Ол 1993 ж. ... министрлігінің қарамағында болып, мемлекеттік бюджеттің құрамына
кірді. Ал 1995 ... ... ... Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы
қоры өз алдына жұмыс істеуде, сонымен қатар бүгінгі күні республикада одан
бөлініп ... 15 жеке ... ... ... ... ... – олар тұтыну тауарларын қарызға сатуды несиелуге
және коммерциялық несие беруге ... ... Бұл ... ... ... қысқа мерзімді міндеттемелер мен коммерциялық
банктердің ... ... ... ... маманданған несие-қаржы институттары кез-келген
мемлекеттің ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзгешелігі – халықтың жинағын тарту арқылы
ресурс жинақтау, ал коммерциялық банктер өз ... ... ... уақытша бос қаражатын тарту арқылы құрастырады.
1.3 Несиенің формалары, түрлері және атқаратын қызметтері
Несие экономикалық категория ретінде формаларға ие. ... ... да бір ... тән ... ... ... ... Несиеге қатысты оның формасы бұл несиелік ... ... әр ... ... және ішкі ... ... негізгі қасиеттерінің көрінісі. Қарызға берілген құнға қатысты
кредитор мен қарыз алушы арасындағы ... ... ... де, ... оның ... ретіндегі мазмұнын білдіреді.
Экономикалық әдебиетте, әдетте, несиенің негізгі екі ... ... және ... ... ... көптеген
жаряланымдарда несие формаларына: тұтыну, ... ... ... және т.б. ... ... – бұл ... сатып алушыға ұсынған тауары
немесе көрсетілген қызметі үшін ... ... ... ... ... объектісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... қарыз капиталы ... ... ал оның ...... ... ... түрлі тауарларды өндіру және өткізу бірдей емес уақыт кезеңін және
көбінесе белгілі бір маусымға сәйкестендірулі ... ... ... да ... ... өз ... нарыққа ұсынған кезде осы тауарды қажет етіп
тұрған басқа тауар өндірушінің қолма-қол ақшалай қаражаты болмауы ... ... ... сату ... туындайды. Коммерциялық
несиенің құрылымы вексель – жазбаша қарыздық ... ... ... ... ... ... бір уақыт өткеннен кейін, борышқордың вексельде
көрсетілген ақашалай соманы ... ... ... береді. Коммерциялық несиенің
шектелген деңгейі бар. Біріншіден, ол жұмыс істеп ... ... ... мөлшерімен шектелген, яғни олардың әрқайсысы
коммерциялық несиені тек өзіне, сол ... ... үшін ... ... ... ғана бере ... ... коммерциялық несие өзінің
бағыты бойыншы шектелген: оны өндіріс құралдарын шығаратын салалар осы
құрал-жабдықтарды ... ... ... ... ... ... Мысалы,
машина құрылыс кәсіпорынның иесі тоқыма станоктарын ... ... сата ... ал ... ... ... ... кәсіпорнынына
коммерциялық несие бере алмайды, өйткені маталар машина құрылысында өндіріс
құрал-жабдығы бола алмайды.
Монополияға дейінгі ... ... ... ... ... және тауарларды өткізудің үздіксіздігін қамтамасыз ете отырып,
несиелік жүйенің негізі болды.
Қазіргі уақытта ... өз ... ... бұл ... ... ... қалдыра отырып сатуды белсенді қолданады. Бұл ұсақ ... ... ... ... шамалығымен, тауарлар құнының
өсуімен, ... ... ... ... ... ... ... Жапонияда және Францияда кең таралған. Жапондық
кәсіпорындар балансының жалпы ... ... ... ... ... орта ... 30%-ға жетеді, француз фирмаларынікі –
20-25%. Олардың кейінгі орнында ағылшындық, американдық және германиялық
компаниялар кіреді. ... ... ... тек ... ... ұсақ фирмалар ғана пайдаланбайды, сонымен қатар кредитор ... ... ... бола ... ... қаражаттарды және банктік несие ала
алатын ірі компаниялар да пайдаланылады.
Коммерциялық несиенің ... ... ... бірі –
тауарлардың ұдайы жеткізуін ... ... ... ... ... ұлғаюы және жетілдірілуі болып табылады.
Басқа да несие формаларының жедел өсуіне байланысты коммерциялық
несиенің ролі оның ... ... ... ұлғаюына қарамастан қысқарып
кетті.
Батыстың экономикалық әдебиеттерінде (коммерциялық несие( ... ... ... ... ... ... Жұмыс
істеп тұрған капиталистердің бір-біріне тауарларды төлемді кейінге қалдыру
шарттарымен ... ... ... несие деп аталады. К.Маркстің айтуы
бойынша, әрбір жұмыс ... ... ... (бір ... ... ... және
екінші қолымен несие алады(. Сондықтан жекелеген кәсіпорын тұрғысынан
алғанда, комерциялық ... ... ... ... ... шартымен, сатып
алушыларға қойылған тауарлар және осындай шартпен жабдықтаушылардан алынған
тауарлар арасындағы айырмашлық ретінде анықтауға ... ... ... көлемін анағұрлым анықтау үшін тауарларды жеткізу ... ... ... де ... ... деп ... ... ерекшелігі мынада: қарыз келісімі – аясы тар
мақсат емес, ол сатып алу-сату келісіміне қосақталып ... ... ... ... ... ... ... қалдыру мерзімі
жабдықтаушы мен сатып алушы арасындағы сауда ... ... ... ... ... төлеуді кейінге қалдырудың ең жоғары мерзімі 90 ... ... ... ... ... ... және басқа
факторларға (мысалы, азық-түлік тауарларын төлеу қысқа мерзім ішінде жүзеге
асырылады) байланысты. Төлемді кейінге ... ... ... ... алушы
мүддесіне сай келеді, оны өткізілетін тауарлар бағаларының төлемдерімен
салыстыруға болады.
Несиенің бұл формасын таңдаудың басқа ... ... ... роль ... оның құны ... ... ... несие бойынша
мөлшерлеме ақша нарығының мөлшерлемелеріне ілесіп отырады, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта
несиенің басқа формаларынан жеке өмір ... ... ... екі
формасының байланысы банкте ... ... ... ... ... ... ... еткен алғашқы мәміле вексель арқылы банкте
басқа сападағы несиелік мәмілеге айналады, оның негізінде қарыз капиталының
қозғалысы ... ... ... ... ... ... көмегімен ұлғайтылады, жабдықтаушылар банкте вексельді оның төлем
мерзімі жеткенге дейін қиындықсыз ... ... біле ... ... ... ... ... кейін жүргзіуді ұсынады, яғни вексельді
есептеу механизмі кәсіпорындардың ... ... ... ... ұсынуда шектелген мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Соңғы он жылдықта несиенің екі формасының арасындағы ... ... ... ... ... ... несиемен салыстырғанда
артықшылық күшейе түсуде. Коммерциялық ... ... ... ... ... онда банктік мекемелердің қызмет ету ... ... ... ... қатар, кемшіліктері де бар.
Уақыт шектеулігі, өлшемдері, ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде кейінге қалдыру мәжбүрлік сипатына ие
болады; тауарларды төлеу мерзімі жиі ... ... ... ... ... ... әр ... жақсы хабардар болмайды, ал
бұл олардың шаруашылық қызметі үшін белгілі бір тәуекел туғызады. Төлеуді
кейінге қалдыру – ... ... ... ... әсер көреді (атап
айтқанда, ол жабдықтаушы оңай түрде банкте векселді ... ... ... ... кемшіліктер коммерциялық несиенің ролін
төмендетеді.
Банктік несие – бұл банктердің, арнайы несие-қаржылық мекемелерінің
қарыз алушыларға ақшалай ... ... ... ... ... ... несиенің шектеулерін жояды. Бос ақшалай капиталдар кез ... ... ... және банктік несие арқылы кез келген бағытта
қозғала алады. Тоқыма фабрикасының иесі өзінің бос ... ... ... алады, ал банк бұл капиталды машина құрылыс кәсіпорынына
қарызға береді.
Банктік несие сферасы ... ... ... ... несиені
қолдану өрісі кең. Коммерциялық несие тек тауар айналысына қызмет етеді, ал
банктік ... ... ... топтарының ақшалай табыстарынан және
жинақтарын капиталға айналдыра отырып, капиталдың қорлануына ... ... және ... несиенің динамикасы әр түрлі. ... ... ... пен ... ... ... ... және
олардың азаюымен қысқарады. Өнеркәсіптің дамуы кезеңінде оған ұсыныс және
сұраныс ... ал ... ... ... ... ... ... өндірілуі мен өткізілуі де қысқарады, ал қарыздарды
төлеу үшін банктік несиеге ... ... ... ... ... ... нағыз капиталдың көлемі өседі, өндірістік мақсаттар
үшін банктік қарыздарға ... ... ... ... ... ... тұрғысынан банктік несие қарыз капиталына ... ... ... ... ... капиталдың көлемін ұлғайту үшін
пайдаланғанда) және ақшалай қарызға (қарыз алушылар ... ... ... өтеу үшін ... ... Жеке ... ... тұрғысынан алғанда, бұл бөлініу ... ... ... және ... ... ... ... несиенің әр түрлі әсерін
көрсетеді. Несие алу кезінде тауарларды, бағалы ... ... ... ... ... қосымша капитал алмайды. Оның ... бұл – ақша ... ... ... ... ... ... банк арқылы қайта
бөлінген қарыз капиталы экономиканың ... ... ... ... ерекшелік оның жедел даму себебі қызметін атқарады. Қарыз мәмілесінің
дербес сипаты бар, онда ... ... ... капиталдан
бөлектенген. Кредитордың мақсаты – пайыз түрінде табыс алу. Қарыз алушыға
қайтарымдылық, мерзімділік және пайыз ... ... ... капиталын
ұсынушы банктік мекеме ретінде көрінеді.
Банктік несие өзінің маңызды ... ... ... ... және ... ... ұшырайды. Олардың біреуі қарыз мәмілесінің
қатысушыларымен байланысты. ... ... ол ... ... банкирлер және жұмыс істеп жүрген капиталистермен шектеліп
қалмайды. Бір жағынан, қарыз капиталын беруді ... ... әр ... (қаржылық компаниялар, өзара несие банктері) жүзеге асырады.
Қарыз капиталымен мәміле жасаушы жаңа ... ... ... ... деген атқа ие, ал бұл жағдай олардың мәнін ... ... ... ... ... ... тұрғын үй несиесін берумен
байланысты). Екінші жағынан, қарыз алушылардың құрамы ... ... ... ... ... ... ... және жеке
кәсіпорындар) қарыз ...... ... тұрғындар,
үкімет және жергілікті үкімет органдары болып табылады. Банктік мекемелерде
қарыз алушыларға ақшалай ... ... әр ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар берілген қарыздардың
көлемдері де өзгереді. Несиелік операциялардың ... ішкі және ... әсер ... ... ... ... бар ... көлемі
жатады. Ресурстардың өсуіне сәйкес оның несиелік мүмкіндіктеріне әсер етеді
және активтік ... ... ... ... белгілі бір шетке капитал шығару және оны қарыз алушыларға
беру мүмкіндігі бар. ... ... ... ... ... ... көзі ... табылмайды. Несиелік мекемелер ақшалай қаржаттарды банк
аралық нырықтан қарызға ... ... ... көрсетілген мақсатқа
облигациялық қарыздарды да белсенді ... ... ... ақшалай-чектік эмиссиямен толтырылған
нақтылы ресурстардың көлемі ғана емес, оған ... ... ... және ... ... ... ... қаражаттарына деген
сұранысч та әсер етеді. Осылайша экономикалық төмендеу кезінде ... ... ... ... ... ... болып,
банктердің ресурстары емес, несиеге ... ... ... ... жүйе ... тарапынан болатын ықпалға ұщырайды.
Мемлекеттік органдар және орталық банктер ... ... ... ... ... жасанды түрде қысқартылуын тудырады.
Осылайша, несиенің экономикалық ғана емес, оның әкімшіліктік те ... өз ... ... ... ... және ... берілуі мен
қызметтің басқа түрлері арасындағы қолайлы арақатынасты табуға ... ... ... ... – әр түрлі экономикалық кеңес ... ... ... ... ... ... комплектісін ұсыну
дамытылады.
Кредитор ретінде банктердің ролі біршама төмендегеніне қарамастан, ол
едәуір шамада қысқаруы мүмкін деп ... ... жоқ. ... ... ... ... деген қажеттіліктер, бірінші ... ... ... ... мүмкін, ол өнеркәсіптік
компониялар үшін, жеке тұлғалар үшін де қарыз ... ... ... ... болып келеді. Осылайша, несиелік ... ... ... ... ал ... ... өзінің басымдық жағдайында қалады.
Тұтыну несиесі – бұл тұрғындарға тұтыну тауарларын ... алу ... ... ... үшін ... ... ... орындары
арқылы төлемді кейінге қалдыра отырып, тауарды сату) және банктік (тұтыну
мақсатына қарыздар) ... ... ... ... ... негізгі
міндеті – тұрғындарға тауарларды сатуға қолдау көрсету. Бұл несие ... ... ... бір ...... ... ... көлемі де өседі, өйткені тауарларға болған сұраныс несиеге де
сұраныс ... ... ... – тұрғындарды несиелеудің өсуі төлем
қабілетіне сұранысты күшейтеді. Бұл ... ... ... ... тауарлармен толығу жағдайында көрінеді.
Несиенің бұл түрін әр түрлі елдерде салыстыру оның дамуының әр түрлі
деңгейін көрсетеді. Италия мен Жапонияда тұрғандардың ... ... ... осы ... ... ішкі ... 10% деңгейінде, ГФР және
Францияда – 30%, ал Ұлыбритания мен АҚШ-та – ... ... ... ... ... ... тауарларды сатып алу ... ... ... құралдарды, жиһаздарды және т.б.
пайдаланылады. ... ... ... ... ... де жиі ... елдерде несие көлемінің жартысынан көбі ... ... ... ... ... ... ... төлеу шартымен
сатылады.
70-жылдардан бастап бірқатар елдерде жеке тұлғаларға тұрақты несиелер
ашу тәжірибесі кең таралды. Бұл жерде айтылатын ... ... ... көмегімен немесе ірі әмбебаптардан ... ... ... ... ... ... несиенің бұл түрінің мақсаты – клиенттерді
жоғалтпай сақтап қалу және ... ... ... ... ... ... айналымын ұлғайту.
Сондай-ақ, банктік мекемелер тұтыну несиесі жүйесіне ... ... және ... ... банктері жеке тұлғаларға (дербес
несиелер( деп аталатын несиелерді беруді ... ... Бұл ... ... бір түрі деп ... ... ... олардың тауарларды
қаржыландырудан бірқатар мәнді айырмашылқтары бар.
Біріншіден, дербес несиелер – бұл жеке тұлғаларға ақшалай формада
беретін ... ... ... бұл ... ... ... бекітілген, сондықтан олар сатып алынған тауар үшін ... ... ... ... ... ... табылады; үшіншіден,
делдалдардың болмауы мұндай несиелер жүйесін едәуір икемді және қарапайым
етеді, ... оған тек банк пен ... ... ... несиелер тұтыну тауарларын сатып алу мен ... ... алу үшін ... ... ... ... ... Бұл неселерді көбінесе жас жанұялар және білім алудың бүкіл
кезеңіне қарыздарын 5 жыл ... өтеу үшін ... ... ... ... ... несиенің сомасы қарыз алушының 3 айлық ... ... өтеу ... 36 ... уақытта дербес несиені пайдалану ережелері анағұрлым біркелкі
бағытталынған. ... ... ... ... ... ... ... төлем карточкаларының көптеген түрлері бар. Олардың барлығын ортақ
сипат біріктіреді, яғни тауарды болашақта төлемін төлеу ... ... ... ... ... көптеген елдердің экономикасында үлкен роль атқарады,
сондықтан ол мемлкеттік органдар тарапынан белсенді ... ... ... екі ... ... болады: беру деңгейі және пайдалану деңгейі
бойынша. Беру сатысында мемлекет тұтынушыларды несиелеуді кейде қолдап, ... ... ... және ... ... ... бұл ... шектеу әрекеті табылады.
Экономикалық құлдырау және әлсіз сұраныс ... ... елде ... ... ... ... Бұл ... несиесіне жеңілдік жағдайлар енгізілген: тауар бағасының қолма-қол
түрде төленетін бөлігін қысқарту, несиенің мерзімін ұзарту, оның ... ... ... кеткен(, ақшаның инфляциялық құнсыздануы
күшеюуі жағдайында қарама-қарсы саясат жүргізіледі. Қолма-қол төлемнің
үлесі жоғарлайды, ... ... ... және ... ... дамыған елдерде тұтыну несиесінің маңызы өте жоғары. ... ... ... ... және олардың өндірісі мен
өткізілуінің ... ... ... Тұтыну несиесін көбінесе табыс
деңгейі орташа жұмысшылар мен қызметкерлер пайдаланады. ... ұзақ ... ... ... алу жеке тұлғаларға қолма-қол мәміле
арқылы алғанға қарағанда ... ... ... ... ... 60-70 ... ... Несие ұзақ қолданыстағы
тұрмыстық заттарды сатып алу үшін 1-2% ... ... 6-24 ... ... жеке ... ұзақ ... банктік қарыз формасында
тұрғын үй алуға және салуға ... ... ... осы ... Мемлкеттік тұрғын үй құрылыс банкі құрылған.
Жаңа тұрғын үй ... ... ... сәйкес
азаматтарға қызмет көрсету үшін Тұрғын үй құрлыс банкінде ... ... ... ... ... бастауға, аяқталмаған
құрылысты жалғастыруға, жарналарды жинақтау мен, ... үй ... ... ... ... жеңілдік несиелерін беру үшін пайдаланылады.
Ипотекалық несие – жылжымайтын мүліктерді: жерді, тұрғын үй және
өндірісті ғимараттарды кепілдікке ала ... ... ... ...... және ... тұлғаларға қатысты қарыз
алушы немесе кредитор ретінде мемлкеттік және жергілікті билік органдары
болатын несиелік ... ... ... ... негізгі формасы –
мемлкеттік займдар сонымен қатар қысқа мерзімді қазыналық ... ... ... салымдар болып табылады. Қысқа ... ... ... және де ... ... ... ... бюджеттегі уақытша кассалық үлесті жабу үшін шығарылады, бірақ
іс жүзінде – ... ... ... ... ... ... ... айынан бастап қазыналық вексельдер аукционы үнемі өткізіліп
тұрады.
Халықаралық несие – валюталық және ... ... ... ... ... шарттарымен беру бойынша байланысты халықаралық
экономикалық қатынастар сферасындағы ... ... ... ... және ... ... ретінде банктер, жеке тұлғалар,
кәсіпорындар, мемлкеттік мекемелер сонымен ... ... және ... ... валюта қорымен 185,6 млн СДР ... ... ... ... ... ... ... қол қойылды. (Стенд-бай(–
резервтік несие – кредитор қажет болған жағдайда және ... ... ... (бұл жағдайда сөз Қазақстандағы экономикалық реформалардың
бағыттары бойынша ХВҚ-мен келісімнің шарттары орындалуы туралы болып ... ... ... бір ... келісілген уақыт аралығында
несиеге берілетін туралы келісім.
Келісімнің әрекет етуінің ... ... ... ХВҚ ... ... ... асуының нәтижелеріне талдау жасалынды
және кредитор займның кезекті траншын бөлу ... ... ... ... ... ... орындалуы ХВҚ-ның 1996-1998 жылдары орта
мерзімді бағдарламасы туралы ... ... ... ... жылы ... ... құру және даму банкімен 1993 жылы
құрылымдық реформалардың үкіметтік ... ... ... ... АҚШ ... ... медеттік займ бөлу туралы және Қазақстанның
экономикалық ... ... ... денсаулық сақтау, ... ... ... техникалық көмек көрсетуге бағытталған 38
млн АҚШ ... ... ... көмек қарызын бөлу туралы ... ... ... құру және даму банкі (Қазақстанда шағын және орта
кәсіпорындарды дамыту( бағдарламасына 100 млн ЭКЮ ... ... ... бағдарламаға экономиканың төмендегідей секторларындағы жобалар
кіргізілді: қонақ үй шаруашылығы, алтыны бар ... ... ... ... ... өндірісі, құрылысы және медицина саласындағы жобалар.
Жапонияның экспорт-импорт банкі ХҚДБ-мен қатар қоса қаржыландыруға
заем бөлді.
Азиялық даму банкі мен ... ... ... 1994 жылы ... АҚШ ... ... арнайы көмек займы туралы келісімге қол қойылды.
Халықаралық ... ... ... ... банктер де
белсенді қолдануда.
Қазақстанның экономикалық мәселесінің артықшылығы- ол кең жер ... ... ... территориялары бойынша Қазақстан тоғызыншы
орынды алады. Ал, оның әрбір ... ... ... 18.2 ... ... ... және еліміздің жер қоры 270.1 млн. гектар құрайды.
Елімізде ауыл ... ... ... ... банктердің алатын орны
өте үлкен де жауапты.
Несиенің келесі түрі бұл- ауыл шаруашылығы несиесі.
Енді қазіргі ... ауыл ... ... бір ... ол коммерциялық
банк арқылы ауыл шаруашылығына несиелендіруді ұйымдастыру. Қазіргі таңда
ауыл шаруашылығының саласына қарай несиені ... бұл ... ... ... яғни олар ... Капитал көлемінің жетіспеуіне ... ... өнім ... өздігінен ұйымдастыра алмайды;
• Нарықтық экономикада өнім сапасын жоғрлату;
• Жыл ... ... мал ... ... климаттық
факторлаға тәуелді болуы.
Сондықтан ауыл шаруашылығының осындай ... ... ... ... мен ... ... ... Дегенмен бұл несиелердің түрлерін
қолдануда ауыл ... ... келе ... сол себептен банктер
несие алушыларды келесідей топтарға ... ... ... бар, ... қабілеттілігі бар, қаржы- шаруашылық
қызметінің жақсы оң нәтижелері бар және бюджеттік ... ... ауыл ... ... және ... емес ... ұзақ ... созылып алынған
өтелмеген қарыздары бар және төдем қабілеттілігін қалыптастыруға
мүмкіндігі жоқ ауыл ... өз ... ... ... ... ... несиелік қарызы жоғары
және сол қарыздарын өтей алмайтын ауыл шараушылығы.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... келесі
проблемалар туындайтыны сөзсіз, яғни ауыл шаруашылығы техника ... ... ал, ... ... ол ... мүлік болғандықтан жерді
кепілге алу банк үшін тиімсіз , себебі өтімділігі төмен актив.
Сондықтан бұл несиені ұйымдастыру барысындағы бір ... ал ... ... бұл несиені алғаннан кейінгі оны қайтару проблемасы:
1. несиені алған ... ... ... ... табу ... ... қалу нәтижесінің, яғни
климаттық жағдайларға ... ... ... ... ... ... өсіп кетуі;
4. тұрақты шығындардың түсетін пайдадан асып кетуі, диспропоцияның
күшейуі;
5. нарық инфрақұрылымының тұрақсыздығы, ... ауыл ... ... ... түсе ... жанар - жағар майдың және басқа қажет құрал жабдықтардың ауыл ... ... ... ... ... ... жоғары болуы;
7. ауа- райы климатының күрт өзгеруінің салдарынан егістік жағдайына
сай келмеуі;
8. жер құнарлығының, жер ... ... ... ... ... қарастыра отырып ауыл шаруаларының несие
алуында және оны қайтаруда кездесетін ... ... ала ... ... жұмыста тоқталмай кету дұрыс емес болар еді деп ойлаймын.
Ойымды тұжырымдай келе, мынаны айтпақпыз: ауыл ... ... ... және ... ... тек қана нарықтық моделге сүйену
жеткіліксіз болғандықтан ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ынталандыру, баға саясатын ұстану, ресурстармен
қолдау жағынан келгенде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... айтылып кеткен мәселелердің шешімі,
нәтижесі болатындығына үміттенеміз.
Несиенің түрлері бұл белгілі бір ... ... ... ретінде
несиеден келіп шығатын белгілі бір қасиеттерге ие оның бір ... ... ...... ... ... ол несиені ерекше ... ... ... ... ... ... категориясы болады.
Осыған байланысты несие түрлері төмендегідей жіктеледі:
мерзімдері бойынша:
1. қысқа мерзімді (1 жылға дейін);
2. орта ... (1 ... 3-5 ... ... ұзақ ... (3-5 ... ... объектілері бойынша:
1. негізгі қорларға берілетін несие;
2. айналым қорларына берілетін несие;
несиелеу ... ... ... ... несиелеу;
2. айналым бойынша несиелеу.
Айналым бойынша сауда және жабдықтаушы-өткізуші ұйымдар ... ... ... ... да, ... бойынша да несиелеудің элементтері
бар.
Мысалы, тұтыну несиесінің түрлері тауарлы және ақшалай болуы ... ... ... төмендегідей жіктеуге болады:
1. несиелеу объектісі бойынша: тауарлы және қаржылық несиелер;
2. экономикалық мазмұны бойынша:
сыртқы сауда операцияларымен байланысты коммерциялық және ...... ... үшін ... ... ... бағалы қарыздарға
инвестициялау);
3. несие ... ... ... орта ... ұзақ мерзімді.
Шетелдік әдебиеттерде несиелердің келесі жіктеулері кездеседі[5].
Несиелердің категориялары:
а) Қарыз алушының типі ... ... ... / ... ... ... / өнеркәсіптік, қозғалмайтын мүлік, энергия,
үкімет (жергілікті үкімет, штаттар, ұлттық) федералдық.
ә) Мақсаты бойынша: тұтыну ... ... ... ... ... ... ғимараттар, жобалар, лизингтік қаржыландыру.
б) Әрекет ету мерзімі бойынша: қысқы мерзімді (бір ... кем ... ... (1 жылдан 4 жылға дейін), ұзақ мерзімді (5 жыл және одан
жоғары).
в) ... ... ... ... төлемдермен (мысалы, тұтыну несиесі үшін ай сайын).
2. кезеңді ... ... ... ... жыл ... ... немесе жеңілдіксіз кезеңді, модификациялан
ған несие – (шар(, яғни өтелуі кезінде бұрын ... ... ... көп ... ... ... ... бір рет төлемді (қысқа, орта және ұзақ мерзімді несие – (шар().
г) Қамтамасыз етілуі бойынша: ... ... ... ... ... ... қағаздармен, дебиторлық қарыздармен,
қорлармен, құрылғылармен, жермен, ғимараттармен), кепілдендірілген, басқа
да қамтамасыз етілулер (міндеттеме, келісім, міндеттемесі бар ... ... ... түрлері дамыған.
1. Ұлттық банктің несиелері:
• аукциондық – Ұлттық банктің ақша несие саясатының уақытша ... ... және ... ... банктерге аукциондық негізде, республика
бактерінің 1 айдан 3 айға ... ... ... ... ... қанағаттандыру мақсатындағы берілетін несие;
• ломбардтық – Ұлттық банктің ... ... ... кепілге ала
отырып, жоғары пайызбен берілетін қысқа мерзімді несиенің түрі;
• бюджеттік – ... банк ... ... ... министрлігіне
қайтарымдылық (нарықтық) шартымен беретін несиесі.
Ұлттық банктің республикалық бюджетті несиелеуі ... және ... ... ... ... ... ... емес жабуға көшумен
байланысты тоқтатылады.
2.Екінші деңгейдегі банктердің несиелері:
• өз ... ... ... ... толық
тыруға;
• күрделі жұмсалымдарды қаржыландыруға;
• импорттық бойынша контрактілерді төлеу үшін берілетін импорт;
• ипотекалық;
• несиелік желі негізінде – қарыз ... ... ... етуі бойынша және
белгілі бір кезең бойында келісілген лимит ... оған ... беру ... заңдық рәсімделген міндеттемесі;
• консорциялдық – несиелік, кепілдік немесе басқа да ... да бір ... ... ... ... екі немесе одан да көп ... ... бұл ... бір ... мүмкіншілігі қандай да бір
себептерге байланысты бұл функцияларды дербес жүргізуге ... ... ... ... ... ... негізгі көлемі ұйымдастырылған банкаралық
нарықта аукциондық сату ... ... ... ... ретінде ірі
банктер (Халықтық банк, Казкоммерцбанк) болады.
3.Қарыз портфелін жіктеу және екінші деңгейдегі ... ... ... ... жабу үшін ... (провизорлар) құру
тәртібі туралы Ережеге ... ... банк ... ... ... келесі бөлінулерін белгіледі:
- стандартты – қайтарылу мерзімі әлі жетпеген және ... ... ... несие;
- стандартты емес – несиенің қайтарылуы 30 күнге ... ... ... аз және бір ... ... емес ... несие;
- қанағаттанарлықсыз – ұзартылу мерзімі ұзартылған қарыз шо
тына ... ... ... 30 бен 60 күн ... және бір реттен
артық емес ұзартылған несие;
- күдікті – қарыздың ұзартылған ... ... ... ... ... ұзартылу мерзімі 60-күннен 90 күнге дейінгі несие;
- шығынды, күмәнсіз, сенімсіз – ұзартылу мерзімі 90 күннен артық ... ... ... ... қарыздар шотына жазылған күннен
бастап 90 күн ... соң ... ... тоқтатылуы
банктің балансында есептелген пайыздардың өсуінің тоқталғанын білдіреді.
Есептелген пайыздардың есебі баластан тыс жүргізіледі.
Банктердің ... ... ... оның сапасының жоғарлауы және
несиелік қызметтен болуы мүмкін ... жабу үшін ... құру ... ... және ... ... ... жүйенің
тұрақты даму мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Алдын ала ... ... ... ... ... ... және тәжірибеде кең түрде қолданылады. (Функция( латынша
(functіo( (атқару(, (жүзеге асыру( деген мағынаны ... ... ... ... ... ... (Берілген қатынастар
жүйесіндегі қандай да бір объекті қасиеттерінің сыртқы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
функциялары және т.б.( Жаратылыстану ғылымында функция деп ... ... ... ... ... ... ... ретінде
анықталады.
Экономикалық теорияда функция деп құндық категориялар мәнінің
көрінісі түсіндіріледі. Демек, несиенің ... деп оның ... ... ... ... ... несиенің функциясы – оның мәні емес, тек
осы мәннің көрінісі. Біз қарастыратын несиенің кез ... ... ... ... ... ... ... үшін келесідей ғылыми амалдар орынды.
Біріншіден, бәрінен бұрын функция да несиенің мәні ... ... ... ... мен қарыз алушы арасында несиелік қатынасқа түсе
отырып орындайтын белгілі бір (жұмыстың( ... ... ... ... талдау кезінде тағы да бір жағдайды ескеру керек: несие
өзінің ... ... ... ... ... ... ... біреуімен немесе бірнешеуімен өз мәнін көрсетеді. Демек, ... ... ... ... ... бір ... ... сондықтан
өзінің мәнді көріністерінің барлық жиынтығын бірден ... ... ақша ... ... ... бір ... айналыс құралы
функциясын немесе қор жинау функциясын ... ... ... де сол ... функция – бұл қатып қалған емес, өзгермелі категория. Несиенің
мәнінің өзгеруімен оның көрінісі де өзгереді. Төртіншіден, функция ... ... ... ... көрінісін білдіреді.
Бұл функцияның жеке кредиторға немесе қарыз алушыға емес, жалпы
несиелік қатынасқа жататындығымен түсіндіріледі; ... ... тек ... тең дәрежеде несиелік мәміленің екі қатынасушысына да қатысты ... оның ... ... анықталуы мүмкін.
Мұнан басқа, функция несиенің барлық формалары мен түрлерінің ерекше
көріністерін сипаттауы керек. Коммерциялық несиенің, ... ... ... ... жоқ. ... ... формалары немесе түрлері
емес,, оның экономикалық категория ретіндегі мәні ... ... оның ... ... ... ... бөлу, нақты ақшаларды несиелік операциялардың ауыструы.
Кредитор мен қарыз алушы арасында несиелік қатынас айырбас процесінде
уақытша босаған құнның қарыз алушыға ... ... ... бөлу ... ... ... соң бұл құн ... алғашқы иесіне қайта оралады. Осыған
байланысты несиенің қайта бөлу функциясын көрсету керек. Бірінші жағдайда
кредитор ... ... ... қарыз алушыға тауарлы – материалдық
қиындықтарды бере алса, басқа жағдайда ... ... ... ... ... да беру объектісінің формалары әр түрлі ... ... ... – құн ... ... ... ... бөлу функциясының
көмегімен құн қайта бөлінеді.
Қайта бөлу қандай белгілері бойынша жүретініне ... ... ... ... аралық, салааралық, салаішілік ... ... ... ... түрлерінде берілген құнға меншік
иесі өзгермейтінін ескерте кету ... ... ... ... ... ... ... қатынасқа кредитор мен қарыз ... ... ... ... ... әр ... заңды тұлғалар түсетін болса,
құнның қайта бөлінуін аумақаралық деп айтуға ... ... ... ... банктерден несие алған кезде орын алады. Егер құн бір ... ... ... ... ... ... ... болып
табылатын қарыз алушыға берілген жағдайда несиенің көмегімен ... бөлу орын ... ... бір ... ... уақытша бос ақшалай
қаражаттарын ... оны ... ... ... беру көзі ... ... онда ... шаруашылықаралық қайта бөлінуі орын алады.
Несие арқылы ресурстардың қайта бөлінуін әр ... ... ... ... ... субъектілері деңгейінде құнның
жеке шеңбер айналымында және айналымында тауарлы-материалдық құндылықтардың
да ақшалай қаражаттардың да ... ... ... ... ... ... жиынтық шеңбер айналымында оның қозғалысы несие арқылы
жиынтық ұлттық өнім мен ұлттық ... ... ... ... ... бөлу ... ... жалпы қайта бөлінуін ... ... ... ... ... ... ... қатар несие арқылы жүзеге
асыралатын қайта бөлу, өткізу ... ... ... да ... ... ... тауар өндіруші өз өнімін сатып ... ... ... ... ... яғни ... ... Алайда, мұндай
кейінге қалдыру үшін тауар өндірушіде оның ... ... ... ... ... ... керек. Немесе оларды ... ... ... (банктен) уақытша пайдалануға алу керек. Екі жағдайда да
шаруашылықтың әр түрлі буындарында жасалып қойған нәрселер қайта бөлінеді.
Несиенің ... бөлу ... ... ... ... ... көмегімен тек материалдық игіліктердің, өндіріс
құрал-жабдықтарының және тұтыну затының, яғни бір жыл ... ... ... ... құны ғана ... қоймайды, сонымен қатар елдің
экономикасының ... ... ... ... құн да ... ... қайта бөлу функциясы құнның жалпы қайта бөлінуін
қозғамайды, уақытша босаған құнның қайта бөлінуін сөз етеді;
Үшіншіден, қайта бөлу функциясының мәнділігі ... ... ... ... беру ... болып табылады;
Төртіншіден, несиенің көмегімен уақытша ... ... ... ... тән ... ... және ... несиелік мәселелердің
қатысуымен жүзеге асырылады.
Несиенің тағы бір функциясы ретінде нақты ақшалардың ... ... ... ... ... ... ... нақты ақшалардың
орнын несиелік операциялардың басуы үшін қажетті жағдайлар жасалған. ... ... ... құныдылықтар, қызметтер, өзара
талаптарды есептеуді ... ... ашу, ... ... алу үшін ... ... пайдалану, қолма-қол ақшалай
төлемдерді қысқартуға, ақша айналымының ... ... ... ... мүмкіндік береді, осылайша айналыс шығындарын азайтады.
Қазіргі тауар шаруашылығында қарызға берілген құнның шаруашылық ... ... ... ... басу ... ... экономикалық
айналымда олардың уақытша орнын басу функциясын орындайды. Қарыз алушының
алған және шаруашылық, ... ... ... ... құн ақшаға тән
(жұмысты( орындай бастайды (тауарлы-материалдық құндылықтарды алу үшін
жалақыны төлеу және тағы ... ... ... орнын несиелік операциялар басуының келесідей алғы
шарттары бар:
Біріншіден, банктік жүйенің ... және ... ... ... ... ... экономикада төлем міндеттемесі немесе талабы бар ... ... ... ... ... несиелік ақшалардың эмиссиялауы.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ НЕСИЕ ҚЫЗМЕТІН БАҒАЛАУ МЕН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан ... ... жеке және ... ... ... ... мен ... талдау
Осы қызметтердің басты ерекшелігі ол ... ... ... жеке ... ... беру және олардың әртүрлі қажеттіліктерін
қанағаттандыру мақсатында клиенттердің көп ... ... ... ... ... несиелерден айырмашылығы ол қарызды алған кезден
бастап белгіленген сый ақы мөлшерін барлық мерзім ... ... ... және ... ... өзгерісіне тәуелсіз. Егер ставка тұтас
өссе ол клиентке ... ал егер олар ... ... пайдалы.
Несиеге берілген төлемді өтеу бұл ең кең тараған ... ... ... ... ... басқа формада ұсынылуы мүмкін және басқа
атаулармен де, мысалы, несие арқылы алу, меншік несиелер, ұсақ ... және ... ... ... ... ... белгісі мерзімнің
басында әрекет қарызының ... ... ... бір ... ... қосылады (ереже бойынша, 2% мөлшерде) және осы кезеңнің барлық
мерзім әрекетіне банк ай сайын бірдей ... өтеу алып ... осы ... артықшылығы қарыз алудың қарапайымдылығы мен
жылдамдығы болып табылады. Банктің тарту факторлары несие ... мен ... ... бақылануы, несиеге жоғары процент
тәуекелділіктің төмен болуы болып табылады, сонымен қатар, ... ... ... ... мен қызметтерді іске асырудың алғышарты ... ... ... ... ... ... басталады. Тұтыну
несиесіне түскен өтініш банк үшін мына жағдайда негіз болып табылады:
– қарыз алушының несиені өтеу ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге келісім-шарт жасау.
Жеке қарыз алушының несиені өтеу қабілеттілігін талдау дегеніміз жеке
тұлғалардың несие алуға ... ... және ... ... баға
беруді айтамыз. Қарыз алушыны бағалағанда банк оның жеке ... ... көп ... ... Банк ... ... ... жұмыс орнын жиі ауыстырмайтын, жанұясы бар клиенттермен ... ... ... бәрі ... алдында клиент өз ... ... ... Банк ... ... рет ... ... зеттейді және оның жеке өмірі мен тұрмыс жағдайы туралы ... ... ... ... ... ... кезде банк керекті деректерді сұрауы
мүмкін, сонымен қатар жұмыс орнынан да және берілген ... ... ... банк ... ... емес ... ... онда қарыз
алушыға тұтыну несиесін беруден бас ... Егер ... ... ... ... онда ... ... банктік тарихы берілген қарыз
алушымен бағаланады.
Потенциалды қарыз ... ... өтеу ... ... екі ... ... анықтауға болады: эксперттік бағалау және балдық
жүйенің көмегімен.
Эксперттік талдау негізінде әдістерді ... ... ... жалпы
экономикалық тұрғыдан қарыз алушының төлем қабілеттілігін бағалауға енеді.
Ақпараттарды ... соң ... ... қарыз беру мүмкіндіктерін
қарастырады.
Балдық жүйені қолдану эксперттік бағалауды қолдануға қарағанда бұл
объективтік және шешім қабылдауға ... ... ... ... ... өтеу қабілеттілігінің балдық ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Потенциалдық қарыз алушыларға балды есептеу келесі коэффициенттермен
анықталады:
1. ... 20 ... ... жыл ... 0,01 балл ... ... ... бір тұру тәртібі: жыл сайын тұрған сайын 0,042 балл
(максимум ... ... ... ... төмен болуы 0,55 ... ... 0 балл және 0,16 балл ... мамандықтар үшін;
4. жұмыспен қамтылу: берліген кәсіпорында жыл сайын жұмыс істеу 0,059
балл;
5. қаржылық көрсеткіштер: 0,45 балл банктік ... ... ... балл ... ... иеленуіне, 0,19 сақтандыру
полисінің бар ... ... ... деп, ... ... қарыз
алушының тұтыну қарыз есебіне күнделікті өтеудің қаржылық мүмкіндіктерін
талдау. Банк ... жеке ... ... қарыз алушылар үшін
дер кезінде қарыздардың орнын ... ... ... ... және осы ... ... ... төлемімен ссуданы өтеу және
ол бойынша проценттер талданады. Жеке ... ... көзі ... ... банк оның орташа деңгейін тексереді. Банк шотына ... ... ... осы ... клентпен келісу керек. Ең ... ... ... ... ... ... банкке тұтыныу судасын өтінген ... ... ... ... ... беретін анкета, сонымен бірге оның қарызды
өтеу қабілеттілігі төлем ... ... ... сипаттамасы
болу керек.
Қарыз алушының тұтыну ссудасын өтеудің басты көзі оның ... ... ... ... оның өтінішінің басты бөлігі “айлық табыспен есеп
айырысу”. Таза сомасын алу үшін ол оның шығындарын есептеу ... ... ... ... ... ... табыс: жұмыс ақысынан салықты ұстап қалу, балалар ... ... ... ... және ... бойынша сыйақы, басқа
табыстар, барлығы;
Б. Айлық ... ... ... ... ... ... ссудаларды өтеу, пәтерге төлем ақы, басқа шығындар, ... ... = А – Б. ... ... ... ... өтеуді
жайғастырылған табыс мүмкіндіктерімен салыстырып, бөліп оның төлем
қабілеттілігін анықтайды. ... ... өтеу ... ... сомасынан асып кетсе банк қарыз алушының өтінішінен бас тартады. Д
(Д = процент + ... ... ... қарызы 60 % төмен болса ғана банк
потенциалдық қарыз алушының төлем қабілеттілігін бағалайды.
Арнайы ... банк ... ... ... несие
тәуекелділігінің мөлшерін жабу үшін қолданады, ... ... ... аз және қарыз алушының табысын максималды қарызын сипаттайды (к1
және к2);
к1 = қарызды өтеудің ... ... ... / ... алушының
табысы
к2 = берешектің максималды жіберілген мөлшері / қарыз алушының
табысы
Осы коэффициентерді пайдалана отырып банк мына ... ... ... ... ... ... ... алушының фактілік
мөлшері табыс көзінің тұрақтылығы, егерде қарыз алушы өз табысын қандай ... ... ... ... ... ... және ... бағалауы бұл қарыз алушының ретшіге несие және балдық жүйе
негізінде бағаланады.
Жақсы көрсеткіштер шыққанда, банк тұтыну ... ... ... ... Бұл ... құрастырылған қарыз деп аталады. Осы
жағдайда банк тұтыну қарызының негізгі сипаттамасы анықталады:
– сомасы;
– мерзімі;
– өтеу реті;
– сыйақы ставкасы;
– басқа ... ... ... оның ... ... ... ... мөлшері, беру комиссиясы, ссуданы өтеуді рәсімдеу, бақылау кіреді
және басқа факторлар ... Банк ... ... ... құны
ссудамен байланысты қарыз алушының сенімділігі және тәуекел дәрежесі қарыз
алушы мен банк арсындағы ... ... ... ... ... мына ... ... = (S + M) x K + R
D – қарыз бойынша кіріс
S – банк ресурстарымен ... ... ... – банк ...... несиесінің сомасы
R – қарызды өтеудегі және берудегі тікелей және жанама банктік
шығындар.
Мысал ... банк ... ... ... нақты құны
жылына 8,5%, банк маржасы жылына 6%, тұтыну несиесінің ... ... ... ... және ... ... 100$, ссуда мерзімі бір жыл.
Банктің минималды ссудасы ссуда бойынша былай анықталады:
D = (8,5% + 6%) x 5000$ + 100$ = ... ... ... сыйақы ставкасын былай анықтауға болады:
С= (D*365)*100/(k**n)=(825*365)/(500*365)*100=16,5%
n –тұтыну ссудасының күн бойынша мерзімі.
Базалық ставка операциялық мағынада ... ол таза ... ... белгіленбейді. Ол негізінде берілетін ссуда ... баға ... ... қолданылады, қосымша проценттік жоғары
базалар, тұтыну ... банк ... ол ... ... ... ... оған мыналарды қосады: ... ... ... сыйақысына және міндеттемелерді өтеу тәуекеліне сыйақы.
Қазақстан халық банкінің жеке тұлғаларға пластикалық ... ... беру ... ... N887 22.12. 1999 жыл өзгерген N36 28.01.00
жыл. Осы айтылған ережелерге сай Қазақстан Халық ... және оның ... ... ... беру үшін ... ережелерге сай несие көлемін,
негізгі талаптардан оның жүргізу процедурасын бас банкпен ... ... ... атқарады. Несиелер келесі мақсатта беріледі ... Үй ... ... ... ... ... (медициналық қызмет);
3. Оқу орындарында бала оқыту үшін және т.б.
Несие ... 23 ... ... ... ... бойын
ша тағайындалған қайтару мерзіміне беріледі. Несиені беру кезінде белгілі
бір сомаға мысалы: 100$ 3 айға беріледі және оның көлемі ... ... ... ... ... ... максималды мерзімі мысалы
18 айдан жоғары болмауы керек, ал ... ... 3 ... ... ... ... ... оның қайтару мерзіміне байланысты және қарыз алушының
максималды тәуекел сомасымен оның ... ... бас ... ... ... іс ... ... Жеке тұлғаларға несие беру теңгеде және
шетел валютасында оның қайтару мерзіміне байланысты беріледі.
Объектіні және ... ... ... ... ... ... несиелік келісім-шарт жасау, экономикалық және заңдық
параметрлерді анықтағанда несие берудің ... ... ... ... ... бұйрығының көмегімен беріледі. Банкте қалыптасқан
өкілеттілік деңгейіне байланысты ол президент, оның ... ... бірі де ... мүмкін. Несиені беру туралы бұйрық клиенттердің
шоты бойынша есеп айырысу және несиелік операциялар жүргізетін ... онда ... ... жөнінде болса) клиенттің аты-жөні, сомасы және
несие беретін шоты көрсетіледі.
Барлық жағдайда ... шот ... ... ... есеп
айырысу шоты немесе басқа кәсіпорындардың ұйымдардың бюджеттік және басқа
мекемелердің ... ... ... шот ... ... ... беру де үш вариантқа бөлінеді:
1. Қарыз толық сомасында оның біртіндеп шығындалуы іске асырылатын
есеп айырысу ... ... ... ... көлемін алу құқығын клиент қосымша ... ... және ... ... біртіндеп іске
асырады;
3. Клиент несиелік келісімде бұрын белгіленген ... ... ... ... ... ... ... бағытының бірінші варианты клиент үшін
екіншісімен салыстырғанда аз шамада ... ... ... ... ... ... ... білу және содан кейін оның біртіндеп шығымдануы
банктің ... ... ... Есте ... жай, ... алынатын
несие үшін қарыздық процент төленеді. Несие үшін өтеу уақыты несие берілу
туралы шешім қабылданған мезгілінен ... ... ... ... қарыз
көрінісінің бірінші күнінен бастап беріледі. Несиеде есеп ... ... ақша ... ... ... ... өсуіне әкелуі,
сондықтан осы құбылыстан алшақтау керек.
Басқа тең ... ... ... ... бас ... банктің
потенциалдық шығындарына әкеледі. Банк ... ... ... ... ... ... ... олардың маңызды бөлігі
төлем негізінде. Осы жағдайда банк ... ... ... ... құқылы.
Алынған өтемді несиелік шартта арнайы кредиттік ескерулер ретінде жазып
қоюға болады.
Несиенің ... ... ... билігіне түсуі әртүрлі жағдайларға
байланысты. Мысалы, несиенің мөлшері кредиттік келісімде белгіленген. Осы
келісімдегі сома ... өзі ... ... ... Берілген сома
несиелік лимит болып табылады. Оны басқаша да айтуға ... ... ... ... ... ... келесідей классификациялауға болады.
Әрекет мерзіміне қарай: шығарылатын және ішкі жылдық лимиттер.
Шығарылатын ... – бұл ... ... бір ... сыртқа шығаруға
құқы бар. (Мысалы, жыл басына немесе кварталға). Екінші лимиттің түрі қарыз
алушыларға белгілі бір мерзімге ... ... ... өзгеруі деңгейіне байланысты, қарыз алушы көбеюші
және жылжымалы ... ... ... пайдалану мүмкіндігіне
байланысты: қатты, қосымша, арттыру ... ... және ... ... ... ... ... максимал құқығын жазады, банктің бұйрығынсыз
оны көтермеуге мүмкіндік жасайды. Қосымша алынған қарыз жоғарыда бекітілген
қатты лимиттің қосымша лимиті ... ... Көп ... ... ... болмайды және клиентке оны көтеруге мүмкіндік береді.
Осындай мүмкіндіктер ... көп ... (бір ... ... орталық
банктің ірі несиелерге арналған нормативтер қызмет етуі мүмкін. Әрбір
жағдайда ... ... ... коммерциялық банктің ережелерімен реттеледі
және несиелік келісімде жазылады).
Еркін лимит болып саналады, егер клиент белгілі бір сома алуға ... ... егер ... жүз мың сомасына бекітілген болса, ал банктің
қарызы сексен мыңға жетсе, онда бұл ... ... алу ... әлі бар ... ... жиырма мыңды қосымша алуға болады.
Әртүрлі лимиттік несиелеу клиенттің банктік ссуда алу құқығының
несиелік сызығы ... ... бұл ... ... ... бір ... алынған несиенің максималды сомасын анықтайды. Қазіргі жағдайдағы
несиелік сызық несиелік шарт жасаудың көп жағдайда банктен ... ... ... ... ... ... бір жағынан клиенттің өзіне
байланысты. Бірақ та клиенттің өтініші ссуданың белгілі мөлшері ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі
мүмкін. Несиенің мөлшері экономикалық жағдайларға байланысты:
1. қарыз алушының ... ... ... ... ... құндылықтардың нақты жинағының несие айналысына
түсуі және олардың өтімділігінің дәрежесі;
3. маржа деңгейі;
4. тәуекелдің деңгейі және банктің клиентке сенуі;
5. банкте белгілі бір ... бар ... және ... берілу және өтелуінің белгіленген моделі болмайды. Тәжірибе
ссудаларды көп қырлы өтеу ... ... оның ... ... келісім негізінде эпизодтық өтеу;
2. Жеке қаражаттар фактілі жиналу мөлшерінде өтеу және қарыз алушының
есеп айырысу шотында несиеге қажеттіліктің ... ... ... ... негізінде жүйелі өтеу (жоспарлы
төлемде);
4. Қарыздық берешекті азайтуға есеп ... ... ... ... ... өтеудің мерзімін өзгерту;
6. Мерзімі өткен берешекті (мерзімі өткен несие( ... ... ... ... берешектердің банктің резерв шотына т.б. ... ... ... ... несиенің шарты негізінде өтімділік
қалдық қайтару мерзімін белгілеген болса. Несиені өтеу мерзімі ... ... ... ... соң банк ... ... есептен
шығарады. Қаражаттарда қарызға алу қажеттілігін төмендететін және өз
қаражаттарын іс жүзінде ... ... ... несиені өтеудің бір мысалы
ретінде жұмыс мерзімінің сипатына ... ... ... қажет ететін
ауыл шаруашылығының кәсіпорындары бөле алады. Бұл кәсіпорындар несиеге
жылдың басынан қысқы және ... ... ... ... өсіру
үшін қолданады, бұл кезде несиелік өтеу жүргізілмейді, бұл астық жинау және
ауыл шаруашылық өнімдерін өткізу ... ... Осы ... ... ... ... ... өздерінің алған қарызын банкке қайтаруға
мүмкіндік береді ... ... ... мерзімдер несиелік келісім-
шартта көрсетіледі). Осындай ... ... ... ... ... ... асыруда да пайда болуы мүмкін.
Банктің қорының шотына берешектерді мерзім қысқартуды есептен шығару
мына кезде ғана ... егер ... ... ... ... банк ... бойы алдын ала берілген ссудалардың төлемін алмаған ... ... өзі ... ... Бұл ... клиент қарызын есептен
шығару банк қаражат құрал ... ... ... ... оның ... ... ... банк қызметі есептен шығарумен
айқындалады. Толығымен қайтарымдығы бойынша:
1. Несиені толығымен өтеу;
2. Несиені бөлшектеп өтеу.
Жиірек өтеу:
Бір реттік несиелік өтеу;
Бірнеше ... ... ... ... ... жүзеге асыру:
Жүйелік несие өтеу;
Эпизодтық несие өтеу.
Мерзімдік өтеу ... ... ... ... ... ... несиесін өтеу;
3. Мерзімді қысқарту несиесін өтеу;
4. Ұзақ ... ... ... ... рәсімдеу құжат түрінде және құжатсыз жүргізіледі.
Құжат ретінде қарызды өтеуге клиентті жазбаша қарауы ... ... ... ... ... несиеге келісім берілген жазбаша банктің
өзінің ... ... ... ... ... ... ... шотындағы ақшаларды ссудалық берешекті өтеуге жазбаша немесе ауызша
түрде ... ... ... ... ... жақсаруы және қаржы
нарығының тұрақты дамуын сақтау арқасында ... ... ... ... ... өндірістің өсуі оң нәтиже
беруде. Нақты секторлардың көптеген ... ... ... тауар сату мен қызмет ... ... ... ... ... ... ... алғанда, халықтың әл-аухаты көтерілді, азаматтардың
табысы өсіп ... ... ақша ... үшін бос ресурстар пайда бола
бастады. Осының нәтижесінде барлығы ... ... ... ... беру ... оң ... тигізуде. Банк беретін
несиелерге деген сұраныс артты.
Сонымен қатар, Қазақстанда несие берудің қарқынды дамуынайқындайтын
факторларға мыналарды жатқызуға болады:
- ... өмір ... ... ... саны артып келеді;
- банктердің сыйақы ставкаларының төмендеу үрдісі байқалады;
- банктер несие берудің жаңа түрлерін көбейту ... ... ... ... ... ... жоғары қарқыны үнемі ақша қаражаттарының
жетіспеуінен байқатады.
Осы жағдайларда банктер берілетін жаңа ... ... ... және олардың көлемін арттырды, ал қазір несие беру олардың
артықшылықты қызмет түрі ... ... 3 ... ... ... беретін несиелердің көлемі 4.4
есе өсті және 2002 жылғы аяғында 736.8 ... ... (4.9 ... АҚШ ... ... банктердің барлық активтерінің 60%-ға жуы5ы эеономиканы
несиелеуге бағытталған. Отандық банктердің ... ... ... ... ... 32 млн. АҚШ долл. шамасында),
несиелердің мұндай арақатынасы ... ... ... ... ... универсал банкте оның активтерініңдегі несиелердің үлесі 60-65 ... ... ... ... ... ... үрдістермен
сипатталады. Несие валюталарының ішінде бұрынғыдай шетел валюталары басым
болып ... ... 2003 ... ... бері несиені ұлттық валютамен
беру үлесінің бірқалыпты өсу үрдісі байқалады, бұл ең ... ... АҚШ ... ... ... түсуімен түсіндіріледі. Қарыш алушы
ол несие алған кезде несие алған ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайда көптеген қарызшылар үшін
теңгенің пайдасына ... ... ... ... ... қысқа мерзімді несиелермен салыстырғанда орта және ұзақ
мерзімді несиелердің бұрынғыдан да өсіп бара ... атай кету ... үш ... олар ... 5.2 және 3.7 есе, ал 2003 ... басынан бері-
тиісінше 10.5%-ға және 8.4 %-ға артты. Ұзақ мерзімді несиелердің басым бола
түсуі – ең ... ... ... ... ... деген
сенімінің және жалпы экономикалық жағдайының тұрақтылығының куәсі. Шетелдік
инвесторлар өз қызметі үшін мемлекет ... ... ... экономиканың
тұрақтылығы өз кезегінде негізгі факторларының бірі болып табылатынын айта
кеткен жөн. Экономикаға ... ... ... ... ... өз ... тигізеді Қазақстан ТМД аумағында бірінші болып
инвестициялық деңгейдің рейтингісін алды, ... өзі ... ... ... ... қарыздардың көлемінің артуына, яғни
олардың ел ішіндегі несие қызметінің жандана ... ... ... ... ... ... ... келсек, несиелік қызмет
көрстеу нарығында банктердің негізгі қарызшылары ... ... ... ... ... ... ... 2003 жылдың 1
мамырындағы жағдай бойынша барлық ... үлес ... жыл ... 0.9 ... ... қарамастан, әлі де шамалы ғана. Қалай да
жеке тұлғаларға берілген нсие үлесінің мұндай өсуі ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Сөйтіп, мысалы, азаматтардың тұтыну мақсаттарына ... ... атай кету ... ... 1). 2001 ... ... бастап 2003 жылдың
сәуірін қоса алғанда бұл несиелердің үлесі 2.4% -дан ... ... ... ... тұрақты сипат алып отыр. Бұл ең алдымен, тұтыну ... ... ... ... асыру нәтижесінде әртүрлі экономикалық субъектілер
алып отырған көптеген пайдаға байланысты.
Тұтыну несиесі де маңызды ... роль ... ... ... ... бұйымдарын және ұзақ пайдаланатын әртүрлі құндылықтар
сатып алуға мүмкіндік береді. Сондықтан ... ... ... ... даму ... мол.
Кесте 1.
Азаматтардың тұтыну мақсаттарына берілетін несиелердің өсу ... |2000 ... жыл |2002 жыл |2003 ... ... |271403 |481475 |656913 |721087 ... ішінде | | | | ... ... ... |6598 |15251 |31475 |37690 ... мақсатына берілген несие |2,4 |3,2 |4,8 |5,2 ... ... ... % | | | | ... экономика салаларын несиелендірудің қалыптасқан
артықшылықты жақтарына қатысты өнеркәсіпке, ауыл ... ... ... ... өсу ... экономиканың басқа салаларына
арналған несиенің өсу қарқынан алда келе ... ... ... ... ... ... банктер беретін несиенің ... ... ... ... үшін ... алушылар қолданады, бұның үлес салмағы
қазіргі кезде әжептәуір жоғары (29.4 %).
Кесте 2 Банк ... ... ... ... үлес салмағы, %
|Экономика салалары |2000 |2001 |2002 |2003 |
| |жыл |жыл |жыл |жыл ... |30.5 |33.9 |34.3 |33.2 ... ... |9.4 |10.3 |11.4 |11.3 ... |4.3 |4.7 |6.4 |6.6 ... |5.4 |4.3 |3.0 |2.4 ... |2.1 |2.4 |1.9 |1.5 ... |33.9 |31.1 |29.4 |29.4 ... |14.4 |13.3 |13.6 |15.6 ... |100 |100 |100 |100 ... ... өту жағдайында бүкіл әлемдегі ... ... ... баса ... бөлінеді. 2003 жылдың қаңтар- сәуір ... ... 147.3 ... ... ... ... берілді, бұл 2002 жылдың
дәл осындай кезеңінде берілген несие көлемінен 60.7 % ... ... ... ... кәсіпкерлікке берген несиелері бойынша қарыз
сәуірдің ... жыл ... ... ... ... 156.4 ... болды. (Кесте 3)
Кесте 3. Банктердің шағын кәсіпкерлікке берген несиелері, млрд. Теңге
|Көрсеткіштер |2000 |2001 |2002 |2003 |
| |жыл |жыл |жыл |жыл ... ... |74.2 |122.0 |146.5 |156.4 ... ... |40.7 |46.7 |55.5 |71.8 ... ... |33.5 |75.3 |91.1 |84.6 ... мерзімді |40.2 |60.2 |63.1 |63.3 ... және ұзақ ... |34.1 |61.8 |83.5 |93.1 ... ... ... ... ... берілген несиелерді
валюталар бойынша да, мерзімділігі бойынша да бөлуде оң өзгерістер ... ... тек қана 2003 ... басынан бері ұлттық валютамен
берілген несие 29.4 %-ға артқан, ал ЕАВ- мен ... ... ... ... ... ... 2000 ... аяғында қысқа мерзімді
несиелер айтарлықтай басым болса, 2003 жылғы сәуірдің аяғында олар орта
және ұзақ ... ... тек 68%-ын ғана ... ... ... сапасы дұрыс бағаланады. Банктердің жиынтық несие портфеліндегі
стандартты ... ... 68.9% ... ... ... ... ... 4.)
Бүгінгі күні банк қарыз алушыларының негізгі ... ... ... ... ... ... ... тұрған кәсіпорындар. Келешекте
экономиканың нақты сектроының негізгі ... ... оң ... және ... ... ... ... сондай-ақ инфляция
қарқынының баяулауы мен айырбастау бағамының төмендеуі қарыз алушылардың
несие алу қабілетіне ... ... ... ... ... ... портфелінің жиынтық сапасын сипаттайтын көрсеткіштердің
өзгерісі, %
|Жіктелетін несие портфелінің |2000 |2001 |2002 |2003 |2004ж ... |жыл |жыл |жыл |жыл ... ... |55.3 |76.8 |69.1 |71.3 |68.9 ... |39.2 |21.2 |28.6 |26.7 |29.4 ... |5.5 |2.0 |2.3 |2.0 |1.7 ... |100 |100 |100 |100 |100 ... тұрақты дамуы, қаржы нарығының тұрақтана өсуі, инфляция
қарқының ... және ... ... ... ... тұрақтауы
қаржы нарығындағы операциялардың кірістілігінің төмендеуіне әсерін тигізді.
Сөйтіп, 2002 жылы заңды тұлғаларға ... ... ... ... алынған сыйақы ставкасы жылдық ... ... ... ... 21.5%-ға дейін төмендеді. Алайда 2003
жылдың басынан бері жеке тұлғалардың несиелері бойынша ... ... ... ... 22.5% ... ... ал оны 1 суреттен көруге
болады. Бұған құрылыс,ауыл шаруашылығы, ... ... ... ... ... ... нәтижесінде несие ресурстары құнының артуы
себеп болды. Сонымен, өткен жылдарда ... ... ... ... және ... ... ... табысқа қол жетті. Осыған
байланысты ... ... ... ... Банк те ... ... атап өткен жөн. ... ... банк ... ... ... ... ... тұрды., онда
банктің несие саясатын жетілдірудің мүмкіндіктерін талқыланды. Сондай-ақ
банк несиелері ... ... ... ... ... ... сипатталған хаттар жолданды, 2002 жылғы қарашада
Ұлттық банкте қайта қаржыландырудың ресми ставкасы 7.5% , ал 2003 жылы ... ... ... ... банктің, сондай-ақ Үкіметтің
өкілдерімүше болып кірген жұмыс тобы ... осы ... ... ... ... соңғы жылдардағы үрдіс Қазақстанның несие нарығы тұрақты
даму үрдісінде екенін ... 2002 жылы ... банк ... қаржы
секторын дамытудың алдағы 4 жылға арналған тұжырымдамасын әзірледі. Бұл
жалпы қаржы жүйесінің алдында тұрған ... ... ... ... ... ... ... жөнінде айтар болсақ, аталған
тұжырымдама шеңберінде мынадай ... ... ... ... ... тиімді жұмыс істейтін үш деңгейлі жүйесі құрылды.
Бірінші деңгейде негізінен ірі және ... ... ... көрсететін
банктер болды.
Екінші деңгейде шамалы клиенттерге қызмет көрсететін банк операцияларының
жекелеген түрлерін ... ... ... ... ... ... шағын, ұсақ клиенттермен жұмыс істейтін,
микронесие беретін ұйымдар жатады.
Сондай- ақ ... ... және ... үй ... ... беружүйелерін дамытудың нормативтік құқықтық негізін жетілдіруді
жалғастыру жоспарланып отыр.
2.2 Кіші және орта бизнесті ... ... ... ... ... ... өз ... кеңейту және де ... ... үшін ... ... алу ... ... ... Республикада кіші кәсіпкерліктің дамуын тежейтін негізгі фактор
болып табылады. ҚРЭМ экономикалық зерттеулер институтының кіші және ... ... ... мониторингтік тексеру нәтижесінде анықталған
несие алудағы жекеленген кедергілер ... ... ... ... ... ... қиыншылықтар |
| | | |
| | | ... ... ... ... ... қалуы ... | ... ... ету |- банк жүйесіне құжат дайындаудағы ... ... ... мен ... ... ... ... |сінің жетіспеушілігі; ... ... ... ... ... |
|қысқа мерзім; ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлға|
|кезеңінің жоқтығы. |лардың ... ... ... |
| ... шетелдік және отандық несие |
| ... ... ... ... |
| |тың ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген мәселелер екі негізгі
топқа бөлінеді. Бірінші топ банктен ... ... ... ... ... екіншісінде несиені алу мен құжат дайындау процесіндегі
кәсіпкерлерде пайда болатын жекелеген мәселелер мен ... ... ... ... ... ... мәселелер – макромәселелер тобына
жатады. Олардың мағынасы ... ... ... мен ... – несие салу
саясатымен байланысты болатын екінші дәрежедегі банктерде ... беру ... ... ... ... болады. Олар
инфляция деңгейі, өнеркәсіп ... ... ... ... ... көрсетілген көрсеткіштерде, қазіргі деңгейге қарағанда өте
төмен болған, оған дәлел: қазіргі кезде ... ... кіші ... ... ... ... елі мен шет ел ... 2001-2002 жылы бекітілген. 2002 ж жалпы экономикалық ахуал
көрнекті тұрде жақсарған, сол ... ... де ... жағдайға еш
өзгешеліктер енбеген.
Қазіргі кезде берілген экономикалық сектор нақты ... ... ... ... ... ... ... куәландырады.
Екінші топтағы мәселелер микродеңгейде көрсетілгендей мінез танытады,
сонымен қатар бірінші орындағы мәселенің шешімі ... қор ... ... ... ... ... кіші және орташа іскерлік Орталығының зерттеулерінің
көрсеткіші бойынша, кәсіпкерлердің 50-60% ... ... ... ... ... ... ... жетпей қалған.
Кәсіпкерлердің айтуынша, іскерлік субектісіне банктердің ешқандай жайлылық
қасиетін жасамауы.
Банк қызметкерлерінің айтуынша, ... ... ... ... ... ... ... өтіп кететінін түсіндереді.
Кіші және орташа базистің арнайы тексеруі 2000 жылдың ІІІ-тоқсан
ында Алматы ... кіші ... ... ... ... Кейінгі кезде мониторингтік зерттеу ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлердің іске асқан рәсімдеріндегі
несиелік ресустарының келісімімен жасалған өнімдердің ... кіші ... ... Бұл зерттеуге Алматы қаласында жұмыс істейтін түрлі
48 саладағы кіші кәсіпорындар қатысты. Бұкіл кәсіпорындар банктен ... ... ... алады.
Аз көлемдегі респонденттермен салыстырғанда зерттелген мониторингтегі
несие беру рәсімі ... ... ... ... Осымен байланысты
зерттеулерде ... кіші ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Кіші кәсіпорын
субъектілерінің несие жасаудағы кедергілері ... ... ең ... ... түрі ... ... несие дайындауда
олардың яғни, кәсіпкерлердің білімі мен ... ... ... ... ... ... ... құжаттар дайындайтын топтама
ұсынады: жалпы құжаттар (анкета, тапсырыс т.б.), ... ... ... есеп беруі, құжаттарды кепілдікке беру, ... ... ... ... ... рұқсат беруі.
Кәсіпкерлер несие алудағы қиыншылықтарды шешуде түрлі ... ... ... ... ... ... ... емес
ұйымдар, консалтингтік-ақпарат ұйымдары, жекеше тұлға, банктер, басқа ... ... ... ... ... көп ... (38%) ... түседі.
Көрсетілген категорияға кіретін тұлғалармен осы істермен
айналысатындардың ... ... ... ... ... сұхбат (сұрақ-жауап) алу процесінде анықталады. Ол пара
беру мен несие алудағы ... ... Кей ... ... ... 5-10 ... жетеді.
Кәсіпкерлердің басқа субъектілерге қарағанда, несие алу кезінде құжат
дайындау процесінде мемлекеттік емес ұйымдардың 23% ... ... алу ... ... ... ... аз көлемде болды. Одан
кейін бұларға консалтингті-ақпарат (20%) мен жеке ... ... ... кезде белгіленген кәсіпорындарға ақшалай төлем көрсетуімен
несие ресурстарын дайындайтын құжаттар арқылы ... ... ... ... көп ... ... ақша беруде кәсіпкерлерге
жеңіл болу үшін құжаттарды дайындау топтамасын шығарған. Әр құжатқа арнайы
тексерулер ... Айта ... ... ... ... кезінде
суъбектінің бір бөлшегі көрсетілмейді.
Енді кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... Оның ... қаржы құжаттары өткізілген зерттеулерде,
кәсіпкерлердің бизнес-жоспарды құруында көп ... әкеп ... ... ... зерттеулерде, 2000-жылдың кіші және орташа
бизнестің ІІІ тоқсанында, бірінші орында банктердің кіші ... ... ... экспортын жүргізді.
Бұл 2001 жылдың орта кезеңінен бастап, ... ... беру ... ... ... ... ... Бірақ, банкке
түсетін қаржы көлемі мен бухалтерлік құжаттарға сұраныстары көп болды, ... қиын ... ... ... кіші кәсіпорындардың көп бөлігі
тәжірибелі түрде бухалтерияда екі түрлі қызмет көрсетуі, ... ... ... ... жабу мен ... ... ... болып отыр.
Несие беру рәсімі былай көрсетіледі:
– кәсіпорындар 12 айдың ішінде банкке ... есеп ... ... ... қызметкерлерінің соңғы 6 айда алған тұрақты пайдасы.
Егер кәсіпкер салық инспекциясына (көрсеткен) өткізген құжаттарын
банкке де әкелсе, несие алу ... ... ... ... ... құжаттарда салық барысында көрсетілген ең төменгі түсімділік пен
зияндығы ... ... ... арнайы, қағаз ақшалай құжаттар топтамасын
дайындайды, онда компанияның дұрыс түсімділігі, несие ... ... ... орны толықтырылды да, пайызға төленген төлемі
мен негізгі соманың қарызы несиеге төленеді. Қаржылай құжат топтамасы ... ... ... ... ... ... тігу, киім тігетін жөндеу компаниясының ... ... ... ... алғысы келді. ... ... ... ... ... пайызын төлеуге жағдайы келмеді. Кәсіпкер
аудиторлық ... ... Олар оған ... ... ... ... берді. Осы дайындалған құжат топтамасының өзі АҚШ-ң 300 долларын
құрады. Осы негізден ... ... ... ала ... ... ... мен ... келесідей. Болған
тексерістен кейінгі, кәсәіпкерлердің несие ... 2-ші ... ... ... әр ... тексеру органдарының ойлаған
проектісіне рұқсат ала алмауында. Респонденттердің 47,9 пайызының айтуынша,
кәсіпкер үшін бұл өте қиын ... ... ... табылады. Бұл мемлекеттік
органдардан іске асқан ойларының дұрыс шешілуі. Бұл тәуелді, нақты бір
шешімді бір ... одан да көп ... ... ... ... Олар:
– экологиялық немесе табиғи ресурс Министрлігінің жергілікті
басшылары;
– санитарлық- ... ... ... ... ... ... басшылары;
– стандарттық-сертификат беру органдары;
– өрт сөндіру қызметі;
– кеден қызметтері және т.б.
Негізгі экспертизадан өту рәсімі, төрешілдікті санамағанда 6 ... ... ... мұндай ұзақ мерзім, ... ... ... ... ... 1-2 ай ... ақша ала алады, тіпті 1-2
аптаның ішінде алғанын қалайды. Сондықтан ... ... ... ... ... пара береді немесе банктік несиеден ақша
алудың ... ... ... бастайды. Мұндай негіздерде олар туған-туыс, дос-
жарандарынан қарызға ақша ... ... ... ... ... процентке алады. Бұл банкке қарағанда ... ... ... ... қара ... ... және экономикада ақшаның азаюына
әкеп соқтырады.
Респонденттердің көбісі (72,9% жауабы) іске асыру ... ... ... рұқсат алудың толық түрінің бірі – басқа кәсіпорындар
дың ... ... ... ... ... ... инстанцияларымен банктер іс
жүзінде асырылған жобаларға тәуелсіз баға беру болып табылады.
Енді бизнес-жоспарға келетін болсақ осы уақытқа ... ... ... ... ... өте ... қиыншылықтарды
туғызады. Банктер қазіргі уақытта несие сызбаларын (схемасын) жеңілдетсе
де, ... ... ... беру ... ... ... міндетті түрде болы. Кейбір жағдайлар түрлі факторлармен анықталады.
Біріншіден, ... ... ... ... екіншіден,
кәсіпкерлердің бизнес-жоспарды ... ... мен ... ... бизнес-жоспарды құрудағы көрсетілетін қызмет ұйымдары
да жоқ емес. Банктерде де ... осы ... ... ... берілген бизнес-жоспары болса да, несие алуына ... да, ... де ... бере ... ... ... бұл
қызметтің жоғары құнын есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... қанша болса, құрылған бизнес-
жоспардың бағасы да ... 1000 АҚШ ... ... ... беру ... ол ... ... өзі өте қиын
проблемалардан тұрады. Бұл проблема түрлі ... ... оның ... ... ... ... ... ақшалай құнының кепілдігі,
кепілдікке берген дүние-мүлікінің толық дұрыстайтын құжатын ... ... ... талаптарға сүйене отырып, кепілдікке кәсіпорынға
арналған дүние-мүліктер немесе кәсіпкердің ... ... ... басқа да заңды тұлғалар мен бағалы қағаздарды да беруге болады.
Банктер несие беруде кепілдікке берілген мүліктің ... ... ... ... ... ... ... респонденттердің 27,3% банкке әкелінген құқықты ұстанушы
құжатты кепілдікке алынған мүліктің ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынға өндіріс кәсіпорынын
үлкейтуге 70 мың АҚШ доллары несие керек болды. Кепілдікке сол кәсіпорынның
жері ... мен ... ... ... үшін банк ... ... талап етті.
Құжаттарды дайындаудағы кәсіпкерлердің қызметін қажет етуі ол
мониторингтік тексерістерде, ... 75,0% ... ... ... ... ... ... және көрсетілмеген қызметтер
үшін ақша төлеуге дейін барады.
Казкоммецбанк КҒМ жүйесі.
Несие беру мақсаты: Несие шағын және орта ... ... одан әрі ... ... ... беріледі:
– пайыздың ұтыс мөлшері –12% (1 жылда);
– ең төмен несие сомасы – 10000 ДМ;
– ең жоғарғы несие сомасы – 1,5 ... ... ... беру ... – 6 ... 1 ... дейін;
– кепілдік ретінде қозғалмайтын мүлік пен ... ... ... ... құны ... ... 10-20% пайызынан аспауы
тиіс.
Несие алу үшін төмендегі ... ... ... ... ... ... ... ұстану құжаттары;
– бизнес – жоспар;
– қызметкерлері жайлы ақпарат;
– қаржы құжаттары;
қолданыстағы келісім-шарт.
Бірінші кезеңде жоба ... ... ... ... ... жағдайда растауға Германияға жіберіледі. Егер ... ... ... ... өтсе, кәсіпкер несие ала алады.
Казкоммерцбанк ЕҚҚДБ жүйесі.
Несие беру мақсаты: Несие шағын және орта кәсіпорындарға бастапқы және
одан әрі дамыту жағдайына байланысты ... ... ұтыс ... –16-20% жобаның нақты тәуелділігіне
байланысты;
– ең төмен несие сомасы – 500 USD;
– ең жоғарғы несие ... – 200 мың ... ... несие беру мүмкіншілігі – 3 айға дейін;
– кепілдік ретінде қозғалмайтын мүлік пен ... ... ... ... құны несие құнынан 10-20% пайызынан ... алу үшін ... ... ... тиіс:
– мекемелік құжаттар;
– несиеге заңды ұстану құжаттары;
– бизнес – жоспар;
– қызметкерлері жайлы ақпарат;
– қаржы құжаттары;
– қолданыстағы ... ... ... ... 1 айды ... ... беру ... несие комитетінің отырысында қарастырады.
Темірбанк ЕҚҚДБ
Несие беру мақсаты: Несие шағын және орта ... ... одан әрі ... ... ... беріледі:
– пайыздың ұтыс мөлшері – 18-25% жобаның ... ... ең ... ... ... – 1 мың USD;
– ең жоғарғы несие сомасы – 200 мың USD;
– несие беру ... – 3 ... ... жеңілдік несие беру мүмкіншілігі – 3 айға дейін
– кепілдік ретінде қозғалмайтын мүлік пен ... ... ... ... құны ... ... 10-20% пайызынан аспауы
тиіс.
Несие алу үшін төмендегі құжаттар берілуі тиіс:
– мекемелік құжаттар;
... ... ... құжаттары;
– қаржы құжаттары;
Несие беру шешімін банктің несие комитетінің отырысында қарастырады.
MERCY CORPC (жанашырлық корпусы бөлігі)
Несие беру мақсаты: ... ... және орта ... бастапқы және
одан әрі дамыту жағдайына байланысты беріледі. Нақты жағдайда компанияның
нарықта 6 айға жуық ... ... ... ... ұтыс ...... ... Жобаның нақты
тәуелділігіне байланысты;
– ең төмен несие сомасы – 1 мың USD;
– ең жоғарғы несиенің ... ... – 30 мың ... несие беру мерзмі – 1 жыл;
Кәсіпкерлердің жұмысы одан әрі жағдайы жақсара бастаса, ол ... ... және ... ... ... алуға мүмкіншілігі туады.
Несие рәсімдеу уақыты шамамен 1 айды ... ... беру ... ... комитетінің отырысында қарастырады.
– кепілдік ретінде қозғалмайтын мүлік жатады. Бағаланған кепілдік құны
несие құнынан 10-20% аспауы ... алу үшін ... ... ... ... ... ... несиеге заңды ұстану құжаттары;
– қаржы құжаттары;
Несие беру шешімін несие комитеті отырысында қарастырылады.
2.2 Шағын және орта ... ... ... ... ... ... ... және дамуында үлкен қиындықтар
көбінесе қаржымен байланысты. Бұл Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... шағын өнеркәсіптің ішінде 50% жұмыс істемейді;
• республика көлеміндегі шағын өнеркәсіп орынды әрқилы дамыған – көбі ірі
қалаларда орналасқан;
• экономика ... ... ... ... бар: ... ... сауда өрісінде дамыған (72%), ал өнеркәсіп өндірісінде (8%) және
ауылшаруашылғында (3%) аз.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... және ... сүймелдеу, заңды - құқықтық қорғау). Ол
өз алдына жанама – шағын кәсіпорын қызметтерін салық арқылы ... ... тура – ... қажеттілігі туған кезде алу жолымен.
А.Үмбетовтың жұмысына сүйенсек, ол кезінде кіші ... ... ... ... (банк шағын бизнес( қарым-қатынастарын жетілдіру
ұсыныстары баяндалады.
Оның ... ... ... ... жүйесін қосымша
қаржыландыру мен несиелік кепіл – қауіп-қатерді ... ... ... ... ... ... қаржыларын шағын бизнеске қатыстыруына
мүмкіндік береді және де екі ... да ... ... ... орай ... ... пропорциясын айқындау өте маңызды: оның
жоғарғы шегі бюджетке ең аз шығын шығуын ... ету ... ал ...
банктардың қатынасу деңгейін ұлғайту арқылы олардың қызығушылығын сақтау.
Сонымен қатар шетелдік серіктестік қарым-қатынастар негізінде ... бар (1 ... оны ... ... ... ... ... бұл осы проблемаларды шешуге ұсынылатын жалғыз тиімді жұмыс
шығар.
Қарағанды облысының шағын ... ... ... ... ... атап өтуге болады. Онда ... ... ... ... ... ... бар, ... олар
жалпылама түрде берілген, қаржы-несие сұрақтары нақтылы бөлінбеген.
Соның ішінде, автор басқарудың ... ... жету ... өндірісті басқарудың көп деңгейлік жүйесін құруды ұчынады. Ол барлық
негізгі басқару деңгейлерін қамтитындай болу ... оның ... ... ... ... деңгейі, басшысы ретінде шағын өндірісті
қолдау агенттігі мен (қазір –табиғилық ... ... ... ... және шағын бизнесті қолдау агенттігі – статьяның
авторы);
2. аймақтық өндірісті басқару деңгейі ... ... ... ... және ... ... шағын бизнес орталықтарын
дамыту ұсынылады);
3. Жергілікті басқару деңгейі, ... ... ... ... ... ... Жеке фирма деңгейі, жеке кәсіпкер және оның командасы түрінде.
|Қарызгердің сыйақы элементі арқылы несиелендіруде серіктестіктің бабын|
|табу ... ... ... ... ...... ... |
|несиенің мерзімі, оларды бастапқы жағдайда қамту және ... ... ... ... ... ... ... ... | ... | ... ... | ... | ... |
| | ... | ... |
| | | | ... |
|Бастапқыдағы базалық | ... қыс | ... ... ... | |қа ... және | ... |
|каныңтым жоғ | ... ... не | ... де ... мен ... | |сие қарыз алушы | ... ... алу ... несиенің | |да ... атақ | ... ... ... ... | ... ... | | |
| | ... ... | | |
| | ... шарттары | | |
| | ... ... | | |
| | ... | | ... 6. ... төмендеуін қамтамасыз етуінің және шығын кәсіпорындарда
несиелендірудің тәуекелдік массалық ... ... алға ... ... ... ... шағын бизнеске
прогрестік көңіл қойып қарауға мүмкіншілік тудыратын объективті ... ... ... бар. Ал ... ... ... мұнда мемлекет шағын
кәсіпорынды қаржыландыруға қол ұшын ... ... ... та ... ... ... ... мен ставка деңгейінің
төмендеуінен несие ... ... да ... ... ... ... ... несиелендіру қызметтерін
жалғастырады. Екінші дәрежедегі банктермен 2000 жылы қараша ... ... ... теңге көлемінде несие берілген. Бірақ та бұл шағын
бизнеске ... ... ... ... ... тым аз сома.
(Ол шағын бизнестің даму ... ... және де ... қосқан
үлесі арқылы бағаланады).
Әдетте, егер несие тәуекелділігінен құтылу мүмкін ... ... ... ... Әзірше бұл бізде әлі қолданылмаған, барлық шағын
бизнесті ... ... ... екінші дәрежедегі банктерге
жүктелген.
Өкінішке орай, Қазақстанның банктік бөлімдерінде 34.1 млрд. теңгемен
төленетін ... ... және 129 ... активі көлемімен жүйелік
даму ерекшеліктері бар:
1. ... ... ... емес және орналасуы біртекті емес – ... ... ... ... дәрежелі банктердің 75 ішінде шартты
орташасы – 43, ... 500 ... ... ... қоры бар), ... ... ... қаржы орталығында топтасқан, ал шағын банктер
облыстық орталықтарда орналасқан;
2. қаржылық мүмкіндіктері мен несиелендіруде шағын және ірі ... ету ... ... ... ірі банктердің шектеулі
саны қатысады, ал басқа шағын және орташа банктердің салымы шамалы;
3. шағын және ... ... ... ... тарту жинау көздеріне
рұқсаттарының жоқтығынан (олар шағын ... ... ... ... банкаралық қаржылық нарыққа, қарыз алуға, банкаралық
несиелерге, ал шектеулі өз капиталы шағын ... ... ... белсенді операциялар жүргізуге және түскен
пайда есебінен капитал айналдыруға мүмкіндік бермейді.
Бірақ ескерте кететініміз, көрсетіліп ... ... ... ... бизнестің даму проблемалары айқын көрсетілген:
• банкте (көп( ақшаның жоқтығынан несиелердің қысқа мерзімді болуы, шағын
кәсіпорынның сауда және делдалдық ... ... ... ... ... ... кәсіпорын үлкен қалаларда дамыған, өйткені коммерциялық банктер
жинақталған.
Шағын бизнесті ... ... ... және несиелендіру
жүйесіндегі альтернативалар
Қазіргі несиелендіру жүйесінің шегінде тақау арада ... ... ... несиелендіру тез арада өсетіні әлі екіталай. Бірақ та,
соңғы 12 айдың ішінде ... ... ... ... ... жоқ және ... ... несиелендірудің өзгермейтін деңгейі
тұрақталды (шағын бизнеске несиелердің үлес ... ... ... ... ... несиелерімен салыстырғанда 32%, 23,7%-қа дейін
төмендеген). Мүмкін, бүгінгі таңдағы экономикалық ... ... ... басқармаса оның әрі ... ... ... тиіп ... ... әсіресе жалпы экономикалық және қаржы
қолайсыз жағдайында:
• кәсіпорындар мен ұйымдар, негізгі массасы – ... ... ... ... ... ... 1438,8 ... тенге қарыз
болды, ал олардың дебиторлық қарызынан 2,2 есе көп. 106,5 ... ... ... ... жалпы саннан 5%-нен астам, кәсіпорындар ... ... ... ... ... төлем төлеу, айналым және ... ... ... ... ... төлем ақы төлемеуге, өзара қарызға беруге
немесе мысалы, бартерге оны өндірістік политиканың ... ... ... Ақша ... ... және оларды
суррогаттармен алмастырылғаннан ... ақша ... ... ... халық қорларын шоғырландыруға мүмкіндік туғызбайды.
Банктердің ресурстық базалары ... ... ... аййналымдағы
ақшаның үлес салмағы тамыз айының аяғында ақшалай масса құрамында 48,4%
құрады). ... ... ... несиелік қызметтерін кеңейтуге ұмтылады,
өйткені табыс табу мен клиенттердің қызығушылығын арттыруға құштар.
Негізінде қысқа ақшаларға ие ... ... олар ұзақ ... ресурстарға мұқтаж болып отыр. Шағын бизнесті өзінің приоритеті
деп табатын мемлекет оған ұзын және де тым ... емес ақша ... ... ... Оның ішінде, шағын кәсіпорынға ЕККДБ несиелік бағыты және
АБР-дің ауылшаруашылық өнімдер шығару және фермерлік шаруашылықтарға ... ... ... ... ... ... ... қатысуымен
көрсетілген көздердің екінші дәрежелі банктардың көлемімен ақшаны қайта
несиелендіру үлгісімен іске асырылады.
Негізінде, несиелендіру үлгісін ... ... ... ... ... ... ... және гарантиялы несиелендіру (кепілдік). Мұндай
үлгілер банктың несиелік ... ... ... тартуға рұқсат етеді
және де екі жақтың мүмкіндіктері мен ... ... ала ... қатар тәуекелді бөлудегі пропорцияны ... алу ... оның ... шегі ... ... аз ... ... және
банктердің құрамы мен қатысу ... ... ... көп қаржылық
тетігімен қамтамасыз ету керек.
Тәуекелді дұрыс бағалау өте қиын, ... ... ... пайдаланамыз. Әдетте коммерциялық банктердің 70%-ті стандартқа
сәйкес. Бюджетпен банктің 30:70 ... ... мен және ... ... несиелік портфелінің сапасында бюджет 8% және 1%
мөлшеріне сәйкес күдікті және үмітсіз тәуекелді алып жүре ... ... ... ... ... кету ... комиссия мөлшері провизия және бюджеттің шамаланған 9 % ... ... ... керек;
• несиелендіру шарттары банктерді қызықтыра білу керек, өйткені олардың
бірігіп қаржыландыру қызығушылығын сақтап қалу үшін.
Шағын ... ... ұзақ ... қаржыландыру
жобаларының кестелері. Мемлекеттік шағын кәсіпорынды дамыту қорының
несиелендіру қаржысы және ... ... онда ... 30:70
үлестірілген және банктердің пайдасы есепке алынған (1сурет) көрсетілген.
Айта кетейік, жаңа бастап келе жатқан ... ... ... және ... ... ... кең таралған жоқ. Бұл
лизингтік, ипотекалық несиелендіру және франчайзинг.
Шағын ... ... ... ... өйткені өзінің
шектелген капиталында негізгі қорларды иемденуге ... ... ... ... ... ие ... Ең ... әдетте қаржылық
лизинг белгілі бір салықтық, кедендік және валюталық жеңілдіктерден қолдау
табады. Бұл арнайы ... ... ... ... ... және ... байланысты:
• қосымша құн салығын салудан, лизингтік табыс қызметінен және ... ... ... ... ... ... ... лизингтік төлемдерді шығынға жатқызу және ... ... ... ... ... ... ... проценттік табыс салық салудан
босату.
Ипотекалық ...... және ... ... ... ... әсіресе ауыл шаруашылық кәсіпкерлеріне
(мысалы АҚШ-да бұл 2/3 ... ... ... ... ... жерге деген сұраныстың жоқтығы ипотекалық несиенің
қалыптасуына кедергі жасайды. Іс жүзінде ... аз ... ... және ... ... ... құрылымының
рентабельділігімен байланысты, соның ... ... ... ... да ... ... мынада: жеке жер рыногы
бар болуы жерді ... ... және ... ... кім ... ... ... меншігіне беруге бар.
Франчайзинг – бизнесті ұйымдастыру тәсілі ... ол ... ... өтім ... ... ... ... туғызады, өте
пайдалы және шағын және жеке кәсіпорында қолдайтын әсерлі формалардың бірі
ретінде қаралынады. ... ... ... ... ... оның
бизнесін сатып алушыға гарант бола алады.
ЕҚҚДБ шағын кәсіпорынға арналған несиелері
ЕҚҚДБ шағын ... ... ... ... ... жарты жыл
өтті, 6,0 млн. АҚШ доллар көлемінде бірінші транш меңгерілді, 5,9 ... ... ... ... ... іске ... ... белгілі, бұл ЕҚҚДБ-ның программасында қор және Қазақстан
Республикасының халық банкінің кепілдемесімен таңдап ... ... ... ... ... ... халық жинақ банкі,
Центркредитбанк, Алматы сауда-қаржы банкі және Цеснабанк. ... ... ... ... ... мениясында жұмыс істейтін арнайы бөлімшелер
құрылған, несиелік қызмет көрсететін қызметкерлердің саны 60 ... ... Олар тек қана ... ... ... ... ... мен Астанада басталды, онан ... ... ... ... ... және әрі қарай Атырау, Повлодар және
т.б. жоспарлануда.
Казкоммерцбанк программаның басшысы ... ... ... 5 ... филиалдарын ашқан, ол жалпы саннан 41% несие берді (2-сурет).
Центркредитбанк та белсене несиелендіруде, ЕҚҚДБ-ның ... оның ... – 31%. Бұл банк ... ... ... Бұл ... шағын несиелердің жартысына таманы берілген.
Жоғарыда айтылып кеткен банктермен салыстырғанда Алматы сауда қаржы ... ... ... ... ... ... таратылуы шағын бизнестің дамуын
жанама қамтып көрсетеді. Алматыдағы банктердің шоғырлануын еске ала ... ... ... несие беру жағынан алда келе жатқан Қарағанды
екенін айтуға болады. Олар былай бөлінген: 67% – ... 3,9% – ... ...... ...... басқа қалаларға қарағанда несие беру ... ... бұл ... ... ... ... ... көрсетеді, соның
ішінде қызмет көрсету сферасы – барлығы 2,4%, ал Қарағанды, ... 8-27% ... ... ... ... ... ... салуды керек етпейді
және көбіне айналым қорларын қажет етеді.
Сомаларды, несие мерзімдерін және ... ... ... ... ... ... ... құрылымын айтып ескертуге
болады: негізгіге шамалы 1/3 және 2/3 – айналым капиталына.
Барлығы программа бойынша 1,77 млн. АҚШ ... ... 39 ... берілген. (барлық соманың 30%) cонымен қатар олардың көлемі 100
мың доллардан асқан емес.
Қарыз жинаушылардың заңдық статусы ... ... ... ... Осы ... жеке ... ... алды, көбінесе олар қызмет
сферасында жұмыс істейді. Астанадағы ... ... ... ... ... ... еркектерден көп және негізінен олар саудамен
айналысады ... ... ... ... ... ... ... көп берілген). Алғашқы бағаланулар бойынша,
ЕҚҚДБ программасын ... ... ... 300 жаңа ... орны ... ... жуық жұмыс орыны сақталған. Жүргізілген сұрауға сәйкес Қазақстандық
шағын өнеркәсіптердің көбі салыстырмалы түрде банкті несиелеу ... ... ... ... зерттеулердің берілгендері бойынша 2000 ж
шағын өнекәсіптердің бірден үші ғана – ... ... ... облысында шағын және орта ... 11 ... 3 ғана ... ... ЖШС СП ... (2000-2003 жж) қысқа
мерзімді және ұзақ мерзімді, ЖШС (Восход( (2001-2003жж) ұзақ мерзімді, ЖШС
(Тар( компания (2001-2003жж) ... ... ... ... ... 7 кестеде көрсетілген.
Кестеде берілген мәліметтерге сәйкес ЖШС (Восход( ... ... ... ... жыл орын ... ... 85,7%-
нен 63,0% дейін; осыған сәйкес (Тар( компаниясы – 57,7%, СП ... ... 2001 ж – 22,0%, ЖШС ... ... ... үшін сый ақы ... ... төмен болып табылады.
Несиенің ұзақ мерзімді сипатымен түсіндірілетін өндірілген өнімнің
өзіндік құнында 0,7%-тен ... ... ... ... ... ... несиеленумен түсіндірілетін сыйақы төлеуде шығындардың ... ... ... ... ... және ... бизнестің жекелеген
субъектілерін несиелендіру көрсеткіштері.
|Көрсет-кі|қысқа мер-зімді|ұзақ мер-зімді |Пассив ... ... ... ... ... ... |бойынша шығындар |
| ... ... ... % | |
| | | | | | ... (В о с х о д( ... |– |8702 |63,0 |1300 |– ... |– |8702 |64,9 |1320 |4,4 ... |– |5331 |85,7 |94 |0,7 ... (А й з а( ... |5574 |19741 |22,0 |5863 |8,4 ... |– |35293 |35,2 |5875 |13,3 ... (Т а р( компаниясы ... |12454 |– |35,2 |– |– ... |15911 |– |57,7 |2261 |6,3 ... |2117 |– |16,1 |1321 |0,2 ... |6500 |– |27,3 |– |– ... ... ... жылдық есеп беру белгілері бойынша
құрастырылған. Әрине, іс ... ... ... ... ... ... да дами ... Шағын бизнестің банктік несиелеу
тәжірибесі нөлдік деңгейде тұр деп, ... ... ... ... көптеген банктер белсенді түрде жұмыс істейді.
Банктердің шағын кәсіпорындарға несиелердің басым бөлігінің, ... ... ... мәселесін шеше алмайтын ... ... ... ... Қайтарымды қаражаттың несиелері олар үшін өте
маңызды, бірақ ұзақ ... ... ... алу мүмкіндігінсіз ШК
барлық қызмет көбінесе үш-төрт айлық перспективасы бар өмір сүру ... ... ... ... несиелердің төмен көлемі (ШОБ)–ны
несиелеудің жоғары тәуекелімен түсіндіріледі. ... ... ... төмен көлемінің және ... ... ... негізінде болған ШК-і несиелеудің ... ... ... ... ... ... кәсіпорындармен несиелік операцияларды
кеңейту жолында тұрған негізгі ... ... ... ... ... ... мерзімі өтелген қарыздың көлемі
нақты сомасында да салыстырмалы сомасында да мәнді толқып отырады, ... ... 4,5 есе ... ... ... ол ... ... араластық көрсеткіштерімен салыстырғанда жоғары болып қалады:
кезең ... ... ... 0,17% -ті ... яғни ... бойынша
көрсеткіш сәйкесінше республикалықтан 4,8 есе артық (кезең соңына).
Біздің ойымызша жоғары тәуекел мәселесін шешпесе де, ең болмаса оның
үшкірлігін айтарлықтай ... ... Ол үшін ... ... несиелеу тәуекелінің процестері мн атқару механизмін іске
асыру керек.
Банктердің шағын кәсіпкерліктің субъектілерін несиелеу ... ... ... ... ... барлық дәстүрлі
көздерінің жоғары деңгейімен бірге ең ... ... ... ... ... көрінеді.
Біріншіден, Қазақстандық шағын бизнес қайта бөлу қатынасының ұшында
өскенін айта кеткен жөн. Нәтижесінде әлсіреу ... ... ... ... бір ... иесі ... ... пара-пар
келмейтін жағдай қалыптасты. Бүгінгі күнде елдің негізгі капиталының ... ... ... ... үлесі осы капиталды жалпы құнының
шамамен ... ... ... оның ішінде өндірістік саудалық капитал
активтеріне меншігі – ... тең. ... ... ... жағдайда
нақты қалыптасқан шағын бизнестің дамуының шектелген деңгейіне сай ... ... ... шағын бизнестің негізгі капиталға деген
меншікті көбейтуге ұмтылудың ең үлкен ынталандырылмайтын әсері қазақстандық
экономиканың нарықтың өзіне тән нарықтық ... ша ғын ... ... ... ... ... және
беріктігінің құралы ретінде болатын.
Банктердің экономиканы несиелендірілуі
Банктердің ресурстық ... өсе ... ... олардың дәстүрлі
қызмет түрі – экономиканы кредиттеу біршама жандана түсті. 2000 жылдың ІV
тоқсанында ... ... ... ... ... 26,2% өсті
және 276,2 млрд.теңге болды (валюталық балама – 1,9 млрд ... ... ... сол ... ... кредиттер 30,1%-ке көбейді. Және 135,3
млрд теңге болды, шетел валютасымен кредиттер –22,8 % -ке көбейіп, 140,9
млрд ... ... ... 975 млн ... ... ... валютамен
кредиттердің үлес салмағы 47,6% -тен 49,0%-ке дейін өсті.
Орташа және ұзақ мерзімді кредиттердің өсу ... ... ... өсу ... біршама төмен болды. Орташа және ұзақ мерзімді
кредиттер 24,1%-ке өсті және 133 млрд ... ... ал ... ... 28,3 %-ке ... 143,2 млрд теңге болды. Қысқа мерзімді
кредиттердің өсу ... асып ... ... ... ... ... мен қысқа мерзімді депозиттер басым болған банктердің ресурстық
базасының ... ... ... бұл неғұрлым ұзақ мерзімді
кредиттер беру ... ... ... ... шектейді. Нәтижесінде
орташа және ұзақ мерзімді ... үлес ... ... ... ... ... инфляция қарқынының төмендеуі
теңгенің айырбас бағамының салыстырмалы түрде тұрақтылығы және ... ... ... ... ... бойынша ставкалардың төмендеуіне
қолайлы жағдай жасады. 2000 жылғы ІV тоқсанда заңды тұлғаларға ... ... ... ... алынған сыйақы ставкасы 19,1%-тен- 18,8%-
ке дейін төмендеді (жыл ... 20,8%), ... ... ... ... 17,2%-тен 14,7%-ке дейін төмендеді (жыл басына 20,4%) (сурет 3).
Тоқсан ішінде ... ... ... ... 70,4 млрд ... ... берді, жән бұл ІІІ тоқсанда берілген. ... ... ... ... ... ... 48,5% -ке өсті және ... аяғына
74,2 млрд теңге болды (банктердің экономикаға кредиттерінің жалпы көлемінен
26,9%). Бірақ шағын кәсіпкерлікке берілген ... ... ... 54,1%) ... ... ... табылады және сауда оперцияларын
қаржыландыруға бағытталған. Бұл көбінесе жоғары ... ... және ... жобалардың жетіспеушілігіне байланысты.
Сонымен болжам бойынша банктердің экономикаға беретін ... 2003 жылы ... % -ға ... ал ... яғни 2004 жылы ... ал 2005 жылы 19-20%-
ға өседі.
2002 жылы банктердің экономикадағы несиелердің жалпы көлемі ... ... ... ... яғни ... ... 4.2 млрд. АҚШ
долларынан астам. Екінші деңгейлі ... ... ... ... ... орта және ұзақ ... несиелердің өсуі қысқа мерзімді
несиелерге қарағанда басым сипат иеленеді. Осы ... орта және ... ... ... ... болып, 17.1%-ға өсті. Нәтижесінде
орташа және ұзақ ... ... үлес ... ... ... ... 2002 жылдың ішінде шағын кәсіпкерлікке несиелер 19.2%-ға ... 2002 ... ... ... ... ... ... экономикадағы
несиелердің жалпы көлемінің 22.1% болды. ... ... ... 2002 жылы ... ... ... ... 2002 жылы
заңды тұлғаларға ұлттық валютада берілген несиелер бойынша ... ... жыл ... салыстырғанда 15.5%-дан 16.2%-ға өстиі, осы
кезде жеке тұлғалар бойынша 24.5%-дан 24.2%-ға дейін төмендеді.
2.3. Шет ... ... ... ... коммерциялық банктерінде несиелендіру процесіне
(несие процесі) банк ... ... ... пайдалану және қайтару
жатады. Несие ... ... ... коммерциялық банктер өз
клиенттері ішінен қаржы жағдай, төлем қабілеті бойынша таңдау жүргізеді.
Несиелік-есеп ... және ... ... ... ... ... ... ресми тіркелген коммерциялық банктеріне беріледі.
Клиенттерге несие шоттарын ашу ... ... ... ... ... ... ... жарғысы (көшірме);
– құрылтай шарты (көшірме);
– коммерциялық қызметке берілген лицензия ... ... ... ... ... ... ... белгі соғылған бухалтерлік
баланс (көшірме);
– ақша операциялары ... ... ... ... ... карточка – бірінші тұлға, екінші тұлға – бухалтер
(негізгі)
– екінші тұлғаға, коммерциялық ниет жөнінде келісім ... ... қою ... ... сенімхат (негізгі).
Барлық негізгі құжаттарды лауазымды тұлғалар, ал ... ... мөр басу ... ... ... ... көлемде қарыз алу қажеттілігі туған жағдайда басқа
банктерде несие-шоттарын ашуға құқы бар. Кейбір аймақтарда үлкен шаруашылық
бағдарламаларын ... ... үшін ... ақша қажеттілігі бар. ... ... ... ерікті бірлестіктер немесе банктердің
консорциумын құруға құқы бар. Консорциумдар өздерінің қызметін қоғамдық
негізде ... және ... ... ... органдары мен Орталық
банкте міндетті тіркеуден өтуге тиісті заңды тұлғалар болып табылмайды.
Осыған байланысты консорциум құру үшін ... ... ... ... ... жасау жеткілікті.
Бағдарламаны несиелендіруді, қабылданған ... ... бас ... ... ... жердегі бас банк жүргізеді. Бас
банкте ақша қаражатын жинақтау ... ... ... ақша
рыногының басқа да қатысушыларының (сақтандыру компанияларының зейнетақы
мен ... ... және т.б.) ... несиелерінің негізінде
жүргізіледі. Мұндай несиелер банк аралық несиелер деген атты иеленген.
Болжанатын мерзімге қажетті несиенің көлемі мен ... ... ... ... ... несие алуға өтініш немесе қарызға алынатын
қаражаттың қажетті сомасының ... ... ... жергілікті
жағдайға байланысты кредиттік өтініштер әртүрлі ... ... ... ... ... Кең ... ... қарыздың жекелеген түрін беру
жөніндегі өтініш және оны жабудағы қаржының меншікті ... ... ... ... жоспарын жатқызуға болады.
Несиенің сипаттамасынан басқа өтініште ... ... ... банк ... ... ... ... алғашқы мәлімет көрсетілуі
керек. ... ... ... арнайы журналында міндетті түрде
тіркелмейді.
Несиелік өтініш ... ... ... ... ... ... мен кредиттік жоспарының есептемелерін жасайды. Осы
аумақ аймақтық және ... ... ... қалыптасқан қатынасы
білдіретін, тиісті банктің қызметінің көзі болады.
Тәжірибе көрсеткендей, көптеген банктер басты ... ... ... ... ... алу ... ... алдын ала талдау
(экспертиза) ... ... ... ... комитеттерін құрады.
Комитеттердің эксперттік қорытындысы, тиісті клиенттермен несиелік-есеп
айырысу қатынастарын орнықтырудың тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... несие беру жөніндегі талаптарын
қарауға қабылдамайды.
Қазіргі коммерциялық банктерде қолданылатын несиелік өтініштер келесі
бөлімдерден тұрады.
1 бөлім. Толық аты, ... ... мен ... ... ... алғандығы клиент туралы мәлімет. Әрбір ... ... ... ... мен ... ... ... қор мен
меншікті қаражат көздерінің жиынтық ... ... және ... көздерден
алынған күнтізбенің күнге есеп айырысу шотында қалған қаражаттың ... ... түрі мен оның ... ... сәйкес келуі.
2 бөлім. Несиелендіру объектісі, сомасы, мерзімі, мақсаты қамтамасыз етілуі
және қайтару көздері көрсетілген, ... ... ... ... ... Бас құрылтайшысы, ақша қаражатының жеке ... ... ... қорлары, шетелдік қатысушылары мен олардың отандық
және шетелдік ... ... ... ... ... ... және жеке тұлғалар жөнінде мәлімет.
4 бөлім. Қарыздар ... ... ... асқан күндері және
клиенттің ақырғы жылғы қызметтегі басқа да келешектер көрсетілген басқадай
мәліметтер.
Қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... ... және банктің дискреттік (тұрақты емес) ... ... ... ... ... ... ... несие берілетін құндылықтардың қозғалысының кестесін тапсырмай,
жекелеген несиелерді алуға қажетті ... ... ... ... ... ... мен банктердің арасындағы несиелік есеп
айырысу қатынастарындағы тұрақтылықты ... және ... беру ... ... ... ... ... нарықтық шаруашылық
механизмін несиелік ынталандыруды және кәсіпорында мамандандыру жүйесіне
кіргізуді, ... ... ... ... Бұндай саясат
жүргізу, горизонтальдық шаруашылық ... ... ... ... әсер етеді.
Банк қарызын беру тәжірибесі. Ресей еліндегі коммерциялық банктердің
көптеген клиенттері тауарлық-материалдық құндылықтардың ... ... ... шот бойынша тоқсанына екі-үш рет несиелендіріледі.
Қалыптасқан тәжірибеге сәйкес әр ... ... ... ... мен ... сол ... клиенттің несиелік мүмкіншілігін сипаттайтын
стандарттық құжаттар пакетін әзірлеу негізінде жүргізіледі.
Құжаттар пакетіне мыналар кіреді: өтініш, несиелік шарт, ... ... ... міндеттеме: проценттік ақшаны төлеу жөніндегі
мерзімдік міндеттеме; клиенттің бухалтерлік балансы; қарыздың технико-
экономикалық ... ... ... ... ... қайтаруға
аранлған үшінші тұлғаның кепілдемесі; кепілдік берушінің бухалтерлік
балансы, кәсіпорынның жағдайы туралы ... ... ... ... банк ... ... ... (несиелендіру) процесінің басты шарты. Қарыздық қаржының уақытында
қайтарылуы мен проценттік ақшаның төленуі ... ... ... ... ... ... базасына, шикізаттардың сапасы мен қазіргі заманғы
өндірістің басқа жақтарына ... ... ... ақырғы
жетістіктерін есепке ала отырып, ... ... ... ... капиталдық салымдар бағдарламаларының
(инвестициялық ... ... ... бар. Ауыл ... банк
қарыздарының пайдалылығы өндірістің мамандандырлуына, оның кешенді түрге
механизацияландырылуына және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері ұлттық шаруашылық
құрылымы есебінен азық-түліктік және ... ... ... ... байланысты. Осыған байланысты соның көмегімен нарықтық
экономиканың шаруашылық мехенизмінің бірінші ... ... ... мен ... коммерциялық байланыстарын банктік көтермелеудің
маңызы ... ... ... аяқталуы және қажетті ақша ... ... ... банк ... (несиелерін) пайдалану тиімділігін
білдіреді. Капитал ... банк ... ролі ... ... Бұл ... ... ссудалар бойынша
абсолюттік берешек; тауарлы-материалдық құндылықтар мен шығын ... ... ... ... ... капиталдағы банк
ссудаларының ара салмағы және бір ... ... ... келетін сатылған
өнім түсімі мен пайданың көлемі. Қарыздар бойынша ... ... ... ... ірі, ... және кіші ... алушылар тобын бөлуге
болады. Көпшілік ... ірі ... ... берешектің негізгі
бөлігі келеді. Бұл аталған кәсіпорындардың қаржылық тұрақтылығын көрсетеді
және кредиттік активтердің қайтарылмауы мүмкіндігін азайтады. ... ... ... ... берешектің аздаған бөлігі ғана келеді, бұл көпшілік
жағдайда олардың банктің алдындағы берешегі ... ... ... зиян шегумен байланыстырылады. Тауарлы-материалдық құндылықтар түрі
бойынша несиелер құрылымы айналым қорларының жойылатын бөлігі ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарын несиелеу кезінде құм шекер және рафинад
қант заводтары қант қызылшасын ... және ... ... және 2 ... 4 айға ... ... ... істейді. Өндіру
қорлары негізінен дайындау пункттеріндегі және завод складтарындағы ... ... ... өнім ... ... ... және завод
базаларындағы құм шекер және рафинад ... ... ... ... ... ... ... байданысты құрылады.
Қызылшаға несие қант қайнату стадиясына өтіп ... ... ... ... банктік несиелер көмекші материалдардың қалдықтарына,
жанар майға, шыны ыдыс-аяқ материалдарына және де ... ... ... ... банктер ссуданы қызылша жеткізушіге
және жұмыскерлеріне еңбек ақы төлеу үшін дайындау базаларына және ... ... ... ... мен фермерлік шаруашылықты несиелеу.
Бұл саладағы кәсіпорындар көп салалы шаруашылық болғандықтан ... сүт, ет, май және т.б. ... ... ... ... ... саласының негізгі технологияларының дифференциалдық
мезгілімен ... ... сүт ... 2-3 күн, ... және ... 8-10 ай, ал мал ... 1-2 жыл кетеді.
Өсімдік шаруашылығында өндіріс шығындары өседі, бірақ ол дайын өнім
шығарылғанда жабылмайды. Бұл ... ... ... ... ... табылады.
Мал шаруашылығында үлкен капиталдың салымдар мал сатып алумен, оны
өсірумен және керекті бордақылауларын (откорм) ... ... ... ... ... бордақылау шаруашылығында мал тұратын жерлерді
жөндеу, ауыл шаруашылық техниканы ... ... ... ... ... ... ... шығындары мен валдық ақша ... ... ... ... ... әсер ... ... кварталдық бөлімдерімен 1 жылға құрылады.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... Бұл ... 40-50% құрайды және өндіріс шығындарына пайда
әкелумен байланысты болды. Бұл шамалар ... ... ... ... және 1 жылда өнімді ... ... ... тұрақтандырылады. Өсімдік өсіруде несиелердің басты
объектісі болып ... ... және ... ... улы
химикаттар, ағымдағы жылдық егін өнімі, құрылыс материалдар, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... мәні мен мазмұнын, оның формалары мен
түрлерін, төлем қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... болады.
Несиенің қажеттілігі ұдайы өндіріс процесі фазаларының бірлігі мен
өзара әсерін қамтамасыз ететін тауар-ақша қатынастарының, ... ... ... ... бар болуымен түсіндіріледі.
Құнының тауарлай және ақшалай формасына сәйкес ... екі ... ...... және ... Егер коммерциялық
несие тауарлық формада берілетін болса, онда банктік ... ... ... ... ... ... ... табылады, өйткені банк арқылы
қайтарымдылық, төлемділік шарттарымен қайта бөлінетін ... ... ... ... ... ... бұл ... бір түрдегі экономикалық қатынас
ретіндегі несиеден келіп шығатын белгілі бір ... ... ... ... деп қарыздық міндеттемелерді қарыз
алушының тұтыну ссуда есебіне күнделікті ... ... ... жүйесі кең мағынада – бұл несиелік қатынастар, несие формалары
мен несиелік мекемелер жиынтығы, ал тар ...... ... ... ... ... ақша ... реттеуші және басқа
қаржылық қызмет ... ... ... ... ... қызықтыру үшін және бизнестік құрылымға деген өндіріс
жағынан ұсыныс болуы керек және банктің ... ... ... қайтару мерзімі және жарнама да әсерін тигізеді. Айта келе келесі
қорытынды жасауға болады:
– банктің ... ... ... ... ... ... ... несие жоспарланған салада ғана беріледі;
– несие беру банк ресурстарына ғана тәуелді емес, сонымен бірге
кленттің мүмкіндіктеріне тәуелді;
– несиелеу ... ... ... ... ... және ... ... несие қабілеттілігі нақты дұрыс нәтиже береді;
– бүгінгі таңда клиенттердің мүмкіншілігі ол ... ... ... ... ... ... келе менің ұсынысым келесідей:
1.жеке заңды тұлғаларға несие берген кезде банктер пайыздық ... ... ... оған деген ұсыныс туады;
2.заңды және жеке тұлғаларға берілетін ипотекалық несиені дамытуға
көңіл, үлес ... ... даму ... ... ... ... банктерге мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығына
белгілі бір мөлшерде несие берумен қамтамасыз ету
5.мемлекет тарапынан өз қаржылық деңгейімен нық тұра ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді несиелендіру
жүйесі ұйымдастырылса;
Қазіргі жағдай несиенің ... қай сала үшін ... өте зор ... сондықтан да несие арқылы заңды және жеке тұлғалардың экономикалық
жағдайы жақсарады.
Осы ... ... ... ... ... ... мен несиенің берілу тәртібі қарастырылады, бірақ ... әлі де ... ... ... ... ... (ҚР Ұлттық банк туралы( Заңы 1995 ж. 30 наурызынан N2155.
2) ҚР ... даму ... ... Заңы 2001 ж. 25 ... ... ... ... акционерлік қоғам халықтық банктің борыштық қарыз
есебінің тәртібі( 2000 ж. 20 ... ... ... А.А. Банктік және өнеркәсіптік капиталдың шоғырлануы:
Қазақстанда қазіргі беталыс және түйінді мәселелердің дамуы.
-Қарағанды 2002.
5) ... М.Т. ... ... банков в Казахстане:
учебное пособие. –Алматы: Экономика, 2001
6) Жуков Е.Ф., Максимова Л.М., Печникова А.В. и др. ... ... ... для ... –М. 1999 ... ... Б.А. ... Несие. Банктер. Валюта қатынастары: ... ... ... 2000 ... Лаврушин О.И., Мамонов И.Д., Валенцева Н.И. и др. ... ... для ... –М. 2000 ... ... С.Б. Қазіргі неиселік механизм және ... ... ... ... 1999 ... ... А.Х., ... С.М., КЕсенгелдин С.М. Ақша. Қаржы
және ... ... ... 1997 ж.
11) Поляка Г.Б. Финансы. Денежное обращение. Кредит: ... ... –М: 2001 ... Сейтқасымов Ғ.С. Ақша. Несие. Банк. –Алматы. Экономика. 2001ж.
13) Самсонова Н.Ф. Финансы, денежноре обращение и кредит: учебник.
–М: 2001 ... ... Ж. ... ... ... арттыру
факторлары // Қаржы-қаражат 1999. N5, 40-45 бет.
15) Дауранов И., Шмикина А., Рудецких А. Малый бизнес: ... ... // ... ... 2001 г. N4 –с. ... Голом М., Гурко А., Смиренко Е. Развивать новые виды кредитных
операций необходимо // ... ... 2001 г. ... Зиябеков Б. Кредитное бюро–инструмент выявления рисков // Банки
Казахстана 2002 ... ... М. Роль ... АПК в ... ... отношений // Финансовый бизнес N37 –С. 33-387.
19) Лисак Б. Анализ ... и ... ... при ... ... // Банки
Казахстана 2000 N6. –С. 3-6.
20) Смагулова Ш.А., Буханцева О.В. ... ... и ... ... в Казахстане // Вестник. ИПК. /Каз.Гос, Нац. ун-т
им.Аль-Фараби. –Алматы. 1999г.
21) Смагулова Ш.А. Макроэкономика. –Алматы 1997.
22) Умбетов А. ... ... ... ... // ... ... –С. ... Утеулин Е, Кенжеханов М. Система кредитования в банках // Банки
Казахстана 2000. N5. –С. 26.
24) Шишаева А.В. Зачем нужен кредит и ... в ... ... ... курс по экономической теории. –М. 1997г.
25) Экономикалық шолу. Қазақстан Ұлттық Банкі. 2001 ... ... ... Н.Б. ... г.
27) Банки Казахстана №5, бет 23-29
28) Банки ... №9, ... ... ... ... хабаршысы №2003, №6
30) Қазақстанның Ұлттық банкінің хабаршысы №2003, №8
-----------------------
[1] К.Маркс., ... ... том 13, 121 ... ... А.А. ... спекуляция . Теория и практика –С//б, 1912.
[3] К.Маркс, Ф.Энгельс, Соч. Т 23, ... ... В.С. ... в ... современного капитализма. -М.: Финансы
и статистика, 1991. С.54.
[5] Валравен К. Управление рисками коммерческого банка. - Вашингтон; ... раз. ... ... 1993. ... ... операциялардың дамуын шектеу жағдайында берілген терминдер
көп қолданылмайды.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Екінші деңгейдегі банктерде жеке тұлғаларды несиелеу қызметін талдау70 бет
Екінші деңгейлі банктердің несие саясатының қызметін бағалау мен талдау56 бет
Коммерциялық банктердің несиелік қызметі: талдау және даму болашағы. «Каспий банк» АҚ негізінде75 бет
Коммерциялық банктердің несиелеу қызметінің қайтарымдылық операциялары57 бет
Несие нарығындағы коммерциялық банктердің кызметі26 бет
Тұтыну несиесінің экономикалық мәні мен теориялық негізіне жан-жақты зерттеулер жүргізіп, несиелеудің бұл түрінің “Еуразиялық банк” ақ-ның қызметіндегі жүзеге асырылу ерекшеліктерін қарастыру63 бет
Қазақстан даму банкінің қызметі жəне инвестициялық жобаларды несиелеуі15 бет
Қазақстан Республикасының Банктік емес ұйымдары және олардың несие беру қызметі11 бет
Қазақстан Республикасының несиелік ұйымдарының қызметіне қаржылық қадағалауының мақсаты мен мiндеттерi26 бет
Қазақстан Республикасының несиелік ұйымдарының қызметіне қаржылық қағалау34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь