Экологиялық құқық бұзушылықтар салдарынан азаматтық жауапкершілікке тарту

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I .тарау. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін жауапкершіліктің түсінігі және жалпы сипаттамасы

1.1. Қоршаған ортаға келтірілген зиянның ұғымы мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

1.2. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін жауапкершіліктің түсінігі және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

1.3. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін материалдық жауапкершілік және оның құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

II . тарау . Экологиялық заңдарды бұзу салдарынан келтірілген материалдық зиянды өтеудің құқықтық негіздері

2.1. Азаматтық құқықтарды қорғау мен залалдарды өтеу ... ... ... ... ... ... ... ... .45

2.2. Экологиялық зиянды өтеуді құқықтық реттеу тәсілдері мен олардың тиімділігін арттыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. ХХI ғасырдағы ғылымның ұлы жетістіктерінің бірі – технология жетістіктерін пайдалануға қол жеткізу болса, бұл бір жағынан адамзат баласының алдындағы көптеген күрделі мәселелердің шешілуіне, ғылым мен техниканың дамуы барысында үлкен бетбұрыс алуына мүмкіндік жасаса, екінші жағынан ол өзінің кері әсерін де тигізіп отыр.
Экологиялық тұрғыдан алғанда Қазақстан аумағы жағынан да, тұрғындардың жан басына шаққанда да әлемдегі ең лас аймақ болып табылады. Демек, ел аумағының экологиялық ластануы адамзаттың өмір сүруін тоқтататындай жағдайға таяуда. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың төрағалық етуімен Қауіпсіздік кеңесінің кезекті отырысында күн тәртібінде республикадағы экологиялық ахуалдың арнайы қаралуы осының айғағы.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 6 ақпан 2008 жылғы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан халқына жолдауында мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасына қатысты бірнеше бағыттағы өзгерістер енгізу қажеттігін атап көрсеткен. Соның ішіндегі төртінші бағытында - жеке меншік тұрғын үй құрылысында индустриялық , арзан және экологиялық таза технологияларды игеру басымдыққа ие болуға тиіс. Шет мемлекеттердің озық тәжірибелерін кеңінен қолдану керек деп атап өтті.
Үкімет осымен бір мезгілде өзінің күш- жігерін қуат жинақтаушы және экологиялық таза технологиялар енгізуге жұмылдыруы тиіс делінген. [1]
Яғни кез-келген салынып жатқан немесе болашақта салынатын құрылыс кешендері тек қана экологиялық стандартқа сай, қоршаған ортаға зияндарын тигізбейтіндей жан-жақты зерттеліп барып құрылысын жүргізуі тиіс.
Бүгінгі таңда Қазақстан аумағында баршаға мәлім болған деректердің негізінің өзінде, экологиялық мәселенің ең күрделі, әрі көкейтесті екендігіне көз жеткіземіз. Өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының басына дейiн Арал теңiзi әлемдегi ішкі теңiздердiң аумағы бойынша төртінші орында болды. Оның аумағы 64,5 мың шаршы километрге жетті, тереңдігі - 68 метрді құрады. 60-шы жылдардан бастап Арал теңiзiне құятын сулар лезде азайды. Теңiз аумағы теңiз түбінің үш миллионнан астам гектарын жалаңаштап екі есе қысқарды. Теңiз деңгейi 19 метрге төмендедi, көлемi 1064-тен 210 км3-қа қысқарды. Теңiз суының минералдануы 33,3-тен 60 г/л-ға дейiн екі eceге жуық көтерiлдi. Арал өңiрiнде пайда болатын, тұзды-шаңды ағыстар ғарыштан түсiрiлген суреттердiң деректерi бойынша 150-300 және одан да үлкен километрлерге таралады. Шаңның таралу және шөгуi аймақтарының көлемi шамамен 25 млн. гектар құрайды.Арал теңiзi айдынының апатты қысқаруы аумағында 178 елдi мекен орналасқан, 186,3 мың адам тұратын экологиялық апат аймағы деп, мәлiм болғандай, Арал өңiрiн жариялаудың себебi болды. Ауыз сумен қамтамасыз ету негізiнен, ашық су қоймалары мен әкелiнетін сулардың есебiнен, 25% құрайды. Қазiргi уақытта, Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен 2004-2006 жылдарға арналған Арал өңiрiнiң проблемаларын кешендi шешу жөнiндегi бағдарлама бекiтiлдi. [2]
Семей аймағы (Семей ядролық сынақ полигоны - СЯСП) полигон әсерiмен сипатталатын, денсаулық пен ауру жай-күйінің негiзгi көрсеткiшi бойынша ең қолайсыздың бiрi болып қалуда. СЯСП-та ядролық қаруды сынау нәтижесiнде Қазақстан халқының денсаулығына келтірiлген зиянды бағалау жүйесі түпкілікті анықталып әзiрленген жоқ және шаралардың тиiстi кешенiн жүргiзудi белгілейдi. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы 22 тамыздағы №182-ө өкiмімен құрылған Ведомстволық жұмыс тобы бұрынғы әскери-сынақ полигонын, оның iшiнде, СЯСП-ты зерттеу үшiн кешендi бағдарлама әзірлеуді жүргiзуде. Бағдарламада осы жерлердегі нақты радиациялық жағдайды анықтау үшiн жерлердi қайта өңдеу, оңалту iс-шараларының кешенін әзiрлеу және орындау жөнiндегі жұмыстарды одан кейінгі жүргiзумен iрi көлемдi ғылыми зерттеулер көзделетін болады. Толық көлемдi зерттеулерді полигонның өзінің жерлерінде ғана емес, сонымен, полигонға жақын аудандар аумақтарында да жүргiзу қажет.
Каспий теңізiнің көмірсутегi ресурстарын игеру бастылары балық аулауға кедергi келтіру, теңiз түбiндегі бұзушылықтары, балықтар миграциясының бұзылуы, айдынды шеттету, судың лайлылығын арттыру, өндiру және тасымалдау кезiнде технологиялық, авариялық төгiнділер, шығарындылар және жайылулар болып табылады. Каспий экожүйесiнiң бiрегейлігін ескере отырып, тиістi экологиялық талаптар мен стандарттармен шаруашылық жүргізудің ерекше шарттарын әзiрлеу қажет.Каспийдiң солтүстiк және солтүстік-шығыс тайыз қайраң аймағы негізін бентостық, планктондық жануарлар мен балдырлардың үлкен әртүрлiлiгi құрайтын балықтар мен (оның ішінде бекiре тұқымдастар) құстардың табиғи молаюының бай таралу аймағын бiлдiредi. Қайраң аймағының және Еділ мен Жайық өзендері атырауының аумағы 1974 жылдан бастап қорық аймағы болып жарияланған, бiрақ оны зоналауды қорық режимiмен учаскелердегі жұмыстарды толық тыйым салу үшін аяқтау талап етіледі. Теңiздiң солтүстiк шығыс бөлігiндегi аралдарда Каспий итбалығының негiзгі мекен ету ортасы, ал батпақты-сулы алқаптарда суда жүзетін құстарды, оның iшiнде көшiп-қонып жүретiн құстар мекен етедi. Каспий экожүйесiнiң бiрегейлігін ескере отырып, тиістi экологиялық талаптар мен стандарттармен шаруашылық жүргізудің ерекше шарттарын әзiрлеу қажет. [3]
Мұндай экологиялық ахуал тек қана Қазақстанда ғана емес, әлемнің көптеген елдерінде қалыптасқан жағдай.
Мұндай экологиялық тығырыққа келудің себебі не? Бұған берілетін түсініктер аз емес: ведомстволық бюрократизм, жетілдірілмеген заңдылық, нашар ғылыми техникалық база. Бірақ мұның барлығы тығырықтың пайда болуының негізгі себебі емес, салдары болып табылады. Яғни басты себеп емес.
Айналадағы табиғи ортаны қорғау - ең алдымен адамның өмірі мен денсаулығын , болашақ ұрпақтың мүдделерін қамтамасыз етуге , табиғи ортаға қарсы зиянды іс-әрекеттер жасауға жол бермеуге , табиғи тепе-теңдікті сақтау мен қоршаған ортаны тиімді пайдалану мақсатын көздейді.
Жалпы экология табиғат пен қоғам қатынастарын ,адам мен табиғаттың тікелей байланысын, айналадағы табиғи ортаны қорғауды реттейтін құқық ережелерінің жиынтығы болып табылады .
Бүгінгі таңда ғылымның бір ағымы, қоғам талабы, адамзаттың күн көрісі үшін табиғат байлығын пайдалануды кеңейтуді қажет деп тапса, келесі бір ағым қоғам талабына, адамзат қажеттілігіне қарама-қарсы, яғни табиғат пен адам арасындағы тепе-теңдіктің сақталуы қажеттігін айтады. Демек өндірістік дамудың зиянды жерін азайта отырып, табиғатқа ешбір залал келтірмей, оның өзін-өзі реттеп отыру белсенділігін сақтау деген сөз.
Зерттеу жұмысында анықталғандай Қазақстанның бүкіл аумағының экологиялық жағдайы өте нашар. Бұл өз кезегінде азаматтардың құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтіреді Сондықтан да бүгін қоршаған ортаны, ондағы тіршілік иелерін оның залалынан қорғаудың мәселесі өткір тұр. Соған орай экология саласында құқықтық зерттеулерді жан-жақты жүргізу қажет.
Ата заңымыз негізінде азаматтардың қолайлы қоршаған ортада өмір сүру құқығы танылған. Қоршаған ортаның қолайсыздығынан келтірілген залалдың орнын толтыру құқығы да негізделген. Бірақ бұл өте күрделі теориялық та практикалық та маңызы зор мәселе.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Осы күрделі мәселені шешу көптеген ғылымдардың атсалысуын қажет етеді. Соның ішінде құқық ғылымының рөлі зор. Құқық - бұл саладағы туындаған қоғамдық қатынастарды реттеп, олардың дамуын қамтамасыз етеді.
Заңгер-эколог ғалымдар соңғы жылдары қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық мәселелерінің кейбір аспектілерін зерттеді.
Ол ғалымдар Әбдірайымов Б.Ж., Бектұрғанов Ә.Е., Байсалов С., Байдельдинов Д.Л., Еренов А.Е., Мұхитдинов Н.Б., Сахипов М.С., Насырова Л.Р., Тукеев А.Ж., Мороз С.П., Стамқұлұлы Ә., Сүлейменов М.К., Әбдірайымов Б.Ж., Хаджиев А.Қ., Қосанов Ж.Х., Еркінбаева Л.Қ,, Қуандықов Қ.Ж. еңбектерінің маңызы зор.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру- мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Астана. Елорда, 2008 жыл. 6 ақпан.
2. Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен 2004-2006 жылдарға арналған Арал өңiрiнiң проблемаларын кешендi шешу жөнiндегi бағдарламасы.
3.ҚР Үкіметінің 2005-2007 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы.ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 6 желтоқсандағы №1278 қаулысы.
4. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2004 жылғы 14 мамырдағы №542 қаулысымен «2004-2006 жылдарға арналған Қазақстан ормандары» бағдарламасы.
5.Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен бекiтiлген Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiгi тұжырымдамасы.
6. Қазақстан Республикасының Конституциясы. (30тамыз 1995 жылы республикалық референдумда қабылданған) Алматы.1995 ж.
7.www. ecologu kz .
8. Байсалов С., Исаева Ж. Правовое обеспечение экологической безопасности //Вестник Министерства Юстиций Р.К. №10. октябрь. 1995г.
9. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан: совершенствование и кодификация: Автореф. дис. док. - Алматы, 1995. с. 13.
10. Петров В.В. Правовая охрана природы в ССР. М., Экологическое право России.-М., 1995, с. 272, 289.
11. Еренов А.Е., Мухитдинов Н.Б., Ильященко Л.В. Прававое обеспечение рационального природопользования. Алма-Ата, 1985г, 117 б.
12.Шестерюк А.С. Вопросы кодификации законодательства об охране окружающей среды.- Л., 1984г, с.108 .
13.ҚР Экологиялық кодексі. 2007 жыл. 9 қаңтар.
14.Хаджиев А. Юридическая ответственность за экологические правонарушение. Алматы,1988.14 б.
15.Байдельдинов Д.Л. Юридическая ответственность за экологические правонарушения. Алматы, 1993 г.
16. Радиоактивті қалдықтарды жерге көмудің тәртібі және оған рұқсат алу рәсімі ҚР Үкіметінің 1996 жылғы 18 қазандағы 1238 қаулысымен бекітілген ҚР-да радиоактивті қалдықтарды көму тәртібі туралы қағидамен реттеледі.
17. Бринчук М.м. Правовая охрана окружающей среды от загрязнения токсичными веществами. М. 1990г. 35 б.
18. ҚР Үкіметінің 2007 жылғы 27 маусымдағы «Қоршаған ортаны ластаудан келтірілген залалдың экономикалық ережесін бекіту туралы» №535 қаулы.
19.ҚР Су Кодексі .2003 ж. 9 шілде.
20. ҚР Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 22 желтоқсандағы №16 қаулысы.
21. Халық денсаулығы мемлекеттік бағдарламасы (ҚР Президентінің 2000 жылғы 16 қарашадағы №413 Жарлығымен бекітілген).
22. Стамқұлұлы Ә. Қазақстан Республикасының экология құқығы, Алматы, 1995ж.
23.ҚР Жер туралы заңы. 2003 ж. 20 маусым.
24. ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық кодексі. 2001 жыл. 30 қаңтар.
25. ҚР Қылмыстық кодексі. 1997 ж.16 шілде.
26. ҚР Еңбек кодексі. 2007 жыл.15 мамыр.
27. «Мемлекеттік орман қорының учаскесiнде қылқан және ceксеуіл екпе ағаштарын басты пайдаланудың кесуiне тыйым салу және оларды сақтау жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2004 жылғы 23 сәуiрдегi №460 қаулысы.
28. ҚР Азаматтық кодексі.(Жалпы және Ерекше бөлімдері) –Алматы: ЮРИСТ, 2008.-296 б.
29. Әбдірайымов Б. Экологиялық зиян: сипаттамасы, денсаулыққа әсері, сот арқылы өтелуі, Алматы, 2001 ж.
30.Закон РК от 18 декабря 1992 г. «О социальной защите граждан , пострадавших вследствие ядерных испытаний на Семипалатинском испытательном ядерном полигоне».
31. ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 9 шілдедегі №9 «Денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу бойынша Республика заңдарын соттардың қолдануының кейбір мәселелері туралы» қаулысы.
32. Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары. - Алматы: Жеті жарғы, 1997ж. 75 б.
33.Грибанов В.П. Пределы осуществления и защиты гражданских прав.М., 1992г.
34.ҚР Азаматтық құқығы . Ғ.Төлеуғалиев. А.2001 ж.
35.Сергеев А.П. Защита гражданских прав. В кн. Гражданское право. М., 1997 г.
36.Новицкий И.Б. Римское право, М., 1993г.
37.ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі.-Алматы: ЮРИСТ,2007.-124 б.
38.Иоффе О.С. Обьязательственное право. М., 1975.
39.Моткин Г.А. Экономико-правовые основы страхования риска загрязнения окружающей среды //Государство и право, 1994 6.
40.Бажайкин А.Л. Экологическое страхование: теория и практика //Законодательство, 2000 г.
41. Васильева М.И. Судебная защита экологических прав. М., 1996г.
42. ҚР Президентінің «Мұнай туралы» Жарлығын жүзеге асыруға бағытталған Үкіметтің 1995 жылғы 28 маусымдағы №2351 қаулысы.
43.ҚР Үкіметінің «өнеркәсіптік объектінің Қауіпсіздігі декларациясын ұсыну ережелері мен нысаны туралы» 2000 жылғы 19 мамырдағы N764 қаулы.
44.Косдавлетов К.К. Правовые основы экологической безопасности Республики Казахстан: Автореф. дис. канд. - Алматы, 2000г. с. 10.
45.Карабулова Р.К., Шокенов К.А., Кошпенбетов Б.М.Экологические правонарушения и роль ответственности в охране природы. Алматы, 1999г.с. 9.
        
        МАГИСТРЛІК  ДИССЕРТАЦИЯ
Тақырыбы : “ Экологиялық құқық бұзушылықтар салдарынан азаматтық
жауапкершілікке тарту.”
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.........................................3
I –тарау. Экологиялық заңдарды ... үшін ... және ... ... ... ... келтірілген зиянның ұғымы мен
ерекшеліктері...............................................................
.............................................11
1.2. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін ... ... және ... ... ... ... үшін материалдық жауапкершілік және оның
құрамы......................................................................
........................................34
II - тарау . Экологиялық заңдарды бұзу салдарынан келтірілген
материалдық зиянды өтеудің құқықтық негіздері
2.1. ... ... ... мен ... ... ... өтеуді құқықтық реттеу тәсілдері мен олардың
тиімділігін ... ... ХХI ... ... ұлы жетістіктерінің бірі
– технология жетістіктерін пайдалануға қол жеткізу болса, бұл бір жағынан
адамзат баласының ... ... ... ... шешілуіне,
ғылым мен техниканың дамуы барысында үлкен ... ... ... ... ... ол ... кері ... де тигізіп отыр.
Экологиялық тұрғыдан алғанда Қазақстан аумағы жағынан да, тұрғындардың
жан басына шаққанда да әлемдегі ең лас ... ... ... ... ... экологиялық ластануы адамзаттың өмір сүруін тоқтататындай
жағдайға таяуда. ... ... ... ... ... ... кеңесінің кезекті отырысында күн тәртібінде ... ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 6 ақпан 2008
жылғы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік ... ... атты ... ... жолдауында мемлекеттік тұрғын ... ... ... ... ... ... ... атап
көрсеткен. Соның ішіндегі төртінші бағытында - жеке меншік тұрғын үй
құрылысында ... , ... және ... таза ... басымдыққа ие болуға тиіс. Шет мемлекеттердің озық ... ... ... деп атап ... осымен бір мезгілде өзінің күш- жігерін қуат жинақтаушы және
экологиялық таза технологиялар енгізуге жұмылдыруы тиіс делінген. [1]
Яғни кез-келген ... ... ... ... салынатын құрылыс
кешендері тек қана экологиялық ... сай, ... ... ... ... зерттеліп барып құрылысын жүргізуі тиіс.
Бүгінгі таңда Қазақстан ... ... ... ... деректердің
негізінің өзінде, экологиялық мәселенің ең ... әрі ... көз ... ... ... ... ... басына дейiн
Арал теңiзi әлемдегi ішкі теңiздердiң аумағы бойынша төртінші ... Оның ... 64,5 мың ... ... жетті, тереңдігі - 68 метрді
құрады. 60-шы жылдардан бастап Арал теңiзiне құятын сулар лезде ... ... ... ... үш ... ... гектарын жалаңаштап екі есе
қысқарды. Теңiз деңгейi 19 метрге төмендедi, ... ... 210 ... ... ... ... ... 60 г/л-ға дейiн екі eceге жуық
көтерiлдi. Арал өңiрiнде пайда болатын, ... ... ... ... деректерi бойынша 150-300 және одан да үлкен
километрлерге таралады. Шаңның ... және ... ... ... 25 млн. ... ... ... айдынының апатты қысқаруы
аумағында 178 елдi мекен орналасқан, 186,3 мың адам ... ... ... деп, ... ... Арал ... ... себебi болды.
Ауыз сумен қамтамасыз ету негізiнен, ашық су ... мен ... ... 25% ... ... уақытта, Қазақстан Республикасы
Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 ... ... ... Арал ... ... ... шешу ... бағдарлама
бекiтiлдi. [2]
Семей аймағы (Семей ядролық сынақ полигоны - СЯСП) полигон әсерiмен
сипатталатын, денсаулық пен ауру ... ... ... бойынша ең
қолайсыздың бiрi болып қалуда. СЯСП-та ядролық қаруды сынау ... ... ... келтірiлген зиянды бағалау жүйесі
түпкілікті анықталып әзiрленген жоқ және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2003 жылғы
22 тамыздағы №182-ө өкiмімен құрылған Ведомстволық ... тобы ... ... оның ... СЯСП-ты зерттеу үшiн ... ... ... ... осы жерлердегі нақты
радиациялық жағдайды анықтау үшiн жерлердi ... ... ... ... ... ... және ... жөнiндегі жұмыстарды одан кейінгі
жүргiзумен iрi көлемдi ғылыми зерттеулер көзделетін болады. Толық ... ... ... ... ғана ... ... полигонға
жақын аудандар аумақтарында да жүргiзу қажет.
Каспий теңізiнің көмірсутегi ресурстарын игеру ... ... ... ... ... түбiндегі бұзушылықтары, балықтар миграциясының
бұзылуы, айдынды шеттету, судың лайлылығын арттыру, өндiру және тасымалдау
кезiнде технологиялық, авариялық ... ... және ... ... ... ... ... ескере отырып, тиістi
экологиялық талаптар мен стандарттармен шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... және солтүстік-шығыс тайыз
қайраң аймағы негізін бентостық, планктондық ... мен ... ... ... балықтар мен (оның ішінде бекiре тұқымдастар)
құстардың табиғи молаюының бай таралу аймағын бiлдiредi. Қайраң ... Еділ мен ... ... ... ... 1974 ... ... қорық
аймағы болып жарияланған, бiрақ оны зоналауды қорық режимiмен учаскелердегі
жұмыстарды толық тыйым салу үшін ... ... ... ... ... ... аралдарда Каспий итбалығының негiзгі мекен ету ортасы, ал
батпақты-сулы алқаптарда суда жүзетін құстарды, оның ... ... ... ... ... Каспий экожүйесiнiң бiрегейлігін ескере
отырып, тиістi экологиялық талаптар мен ... ... ... ... ... ... [3]
Мұндай экологиялық ахуал тек қана Қазақстанда ғана ... ... ... ... ... экологиялық тығырыққа келудің себебі не? Бұған ... аз ... ... бюрократизм, жетілдірілмеген заңдылық,
нашар ғылыми техникалық база. Бірақ мұның барлығы тығырықтың пайда болуының
негізгі себебі ... ... ... ... Яғни ... ... ... табиғи ортаны қорғау - ең ... ... ... ... , ... ұрпақтың мүдделерін қамтамасыз етуге , табиғи ортаға
қарсы зиянды іс-әрекеттер жасауға жол ... , ... ... мен қоршаған ортаны тиімді пайдалану мақсатын көздейді.
Жалпы экология табиғат пен ... ... ... мен ... ... ... ... ортаны қорғауды реттейтін құқық
ережелерінің жиынтығы ... ... ... ... ... бір ... ... талабы, адамзаттың күн көрісі
үшін табиғат байлығын пайдалануды ... ... деп ... ... бір
ағым қоғам талабына, адамзат қажеттілігіне қарама-қарсы, яғни табиғат пен
адам ... ... ... ... ... Демек өндірістік
дамудың зиянды жерін азайта отырып, табиғатқа ешбір залал ... ... ... ... ... ... деген сөз.
Зерттеу жұмысында анықталғандай Қазақстанның бүкіл аумағының
экологиялық ... өте ... Бұл өз ... ... құқықтары мен
мүдделеріне нұқсан келтіреді Сондықтан да бүгін қоршаған ... ... ... оның ... ... ... ... тұр. Соған орай
экология саласында құқықтық зерттеулерді жан-жақты жүргізу қажет.
Ата заңымыз негізінде азаматтардың ... ... ... өмір ... ... ... ортаның қолайсыздығынан келтірілген залалдың
орнын толтыру құқығы да негізделген. Бірақ бұл өте ... ... ... та ... зор ... зерттелу деңгейі. Осы күрделі мәселені шешу ... ... ... ... Соның ішінде құқық ... ... ... - бұл ... ... ... ... реттеп, олардың
дамуын қамтамасыз етеді.
Заңгер-эколог ғалымдар соңғы жылдары қоршаған ортаны қорғаудың
құқықтық ... ... ... ... ... Әбдірайымов Б.Ж., Бектұрғанов Ә.Е., ... ... Д.Л., ... А.Е., ... Н.Б., Сахипов М.С., Насырова
Л.Р., Тукеев А.Ж., Мороз С.П., Стамқұлұлы Ә., Сүлейменов М.К., ... ... А.Қ., ... Ж.Х., ... Л.Қ,, ... Қ.Ж.
еңбектерінің маңызы зор.
Осы теориялық еңбектердің қорытындысының негізінде алғаш рет
Қазақстанда нақты қоғамдық қатынастардың көрінісі бейнеленген, әрі ... ... ... ... ... ... мен ... актілер қабылданды.
Қазақстан Республикасының «2005-2007 жылдарға арналған қоршаған
ортаны қорғау» ... ... әрi - ... ... ... 2003 жылғы 5 қыркүйектегі N 903 қаулысымен
бекiтілген Қазақстан ... ... ... ... ... iске ... ... іс-шаралар жоспарының 7.5.1-тармағына,
Қазақстан Республикасы Үкіметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен
бекітілген ... ... ... ... ... ... ... iске асыру жөнiндегі іс-шаралар
жоспарының 1-тармағына сәйкес әзiрленген.Бағдарлама қоршаған ортаны
ластау деңгейiн а зайтуды және оны тұрақтандыру ... ... ... көз ... ... жылдарға арналған Қазақстан
Республикасы Экологиялық қауiпсiздігі тұжырымдамасының бiрiншi кезеңiн
(2004-2007 жылдар) iске асырудың ... ... ... ... ... ... ... талдау жүргiзiлген және
қоршаған ортаны қорғауды басқару жүйесiн оңтайландыруды қоса, оларды шешу
жөніндегі шаралар әзiрленген. Бағдарлама ... iске ... ... ... ... ... ... мiндеттердi
шешу үшін жағдай жасалатын болады және сәйкесiнше экологиялық ... әрi ... және ... ... ... денсаулығына
оның әсер етуiнiң нақты және ықтимал қатерлерінің ... ... ... [3]
Ормандардың биологиялық әртүрлілігіне қауiп төндiретiн факторларға
өрт, өздігінен жаппай кесу, малды жаю жатады. Соңғы 10 жылда Шығыс
Қазақстанда жолақты қарағайлы орман алаңы 0,16 млн. ... ... ... Осы ... ... үшін ... ... қорының
учаскесiнде қылқан және ceксеуіл екпе ағаштарын басты пайдаланудың кесуiне
тыйым салу және оларды сақтау жөніндегі шаралар туралы" Қазақстан
Республикасы Yкiметiнiң 2004 жылғы 23 ... №460 ... ... ... ... он ... ... орман қалпына
келтіру жұмыстарының жыл сайынғы көлемi республика бойынша орташа алғанда,
шамамен 80 мың га ... онда 1997 жылы ... ... ... ... есе ... және қазiргi уақытқа дейiн іс жүзiнде осы ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2004 жылғы 14
мамырдағы №542 ... ... ... ... ... ... ... Бағдарламаны iске асыру нәтижесiнде
ормандардың сақталуы, орманмен ... ... ... ... ормандарды қорғауды жақсарту, зиянкестер мен аурулардан оларды
қорғау, ормандардың ... ... ... ... және ... ... ... етіледi. [4] Қазақстанның жануарлар әлемi
омыртқалы жануарлардың 835 түрiмен және омыртқасыздардың 100 мыңға жуық
түрлерiмен ... ... ... 2002 ... ... №408 ... сүт ... 40 түрі, құстардың 57 түрі,
бауырымен жорғалаушылардың 10 түрi, қос мекенділердiң 3 түрі, су
жануарларының 19 түрі - сирек кездесетiн және ... ... ... ... ... ... ... Үкіметінің 1998
жылғы 19 маусымдағы №573 қаулысымен Қызыл кiтапқа ... үшін ... ... ... ... ... 96 ... жою,
топырақтардың эрозиясы, iшкі және теңiз су қоймаларының ластануы,
биологиялық ресурстардың шамадан тыс алу ... мен ... ... ... ... жоғалтуға және экожүйелерді
тиiсті өзгерiстерге алып келедi.Соңғы уақытта Қазақстан экологиялық
факторлары үшін нақты сыртқы қатердi әлемде кең ... ... ... ... мен ... әкелу болып табылады.
Өсімдіктер мен жануарлардың жат тектi ... ... ... ... бiрi және ... ... ... етедi.Республиканың су ресурстарының жай-күйі жалпы
жеткiлiксiздiкпен, жалғасып жатқан ластанумен және тозумен бағаланады.
Қазақстандағы тұщы су ресурстары 524 км3 құрайды, олардан 100,5 км3 ... ... асты ... ... ... (16 км3) ... ... шағын бөлiгiн - шамамен 27% бiлдiредi. Тұщы судың
жер асты қорларына, стратегиялық pecуpc мәртебесін беру ... ... суын ... ... 1995 жылмен салыстырғанда екі есе
төмендедi. Халықтың жан басына ... ... ... ... сулар орташа алғанда, шамамен тәулiгiне 150 литрден келеді.
Республиканың ауыл халқы қала халқына қарағанда суды үш есе аз ... ... ... төгінді көлемi 5 млрд. м3-ден артықты құрайды,
Қарағанды, Оңтүстiк ... ... ... ... ... оған ... үлес қосады. [5]
Зерттеу пәні. Бұл ғылыми зерттеу еңбегінің мақсаты қоршаған ортаны
қорғау туралы ... бұзу ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелеріне талдау
жасап, оны қалыптастыру ,бұл бағыттағы барлық нормативтік ... ... ... олардың тиімділігін арттырудың негіздерін ашу
болып табылады. Зерттеу базасын қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды ... ... ... ... ... ... негізі
болатын Қазақстан Республикасының нормативтік актілері, салыстырмалы
түрдегі кейбір шет мемлекеттердің нормативтік актілері, халықаралық шарттар
мен келісімдер ... ... ... ... ... ... ... құқық теоретиктерінің еңбектері, ондағы тұжырымдар
назарға алынды.
Жұмыста ғылымдық танымның жалпы әдістері және ... ... ... ... және ... ... сияқты
арнайы ғылыми әдістер және т.б. ... ... ... арналған
экологиялық қауіпсіздiк тұжырымдамасына сәйкес климат пен озон қабатының
өзгеруiмен, биологиялық әралуантүрлілiктің ... ... ... ... ... ... ... жиналуымен және
тағы басқаларымен байланысты ... ... ... ... ... ... БҰҰ-ның климаттың өзгеруi жөнiндегi үлгілік
конвенциясын (1995 жыл) бекiткен және осы Конвенцияға Киото хаттамасына қол
қойған ... ... ... ... ... ... көлемiнiң
тұрақты ұлғаюымен байланысты жаһандық жылынудың алдын алу ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы.
Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін азаматтық құқықтық жауапкершілік
құқықтық негіздерінің практикалық және ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Автор Қазақстандағы экологиялық мәселелерді шешу үшін ... ... ... қоршаған ортаны экологиялық ластанудан қорғауға
байланысты, құзыретті ... ... ... актілерді
қарастырады. Магистрлік жұмыста қоршаған орта ... ... ... ... заңдарды бұзу салдарынан келтірілген зиян, қоршаған ... ... ... түсінігі кеңінен ашылып, оның ... ... ... ... ... бұл ... мемлекеттік
басқарудың түсінігі, басқару ... ... ... ... ... ... мазмұндарына, құрылымы мен мәніне,
жүйесіне талдау жасалып, олардың тиімділігін ... ... ... ... яғни ... денсаулығын сақтауға
құқылы екендігін (29 бап. 1 б.), мемлекет адамның өмір ... ... ... айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятындығын (31
бап. 1б.), мемлекеттің ең ... ... адам және ... өмірі,
құқықтары мен бостандықтары (1 бап. 1 б.) екендігін, және басқа да ... ... ... ... экологиялық заңда көрсетілгендей,
адамның ... мен ... ... ... халықтың өмірі, еңбегі мен
демалысы үшін қолайлы қоршаған ортаны сақтау мен қалпына келтіру екендігін
ескерсек, мұндағы барлық ... ... ... ... ... ие болу ... ... және оның сақталуының мемлекеттік
кепілдігі берілетіндігін көре ... ... ... ... ие болу және экологиялық залалдарды өтеу құқығы конституциялық
сипатта болуы ... ... ... ... ... жағдайда, немесе ... сот ... ... ... ... ... ... болмаған жағдайда зиянды өтеу тетіктері қалыптастырылу
қажет. Ол үшін ... ... қор ... ... тәжірибелік маңызы.
Магистрлік зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы сонда, жұмыстағы
идеялар, қорытынды мен ... ... ... ... қорғаудың
құқықтық негіздерін одан әрі ғылыми зерттеуге негіз болады, оның теориялық
қорын кеңейтеді. Бұл ... ... ... ... одан ... ... ... сауықтыруға байланысты мәселелерді ... ... ... бола ... ... ... ... мен нормативтік қорды жетілдіру мәселесін шешу
барысында тиісті органдардың ... ... ... ... талдау қорытындысы жоғарғы оқу орындарындағы экологиялық-құқықтық
пәндерді оқыту және қоршаған ортаны ... ... және ... ... ... ... одан әрі ... барысында пайдаланылуы
мүмкін.
Мысал ретінде алып қарайтын болсақ, Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша
2005 жылғы статистикалық есеп мәліметтеріне сай ... ... 31 ... ... Бұл 2006 ... ... 12 пайызға жоғары. Яғни
кәсіпорын шығарындыларының жалпы көлемі келесі тенденцияда өседі:
- Мұнай өңдеу бойынша – ... ... ... ... ... шығару бойынша – құрылыс индустриясының интенсивті
дамуына байланысты;
-жылу энергетикасында, қаланың дамуына және жылу және электр энергияларының
қажеттілігі артуына байланысты және ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың көбеюіне және шығарылатын
өнім көлемі артуына байланысты.
Оңтүстік Қазақстан облысы атмосфералық ауасының ең ірі ... ... ... оларға келесі кәсіпорындар жатады:
-“Петро Казакстан Ойл Продактс” ААҚ – 14254,4 тонна немесе 45,8%;
 -“Энергоорталық-3” ААҚ – 1568,4 тонна ... ... ... ... АҚ – 5761,7 ... немесе 18,5 %;
-“Шымкентцемент” ААҚ – 1650,9 тонна немесе 5,3 %.[7]
Оңтүстік ... ... ... аса жиі анықталатын заң бұзу
түрлері:
- атмосфералық ауаны қорғау және радиациялық қауіпсіздік бөлігінде –
шаңгазтазалау қондырғыларын және аспирациялық жүйелерді орналастыру
ережелерін ... ... ... ... нормадан жоғары
шығарындысы, мемлекеттік экологиялық сараптама қорытындысынсыз нысандарды
жабдықтауды және олардың құрылысын жүргізу, шекті рауалы шығарындының
белгіленген нормативтерін сақтау бойынша ... ... ... ... ... мониторинг және бақылаудың болмауы және
т.б.;
- жер қойнауын, су қорларын қорғау бөлігінде – нормаланбаған төгінділер,
қоршаған ортаны ластау төлемдерін ... ... ... ... ... ... ... жер қойнауын пайдаланушылардың келісім шарттарын
орындамауы, экологиялық талаптарға қатысты және т.б.;
- жер қорларын қорғау бөлігінде – топырақтың ... және ... ... ... және материалдармен, іркінді сулармен
ластануы, бұзылуы, топырақтың сортаңдануы;
- ... ... және ... ...... ... ... тұрмыстық және өндіріс қалдықтарын арнайы
бөлінбеген және жабдықталмаған жерлерде орналастыру. ¤ткен жылы келесі
кәсіпорындар тексерілді: “Южполиметалл” өндірістік Корпорациясы АҚ, “Петро
Казакстан Ойл ... ЖШС, ... АҚ, ... АҚ, ... ЖШС, ... ААҚ, “СП ... ЖШС, “Бетпақ-Дала”
ЖШС, “Волковгеология” ГБЭ-7” АҚ.
2006 жылдың басынан бері кәсіпорындар мен нысандарда 2722 ... 997 заң ... ... заңды және жеке тұлғаларға жалпы
сомасы 9035,879 мың теңгеге 671 айыппұл салынған, ... ... ... ... 95 ... және ... ... Әкімшілік айыппұлдың
қайтарылымы 100 пайызды құрайды. Бұл өткен ... ... ... ... ... 136 пайызды құрайды.
2007 жылдың 1 тоқсанында жалпы саны 235 кәсіпорын тексеріліп, 218 заң бұзу
фактілері анықталған. 229 нұсқама беріліп, оның 70% ... 3478,43 ... ... 195 ... ... ... 121 әкімшілік айыппұлдан
1939,6 мың теңге қайтарылған. 19 ескерту берілген. 700,8 мың теңге
сомасында 12 ... ... ... ... мың ... ... 2 шағым
жіберілген. 4621,6 мың теңге сомасындағы 1 шағым ... 6 ... ... ... ... ... ... жүргізілген тексеріс
нәтижесінде жалпы сомасы 989,73 мың теңгеге 21 әкімшілік айыппұл салынып,
405,2 мың теңгеге 4 талап қойылған.
Облыста тұрмыстық қалдықтарды жинау, тасымалдау және ... ... ... ... ... ... қоқыстарды жинау және
тасымалдау бойынша арнайы және техникалық жабдықталған қызмет жеткілікті
мөлшерде емес, тұрмыстық қалдықтарды залалсыздандыру мәселесін жақсартуға
бағытталған бағдарламалар мен ... ... ... дайындалмайды. Бұл
бағытта жергілікті атқарушы органдармен бірлескен іс-шаралар жүргізіліп
отырады.
Сондай-ақ, фосфор және қорғасын зауыттары жұмыс ... ... ... және де Шымкент, Кентау қалаларындағы полиметалл кендерін байытуда
түзілген ... және ... ... оның ... ... ... залалсыздандыру мәселелері орын
алған.[7]
I –тарау. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін жауапкершіліктің
түсінігі және жалпы сипаттамасы
1.1.Қоршаған ... ... ... ... мен ... зиян ұғымын белгілеу, оның жалпы сипаты мен ерекшеліктерін
айқындау проблемасы бүгінгі таңда әлеуметтік және құқықтық зор ... ... ... ... ... алғанда ол қоршаған ортаның ауыр күйімен
байланысты. Соңғы кездері қоғамдық экологиялық қатынастарға қол ... ... ... ... өзгергені күмән тудырмайды, қайта ... ... ... ... түсіп, іс жүзінде әр қырынан ... Кей ... оның ... ... ұзақ ... ... және ... аумақта пайда болуы ықтимал. Бұл оның шекарамен теңдесетін ... ... ... құқық теориясында экологиялық зиян ұғымын
зерттеуге көп мән берілмеуде.
“Экологиялық құқық бұзушылық” және “экологиялық ... ... ... терең зерттеу қажеттілігіне 80-ші жылдардың басында
белгілі ғалым С.Б.Байсалов ... ... [8] ... ... ... ... бұзушылық үшін жауапкершілік мәселелері бойынша
жекелеген зерттеулер шығып, онда ... ... ... кейбір
аспектілері өз шешімін тапты. [9] Сонымен бірге, экологиялық зиян ұғымының
жалпы жұршылыққа танылған бірыңғай анықтамасы әзірше ... ... бұзу ... ... зиянның ұғымы туралы
мәселе тиісті құқық бұзушылық объектісі ұғымымен ... ... ... заңсыз әрекеттердің салдарынан нақ осы экологиялық
ортаның өзіне зиян ... ол ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық болмайды деп әділ айтылып жүр,
қандай да болмасын құқық бұзушылық зиян ... ... ... ... сұғу ... ... табылады.
Осыған орай, экологиялық құқық бұзушылық объектісі ұғымы ... ... ... қарастырып, зерделеген жөн.
Кейбіреу экологиялық құқық бұзушылық объектісі ретінде материалдық және
материялдық емес игіліктерді, атап айтқанда, заң ... ... ... ... ... ... ... мен кешендерді, сондай-ақ жалпы
қоршаған ортаны, табиғи ортаның ... ... ... ... ... құндылықтарды не қоршаған ортаның сапасын, басқалары-құқық
қорғау мүддесін алып ... ... ... заң ... ... ... мен оларды реттейтін құқықтық нормалардың ажырамас
байланысы туралы тұжырымға негіздеп, құқық ... ... ... табиғатты қорғау және табиғи ресурстар саласындағы ... олар ... ... ... ... ... осы ... экологиялық құқық ғылымындағы осы құқықтық санат
бойынша біркелкі ... ... ... ... ... ... ... ұғымын экологиялық сипаттағы
қоғамдық қатынастардың күрделі ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық ғалымдардың “Правовое обеспечение рационального
природопользования” атты ... ... ... ... объектісі
адамның қызметі мен қоршаған ортаның арасындағы тиімді қарым-қатынасты
қолдануға, табиғи байлықты ... ... ... оларды тиімді
пайдалануға бағытталған, қоғам қызметінің нәтижелерінің ... ... ... ... және адам ... ... ықпалының алдын алатын
шаралар жүйесін жүзеге асыру барысында қалыптасатын ... ... ... табиғи объектілеріне жеке меншікті қорғау ... ... ... ... ... ... ... қолдай отырып, қазіргі өзгерген экономикалық және
саяси-әлеуметтік жағдайлар бұл ұғымды кеңейтіп, оған ... ... ... ішінде табиғи ресурстарға мүліктік құқықтарды)
қорғау бойынша қалыптасқан қоғамдық қатынастарды қосуды талап етеді.
Сонымен, құқық нормалары арқылы реттелетін және ... ... ... және өзге мүліктік құқық қатынастардан, табиғатты
пайдалану ... ... ... қоршаған ортаны зиянды
әсерден қорғау жөніндегі қатынастардан, субъективтік экологиялық құқықтарды
және адам мен ... ... ... ... жөніндегі қатынастардан
тұратын, жалпы қоршаған орта мен оның жеке ... ... ... ... экологиялық құқық бұзушылық объектісі болып
табылады.
Мұндай түсінік экологиялық заңсыз ... ... ... әсер ... ... ... әлеуметтік қатынастардың тұтастай кешенін қамтиды.
Экологиялық құқық саласындағы мамандар экологиялық құқық нормаларымен
тыйым салынған әрекеттер ... ... ... ... зиян,
әдеттегідей, сол қатынастардың нысанына әсер ету арқылы жүзеге асырылады
деп есептейді.[12] ... ... ... құқық бұзушылықтың
объектісі мен нысанасының арақатынасын анықтау қажеттілігі туады.
Қоғамдық ... ... ... ... сол қатынастардың нысанасы
болып табылады және оның субъектілерінің танымдық және практикалық ... ... ... ... ... ... ... екені белгілі, себебі қоршаған орта мен оның ... ... ... ... ... ... мен ... айырмашылығы
мынада: заң материалдық дүниенің заттарын ... ... ... ретіндегі заттарды (мүлікті) қорғайды, және оларға қол сұғу
тиісті қоғамдық ... қол сұғу ... ... Сондықтан біз
қоршаған ортаны және оның құрамын ... ... ... объектісі
ретінде қарастыратын авторлармен келісе алмаймыз.
Демек, жалпы табиғат объектілері мен қоршаған орта ... ... ... объектілер болып табылады. Олар арқылы экологиялық құқық
қатынастары қарым қатынастарын ... бір ... мен ... ... ... ... ... объектілердің шеңбері ҚР Экологиялық
кодексінің 1-бабында белгіленген. Оларға: атмосфералық ауа, су, жер, оның
қойнауы, ... мен ... ... ... ... [13]
Табиғи объектілердің қоршаған ортаның ажырамас құрамы ретінде міндетті
түрде мынадай белгілері:
1) табиғи жаратылысы;
2) экологиялық жүйелермен өзара байланысы болуы ... ... ... ... ... бар, себебі заңсыз
әрекетті экологиялық құқыққа қарсы ... ... ... үшін ... ... құқыққа қарсы әрекеттің заты қоршаған ортамен өзара табиғи
байланыста болуға ... Бұл ... ... үй ... ... ... ... жоюды және т.б. экологиялық құқық бұзушылықтарға
жатқызуға болмайды.
Жоғарыда айтылғандардың маңыздылығына ... осы ... ... ... шектелмейді. Осы орайда “экологиялық құқық
бұзушылық салдарынан келтірілген зиян” және “экологиялық зиян” ... ... ашып ... ... үшін ... ... ... анықтап алайық. Біріншіден, заңмен
қорғалатын кез келген қоғамдық қатынастарға қол ... ... ... ... ... Демек, экологиялық құқық бұзушылық жасау барлық
жағдайда жалпы экологиялық құқықтық тіртіпке зиян ... ал оны ... ... ... бекітілетін және реттелетін қоғамдық
қатынастардың ұйымдастырылуы деп түсінеміз.
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... құқықтар бұзылып, құқық бұзушылықтың нысаны – нақты мүліктік
және мүліктік емес игіліктердің маңызы төмендетіліп жатады.
Сондықтан, заң ... ... екі түрі ...... нақты зиян. Бұл орайда, нақты зиян (субъективтік құқықты бұзу,
мүліктік немесе ... емес ... ... ... ... ... маңызы бар зиянның туындауы мүмкін ... ... ... ... ... ... ретінде экологиялық-құқықтық
нормалармен қорғалатын қоғамдық қатынастарды бұзушылық ... ... ... ... зиянның әлеуметтік ... ... ... экологиялық құқық бұзушылық нысанасына тікелей
жағымсыз әсер еткен жағдайда, мұндай ... ... ... ... ... болып, заттай объектілерді бұзу немесе жою арқылы
танылады.
Осы ... ... ... ... ... ... болады: кез
келген құқықтық экологиялық талаптарды бұзушылық қоршаған ... ... ... ... ... азайту арқылы нақты зиян келтіре бермейді.
Жоғарыдағы айтылғандардың негізінде экологиялық құқық бұзушылық арқылы
келтірілген зиянды былай топтастыруға ... ... ... ... тәртіпке келтірілген зиян (заң-әлеуметтік
мағынадағы зиян);
2) қоршаған ортаның ... ... ... сандық көрсеткіштерін
азайту арқылы келтірілген нақты ... ... ... ... ... ... зиян да өзінің
құрылымы бойынша біркелкі емес. Біздіңше, кейбір экологиялық ... ... ... аң, құс, ... ... заңсыз ормандағы ағаштарды
кесу және т.б., қоршаған ортаның сапасы және экологиялық ... ... ... ... ... соқтырмайды, бірақ табиғи
ресурстардың меншік иесі-мемлекетке немесе жекелеген табиғат пайдаланушыға
мүліктік зиян келтіреді.
Сондықтан, мұндай зиянды ... үшін ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан неғұрлым маңыздыларын егжей-
тегжейлі қарастырған жөн.
Экологиялық ... ... ... орта ... ... ... оның ... берер алдында құқықтық қорғау
нысанасының дұрыс, бұзылмаған қалпының сипаттамасын беру керек. Бір сөзбен
айтқанда, қоршаған ортаның сапасы ... беру ... ... ... ... ... ... туралы біраз айтылып
жүр. Кейде қоршаған ортаның сапасы деп адам мекендеген орта ішіндегі, ... оның ... ... ... ... мен ... үнемі және
тұрақты түрде алмасуы қабілетін ... ... ... ... және ... ... экологиялық жүйелердің күйі ... ... ... ... ортаның сапасы биологиялық,
химиялық және өзге де қасиеттермен белгіленеді деп көрсетеді, ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан
қамтамасыз етілген, адам мен ... ... осы ... ... экономикалық және әлеуметтік-мәдени ... ... деп ... ... ... қоршаған ортаның сапасы төмендегі өлшемдердің
жиынтығымен ... ... ... алып ... ... ... адамның өмірі
мен денсаулығы үшін қолайлы күйі оның сапасының өлшемі болып ... ... мен ... ... ... мен өзара
шарттасуын ескерсек, адам өзінің мекендеген табиғи ... ... ... ... ... - дем алу, шөл ... ... қажеттіліктерін табиғаттың жеке ... ... Ал, ... ... биологиялық тұрғыдан тазалық
(ластанбаған) өлшеміне сәйкес келу қажет екенін ... ... ... ... ... және ... мүмкіндіктеріне байланысты адамдардың әртүрлі материалдық
қажеттіліктерін қанағаттандыру көзі болып ... ... ... минералды ресурстарды, өсіидіктер мен жануарлар өнімдерін
пайдаланбауы мүмкін емес, ал бұл ... ... ... ... санының
азаюына әкеп соқтырады. Нәтижесінде сапалық өзгерістер (экологиялық тепе-
теңдіктің, табиғи ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды олардың өзінен өзі қалпына келуінің
табиғи ... ... ... ... ... және ғылыми негізде
пайдалану немесе жаңартылмайтын табиғи ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадағы тепе-
теңдіктің бұзылуына шектеу болар еді.
Сонымен, экономикалық тұрғыдан қоршаған ... ... ... ... ... ... материалдық қажеттіліктерін (өнеркәсіп, ауыл
шаруашылық, энергетика, ... т.б.) ... ... ... ... қоршаған ортаның қолайлы күйінің экономикалық көрсеткіштері оның
ресурстарының сыйымдылығы ... және ... ... ... тұрғыдан алып қарағанда қоршаған ортаның сапасы адамның
эстетикалық, рекреациялық, ғылыми, мәдени ... ... ... ... ... қарым-қатынас барысында адам өзінің физиологиялық
және ... қана ... ... бірге рухани ... ... осы ... ... ортаның сапасын алуан-түрлілік
және эстетикалық байлық сияқты өлшемдерге жауап беруі қажет.
4.Құрылымдық функционалдық ... алып ... ... ... орнықтылық (экологиялық құрамдастардың балансы), табиғи
экологиялық байланыстардың ... ... ... сәйкес келуге тиіс.
Сонымен, қоршаған орта сапасының өлшемдеріне:
1) қоршаған ортаның тазалығы (ластанбағандығы);
2) табиғи ресурстардың сыйымдылығы (бітпеушілігі) және ... ... ... ... ... және эстетикалық байлық;
4) экологиялық орталық және табиғи экологиялық байланыстардың сақталуы
жатады.
Бұл қоршаған орта келтірілетін зиянның құрылымына не ... ... не ... ... ... ... Сондай-ақ
олардың жалғаса пайда болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... байланыстардың құрылымдық-функционалдық
бұзылуы экономикалық және ... ... ... ... ... ... аталған аспектілердің кез келгені жалпы қоғам үшін
және жекелеген табиғат пайдаланушы үшін ... ... ... материалдық
салдарға әкеп соқтыратынын атап көрсеткен жөн, ал ол ... ... ... және ... ... ... қаражаттарды, көзделген
табысты жоғалтуға, оны қалпына келтіру үшін шығындануға мәжбүр ... біз ... ... зиян ... ... оның ... түрде жағымсыз экономикалық салдардың ере жүретіні туралы пікірін
толық қуаттаймыз.[14] Алайда, біз оның ... ... ... ... ... ... алмайтыны туралы тұжырымына келісе
алмаймыз.
Мысалы, аулауға рұқсат етілген ... ... ... ... ... ... ... салдарынан келтірілген зиянның экологиялық
өлшемдері жоқ. Мұндай әрекеттердің ... ... ... ... ... бұл жерде жағымсыз экологиялық салдардың пайда болуы
туралы айтуға ешқандай негіз жоқ. ... ... бір ... оқ ... ... өзгеруіне әкеп соғады десек, шындыққа
қарсы шығамыз.
Сондықтан табиғи ресурстар санының азаюына әкеп соқтырған (отауға ... ... ... ... жойылуы, т.с.с.) нақты зиян олардың
жүдеуіне немесе өзге ... ... ... ... деуге болмайды.
Мұндайда мемлекетке немесе табиғат пайдаланушыға келтірілген мүліктік зиян
туралы айтқан жөн.
Бұл көзқарасты Д.Л.Байдельдинов те қолдайды. Ол ... ... екі ... ... және ... ... ұсынады.
«Экономикалық зиян табиғат пайдаланушылардың мүліктік мүддесін қозғайды
және заттандыруға ... ... ... орнын толтыру жалпы азаматтық-
құқықтық жауапкершілік негіздер ... ... ... хал-ахуалын қозғайды… Экологиялық зиянның салдарын жою үшін
ақшалай төлемдер емес, табиғи объектіні бастапқы қалпына ... ... ... қажет.»[15]
Сонымен, экологиялық зиян деп қоршаған ортаны қорғау туралы ... ... ... ... жай-күйі сапасының нашарлауын немесе
жағымсыз экологиялық салдарға әкеп соқтыра ... оның ... ... ... ... заңмен қорғалатын материалдық және материалдық
емес игіліктердің, оның ішінде адамның өмірі мен ... ... ... ... ... да ... ... құрамына жағымсыз әсер
оның жалпы жай-күйінің әсер ... жеке ... ... ... ... тікелей айтылмайды. Сондықтан табиғи объектіге келтірілген
зиян қоршаған ортаға келтірілген зиянның түрі болып табылады.
Экологиялық ... ... анық ... ... ... жағымсыз антропогендік әсер көбіне нақты табиғи объектіге
тікелей зиян келтіріп қана қоймай, онымен байланысты басқа да ... ... ... ортаға зиян келтіреді. Бұл бұзылған ... ... ... жүйесімен экологиялық байланыстардың жойылуына
әкеп соқтырады.
Табиғи-ғылыми тұрғыдан табиғат орта ... ... кез ... ... өзгерісті немесе жаңа табиғи жүйелерді жоюға бағытталған,
бір-біріне тізілген табиғи реакциялар пайда болады.
Сонымен, қоршаған орта ... ... ... және ... ... зиянды салдар «тізбекшісінің» туындау мүмкіндігі
– экологиялық зиянның ерекшелігі болып табылады.
Екіншіден, зиянды салдардың барлығы бірден біліне бермейді, ... ... ... ... зиянның маңызды бір ерекшелігі – оны экономикалық
тұрғыдан бағалау үшін алдымен жағымсыз антропогендік әсер ... ... ... ... тап сол ... ... ... анықталып, көлемі белгіленген жағымсыз өзгерістерді
ғана экологиялық зиян деп тануға болады.
Төртіншіден, экологиялық зиянның пайда болуының ерекше ... ... ... ... ... ... ... болу нысандары алуан түрлі.
Ол адам мекендеген қоршаған табиғи ортадағы сан мен сапалық шығындар
арқылы байқалады. ... ... ... оның жеке ... ... ... ... жойылуы (яғни, олардың сан немесе сапалық
жағынан ішінара немесе толық жарамсыз болуы); ... ... және ... арасындағы экологиялық байланыстардың бұзылуы (табиғи
объектілер және ... ... орта ... азаюы немесе жоғалуы,
жойылуы) арқылы байқалады.
Сонымен, экологиялық зиянның негізгі түріне: табиғи ресурстарды ластау
тоздыру, жою, бұзу, ... ... ... ... жатады.
Қоршаған ортаны ластау «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... және ... өндіріс пен тұтыну қалдықтарының түсуі, сондай-ақ қоршаған
ортаға ... ... ... ... және өзге зиянды физикалық
ықпалдардың ... деп ... ... ластаудың негізгі түрлері – физикалық, ... ... ... ... ... физикалық өлшемдерінің температуралық-
энергетикалық (жылумен ластау), ... ... шу, ... ... ... ... – температураның табиғи деңгейден кезең-кезеңімен немесе
ұзақ мерзімге көтерілуі.
Жарықпен ластау - өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ... ... ... әсері нәтижесінде мекендердегі
табиғи жарықтың бұзылуы.
Шумен ластау – ... ... ... тұрмыстық құралдар
жұмысының нәтижесінде және т.б. себептерден табиғи шу ... асу ... ... ... мерзімділігінің, күшінің қалыптан тыс өзгеруі.)
Электромагниттік ластау қоршаған ортаның электромагниттік ... ... ТД ... және т.б.) ... ... туындайды.
Электромагниттік ластау кең ауқымды және жергілікті құбылыстарды туғыза
отырып, ... ... ... бұзылуына және нәзік клеткалық және
молекулярлық ... ... ... ... ... ... қорғалудың негізгі тәсілі – ластау көзінен
қауіпсіз ара қашықтық белгілеу қажет. Электромагниттік толқындар ... ... мен ... ... ... ... ластау - қоршаған ортадағы элементтер мен заттардың табиғи
радиоактивтік ахуал мен ... асып ... ... (бұл ... ... ... және химиялық ластау ретінде бірдей
қарастырылуы мүмкін). ... ... ... ... ... және ... барысында пайда болатын қолданылмайтын радиоактивтік
заттар – радиоактивтік қалдықтар болып табылады. Радиоактивтік ... ... ... ... ... ... өз ... игерген
және әрі қарай қолдануға келмейтін материалдар, бұйымдар, құрал-жабдықтар
немесе зақымданған радионуклид ... ... ... ... ... ... шаң-газ тектес, сұйық және қатты, ал белсенділігі
бойынша баяу, орташа және ... ... ... Шаң-газ
тастандылары радиоактивтік аэрозольдардан тазалау шаң ұстағыштардың барлық
түрлерін қолану арқылы жүзеге ... Баяу және орта ... ... тазалау үшін әртүрлі тәсілдер қолданылады (буындыру, ион
алмасу, сорбиялық тәсілдер және т.б.). ... ... ... ... көмілуге тиіс. [16]
Химиялық ластау - қалыпты қоршаған ортада жоқ немесе оның ... ... ... ... үлы ... оған енуі нәтижесінде қоршаған
ортаның табиғи химиялық қасиеттерінің өзгеруі.
Құрамында қоршаған ортаға енген кезде оған тікелей немесе ... ... ... ... ... ... зиян келтіре алатын заттарды
немесе қоспалары бар органикалық немесе органикалық емес ... ... ... өнім улы зат ... ... [17]
Мысалы, мұнай өңдеу барысында жанар май жағылған кезде қоршаған ортаға
құрамында физиологиялық тұрғыдан белсенді азот, сера, көміртегі бар ... ал олар ... ... ... әсер ... тұншықтыруға, қан
қысымының түсуіне әкеп соғады. Сонымен бірге, су, топырақ және атмосфералық
ауа күйіндегі химиялық өзгерістер ақыр соңында жануарлар мен ... ... ... аз ... ұғым. Сондықтан оның жалпы танылған
түсінігі жоқ. Бұл жерде жануарлар санының (биомассаның) ... ... ... ... табиғи ортаға бұрын болмаған жануарлардың пайда
болуы туралы айтылуда. ... ... ... адам үшін ... ... жәндіктер мен жануарлар санының күрт өсуі ... ... ... ... ... ... ... ауруларға
шалдықтыратыны қосымша қауіп төндіреді. Қоршаған ортаға зиянды биологиялық
әсердің өзге де салалары пайда болуы мүмкін: кей жануарлар ... ... ... тозуына, ал ақыр соңында – жерлердің шөлге айналуына әкеп
соқтыруы мүмкін. Сондықтан да, ... ... ... ... және ... ... ҚР ... жануарларды жаңа мекендеу
орындарына көшіру, ... үшін ... жаңа ... жерсіндіру,
жануарларды қайта жерсіндіру және будандастыру, ... ... ... тыс шығару тек ғылыми-зерттеу институттарының тиісті қорытындылары
ескеріле отырып, рұқсат алу тәртібі бойынша ... ... ... ... ...... микроорганизмдердің қоршаған ортаға
келіп түсу мүмкіндігі де жаңа экологиялық қауіп төндіруде.
Табиғи ресурстардың ... ... ... ... ... ұғымы
арнайы құқықтық-нормативтік актілерде жан-жақты берілген.
Мысалы, Қазақстан ... ... 27 ... 2007 ... ... ... ... залалдың экологиялық ережесін бекіту туралы»
№535 ... ... ... ... ... қалыптық деңгейден
асатын және жердің қор экономикалық және санитарлық-гигиеналық құндылығын
төмендететін, ауылшаруашылық өнімнің, қоршаған ... өзге ... ... ... нашарлататын әртүрлі заттар мен ... ...... ластау деп ұғыну қажет. [18]
Жерді ластаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады:
- физикалық (радиоактивтік) ластау – ... ... ... пайдалы қазбаларды алу және өңдеу, ядролық жарылыс, ... ... ... ... көздерін, радиоактивті заттарды сақтау
және көму орындарын пайдалану, ядролық ... ... ... ... ... өзге де ... ... ластануы;
- химиялық ластау - өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, тұрмыстық және өзге де
адам ... ... ... ... мен ... төмендеуіне
әкеп соқтыратын, топырақтың химиялық құрамының өзгеруі;
- биологиялық ластау – жерлердің бактериологиялық, гельминтологиялық,
энтомологиялық және арамшөп-карантиндік ластануы;
- шаруашылық-тұрмыстық ластау – ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, балықшаруашылық және
басқа да мақсаттарда пайдалануы мүмкін болмаған ... оны ... ... түсіну керек, ал нәтижесінде су ... ... ... және суды пайдалануға кедергі жасайтын өндірістік және
тұрмыстық қатты қалдықтарды суға ... – суды ... ... ... Су кодексінің 100-бабы).[19]
Сонымен, шаруашылық қызмет барысында қоршаған орта ... ... ... бірге, ҚР Жоғарғы сотының 2000 жылғы 22 ... ... ... кез ... ... ... қоршаған орта
сапасының белгіленген нормативтерінен асатын ластанудың ... ... ... мәні ... деп ... ... нормативтен тыс ластау ұғымы «Қоршаған ортаны қорғау
министрлігі» бекіткен «табиғат қорғау ... бұза ... ... ... залалдың мөлшерін анықтаудың ... ... ... ... ... ... бақылау, талдау мен есеп ... ... ... ... мен ... белгіленген
лимидтерден артықтығынан және ластандырғыш заттарды орналастыру табиғи
ортаның ... тыс ... әкеп ... ... қоршаған ортаға зиянды әсерлердің шектеулі өлшемдерін
анықтау, сондай-ақ атмосфералық ауаны, сулар мен ... ... және ... ... бойынша сапасын бағалау үшін
экологиялық нормалау жүйесі, яғни ... орта ... ... ... қолданылуда.
Қоғамның экономикалық және экологиялық мүдделері арасындағы шын мәнінде
қажетті ымыра ретінде бұл ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге арналған.
Экологиялық нормативтердің ерекшелігі – олар өз ... ... ... бола ... өздері бекітілген кезден бастап күшіне
енеді. Экологиялық нормативтер заң ... ... («ҚР ... ... ... ... мен ведомстволар
деңгейінде бекітілетін заң актілерімен тиянақталады.
Сонымен бірге, оларды жасау мен ... ... заң ... ... ... ... күші ... сұрақтар
туындайды. мысалы, “Мұнай өнімдер” МАҚ-ның бұйрығымен ... ... және ... ... ... ... 11.3. ... белгіленген жанармай станцияларының жұмыс
аумағында зиянды заттардың шоғырлануы нормативтері.
Әсіресе нормаландыру принципін атмосфералық ... ... ... ... кезінде қолданудың маңызы зор. Себебі ауаның ластануын
бір ғана тәсілмен – нормативтерді ... ... ... болады. Демек
бұл ауаны қорғаудың жалғыз құралы.
Айта кететін жай, қазіргі ... ... ... ... ... емес. Оның басты кемшіліктері – ластайтын заттар ... ... ... адамдар жасаған және қолданып жатқан
ластайтын заттарға (мысалы, ... ... ... ... қатысты нормативтер жоқ.
Сонымен бірге, нормаландыру жүйесінің шартты болуына қарамастан, ... ... ... ... ... туралы айту үшін ол жалғыз мүмкіндік
болып табылып отыр.
ҚР Экологиялық Заңының 22-бабында ... ... ... ... денсаулығын қорғауға кепілдік беретін, қоршаған ортаның
ластануына жол ... ... ... ... мен ұтымды
пайдалануын қамтамасыз ететін қоршаған ... ... ... ... ... жол берілетін нормаларын белгілеу мақсатын көздейді
делінген.
Қоршаған орта сапасын ... ... ... мыналар жатады:
- қоршаған ортада зиянды заттардың жол беруге ... ... ... нормативтері;
- шудың, тербелістің, магнит өрістері мен өзге де зиянды физикалық
әсерлердің жол ... ... ... ... нормативтері;
- қоршаған ортаға ластайтын заттардың жол ... ... ... ... және тасталу нормативтері;
- радиациялық әсердің жол ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы мен орман шаруашылығында
қолданудың жол беруге ... ... ... ... ... және өзге де қорғаныш аумақтарының
нормативтері (ҚР Экологиялық ... ... ... суды, топырақ пен жер қойнауын ластауы ықтимал
қауіпті химиялық және ... ... жол ... ... ... шоғырлануының нормативтері Қазақстан ... ... ... болып табылады.
ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі бекіткен ... жер ... ... қорғау ережелерінде халықтың
шаруашылық-ауыз су және мәдени-тұрмыстық қажеттіліктері үшін, сондай-ақ
балық шаруашылығының ... үшін ... ... ... ... ... ... талаптар көрсетілген. Осы талаптарды ескере
отырып, заттардың ... ... исі, ... ... ... ... минералдық құрамы, еріген оттегінің, ... ... ... ... ... ... және
бағалау жүргізіледі.
Топырақты химиялық заттардың, органикалық ... ... ... ... ... ... шоғырлану деңгейі, топырақтағы ауыр
металл мен күшәланың жалпы түрлерінің жол беруге болатын құрамы Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... және су ... мұнай өнімдерімен, жер қабаттарының суларымен
ластау және ... ... ... ... ... кезінде зиянды
есептеудің уақытша әдістемесінде көрсетілген.
Қоршаған ортаға ластайтын заттардың жол беруге болатын шекті ... және ... ... сол ... ластаудың барлық көздері
мен көлемдерін ескере отырып, ластаудың әрбір көзі ... ... ... (ҚР Экологиялық Заңының 27-бабы).
´Өндірістердің сұйық, газ тектес және ... ... жою ... ... ... бір түрі ... табылады. Ластаудың стационарлық
көздері үшін, объектінің өндірістік қуаты және өзге де ... ... жеке ... ... ортаға ластайтын заттарды шығарумен (тастаумен), сондай-ақ
өндіріс ... ... ... ... және өзге ... ... ... заңды және жеке тұлғалар табиғатты пайдалану үшін
арнайы ... алуы ... ... ... ҚР ... ... ... арнайы бұйрығымен бекітілген «табиғатты пайдалануға арнайы
рұқсат беру ... ... ... бойынша қоршаған ортаны қорғау
саласындағы өкілетті мемлекеттік орган береді.
Қоршаған ортаны радиациялық ластаудың әлеуметтік және ... ... ... әсердің жол беруге болатын шекті деңгейін
нормалауды тиімді етіп реттеудің маңызы зор.
Қоршаған орта мен ... ... ... ... жол ... ... деңгейінің нормативтері адамның денсаулығы мен генетикалық
қорына төнетін қауіпті болдырмау, өсімдіктер мен ... ... ... ... .
“Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы” ҚР заңының 7-бабында
радиациялық ... ... ету ... мемлекеттік нормаландыру
халықаралық стандарттарды ескере отырып, ... ... ... ... тазалық нормативтерін, құрылыс нормалары
мен ережелерін, еңбек қорғау ережелерін белгілеу, радиациялық қауіпсіздік
жөніндегі әдістеме, нұсқаулық және өзге де ... ... ... ... ... әсердің шекті мөлшерлері жүйесі және оларды пайдалану
принциптері Қазақстан Республикасының Бас ... ... 1996 ... 29 ... N14 ... ... “Гигиеналық
нормативтер ГН2.6.1.054-96” НРБ-96 Радиациялық қауіпсіздік нормаларымен жан-
жақты реттеледі.
Радиациялық қауіпсіздік нормалары мына принциптерге негізделген:
- иондаушы сәулелендірудің барлық көздерінен азаматтардың сәуле ... ... жол ... ... ... ... принципі);
- иондаушы сәулелендіру көздері пайдалану жөніндегі қызметтің барлық
түріне тыйым салу, бұл орайда алынған пайда адам мен ... үшін ... ... ... ... алу ... ықтимал зиян қатерінен
аспайды (негіздеу принципі);
- иондаушы сәулелендірудің кез келген көзін ... ... ... жеке ... мен ... ... адамдар санының экономикалық және
әлеуметтік факторларын ескере отырып, мүмкіндігінше төмен және қол ... ... ... ... және орман шаруашылығында агрохимикаттарды қолданудың жол беруге
болатын шекті нормативтері – соңғы ... жаңа ... бірі ... ... ... ... мен улы ... пайдаланған кезде
олардың нормасы экономикалық қажеттіліктерге сәйкес белгіленіп, экологиялық
факторлар ескерілмейтін.
ҚР ... ... ... ауыл ... мен ... ... тыңайтқыштарды, өсімдік қорғау құралдарын,
стимуляторларды және ... да ... ... ... ... ... ... заттар қалдықтарының жол берілетін шекті норматитерінің
сақталуын ... ... ... қолдануға жол берілетін шекті нормалар
көзделген.
Жоғарыда айтылғандай, табиғат байлықтары адамның әртүрлі ... ... көзі ... ... ... ... тұтынушы тұрғысынан ғана қарау, ... ... ... қалпына келу процестерін ескермей, шектен тыс тұтыну – ... ... әкеп ... ... ортаға зиян оның сапасының нашарлауы салдарынан ғана
емес, оның сандық сипатының төмендеуіне әкелетін ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды шектен тыс алу немесе табиғи
ресурстарды өз бетімен заңсыз пайдалану салдарынан келтіреді.
Заң шығарушылар ... ... ... ... ... тозуы
ұғымын береді. мысалы, белгілі бір аймақ шегінде жер беті су ... ... ... ... ... жер асты сулары қорларының қысқаруы сулардың
сарқылуы болып табылады (ҚР Су ... ... ... ... жол ... ... ҚР ... 15-бабында табиғат пайдалану лимиттері мен квоталарын белгілеу
көзделген.
Табиғат пайдалану лимиттері мен квоталары экологиялық ... ... ... Олар ... ресурстарды шектен тыс пайдаланудың ... ... ... ... ... ... мен тасталуын,
өндіріс пен ... ... ... ... ... бір мерзімге белгіленген көлемі болып табылады.
Жер туралы және жер қойнауы туралы ... жер және ... ... алу ... ретінде) пайдалы қазбаларды пайдаланудың нормалары әлі де
дамыған жоқ.
Табиғи ресурстарды өз ... ... ... ... зиян екі ... ... Арнайы табиғатты пайдалануға қатысты
енгізілген рұқсат алу тәртібі тиісті құқықтық қатынастарды реттеу, оның
ішінде ... ... ... мен ... ... келуінің табиғи
процесі арасындағытиімді арақатынасты ... ... ... бұл тұрғыдан табиғи ресурстарды рұхсатсыз пайдалануды белгілі
бір ... ... ... ... әкеп ... ... ... болады. Екінші жағынан, нақты бір құқық бұзушылыққа
қатысты мемлекет мүддесіне экологиялық зиян ... ... ... ... ... қалу ... ... мүліктік зиян
келтірілгені туралы айтуға болады.
Табиғи ресурстарды бүлдіру және ... ... заң ... ҚР ... ... ... министрлігі бекіткен “Табиғатты қорғау
заңын ... ... ... ортаға келтірілген ... ... ... ... ... ресурстарды жою, олардың қалпына келтірілуі мүмкін емес, ... ... ... ... (жердің өңделуін, орманның көшеттелуін, түбі
тазартылатын және басқа да жұмыстар), оның ... ... ... ... орнын және эко-жүйелік (су реттеу, топырақ ... ... және ... ... ... жоғалту деп саналады.
Мысалы, механикалық әсердің кейбір түрлері (арық қазу, ауыр көліктердің
жүруі және т.б.) топырақтың құнарлы қабатын бұзуға немесе ... ... ... ... ... ... деп саналатын, олармен ішінара, олардың
ерекше құндылығы, оны қалыпқа келтіруге ... ... ... ... ... әлде ... ... өздігінен қалпына келу
әрекеті.
Жер туралы заңнамада жерді зақымдаудың ерекше тәсілдері ... ... ... ... ... пайдалану деп – жағымды ... ... ... ... құнарлылығының нашарлауына ... ауыл ... ... ... технологияларын пайдалану
т.с.с.), сондай-ақ жерді су және жел эрозиясынан, селден, сазданудан, қайта
сорланудан, кебуден, ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Экологиялық тепе-теңдік пен табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы-
экологиялық зиянның ең ауыр түрі болып табылады.
Экологияда зат-энергетикалық ... ... ... ... мен ... мекендейтін ортасы жиынтығын экологиялық жүйе деп
түсінеді.
Экологтар мұны ... ... ... ... ағаш), мезоэко жүйеге
(орман, ... және ... ... ... ... - ғалымдық
экологиялық жүйе болып табылады.
Экологиялық тепе-теңдік ... – осы ... ... мен ұзақ және
тұрақты өмір сүруін қамтамасыз ... ... ... бір сан ... ... сипатталатын экологиялық жүйенің жай-күйі.
Экологиялық тұрақтылық деп экологиялық жүйенің сыртқы және ішкі (оның
ішінде антропогендік) ... ... ... өз ... ... ... сақтауға қабілетін ұғыну керек.
Экологиялық тепе-теңдіктің және экологиялық жүйелердің бұзылуы қоршаған
ортадағы жағымсыз өзгерістердің ең тұрақтысы, оны жою ... емес не ... көп ... ... ... зиянның негізгі түрлерінің жалпы сипаттамасы осындай.
Оның ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... зор.
Қазақстан халқы денсаулығының нашарлауына, аурулар мен өлімнің артуына,
орташа өмір ұзақтығының қысқаруына негіз ... ... ... бірі ... ... ... ... әсері.
Медико-гигеналық зерттеулердің дәлелдері бойынша аурулардың 80 пайызына
және халық ... ... 20 ... ... ... ... ... экологиялық қолайсыздығы.
Бүгінгі таңда қоршаған ортаның ластануы – ең ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасында мынандай ақпарат бар:
- тек негізгі өндіріс көздері Қазақстанның ауа бассейініне жыл ... ... тонн ... ... тастауда;
- шаруашылық қызметінің нәтижесінде барлық өзендер мен су объектілерінің
гидрохимиялық, гидробиологиялық, санитарлық тәртібі қатты ... ... ... ... жол беруге болатын деңгейден 10 есе
асқан техногендік аймақтар құрылуда;
- ... ... ... көму үшін жағдайдың ... ... ... ... ... ... және бағыты бойынша
пайдаланбау салдарынан радиациялық ... саны ... ... орта ... ... нашарлауы тамақ өнімдері сапасының
нашарлауына әкеп ... ... дені ... және ... ауыз судың микробиологиялық және химиялық ластануы өсуде, су арқылы
келетін ... ... ... ... ... ... экогендік зиянды өтеу – заң тұрғысынан алып
қарағанда күрделі мәселе. Заңгерлердің көбі ... ... ... ... және ... болу еоекшелігінде деп тануда. Туындау көзі бойынша ол
экологиялық, ал пайда болу сипаттамасы бойынша – ... ... ... табылады. Сондықтан оны өтеу азаматтық заңдардың денсаулыққа
келтірілген зияны туралы ережелеріне сәйкес ... ... ... денсаулық дегеніміз – ... ... және ... ... ... объективті күйі және оны
субъективті сезіну. Қоршаған орта сапасының нашарлауы адам ... ... ... оның ... ... ... қоршаған опртаның жағымсыз әсері бар аурулардың ағымын
жеделдетуге және оның пайда болуына ... ... бола ... кез келген қолдан жасалған дыбыстардың нәтижесінде адамның ... ... ... ... ... еңбек өнімділігінің
төмендеуіне, дене және жүйке ауруларына әкеп соқтыратын күш ... ... ... ... Шу ... 110 дБ-дан жоғары болған жағдайда ол
“шудан мас болуға”, одан сол есту ... ... әкеп ... ... ... мүмкін емес.
Мұнай өңдеу және жанармай жағу барысында пайда болатын газдар құрамында
азот ... ... ... ... азот ... ... және ... ангидридтер) болады. Барлық азот оксидтері
физиологиялық тұрғыдан өте ... ... ... ... ... кезде әлсіз есірткінің дәрежесіне жетеді, ал одан жоғары деңгейде
шоғырланған кезде қабындырып тұншықтыруға әкеп соғады. Азот оксиді ... ... әсер ... көп ... оксигемоглабинді метогемоглабинге
айналдырады. Азот диоксидтері мен тетраоксидтері өкпені кей жағдайларда
оларды ісіндіріп, қан ... ... ... Атмосферадағы азот
оксидтері бұған қоса созылмалы аурулардың асқынуына ықпал етеді.
Қоршаған ... ауыр ... ... және ... ... дем алу органдары, бауыр қуық ауруларына жол ашады.
Құрамында бром, бор, ... ... ... ... ұзақ пайдалану
жүрек-қан тамырлары жүйесінің ауруларына негіз ... ... улы ... ... ... адам ... ... мерзімді және ұзақ мерзімде де салдар пайда ... ... ... орта ... ... не ... буын ... әсер
етеді:
1-кесте
Сонымен, ластанған қоршаған ортаның жағымсыз әсері адамның денсаулығына
зиян келтіретін экогендік зиянның тікелей көзі ... ... ... ... ... ластануы табиғи және антропогендік
фактордың бірігіп әсер ету нәтижесінде жүзеге асады.
Табиғи ластау деп ... ... бар ... ... мысалы,
ғарыш бөлшектерінің, жанартау күлінің, өсімдіктер ... ... ... өрті ... ... ... келіп түсуін түсіну қажет.
Антропогендік ластау адамның шаруашылық қызметінің әсерімен, соның
ішінде ... ... ... мен ... тікелей немесе жанама әсер
арқылы мысалы ... ... ... ... ... белгілі себептермен құқықтық реттеуге жатпайтын
болса, антропогендік ластау ғалымдардың берік назарында болып отыр.
Теориялық ... ... көзі мен зиян ... көзі ... ... ... ластайтын заттарды шығаратын шаруашылық объект антропогендік
ластаудың көзі болып табылады.
Өндірістік объектілерге апат ... ... ... ... ... әкеп соқтыратын табиғаттың зілзала күштері де
антропогендік зиян ... ... ... ... ... ... қалыптасуы барысын былайша
сызуға болады:
2-кесте
Осы сызбада анық көрсетілгендей, жанама түрде тиетін зиянның ... ... ... арқылы, денсаулыққа келтірілген зиянды өтеу
туралы істерді қараған кезде оларды дәлелдеуді қиындатады (бұл туралы ... ... ... айтылады).
Сонымен бірге, ластанған қоршаған ортаның жағымсыз әсерінің өзге де
қоғамдық ... бар. ... оны ... ... қатысы: халық
өсімінің бәсеңдеуі, адамның өмір ... ... ... кемтар
адамдардың көбеюі. Сондықтан денсаулыққа келтірілген экогендік зиянды екі
аспект тұрғысынан қарауға болады: біріншіден, ол ... ... ... ... қоғамға келтірілген (қоғамдық) зиян. Жеке жәбірленуші
келтірген зиян оның материалдық және ... емес ... ... Ал ... арасындағы аурулардан қоғамға келтірілетін
зиян ұлттық ... ... ... ... ... емдеуге жұмсайтын қосымша ... ... ... ... және ... алу ... жүргізуге
шығындары арқылы байқалады.
Денсаулыққа келтірілген экогендік зиянның тағы бір ... болу ... ... ... атап ... ... ... аумақтан мәжбүрлеп
көшумен, кәсібін ауыстыру, бала туу мүмкіндігінен айырылу немесе ауру ... ... ... тән ... ... ... ... адамның
экономикалық талаптарын ғана емес, эстетикалық (рухани) ... ... ... ... жою да моральдық зиян
факторы болып қарастырылуы мүмкін.
Қорыта отырып айтарымыз: денсаулыққа зиян келтіру - қоршаған ... ... ... ... нәтижесінде экологиялық құқықтық
нормалармен тыйым салынған әрекеттер жасалған кезде ғана орын алуы мүмкін.
Сондықтан экологиялық құқық ғалымдары экологиялық ... ... ... ... және қайталама зиян деп екіге бөледі .
Бұл орайда адам өмірі мен денсаулығына ... зиян ... ... ... әсері нәтижесінде пайда болатындықтан, ... ... ие ... ... ... бұзғаны үшін жауапкершіліктің түсінігі және оның
түрлері
Экологиялық заңдарды ... үшін ... ... ... ... IX бөліміндегі 46 тарауында
«Экологиялық құқық бұзушылықтар үшін ... және ... ... деп ... Шын ... экологиялық жауапкершілікке
Қазақстан Республикасының табиғатын және оның ... ... ... табиғи ресурстар туралы заңдарды бұзғаны үшін жауапкершіліктер
жатады.
Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін ... ... ... ... талабын бұзушылық болып саналады.[22]
Экологиылық заңдарын бұзу-белгіленген экологиялық тәртіпті ... ... ... және оның ... зиян ... ... қайшы келетін
кінәлі субъектінің әрекет немесе әрекетсіздігі.
Экологиялық тәртіп-адамның өз өмірі мен денсаулығы үшін табиғи ортаның
қолайлы болуына құқығын ... ... ... және ... ... үшін қоршаған ортаны қорғаудың адам қызметінің осы ... ... ... жол ... ... ... ... мен табиғатты
ұтымды пайдаланудың ережелері мен негізгі түпкі бағдарламаларының жүйесі.
Табиғи ортаға және оның ресурстарына зиян келтіру дегеніміз ... бұзу ... ... ... ... ... денсаулығы
мен өміріне келген немесе келуі мүмкін ... ... ... ... бұзу мен ... ортаға және табиғат ресурстарын
және адам денсаулығы мен ... зиян ... ... ... ... ... ... жағдайда, оның табиғатқа, табиғи ресурстарға,
адам денсаулығы мен ... кері ... ... Оның бірінші түрі: табиғи
техногендік және төтенше табиғи ... ... ... мүмкін. Бір адамның және қоғамныңэкологиялық қызметінде олардың
алдын-ала зиян әсерлерін болдырмау, жеңілдету ... ... ... ... және ... ... ... болуы заңдық
жауапкершілік туғызады. Соған орай алдын алу шараларын қолданбаған кінәлі
адамдардың жауапкершілікке тартылуы заңның талабынан туындайды.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды пайдалану кезінде талаптарды,
жобалауға қойылатын экологиялық және өзге де ... мен ... ... экологиялық тәртіп бұзылып, табиғатқа, табиғи
ресурстарға, адам өмірі мен денсаулығына зиян ... ... ... және табиғи ресурстарға келетін теріс әсерлердің
салдарына табиғи қорлардың ... ... ... ... ... немесе болмай қалуы табиғатты қалпына келтіру шығындары,
атмосфералық ауаның табиғи ортаның адам ... мен ... ... зиян келуі жатады.
Экологиялық заңдардың міндеттеріне осы аталған зиянның топтастырылуын
көрсету яғни заң ... ... ... ... ... ... туралы және салалық экологиялық заңдарда
экологиялық ... ... үшін ... ... ... ... Ол ... кейінгі 90 жылдарда қабылданған заңдарға
әдетке айналған.
Әрбір жеке құқық саласында заң бұзушылық болуы мүмкін болса, ол әр бір
заңдық ... сол ... өзі атап ... осы заңның міндеті болуы
қажет. Мұның экологиялық қатынастар ... жеке ... ... ... ... мәні бар. ... еске алып, Қазақстан Республикасының Орман
кодексі орман заңдарын бұзғандық үшін ... ... су ... ... ... үшін жауаптылықтың (120-бап) пайда болу негіздерін
көрсетіп берді. ... ... ... ... ... экологиялық
тәртіпті, экологиялық қатынастарда заңдылықты сақтауға және осы салада
заңды ... ... ... ... және ол ... ... ... Осы талаптарға ҚР 2007 жылы 9 қаңтарда
қабылдаған ... ... сай ... Оның 45-67 ... ... ... Қазақстан Республикасының табиғат қорғау
заңдарын бұзушылықтың түрлерін атап көрсеткен. Олардың жалпы саны 12 ... ... ... үшін Қазақстан Республикасының заңдарында басқа
да заң бұзушылықтар қаралуы мүмкін деп ... ... ... орай
“Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану ... заң күші бар ... ... ... ... үшін ... ... пайда болуы
туралы сөзде, бапта жоқ. Жаңа қабылдаған 2003 ж. 20 маусымдағы ... ... жер ... ... үшін ... ... аталғанымен
не үшін осы заңның қандай ... мен ... ... үшін ... ... және оның ... болу ... аталмай қалған.[23]
Қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану ... ... ... ... байланыста болатынын ... заң ... пен ... ... ... де ... ... байланыста болатынын байқауға болады. Өйткені экологиялық
жауапкершіліктің арқауы – экологиялық заң ... ... ... ... бұзу ... ... ... – тәртіпсіздік, екінші
- қылмыс. Тәртіпсіздік-жеңіл тәртіп бұзушылыққа жатса, қылмыс ауыр ... ... ... деп атайды.
Жеңіл тәртіп бұзушылық үшін еңбек заңында-тәртіптік жаза ... ... ... ... ... немесе азаматтық құқық
нормалары қолданылатын, экологиялық құқық нормаларын ... ... ... ... ... қолданылатын тәртіп бұзушылық
экологиялық немесе азаматтық ... ... ... тәртіптік,
әкімшілік және қылмыстық құқық бұзушылықпен қатар пайда болуы мүмкін.
Экологиялық немесе экологиялық ... ... осы ... пайда болатын және осы заң ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Экологиялық құқық бұзушылық төрт түрлі құрамнан тұрады. Біріншісі –
объект, екіншісі – субъект, үшіншісі – ... ... ... ... ... заң ... ... – экологиялық нормалармен
реттелген және реттелетін қоршаған ортаны қорғау және табиғи ... ... ... ... ... Бұл ... ... бөлінеді.
Жалпы экологиялық объектіге – табиғат немесе қоршаған ортаны қорғау туралы
қатынастар. Салалық экологиялық объектілерге жер, су, орман, өсімдіктер ... ... ... ауа, жер қойнауы, пайдалы қазбалар, ерекше
қорғалатын табиғи объектілер, континентальдық шелф туралы пайда ... ... ... ... және реттелетін қатынастар жатады.
Олардың ішінде құқықтық ... ... ... ... ... ... ... құқығы, табиғатты пайдаланушылардың құқығын қорғау, климат пен
озон қабатын қорғау ... ... өз ... ... заң
бұзушылықтың объектісі бола алады.
ҚР ... ... ... ... ... қорғау
объектілеріне жер, оның ... су, ... ауа, ... мен
өсімдіктер, жануарлар дүниесі, ... ... ... климат және
жердің озонды қабаты, экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ... ... орта ... ... Бұл ... бір ... ... бастапқы жағынан атағанбыз. ... ... ... ... және оның ... бір ... табиғи ресурстарды
қорғау жөнінде ғана емес оны пайдалану және табиғи ... ... ... және ... және ... ... апат және ... де құқықтық қатынастар пайда болады. Экологиялық заңдарда реттелген
және реттелетін осы қатынастар ішінде заң ... ... ... ... ... ... заң бұзушылықтың субъектісін екіге бөліп қарау дұрыс болады.
Себебі тұлғалар табиғатты және табиғи ресурстарды пайдаланушы тұлғалар ... ... заң ... пайдаланушыларға жатпайтын тұлғаларға
бөлінеді.
Табиғат пен табиғи ресурстарды пайдаланушыларға экологиялық заңның 12-
бабында қаралған ... және осы ... ... ... табиғатты
жалпы пайдаланушылар жатады. Табиғатты пайдаланбайтындарға басқа тұлғалар
жатады.
Аталған 12-бапта ... ... ... ұлттық және шетелдік
табиғат пайдаланушылар, шет ... ... ... мен
ұйымдар бар. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... және олардың жасына байланысты
болады. Заң бұзушы субъектілердің жауапкершілік жасы ... ... және ... ... ... ... ... Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 72-
бабына сәйкес құқық бұзушылық жасаған ... он алты ... ... ... ... жасқа толмаған адамдар кәмелетке толмағандар да танылады. ... жаза ... ... не ... тәрбиелік ықпал етудің
мәжбүрлеу шаралары қолданылуы мүмкін.[24]
Сонымен бірге осы ... 73, ... ... ... жазалар қолданудың ерекшеліктері көрсетілген. ҚР-сы Қылмыстық
кодексінің 15-бабына сәйкес қылмыс жасаған ... он алты ... ... адам
қылмыстық жауапқа тартылады. Ал қылмыс жасаған кезде он төрт ... ... осы ... 2 ... ... ... үшін ... тартылуы мүмкін. ҚР Қылмыстық кодексінің 11 тарауында көрсетілген
экологиялық қылмыстардың ішінде ... ... ... ... Еңбек Кодексінің 25-бабында еңбек шартын, оның ішінде кәмелетке
толмағандармен еңбек шарттарын ... ... шарт ... ... ... туралы ережелері бар.[26]
Экологиялық заң бұзушылықтың объективтік ... ... үш ... мен ерекшеліктері:
Бірінші: құқық бұзушының қимылының заңға қайшылығы;
екінші: экологиялық зиян ... ... зиян ... ... бар ... ... субъектілерінің басқа да заңды құқықтары мен ... ... ... ... және экологиялық зиян келтіру немесе
ондай зиянның келуіне нақты қауіптің ... ... ... ... да ... құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы ... ... заң ... ... ... заң ... кінәсімен
сипатталады. Ол әрекет, әрекетсіздік қасақана және абайсыздық нысандарында
болуы мүмкін.
Сонымен ... ... ... ... ... қылмыстық, материалдық (азаматтық) және экологиялық салалық
ерекше жауапкершіліктері ... ... ... ... төменде
қаралады.
1.3. Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін материалдық ... ... ... Республикасының Экологиялық кодексінде және ... ... ... ... ... нормалар жоқ. Бұл
заңда мүліктік, азаматтық құқық және табиғатқа және ... ... зиян ... ... ... ... 9 қаңтарда қабылданған ҚР Экологиялық кодексінің 320
бабында экологиялық заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілік ... ... ... 322 ... ... ... ... келтірілген зиянды
өтеу тәртібі көрсетілген.
Материалдық жауапкершілік ҚР еңбек заңының нормаларына сәйкес ... ... ... ... ... (14 ... ... де ЕТЗ 164 бапта жеке еңбек шартындағы басқа тарапқа зиян келтірген
тарап оны заңға және өзге де заң ... ... сот ... ... не
ерікті түрде өтейді деп көрсеткен. Еңбек шартында оған қатысушы ... ... ... қызметкер өзінің еңбек (қызметін) міндеттерін атқаруына ... ... ... ... алса ... ... толық немесе
ішінара жоғалтса, жұмыс беруші қызметкерлерге сақтандыру өтемі ... оған ... ... ҚР ... ... ... ... жағдайларда өтеуге міндетті.
Еңбек міндеттерін атқару кезінде қызметкердің өмірі мен денсаулығына
және ұйымның мүлкіне келтірілген зиян үшін ... ... ... ... мен ... ... арасында толық материалдық
жауапкершілігі мынадай жағдайларда пайда ... ... ... ... пен басқа да құндылықтардың сақталуын
қамтамасыз етпегені үшін ... ... ... ... алу ... шарт ... заңдарға сәйкес қызметкерлерге еңбек міндеттерін орындау кезінде
жұмыс берушіге келтірген зиян үшін толық ... ... ... мүлік пен басқа да құндылықтарды бір жолғы сенім хат пен
немесе басқа да бір жолғы құжаттар ... есеп ... ... ... ... зиянды алкогольдіқ, нашақорлық немесе уытқұмарлық мас ... ... зиян ... зиян материалдардың, жартылай ... ... оның ... ... ... кезінде, сондай-ақ жұмыс беруші
қызметкерлерге пайдалануға берген құрал саймандардың, ... ... ... басқа да заттардың, ... ... ... ... ... ... зиян коммерциялық құпияны жариялау салдарынан келсе;
7) зиян қызметкердің қылмыстық ... ... ... бар ... ... жағдайларда алудың кінәсінен жұмыс
берушіге келтірілген зиянға толық мөлшерінде материалдық ... ... ... 165-бабы).
Жоғарыда аталған ҚР Еңбек туралы заңындағы нормалар қызметкердің
(жұмысшының) еңбек ... ... ... ... оның ... ... нысанасына байланыссыз қолданылады. Ол жұмыс орнының табиғатты ... ... ... және ... ... бар ... ... қызметке, жұмысқа қолдануы мүмкін.
Мысалы «Мемлекеттік орман ... ... ... және ... ... ... пайдаланудың кесуiне тыйым салу және оларды сақтау
жөніндегі шаралар ... ... ... ... 2004 ... ... №460 ... мүліктік жауапкершілікті белгілеу жөнінде
нормалар бар.[27]
Мемлекеттік орман күзеті қызметкерлерінің ... ... ... үшін ... Республикасының қолданылып жүрген ... ... ... заңдарын сәйкес жауапты болуы мүмкін.
Экологиялық заңдарды бұзғаны салдарынан табиғатқа, табиғи ресурстарға,
табиғи ресурстың меншік иесіне, табиғат пайдаланушыға, адамдардың ... ... зиян ... ... Оның ... ... ... моральдық зиян да бар. Осы зияндардың құқықтық ... ... ... ... құқық субъектілері мен объектілерінің ... зиян ... ... ... ресурстардың меншік иесіне;
3) табиғатты және табиғи ресурсты пайдаланушыға;
4) меншік ... ... ... ... субъектілердің алынбаған мүліктік табысына;
7) адамның моральдық құқығына;
8) ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының өндірісіне.
Заңдарда ... ... ... деп те ... Мысалы, Экологиялық
заңда қоршаған ортаға, азаматтардың денсаулығына, ұйымдардың, азаматтар мен
мемлекеттің мүлкіне зиян келтіру, азаматтардың денсаулығын ... ... ... ... өтеу ... ... заңда меншік иелеріне немесе жер пайдаланушыларға
келтірілген залалды өтеу деп ... ... ... ... ... ... сома деп ... (86-бап). Сома зиянның, залалдың
мөлшерін ... үшін ... ... түрі, яғни зиянның (залалдың)
ақшалай ... Ақша ... ... ... ... ... ... жатады. Оның құны Қазақстан Республикасында теңгемен есептеледі.
Осы Кодекстің 115-бабына сәйкес ақша мүліктік игілік және ... ... ... да ... заңдарды бұзғаны үшін жауапкершіліктің
мүліктік нысаны материалдық жауапкершілік болып аталуы тиіс.
«Мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... ... пайдаланудың кесуiне тыйым салу және оларды сақтау
жөніндегі ... ... ... ... Yкiметiнiң 2004 жылғы 23
сәуiрдегi №460 қаулысында ҚР ... ... ... ... заңсыз
жойғаны немесе зақымдағаны үшін жауапкершілікті материалдық ... ... ... Жоғарғы Соты пленумының “Соттардың ... ... ... ... ... тәжірибесі туралы” қаулысында “Жалпы
ереже бойынша кінә ... ... ... зиян үшін ... ... ... ... болып табылады” – деп қорытындыға
келуі заң талаптарынан туындайды.
Мұндай пікірдің ... ... ... ғылыми еңбектерде
кездестіруге болады. Мысалы, Б.Әбдірайымов: “Экологиялық зиян деп қоршаған
ортаның жай-күйі саласының ... ... ... сондай-ақ осымен
байланысты заңмен қорғалатын материалдық және ... ... оның ... ... ... мен ... ... ұғынған
жөн”- дейді.[29] Бұл жерде біз материалдық жауапкершілік ... ... ... ... ... (залалдарын) анықтамасының
дұрыс немесе дұрыс еместігіне тоқталатын болсақ, онда экологиялық ... ... ... әр ... ... бар ... айтуымыз керек.
Біздің ойымызша экологиялық зиянның заңдық анықтамасын беру үшін зиянның
қандай қорғалатын ... және ... ... келетінін
біліп алу керек. Соған қарай ... ... ... беруге
болады. Біз жоғарыда экологиялық зиян (залал) келетін ... ... ... атап ... ... орай ... заңдарды бұзу
салдарынан келген зиян дегеніміз – ол тұлғалардың заңмен ... ... ... материалдық мөлшерін анықтайтын заңнын
талабы. Осы тарап арқылы материалдық және басқа да заңдық жауапкершіліктер
анықталады ... ... ... қылмыстық, моральдық және
басқалар – арнаулы экологиялық). Аталған материалдық ... ... ... ... моральдық және арнаулы
экологиялық жауапкершіліктерге тартылуына немесе тартылмауына байланыссыз
заң жүзінде ... ... ... заңдарды бұзғаны үшін материалдық жауапкершіліктің түрлері
төмендегідей.
Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексі экологиялық заңдарды бұзу
салдарынан ... ... төрт ... ... ... і р і н ш і ... қоршаған ортаға келген зиян;
б) азаматтардың денсаулығына келген зиян;
в) ұйымдардың, азаматтар мен мемлекет мүлкіне ... зиян ... к і н ш і ... ... ... ... ... күшті қауіп төндірумен байланысты
заңды және тұлғалардың егер жойқын ... ... ... ... ... зиян ... ... алмаса, өздері келтірілген
зиянды өтеуі.
Ү ш і н ш і ... ... ... бұзу ... ... ... мүлкіне келтірілген зиян;
в) зардап шегушінің еңбек қабілетінен айырылу дәрежесін;
г) оның емдеуге және денсаулығын қалпына келтіруге жұмсалған шығындарды;
д) науқасты күту ... ... өзге де ... мен ... ... ... өтеу ... ө р т і н ш і топқа:
а) қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бұзылуы салдарынан келтірілген
моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... ... де ... мен ... ішінде
алынбай қалған пайданың болуы мүмкін (Жер ... ... ... ... ... ... салдарынан жоғарыда аталған қоршаған ортаны қорғау
туралы немесе экологиялық ... ... үшін ... жауапкершіліктің
түрлері пайда болады.
Экологиялық зиянның түрлері әр түрлі. Ол ... ... саны ... оның ... ... бұзылуына, жойылуына, олардың
табиғи байланыстылығының үзілуіне әкеліп соғуына да байланысты ... ... ... ... ... ... ... олардың пайда
болу себептерін, қауіпті дәрежесін анықтау үшін де өте ... ... олар ... ... жатады.
Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін материалдық жауапкершіліктің құқықтық
негіздері төмендегідей.
Экологиялық заңдарды бұзғаны үшін материалдық жауапкершіліктің ... ... ... ... , ... қорғалатын табиғи
аумақтар туралы”, “Жер туралы”, Жануарлар дүниесін ... ... ... ... ... ... мен Орман және Су кодекстері, Жер қойнауы ... ... ... ... ... пен және осы ... ... кодекстер
мен жарлықтардың талаптарына сай Қазақстан Республикасының Үкіметінің,
орталық атқарушы және ... ... ... ... ... және ... нормативтік құқықтық актілері жатады.
Олардың қатарына мыналар жатады:
1) қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бұзғаны үшін жауапкершілік ... ... 46 ... 319-322 ... ... ... немесе жер пайдаланушыларға келтірілген залалды өтеу
негіздері, залалды өтеу тәртібі, жер ... ... үшін ... туралы заңның 119, 120, 122 баптары);
3) жер қойнауын пайдаланушының контракт жасау шарттарын ... ... ... ... 70 ... ... ... бұзғаны үшін жауаптылық, орман қорына кірмейтін ағаш-
бұта өсімдіктерін құртқаны немесе ... үшін ... ... 75, 77 ... “Қоршаған ортаны қорғау туралы заңнаманының
бұзылуы салдарынан келтірілген залалды өтеудің жекелеген мәселелері” туралы
ҚР Үкіметінің 2001 ... 12 ... 1186 ... ... ... 12
қыркүйек, 2001 ж.); жеке және заңды тұлғалардың ағаштар мен ... ... және ... ... ... ... ... мөлшері; жеке және заңды тұлғаларды өзге де ... ... ... ... келтірілген залады өтеудің мөлшері; жеке
және заңды тұлғалардың барлық санатары ... ... ... ... ... ... ... жинау, дайындау, зақымдау
немесе жою арқылы келтірілген залалды өтеуінің мөлшері; орман шаруашылығына
келтірілген залалды, ... ... ... ... ... өсімдіктерді заңсыз жинау, дайындау, зақымдау немесе жою ... ... ... ... ... ... 2001 ж., 12
қыркүйек. Бұл 1186 қаулымен ... ... ... ... қосымша беріліп отыр).
5) Су заңдарын бұзғаны үшін жауаптылық, су ... бұзу ... ... өтеу (Су ... 120, 121 баптары).
6) Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және ... ... ... үшін жауаптылық жануарлар дүниесін қорғау, өсімін
молайту және пайдалану туралы заңдардың ... ... ... өтеу,
заңсыз аулаған жануарлар мен олардың өндірілген өнімді алып қою тәртібі
(осы ... 61 – 63 ... ... ... ... ... ... пайдалану туралы заңнаманы бұзумен келтірілген зиянды өтеу ... ... ҚР ... 2001 жылғы 4 қыркүйектегі № 1140 қаулысы ... 2001 ж. № 407 ... ... ... ... Табиғат қорғау заңдарын бұза отырып қоршаған ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Табиғи
ресурстар және қоршаған ортаны қорғау туралы министрлігінің 1995 жылдың 21
маусымында бекітілген (АЗИЯ-ЭЖ, 9 (33) ... 1996 ... ... жер және су ресурстарын мұнай өнімдерімен жер
қабаттарының суларымен ... және ... ... ... ... ... зиянды есептеудің уақытша әдістемесі ... ... ... ... ... 1996 жылғы 13 мамырда
бекіткен (Жеке баспа, Алматы, 1996 ж.).
9)Ауылшаруашылығы және орман ... ... ... ... ... үшін ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығы
өндірісіне келтірілген зиянды және меншік ... мен жер ... ... ... ... ... ... тәртібі туралы
тәртіпті бекіту туралы ҚР Үкіметінің 1997 жылғы 4 наурыздағы № 299 ... ... 1997 ж., № 11, 75- ... ... ... ысырабының
орнын толтыру (Жер туралы заңның 84-бабы); Орман ... ... ... ... (Жер туралы заңның 99-бабы).
10) Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемді анықтаудың әдістемесін ҚР
Табиғи ресурстар және қоршаған ... ... ... 1994 ... 9
қыркүйекте (ҚР министрліктер мен ведомстволарының Жаршысы, 1994 ж.).
Экологиялық заң талаптарын бұзу салдарынан ... ... зиян ... құқықтық реттеулері мен ерекшеленеді .Қазақстан
Республикасы Конституциясы негізінде ... ... ... ... ... 1997 ... 19 мамырдағы Қазақстан
Республикасының заңы азаматтардың экологиялық, санитарлық, қауіпсіздік
жөніндегі құқығын белгілеп ... ... ... азаматтардың өздерінің
денсаулығына келтірілген зиянның орнын ... ... ... ... 52 ... ядролық полигонында 40 жыл бойы жүргізілген ядролық сынақ
адамдардың денсаулығына және ... ... орны ... зиян ... ... ... мен өлімін көбейтті. Бүкіл Семей облысының аумағы
мен Павлодар, Шығыс Қазақстан және ... ... ... ... ... апат аймағы деп жарияланды. Қазақстан
Республикасының, ... ... ... ... ... ... шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы 1992 жылғы 9 желтоқсанда
заңы қабылданды.
Ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккен азаматтарға мыналар жатады:
Әуеде немесе жер ... ... ... ... кезде (1949 – 1965
жж.) радиоактивті заттармен ластануға ұшыраған аумақтарда тұрған, жұмыс
істеген немесе ... ... ... ... ... ... жылдан 1990 жылғы 1 қаңтарға дейінгі ... жер асты ... ... ... осы аумақтарда тұрған, жұмыс істеген немесе
әскери қызмет (соның ішінде ерзімді) атқарған ... ... 1990 ... ... ... ... ... мәртебесі бар аумақта тұрған, жұмыс істеген немесе әскери
қызмет (соның ішінде ... ... ... және ... деп
танылған аурулары бар адамдардың балалары (олардың денсаулық жағдайы ... ... ... ата-аналарының бірінің болу факторы арасындағы
себепті байланыстар анықталған ретте).
Ядролық сынақтар салдарынан ... ... ... ... ... ... Халықты әлеуметтік жағынан қолдау,
әйелдерге, балаларға, жас ... мен ... ата – ... қосымша жеңілдіктер мен өтемдер, әскери қызметкерерге
берілетін жеңілдіктер, аумақты экологиялық жағынан ... және ... ... ... құқықтық тәртіптері белгіленді.[30]
Аталған экологиялық қасіретке ұшыраған азаматтарға әлеуметтік қолдау
көрсетіліп, тиісті, ... ... ... ... арналған жәрдем
ақы алу, аналар мен балаларға арналған жәрдем, төлем ақы, ... ... ... ... бұзу салдарынан азаматтардың денсаулығы мен
мүлкіне келтірілген зиян ... ... ... ... айырылу
дәрежесін оны емдеуге және денсаулығын ... ... ... ... күту ... ... өзге де шығындар мен
залалдарды ... ... ... ... ... тиістігі туралы
Экологиялық ... ... ... ... табылады. Азаматтардың
денсаулығы мен мүлкіне ... ... ... ... ... ... ... ол заңды өтеу сот шешімі негізінде жүргізіледі. ҚР
Жоғарғы Соты Пленумының 1999 ... 9 ... №9 ... денсаулыққа
келтірілген зиянды өтеу жөніндегі заңнаманы қолданылуының ... ... ... сәйкес денсаулығына келтірілген зиянды өтеу құқығына
кәсіби еңбек ... ал ... ... ... ... ... ... не ішінара жоғалтқан зардап шегушілер ие ... ... ... ... ... және ... ақысы жоқ адамның денсаулығына зақым келсе
немесе денсаулығы өзгеше бұзылса, онда шығындар өтелуге жатады. Жәбірленуші
(асыраушы) қайтыс ... ... ... ... ... асырауындағы
еңбекке қабілетсіз адамдар немесе ол қайтыс болған кезде оның ... ... ие ... ... ол ... ... кейін туған оның
баласы зиянды өтеттіруге құқылы.
Экологиялық заңдардағы кінәсіздік жағдайларда материалдық ... ауыл ... мен ... ... өндірісіне келген шығынды
өтеу тәртібі:
ҚР Экологиялық ... 86 – ... ... - қызметі қоршаған ортаны
қорғауға күшті қауіп төндірумен байланысты заңды және жеке ... ... ... ... ... ... ... салдарынан зиян
келтірілгенін дәлелдей алмаса, өздері келтірген зиянды өтеуге міндетті. Бұл
зардапты ... ... ... ... ... ... өтеуден
ерекшелігі бар. Оның ерекшелігі экологиялық заңның 32 – бабында қаралған
экологиялық ... ... ... ... міндеті мен
мақсатын алда атап өткенбіз. Шаруашылық және өзге де ... ... ... ... ... ... ... мен азаматтар
міндетті түрде экологиялық сақтандыруға тиіс. Міндетті сақтандыру шарты
сақтандырудың осы ... ... бар ... ғана ... ... ҚР ... ... сақтандыру туралы
жалпы ержелерде қолданылуы мүмкін. АҚ-тің 805 – бабында жеке және мүліктік
сақтандыру бар.
Ә.Әбдірайымовтың ... ... ... ... ... бар:
1) кәсіпорынның - апаттық ... және ... ... ... ... ... ... денсаулығы мен мүлкіне және
қоршаған ортаға келтірілген зиян ... ... ... ... ... (ҚР ... ... табиғи объектілерді олардың меншік иелерінің немесе өзге де ... ... (ҚР ... 809 – ... 3 ... сақтандыруды қажеттілігі туралы ҚР “Мұнай туралы” заң күші бар
ҚР Президентінің ... да ... Осы ... 55 – ... ... ... жүргізетін барлық мердігерлер:
1) қоршаған ортаны ластау мен байланысты жауапкершілік, оның ішінде
қоршаған ортаға келтірілген ... ... жою ... шығындар
қауіпін;
2) үшінші тараптар алдындағы азаматтық құқықтық жауапкершілік ... ... ... ... ... барлау және аулау жұмыстарын
жүргізетін мердігерлерге мүлік қауіп пен ... ... ... ... ... ... атап ... ҚР Үкіметінің “өнеркәсіптік объектінің
қауіпсіздігі декларациясын ұсыну ержелері мен нысаны туралы” 2000 жылғы 19
мамырдағы №764 ... ... ... басшыларының экологиялық
зиян үшін жауапкершілікті ... ... ... ... жатады.
Қазақстан Республикасы Жоғары Соты Пленумының “Соттардың қоршаған ортаны
қорғау туралы заңдарын ... ... ... ... ... жағдайларда зиян келтірушінің кінәсінің бар-жоқтығына қарамастан,
қоршаған ... ... зиян үшін ... ... ... ... ... АК-ң 931- бабының 1 бөлігіне, Экологиялық кодекс
бойынша қызметі қоршаған ... ... ... ... ... заңды
және жеке тұлғалар өздері келтірген ... ... ... өтейді деп көрсетілген. Сонымен бірге осы ... ... орта үшін ... ... болып табылатын қызметпен келтірілген
зиян үшін жауапкершілікті ... ... ... АК-ң ... ... ... заңға байланысты заңды және жеке тұлғалар ... ... өтеу ... егер зиян ... ... ... салдарынан туындаған жағдайда босатылатынын ескеруге тиіс.
Ауыл шаруашылық және орман шаруашылық алқаптарының көлемі мен олардың
сапасын қалпына келтіру арқылы аталған шаруашылықтар деңгейін ... ... және ... ... ... ... ... пайдалану үшін ауыл шаруашылық және орман шаруашылығы
алқаптарын алып қоюда туындайтын ондағы өндірістің орнын толтыру ... ... ... ... ... ... Бұл ... “Жер
туралы”заңның 84 және 99 – баптарында арнайы тәртіптер бар. Бұл баптарда
орман қоры және ... ... ... жер ... ... алып ... байланысты шығындар бірдей аталған. Олардың
арасында бір ғана айырмашылық бар. Ол ... ... ... ... ... ... ... орнын толтыру орман алқаптарын
жер сапасы нашарлауынан туындаған орман өндірісі ысырабының орнын толтыруы.
Мұндай жағдайда орман қорына келтірілген ысырап экологиялық заңды бұзу
салдарынан ... ... ... [32]
“Жер туралы” заңның 72 –бабында жекелеген санаттағы жерді алып қоюды
шектеуді атаған. ... ... ... ... ... ... ... алқаптарын, сондай-ақ қала маңындағы аймақтардың, ауыл
шаруашылық, биологиялық және ирригациялық - мелиорациялық ... ... ... және оқу ... ... талаптарының, орман қорының
жерін алып қоюға ... ... ... ... ... кеңейтуге
халықаралық міндеттемелерді орындауға, учаскенің ... ... ... ... табылуына, жолдар, электр, ... ... ... ... жолдарын, сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар ... ... ... жағдайларда ғана жол беріледі. Мемлекет аталған
жерлердің меншік иесі және басқару ... ... ... үшін ... ... ... қажеттіктері үшін алынуы заңдастырылған. Мұндай
жағдайда пайда болған шығындарды, ысыраптарды экология заңын ... ... ... ... ... себепті және заңда көрсетілген
тәртіптерді жүзеге асыруға байланысты туындайды.
“Жер туралы” заңының 73 – бабына сәйкес төтенше ... ... ... ... орган шешімімен меншік иесіне немесе жер ... алып ... ... өтелетін шығындарды экологиялық заңдарды
бұзғаннан туындайды ... ... Олар ... ... ... ... Шығындардың орнын толтыру өтемақы жүйесінде
жүргізіледі. Мұндай жағдайлар экологиялық ... ... ... ... ... ... яғни ҚР ... ортаны қорғау туралы және салалық
экологиялық заңдар яғни жер, жер қойнауы, су, ... ... ... дүниесін қорғау және пайдалану, атмосфералық ауаны қорғау туралы
заңдардың өз нормаларында ... ... ... ... ... біз ... ... басқа жауапкершілік деп атаймыз.
Экологиялық басқа жауапкершіліктер тәртіптік, материалдық, ... ... ... жатпайды. Қаралып отырған жауапкершілікті
басқа салалық жауапкершіліктер деп атаса да болады. ... олар ... ... салалық (жер, жер қойнауы, су, орман, ... ... ... ... ... қорғау) заңдарда орын алған. Соған
орай басқа экологиялық жауапкершілік мынадай түрлерге ... жер ... ... үшін ... ... ... жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану жөніндегі ... ... ... ... ... үшін ... ... жауапкерішілік;
4) жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы
заңдарды бұзғаны үшін басқа экологиялық жауапкершілік;
5) су ... ... үшін ... экологиялық жауапкершілік;
6) атмосфералық ауаны қорғау туралы заңдарды бұзғаны үшін басқа
экологиялық жауапкершілік.
Жер туралы ... 48 – ... сай жер ... ... ... ... пайдаланушылар жер учаскесін мақсатты пайдалануға топырақтың құнарлығын
нашарлатпауға және жер туралы заңның 107-бабында көзделген жер ... ... ... ... міндетті. Егере учаскені бір жыл ішінде
тиісті мақсатында себепсіз пайдаланбаған жағдайда ол пайдаланылудан алынып
қойылуы ... ... ... Бұл жер ... жер ... ... үшін алып ... бірінші түрі болса, екінші түріне
заңдарды бұза отырып жер ... ... үшін алып қою ... ... ... 75-бабы). Жер заңдарын бұза отырып пайдалануға:
1) учаскені нысаналы мақсатында пайдаланбау;
2) оны пайдалану ауыл ... жер ... ... ... ... ... нашарлауына әкеп соғуы жатады.
Мақсатты бойынша пайдаланылмайтын не ... бұза ... ... ... алып қоюдың тәртібі Жер туралы заңның 75, 76-баптарында
қаралған.
Бірінші шарт. Әкімшілік ... ... ... ... ... қолданылғаннан кейін жер учаскесі алынады.
Екінші шарт. Жер учаскесінің иесінде немесе жер пайдаланушыға ... ... ... үшін алып қою ... ... ... талап қойғанға дейін кемінде бір жыл бұрын учаскені мақсаты
бойынша пайдалану қажеттігі ... ... ... ... ... және
осы уақыт ішінде жер пайдаланушы учаскені мақсаты бойынша пайдалану жөнінде
қажетті шаралар қолданбаған жағдайда ғана қолданылады.
Үшінші шарт. Жер ... ... бұза ... пайдаланылған жер
учаскесін меншік иесіне не жер пайдаланушыдан алып қою ... ... ... ... ... ... ... жазалау шаралары
қолданылып, меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға заңдардың бұзылуын жою
қажеттілігі туралы талап қабылдардан кемінде үш ай ... ... ... ... ... жер ... иесі мен пайдаланушыларға
жеріне учаскесін алып қою туралы талап қойылуы мүмкін.
Төртінші шарт. Егер меншік иесінің немесе жер ... ... ... ... ... пайдаланбауда болса, алып қою ... ... ... үәкілетті орган учаскенің меншік иесінің немесе жер
пайдаланушының өтінімі ... жер ... ... ... ... ... ... міндетті. Бұл ретте учаскенің нысаналы мақсатын
өзгерту туралы мәселе дұрыс шешілмеген ... оны алып ... сот ... ... ... учаскенің меншік иесінен немесе жер пайдаланушыдан алып
қойған жағдайда жер ... ... ... ... жер учаскесіне
пайдалану құқығы азаматтың іс ... және ... ... ... жария саудада сатылады, ол одан түскен сома ... қою ... ... ... ... ... меншік иесіне немесе
жер пайдаланушыға төленеді. Бір жыл ішінде үш рет ... ... ... жер ... ... ... жер ... құқықтарын сату мүмкін
болмаған жағдайда жер учаскесі сот ... ... жер ... есептеледі.
II - тарау . Экологиялық заңдарды бұзу салдарынан келтірілген
материалдық зиянды өтеудің құқықтық негіздері
2.1. Азаматтық ... ... мен ... ... кең ... алғанда құқықты қорғау деп құқықтың бұзылуына жол
берілмейтіндей ... ... ... ... ... ... ... құқығы бұзылған азаматтық ... ... ... ету принципі, оларды сот арқылы қорғау азаматтық заңның негізгі
бастауы ретінде ... ... ... ... ... ... құқықтар тек қана
нақты жүзеге асырылуға тиіс емес, сонымен бірге олар субъективтік құқықтың
бұзылуымен пайда ... ... ... ... ... келтіруді,
бұзылған құқықтарды түзетуге мүмкіндік береді. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... “құқық қорғау сипатының
мүмкіндігі оның құқық өкілеттігі ретінде субъективтік материалдық талаптар
мазмұнының өзімен белгіленеді”.[33]
Демек кез ... ... ... ... қорғауға жатады, сонымен
бірге осы құқықтың жүзеге асырушысы ... ... ... көмегімен
оны қорғауға тиісті құқықты еншілейді.
Азаматтық кодекстің 15-тарауының шеңберінде азаматтық ... кең ... ... ... ... ... ... білу
керек. Кең мағынада меншік иесінің мүддесін қорғау екі негізгі ... ... және ... ... ... түрі субъективті құқықтар бұзылғанда немесе
дауға түскенде өкілетті мемлекеттік органдардың оны ... ... ... ... ... ... ... бұзылған тұста мемлекеттік немесе
басқа да құзіретті органдарға (сот, аралық сот, ... ... және ... әлгі ... ... өз ... бұзылған құқықты қалпына
келтіру және бұзықшылықты жою үшін ... сай ... ... юрисдикциялық нысаны бұзылған құқықтарды қорғаудың жалпы және
арнайы тәртібін белгілейді. Жалпы тәртіпке ... ... ... ... ... ... сот ... немесе аралық сот)
арқылы жүзеге асады.
Азаматтық кодекстің 9-бабы жалпы ... ... ... ... де
қарастырған. Әкімшілік тәртіппен жүзеге асырылатын меншік иесінің ... ... ... ... ... ол құқық бұзушылық нәтижесінде ... ... ... мүддесін қорғауға орай тиісті өкілетті органға беріледі.
Кейбір заңдарда аралас, яғни меншік құқығы мен басқа да заттық ... ... сот ... ... Мұндай жағдайда мүліктің меншік
иесі мен иеленушісі сотқа шағынбас ... ... ... ... [34]
Қорғаудың юрисдикциялық емес нысаны заттың меншік иесі мен ... ... және ... ... органға бармай-ақ өз
бетімен ... ... ... кодекстің тұжырымдарында аталған
әрекеттер “азаматтық құқықтардың өзін өзі қорғауы” ұғымымен байланысты (АК-
тің 9-бабы) және ... ... мен ... ... ... ... бір
әдісі ретінде қаралады.
Азаматтық құқықтың өзін өзі қорғауы өзінің ... ... ... ... ... ... өзіндік нысанын еншілейді деген пікір де
бар. Мәселен, проф. А.П.Сергеев қорғанудың дербес түрі ... өзін ... ... сот және ... ... ... ... керек
дейді.[35] Біздің де ... өзін өзі ... ... ешкімнің
тиіспейтіндігін қамтамасыз етуге, бұзылған құқықты қалпына ... ... ... ... ... ... заң немесе шарт негізінде
әрекет етуге жол берілген азаматтық құқықты қорғаудың дербес ... ... ... ... қорғаудың кең мағынасын меншік құқығын
қорғаудың (және басқа да заттық құқықтың) арнайы ... ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтың сипатына байланысты
келеді. Меншіктің абсолютті құқығы немесе басқа да ... ... ... алып қою) ... ... ... бұзушылық кезінде заттық-құқықтық
сипаты бар құралдары оны қорғауға кіріседі. Құқық бұзушы мен өкілетті тұлға
арасында міндеттемелік қатынас ... ... ... жалға алушы шартта
көрсетілген мерзімде затты меншік ... ... тиіс ... құқықтың қорғау құралдары қолданылады. Міндеттемелік-құқық
құралы талап қоюға тән нәрсе, ол бірден ... ... ... ... ... ... институтттарына негізделеді, яғни міндеттемелік
талап қою меншік құқығын ... ... ... яғни ақыр ... ... ... ... қорғаудың заттық-құқықтық құралы меншік құқығын қорғауға
тікелей бағытталуымен сипатталады және қандай да бір ... ... ... ҚР-ның заңдары жәбірленушінің құқық бұзушыға қарсы
талап қою ... ... ... (айталық, шарттық немесе заттық-
құқықтық) бермейді, бұл орайда шетелдердегі “талап қою ... ... ... ... ... ... әр түрінен туындайтын не ... не ... ... ... ... тобы ... ... кетті деп танылған немесе өлді деп ... ... ... ... ... (АК-тің 29, 32-баптары),
кепіл ұстаушының жауапкершілігі туралы және т.б. болып табылады.
Азаматтық құқықты қорғаудың жаңа ... ... 9-10 ... Бұл ... ... заңдарда қаралмаған ... ... ... ... өтеу, яғни тұлғалардың өзіндік
мүліктік емес иеліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемітілуі немесе олардан
айырылуы, ... ... ... ... ... ... бұзушылықтың
жасалуы салдарынан басынан кешірген жан азабы немесе тән ... ... ... нысанда төленеді. Екінші бір жағдай, ол мемлекеттік билік
органының заңдарға сай ... ... ... ... осы органдардың
лауазымды адамдарының әрекетімен (яки әрекетсіздігімен) келтірілген залалды
өтеу механизмі енгізілген (9-баптың 5-тармағы).
Азаматтық-құқықтық қорғаудың әдістері дегеніміз: а) зат ... ол ... ... ... өзіне зат күйінде қайтарылуын талап етуі
(виндикация); ә) ... ... ... ... пайдалануға жасалып
отырған кедергіні жоюды талап ету ... ... б) ... ... ... бүлдірген жағдайда зиянның (шығынның) орнын толтыру
(ақшалай құнын ... в) ... бір адам ... ие ... ... ... ... жолымен немесе зиянның орнын толтыру арқылы қайтарып
алуға болмайтын заттың құнын зат иесіне ақшалай ... ... ... ... екі әдісі меншік иесіне затты сол
қалпында иемдену, пайдалану және оған билік жүргізу мүмкіндігін ... ... ... ету – ... иесіне қайтару немесе пайдалануға
тигізіп ... ... жою ... ... ... ... заттық-құқықтық
талап деп аталады. Аталған әдістердің соңғы екеуі ... ...... ... ... ... ... ақшалай ақысы төленеді, ал
тиісті талаптар міндеттемелік талаптар деп аталады.
Қорғау құқығы проблемасы бұл тек материалдық ... ғана ... ол ... ... ... іс жүргізу құқығының да проблемасы ... ... ... ... іс ... құқығы ғылымында қорғау
құқығы, әдетте, талап қою ... ... ... ... ... Бұл орайда
талап қоюға құқық туралы мәселені шешуде айтарлық алшақтық туындайды.
Авторлардың бір тобы талап ... ... ... ... келіп талап
қою “құқықты сотпен қарау құралы ғана болып ... ... ... ... ... құқықтың талап қою теориясы үшін де
сипаты жағынан сай келеді. Франция ғалымы Леон Жюлио де ла ... ... ... дейді: “талап арыз тұлғаның нақты құқықтық жағдайын немесе
жаңа заңдық ... ... үшін ... сот ... ... ... ерікті, заңдық әрекет болып табылады, … талап қою ... беру ... ... ... ... ... ... жүгіну
құқығынан басқа ештеңе де емес”. Лео ... (ФРГ) ... ... қою ... ... арқылы құқықты қорғау үшін сотқа жүгіну” деп анықтама береді.
Осы анықтамалардың қай-қайсысы да талап ... ... бір ... ... ... сот ... болатынын айқындап берген Рим
құқығының анықтамасымен сәйкес келеді.
Автордың енді бір тобы талап қоюға құқықты ... ... ... ... ... іс ... ... бөліп қарау керектігін ұсынады.
Бұл орайда талап қою құқығына қатысты проблемаларды зерттеген авторлардың
талап қоюды материалдық-құқықтық және іс ... ... ... ... ... ... Сондықтан да В.П.Грибанов құқықты қорғау
проблемасы тек талап қою қорғау нысанымен шектелмейтіндігін және ... ... да ... түрлерінің бар екендігін көлденең тартады.
Меншік құқығын қорғаудың тиімді құралын іздестіруде ... ... ... ынта ... ... Қазақстанда талап қоюға байланысты
жалпы іс ... ... ... ... ... айта ... жөн.
Сондықтан да азаматтық сот құқықтық рәсімдері арқылы іс ... ... ... іс ... ... іс ... ... 13-тарауы),
ықшамдай түсу сотпен қорғау ... ... ... ... қарағанда, көптеген елдерде бұйрық арқылы іс ... ... ... ... ол көне рим, ағылшын, басты герман және швед
үлгілері түрінде ... ... рим ... сот ... ... ... нысанында болды, претор өтініш берушінің тілегі бойынша
қандай да бір әрекеттерді тоқтататын болған, бұл орайда ол ... ... ... ескерген. Мұндай үкім интердикті деп аталады.[36] Ал
герман құқығында да шарт ... және ... сот ... бар. ... оның
соңғысы соттың бұйрығынан немесе тыйым салуынан көрінеді, онда жауапкердің
қойылған ... ... ... жол ... Ондай бұйрықтарды беру
жауапкерді шақырмай-ақ және оның түсіндірмесін тыңдамай-ақ талап қоюшының
бір ... ... ... ... бойынша іс жүргізу Қазан революциясына дейінгі ресейлік сот ісі
жүргізуінде болған. Кейін, РСФСР-дың 1923 ... ... іс ... (210-219 ... сот бұйрығының рәсімі енгізілген еді. бірақ
1964 жылы қабылданған Қазақ КСР ... іс ... ... ... ... ... тасталды.
Венгрияда сот бұйрығы 1972 жылы енгізілді, ал Чехияда ол төлем бұйрығы
деп ... ... ... чек және ... ... ... болды.
Сот бұйрығы институтына жасалған талдау қорғаудың сот құрамы тұрғысынан
азаматтық құқықтар мен заңмен қорғалатын мүдделерді қорғауда сот ... ... түрі ... ... ... ... ... отыр.
Қазақстан Республикасының АІЖК-нің 139-бабына сәйкес сот бұйрығы былайша
айқындалады: “өндіріп ... ... ... ... алу ... ... борышкерді немесе ... ... ... үшін ... және ... іс қарамай-ақ,
даусыз талаптар бойынша борышкерден талап ету туралы арызы ... ... ... ... ... бойынша қорғау объектісі тек қана субъективтік азаматтық құқықтар
ғана емес, сонымен бірге ол заңдармен қорғалатын ... де ... ... ... ... ... жоқ дербес түрде бола
алады. Мысалы, оған адамның ар-намысы мен абыройы жатады. Қорғауға жататын
мүдде ... ... ... ... ... өзі ... да болуы мүмкін. Мысалы, зат ... ... ... оған ... ... ... болмай қалады. Мұндай жағдайда бұрынғы меншік иесінің
заңмен қорғалатын ... ... және ... ... ... ... ... мүмкін. Демек, заңмен қорғалатын мүдде қорғаудың дербес
объектісі ретінде жиі кездесетінін байқаймыз.
Залалды өтеу сот ... ... ... ... табылады. Азаматтық
құқықта қолданылатын “залалдар” (АК-тің 9-бабының ... ... тап ... ... ерекшеленеді. В.И.Кофман
пікірінше залалдар экономикалық категория ретінде ... ... ... ... емес.
“Залалдар” ұғымын “зиян” және “нұқсан” категориясынан айыра білу керек.
Заң әдебиетінде залалды келген ... ... ... ... да кездеседі, әңгіме бұл арада заңсыз әрекет пен бір ... ... ... ... ... болып отыр.
Зиян ұғымы әркез ақшалай нысанда бола бермеуі мүмкін, сондықтан да бұл
ұғым залалға қарағанда әлдеқайда кең ... Бұл ... ... ... яғни оның ... зиян ... қатысты залал дербес ұғым, зиян
заттық және әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... ұғымдарының ара жігін ашып
береді, нақты нұқсан залалдың құрамдас бір бөлігі болып ... ... ... ... Егер ... ұғымына келетін болсақ, ол ақшалай
міндеттемеге қатысты.
Азаматтық заң ... ... өтеу ... ... ... ... сәйкес құқығы бұзылған тұлға, егер заң құжаттарында немесе
шартта ... ... ... ... толық өтеуді талап ете алады.
Залал дегеніміз құқығы бұзылған тұлғаның жасаған ... ... ... оның мүлкінің жоғалуы немесе зақымдануы (нақты нұқсан), сондай-
ақ сол адамның құқығы ... ... ... ... ... ... болатын, бірақ алынбай қалған табыстары (айрылып қалған пайда) болып
табылады.
Залалды толық өтеу принципін қолдану жәбірленуші жақтың, ... ... иесі мен ... иеленушінің құқығын қалпына келтірумен өлшенеді.
Кеңес Одағы кезінде бұл қағида сөз жүзінде ... ... да, ... ... жоқ, ... бұл жоспарлы көрсеткіштермен, нормативті
пайдамен байланысты болды.
Жаңа заң бойынша залалды өтеудің мәні меншік иесінің немесе иеленушінің
мүлкін ... ... ... ... өзі оның бұзылған ... ... ... етеді. Залалды қалпына келтіру кезінде меншік
иесінің тиісті мүлкінен артық ештеңе алуына жол берілмейді. Мұндай ... ... ... ... ... мен ... қолдана отырып
шешіледі. ´кінішке орай ... ... ... азаматтық заңдарда
залалды бүге-шүгесіне дейін ... ... ... кемшіліктер сот
тәжірибесі арқылы түзетілуі қажет.
АК-тің меншік құқығы мен өзге де заттық құқықтарды қорғауды қамтыған ... ... ... ... ... меншік иесінің құқығын қорғауға
бағытталған екі ереже енгізілген, олар: 1) ... ... ... ... құқығын тоқтату кезінде (АК-тің 266-бабы); 2) меншік иесінің және
басқа тұлғалардың құқығын ... ... ... ... ... адамдардың нормативтік немесе жеке құжаттарын шығару кезінде (АК-
тің 267-бабы).
Бірақ та аталған нормалар мен қаралған құқықтық ... ... ... түрде қатысты бола алмайды. Сонымен қатар, егер Қазақстан
Республикасының заң актілерін қабылдау ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғау залалды өтеу ... ... ... ... қою көмегімен жүзеге асырылады.
Сондай-ақ міндеттемелік-құқықтық талап қою арқылы билік органының,
басқарудың және ... ... ... ... нәтижесінде
келтірілген залалдар өтелетін болады (АК-тің 267-бабының 2-тармағы).
Жалпы алғанда қазақстандық азаматтық құқықтың залал ұғымына ... ... ... ... ... ... мен оны өтеу ... жағынан
роман-герман жүйесіне тән келеді. Сонымен бірге “жалпы құқыққа” қатысты
елеулі ерекшеліктері бар. Мәселен, залалдың ... ... оның ... ... дер ... ... оған ... залалдарын өндіріп алу
жатпайды (мысалы, АҚШ-тың Бірыңғай сауда кодексінің 1-106 бабы былай ... ... ... ... қолдану”).
Меншік құқығының бұзылғаны үшін ақшалай өтем қолданылатын ағылшын-
американдық құқықтан ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың негізгі әдісі қорғаудың ерекшеленетін (заттық)
әдісі ... ... ... ... дәлелдей түсу үшін Швейцарияның
Міндеттемелік заңының 97-бабын ... ... ... өтеу туралы талап
ету орындау затты бәз қалпында қайтару мүмкін болмаған жағдайда ғана ... ... осы ... ... ... құқығы мен басқа да
заттық құқықтарды қорғауда маңызды аспект бой ... ... ... ... заттық құқықтарды қорғаудың проблемаларын салыстырмалы түрде зерттеу
жүргізгенде автор мынандай қорытындыға келді, яғни меншік құқығын ... ... ... ... бұзылғанша болған жағдайды қалпына келтіру,
залалдарды өтеу қолданылатын қорғау құралдарына байланысты болады. ... ... ... аса ... ... бірі ... қорғаудың мейілінше оңтайлы шамасын таңдауды ... ... Бұл ... ... ... тәжірибесіне сүйенген жөн,сонда
кейін ҚР-да меншікті бекіте түсуге нақты ықпал жасалмақ.
2.2. Экологиялық зиянды өтеуді құқықтық ... ... ... ... ... мәселелері
Дамыған елдерде экологиялық сақтандыру – экологиялық зиянды өтеудің ең
тиімді тәсілі болып табылады. Оның ... ...... ... жоқ
борышкерге талап қойып отырған адамдарды қорғауды қамтамасыз ету.
Экологиялық қауіпсіздікті басқару жүйесінде қоршаған ортаны ... ... ... үшін ... ... әлеуметтік-
экономикалық, өтем және привинтивтік міндеттерін жүзеге ... ... ... ... оның қоршаған
ортаны қорғаудың экономикалық механизімінің ажырамас элементі, азаматтардың
қоршаған қолайлы ортаға және денсаулығына келтірілген зиянды өтеудің кепілі
болып табылатынында.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... қауіпті объектінің қауіпсіздігі жағдайын
тексеруге құқылы.
Екіншіден, ... ... ... ... сәл ықтимал
болған жағдайда сақтандыру төлемдерінің ставкаларын төмендетіп ... ... ... болған кезде көтеріп (заңда белгіленген ... ... ... ... ... ... ... егер сол сақтандырушыда сақтандыру жағдайының
туындауы мүмкіндігі өте жоғары болса, шарт ... бас ... ... ... ... заңға сәйкес сақтандыруға міндетті
кәсіпорын үшін, экологиялық қауіп деңгейін азайту ... ... ... ... ... ... ... қауіпті ықтимал объектінің
апатсыз жұмыс істеуі үшін ... ... ... ... ... ... ... немесе олардың ставкасын сол
сақтанушы үшін төмендетуді көздеуге құқылы.[39]
Сонымен, экологиялық сақтандыру сақтандырушы мен сақтанушыны экологиялық
апаттардың қаупін азайтуға ... ... ... превентивтік міндеті әсіресе Германияда жақсы
байқалады: ол жердің іскер әріптестері экологиялық қауіпті сақтандырмаған
кәсіпорындармен ... ... ... ... ... ... ... толық өтеу
принципін қамтамасыз етуді және жүзеге асыруды көздейді. Сонымен бірге,
экологиялық ... ... ... ... өтеу ... ... өзге де механизмдерімен (экологиялық жәрдемақыларды ... ... ... өтеу ... ... ... ... әлеуметтік қорғау
және т.б.) тығыз байланыста.
Экологиялық сақтандарудың ... ... ... ... ... экологиялық жауапкершілік және сақтандыру туралы арнайы ... ... ... ... түрі ... ... ... реттеу жеке заңдармен немесе басында заңы ... ... ... ... ... тиіс деген пікір айтылып
жүр.[40] Алайда қазақстандық заң ... ... ... ... ... қорғау туралы басты заңды берілген бір ғана
бап арнап отыр:
32-бап. ... ... ... ... ... ... ... және табиғи
ресурстарды үтымды пайдаланбаудың салдарынан ... бір ... ... ... ... ... сақтандырушылар төлейтін
сақтандыру төлемдерінен құралатын ақшақорлары есебінен, сондай-ақ заңдармен
тыйым салынбаған өзге де көздерден ... ... ... арқылы заңды
тұлғалар мен азаматтарды (сақтандырылған) мүліктік жағынан қорғау жөніндегі
қатынас болып табылады.
2. Шаруашылық және өзге де ... ... ... ... айналысатын заңды тұлғалар мен азаматтар ... ... ... ... ... ... шарты сақтандырудың осы
түріне лицензиясы бар сақтандырушымен ғана ... ... ... ... сақтандыру заңды тұлғалар мен азаматтардың өз
еркін білдіруі бойынша жүзеге асырылады. ... ... ... ... мен ... ... мен ... келісімдермен белгіленеді.
Сонымен, қоршаған орта туралы заңнама міндетті экологиялық сақтандыруға
жататын объектілердің жалпы шеңберін анықтап, экологиялық ... және ... ... ... ... ... ... түрі болып саналатынын
ескерсек, ҚР Азаматтық ... ... ... ... ... ... да ... АК-де сақтандырудың негізгі түрлері: жеке және мүліктік сақтандыру
белгіленген (805-бап).
Азаматтардың ... мен ... ... ... кезде
сақтандырушы сақтандыру оқиғасы әсер еткен жағдайда (экологиялық апат
аумағында болу және т.б.) оған ... ... ... не оның бөлігін
төлеуге міндеттенеді. Денсаулыққа ... ... ... өз ... ... ... өз ... және өздерінің есебінен жүзеге
асырылатын болғандықтан, сақтандырудың осы түрінің экологиялық бағыты не
заңда, не іс ... жеке ... ... ... жеке ... ішінен жеке
міндетті сақтандыру түрі – зиянды экологиялық әсер алатын азаматтардың
мүддесін ... ... ... ... ... ... табылады, себебі
ол ақысыз сақтандыру.
Әдетте кәсібі көтеріңкі қауіппен байланысты қызметкерлерді жеке міндетті
сақтандыру жұмыс беруші ... ... ... қоршаған ортаны
қорғау туралы заңнамаға экологиялық сипаттағы қауіптен қызметкерлерді
міндетті түрде сақтандыру мәселелерін ... жеке ... ... ... қуатын пайдалану туралы” ҚР Заңында ... атом ... ... ... өз есебінен қызметкерлері мен ... ... ... әсер қаупінен сақтандыру міндеті жүктелген (18-
бап).
“Қазақстан Республикасының еңбек туралы” Заңы ... бұл ... ... берушілерге қолданылады, себебі олардың барлығына қызметкерлер
еңбек міндеттерін орындаған кезде оларды денсаулығы мен ... ... үшін ... ... ... ... (8-бап).
Кейбір ғалымдар міндетті жеке экологилық сақтандырудың дамуы барысында
өзге де болашағы бар бағыттар туралы айтады. М.И.Васильеваның ойынша, халық
денсаулығына ... ... ... ... ... мен ... ... қоршаған ортаны ластайтын кәсіпорындар есебінен тиісті халық
құрамына міндетті жеке сақтандыру енгізуді ұсынады.[41]
Мүліктік экологиялық ... ... ... ... ... ... ... апаттық (оқыс және әдейі жасалмаған) ластау
нәтижесінде ... ... ... денсаулығы мен мүлкіне және
қоршаған ортаға келтірілген зиян жоғары қауіп көздерінің азаматтық-құқықтық
жауапкершілігін сақтандыру (ҚР ... ... ... ... ... ... иелерінің немесе өзге де титулды
иелерінің сақтандыру (ҚР АК-нің 809-бабының 3-бөлігі).
Сонымен бірге, қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық ... ... ... ... ... ... мен мүлкіне және қоршаған
ортаға экологиялық апат нәтижесінде ... зиян үшін ... ... ... ... ... ... айтылғандай, шаруашылық және өзге қызметтің экологиялық қауіпті
түрлерімен айналысатын заңды тұлғалар мен ... ... ... ... Экологиялық зиянды қызмет түрлерінің тізімін Қазақстан
Республикасының Үкіметі бекітуі керек. Алайда, заңда өндірістік объектілер
жоғары қауіп көздеріне жатқызу үшін ... ... ... ... ... әлі ... дейін бекітілмегендіктен бұл құқықтық норманың
реттеуші маңызы айтарлықтай емес. “Табиғи және ... ... ... ... ҚР ... ... берілген ұйымдар мен
азаматтардың төтенше ... ... ... ... ... жатады деген ережесі екіұшты жазылған.
Міндетті сақтандыру қажеттілігі туралы тікелей нұсқау тек ... ... ҚР ... ... ... ... аталған Жарлықтың 55-бабына сәйкес мұнай операцияларын жүзеге
асыратын барлық мердігерлер:
1) қоршаған ортаны ластаумен ... ... оның ... ... ... ... ... жою жөніндегі шығындар қаупін:
2) үшінші тараптар алдындағы ... ... ... ... қатар, теңізде барлау және ... ... ... ... ... пен ... ... сақтандыру міндеті
жүктеледі. Бұл орайда ... ... ... ... ... ... ... бақылауға алу жөніндегі шығындар;
- ұңғымалар бақылаудан шыққан жағдайда, қайта бұрғылау ... ... ... ластанған жағдайда оны тазалау және шоғырлау жөніндегі
шығындар;
- теңіздегі апат ... жою үшін ... ... ... ... ... Президентінің “Мұнай туралы” ... ... үшін ... 1995 жылғы 28 маусымда N2351 ... ... ... ҚР ... Кабинетіне мұнай операцияларын міндетті сақтандырудың
тәртібі мен шарттарын жасап бекіту тапсырылды. Осы тапсырманы орындау үшін
ҚР ... 1996 ... 18 ... N916 ... ... ... сақтандыруды ұйымдастыру тәртібі және жүргізу ... ... ... ... екі айдан кейін бұл қаулының күші Үкіметтің ерекше
өкімі шыққанға дейін тоқтатылған болатын.
Сонымен, “Мұнай туралы” Жарлықта ... ... ... сақтандыру тікелей жүктелсе де, ондай сақтандырудың ... ... ... ... тәуелді нормативтік құқықтық акт болмағандықтан,
оның жүзеге асырылуы процесіне ... ... ... тағы бір ... - ҚР ... «өнеркәсіптік объектінің
Қауіпсіздігі декларациясын ұсыну ережелері мен нысаны туралы» 2000 жылғы 19
мамырдағы N764 қаулы. Онда ... ... ... ... ... ... Үкімет бекіткен тізіміне енгізілген өндірістік ... ... ... жағдайлар жөніндегі орталық атқарушы
органға және жергілікті атқару органына декларанттың ... ... ... ... ... бар ... ... декларациясын тапсыруға міндетті екені көрсетілген.[43]
Қызметі қауіпті ... ... ... ... мәлімдеу қауіпсіздік шараларының сақталуын қадағалауды
қамтамасыз ету, сол ... ... ... алдын алу және жою
жөніндегі шаралардың жеткіліктілігін және тиімділігін бағалау ... ... ... технологиялық процесстердің негізгі
сиапттамасы мен ерекшіліктері, оның ... ... ... туралы анықтама,
ықтимал төтенше жағдайлардың пайда болуы мүмкін салдарының ... ... ... ... органынобъектіде туындауы мүмкін және туындаған
төтенше жағдайлар және өзге ... ... ... ... ... ... қаулысының мәнісі мынада: ол ықтимал ... ... ... экологиялық зиян үшін жауапкершілікті сақтандыруға
мәжбүр етеді.
Сондықтан, бүгінгі таңда азаматтардың ... мен ... ... апаттар нәтижесіне келтірілген зиян үшін кәсіпорындардың
азаматтық-құқықтық жауапкершілігін ... ... ... ... ... толық рәсімделмеген деп айтуға болады.
Экологиялық сақтандырудың заңды механизмін қалыптастыру үшін бірқатар
тәжірибелік ... бар ... ... шешу ... ... ... не, сақтанушылар жауапкершілігінің көлемі, экологиялық
қауіп ұғымы және т.б.
Әдебиетте ... ... ... ... ... ... ғалымдар экологиялық сақтандыру деп ықтимал қауіпті
объектідегі экологиялық ... ... ... апат ... ... экологиялық зиян ... үшін ... ... ... Енді біреулері экологиялық
сақтандыру ұғымына сақтандыру оқиғасының пайда болуына ... ... оның ... ... ... ... белгі ретінде табиғат объектілерін сақтандыру арқылы қорғаудың
объектілерді деп табуда.
Біз ... ... ... ... оны экологиялық зиянды
неғұрлым толық өтеу мәселесін ... ... ... ... ... қарастыратын авторларды қолдаймыз.
Демек, экологиялық сақтандыруды сақтандырудың өзге түрлерінен айыратын
негізгі өлшемдерге экологиялық зиян және экологиялық қауіп ... ... ... жалпы танылған біркелкі анықтамасы теория мен іс жүзінде
әлі қалыптаспағанына қарамастан, заң ... ... ... ... ... бар.
Айталық, экологиялық қауіптің мынадай өлшемдері көрсетілуде:
1) техногендік апаттар қаупі;
2) табиғи саипаттағы ... оның ... ... ... (жер ... ... ... және т.б.,
гидрометерологиялық және гелеогеофизикалық құбылыстар ... ... ... ірі бұршақ, қар, боран және т.б.), табиғи өрттер
(орман, шымтезек өрттері) және ... ... ... ... жай-күйінің өзгерістерімен байланысты
қауіптер: мысалы, жер мер жер ... ... ... ластануы, топырақтың құнарлы ... ... ... пайдалы қазбаларды алу барысында жер бетінің опырылуы және
т.б.
Экологиялық қауіптің аталған соңғы өлшемі бірінші ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Қоршаған ортаға келтірілген зиян үшін жауапкершілікті ... ... ... ... атап ... ... зиянның ірі көлемдері мен алуан-түрлілігі;
2) сақтандыру оқиғасының ... ... ... тура ... ... сақтандыруға жататын объектілерді алдын ала зерттеу, ... ... және ... ... ... болу ... ... үшін қосымша мәлімет алу арқылы
қамтамасыз етілетін қауіп деңгейін қатаң ... алып ... ... ... ... ... үшін ... мәліметтер базасына қол жеткізілуін қамтамасыз ету
және сақтандыру төлемдерін есептеу үшін ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша сақтандарушы
жауапкершілігінің уақыт пен көлемі бойынша ... ... ... ... ... ... сақтандырудың дамуына
тиісті құқықтық базаның жоқтығы ғана емес, жалпы экономиканың дағдарысты
күйі, сондай-ақ көтеріңкі ... ...... ауыр ... да ... жасауда.
Сонымен қатар, экологиялық сақтандыру институты бар болғаны бірнеше жыл
бұрын пайда ... ... ... ... қиындықтары
қажетті тәжірибелі, білікті мамандар – сақтандырушылардың, экологтардың,
заңгерлердің аз болуымен байланысты.
Сонымен бірге, мемлекет пен ... ... ... салдарын жоюға қаржы ...... ... ... ... дамуымен байланысты ... ... ... Себебі, экологиялық зиянды өтеудің кепілі,
зиян келтірушінің қаржылық жағдайына ... тек ... ... етіледі.
Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау туралы заңнамасында
азаматтардың экологиялық талап арыздары ең жаңа ... бірі ... ... ... ... ... ... өтеу туралы талап
арыздарды өкілетті мемлекеттік органдар ғана ... ал ... ... ортаға және оның жеке объектілеріне келтірілген зиян ретінде
қарастырылған.
Азаматтардың ... ... ... ... тану, сондай-ақ сот
құзіреттілігін ... ... жаңа ... ... ... ... Совет дәуірі кезіндегі заңгерлердің талап ... ... ... ... ... мен ... ... – адамның тумысынан
иеленетін табиғи құқықтары болып табылады. Реформаға дейінгі ... ... мен ... ... ... ... ... қорғау деп түсіндірілетін.
2007жылы 9 қаңтарда ҚР Экологиялық Заңы қабылданғалы азаматтардың ... ... ... ... мүдделері заңмен танылып, құқықтық
құралдармен қорғалатын заң мүдделері ... ие ... ... 30 ... қабылданған Қазақстан Республикасының ... жаңа ... ... жеке адамның құқықтары ... ... ... ... танылып, азаматтардың өмірі мен денсаулық
үшін қолайлы қоршаған ортаға құқығы конституциялық ... ... ... кейінгі қоғамның саяси жүйесінің дамуы – сотқа жүгіну үшін
шектеулердің ... жоқ ... ... ... (оның ішінде
экологиялық зиянды өтеу ... сот ... ... ... ... ... ... абсолюттік құқық болып табылады.
Алайда, Қазақстан Республикасының экологиялық құқықтарды ... ... ... ... жетілген деп айтуға әлі ертерек.
Экологиялық заңнама нормаларын бұзушылық салдарынан туындаған дауларды
шешу мақсатымен ... ... ... мүдделері қаншалықты тиімді
қамтамасыз етілетіні туралы сұраққа жауап беру үшін төмендегі жайларды айта
кету қажет.
ҚР Экологиялық ... ... ... бірі – ол ... келтірілген зиянды өтеу туралы талапты тікелей мемлекетке ... ... ҚР ... ... ... ... ... туралы
заңдарын бұзушылық салдарынан азаматтардың денсаулығына зиян ... және жеке ... ... ... ... ... өтеуге міндетті
делінген.
Сонымен, зиянды өтеу туралы талап қашанда экологиялық құқық бұзушылық
жасаған нақты заңды немесе жеке ... ... ... ... ... адам ... болса, ол зиян келтірушіні
анықтау мүмкін болмаған жағдайда немесе ол анықталып, сот ... ... ... ... ... ... ... зиян өтелмей қалады.
Ресей Федерациясының заң шығарушылары бұл мәселені өзгеше ... ... ... ... РФ ... ... ... сәйкес
азаматтардың денсаулығына келтірілген зиян зиян келтіруші есебінен, ал ... ... ... ...... ... экологиялық қорлардың
есебінен өтеледі. Мемлекеттік радиациялық әсер арқылы келтірілген зиян ... ... де ... ... ... ... ... 57-бабында көзделген.
Қоршаған ортаны қорғаудың мемлекеттік қоры Қазақстан Республикасында да
құрылған.[45] Алайда оның қаржылары тек қоршаған ортаның жағымсыз ... ... ... ғана ... мүмкін. Бұл жерде зиянды
әкімшілік тәртіппен өтеу ... ... оның ... ... ... ... параграфында көрсетілген.
Осы соңғы уақытқа дейін азаматтық іс жүргізуде үлкен топтардың мүддесін
қорғау үшін басқа адамдардың ... мен ... ... ... ... қолданылатын. Білгісіз адамдар шеңберін ... ... ... ... беру – ... ... сот арқылы
қорғаудың соңғы түрлеріне ... ... ... қорғау үшін экологиялық талап арыз беру
мүмкіндігі алғаш рет ҚР Экология кодексінде ... ... ... қоғамдық бірлестіктерге экологиялық зиянды қызметті шектеу немесе
тоқтату туралы талаптармен сотқа жүгінуге құқық берілді.
1999 ... ... ... жаңа ... іс ... ... 8-
бабында топтық (ұжымдық) талап арыз институты ресми ... ... ... ... ... шеңберін қорғау туралы сілтеме тек аталған
бапта ғана жасалған, ал жалпы іс жүргізу ... ... ... қаралу
ерекшеліктерін көрсетпейді. Мұны жаңа ... ... ... ... ... шеңберін қорғау үшін экологиялық талап арыздардың
қайсысын қолдануға болады деген сұрақтың жауабын ҚР ... ... ... актілерге сілтейді. ´кінішке ... ... ... ... ... заңнама белгісіз адамдар шеңберінің
экологиялық құқықтарын қорғау үшін қойылатын ... ... ... аталған экологиялық зиянды қызметті шектеу немесе тоқтату туралы
талаптармен шектеледі.
Алайда, жеке құрамы белгісіз,- адамдардың ... ... ... ... ... жиі туындайды. Біздіңше, топтық талап ... ... ... орта ... ... денсаулығына
келтірілетін зиянды өтеудің неғұрлым тиімді нысаны болып табылады, себебі
ол зардап шеккен ... ... ... ... ... және олардың
тек өтемақы алуларына мүмкіндік береді, сот шығындарын қысқартып, ... ... сот ісін ... жіберілген уақытты үнемдеуге ықпал
етеді және т.б. ... ... ... ... ... ... үшін берілген
экологиялық талап арыздарды қараған кезде әлеуметтік әсер ... ... ... ... және жеке ... ... бір ... ойымызша, белгісіз адамдар шеңберінің экологиялық құқықтарын
қорғаудың жетілген іс жүргізу нысандары ... ... ... ... үшін қолайлы қоршаған ортаға конституциялық құқының жүзеге
асырылуы қиындайды. Бұл ... ... ... ... ... сондай-ақ оның іске асуын ... ... ... одан әрі ... – көкейкесті мәселе екенін білдіреді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жүргізілген зерттеу жұмысының қорытындысын жасаймыз.
Жұмыс ... ... ... үшін азаматтық құқықтық
жауапкершілік деген тақырыпта жазылған. Бұл мәселенің мәнін ... ... ... талдау жасалды. Сонымен қатар зерттеудің негізіне
қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бұзғаны үшін ... ... ... ... ... мен ... ... заңдары мен заң асты ... ... ... ... кейбір шет мемлекеттердің нормативтік
актілері кірді.
Жасалған талдау жұмысының ... ... ... ... аумағы жағынан да, тұрғындардың жан басына ... ... ... ... ең көп ластанған аумақ болып табылады.
Дәл бүгіннің өзінде анықталған деректердің өзі ... өмір ... ... ... ... ... аумағының экологиялық ахуалы
әлі толық анықталған жоқ. Қалыптасқан жағдайдың өзін ... ... ... ортаны экологиялық сауықтыру және қорғау әлемдегі әрбір
мемлекеттің және әлемдік ... ... ... ... ... ірі, алдыңғы қатарлы мемлекеттер де
экологиялық тығырықтан қашып құтыла ... ... бұл ... ... ... ... ... және дамуы артта қалған
елдердің есебінен нақты экологиялық ... ... ... ... ... құқықтық реттеуге қол жеткізді. Еліміздің
бүгінгі және келешектегі күн көрісі - оның ... ... ... ... экологиялық лас өндірістің және келешекте гендік қоры
бүлінген жарымжан мүгедек ... ... ... ... тиіс ... ... экологиялық мәселесін шешудегі маңызды тәсіл болып,
қоршаған ортаны экологиялық ластанудан құқықтық қорғау болып табылады. Бұл
тәсіл ... ... ... да тәсілдермен жүзеге асырылады.
Олардың негізі-құқықтық тәсіл.
Мұның басқалардан ерекшелігі:
-Табиғи ортаның қорғалатын объектілерін айқындайды;
-Экологиялық ... ... ... ... ... ... беретін, ерік беретін, өтеу міндетін ... ... да ... ... ... ... бұзушылық болған жағдайда, келтірілген залалды өтеу
және құқықтық жауапкершілік мәселелерін шешеді.
Ел Конституциясында ... ... ... азаматтардың өмір
сүруге құқығы және келтірілген залалдарды толық өтеу құқығы олардың ... қол ... ... анық ... етіп ... қоршаған ортада
өмір сүру құқығы тұжырымдалмаған.
Егер Конституциялық принципті, яғни азаматтардың денсаулығын сақтауға
құқылы ... (29 бап.1 б.), ... ... өмір ... ... қолайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятындығын ... 1 б.), ... ең ... ... адам және ... ... мен бостандықтары (1 бап. 1 б.) екендігін, және ... да ... ... ... ... ... заңда көрсетілгендей,
адамның өмірі мен денсаулығын қорғау басымдығы, халықтың өмірі, ... ... үшін ... ... ... ... мен ... келтіру екендігін
ескерсек, мұндағы барлық нормалардан нақты азаматтардың қолайлы қоршаған
ортаға ие болу ... ... және оның ... ... ... көре ... шын мәніндегі объективтік шындық болып табылады. Азаматтарды толық
қолайлы қоршаған ортамен қамтамасыз ету сатылы түрде біртіндеп ... ... ... ... ... нормаларының құрылымдық белгілеріне жоғарыда
жасалған талдауларға сай, ... ... ... үшін ... ... экологиялық құқықтың жалпы бөлімінің жеке институтын
құрайды.
Дамыған мемлекеттерде қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды ... ... ... өтеу ... ... ... мүмкін
болмаған немесе талапты орындау мүмкін болмаған жағдайларда келтірілген
залалды өтеу үшін ... ... ... Бұл ... біз де
заңдастыруымыз қажет. Осы мақсаттағы Қазақстан Республикасының 2004-2015
жылдарға арналған экологиялық ... ... ... iске ... 2010 ... ... ... ортаның сапасын
тұрақтандыруға қол жеткізуді ... ... ... ... үшін үлкен дайындық жұмысы қажет. Сондықтан ... ... ... ... ... үшін мыналарды қарастыруымыз қажет
деп ойлаймын ... ... ... ... ... ... ... институционалдық
негізін құру;
-мемлекеттік ,өндірістік, және қоғамдық бақылау жүйесін жетілдіру;
-қоршаған ортаның мониторинг жүйесін дамыту;
-табиғат қорғау ... ... ... ету;
-экономикалық тетіктерді жетілдіру;
-әлеуметтік әріптестік тетіктерін дамыту;
-экологиялық білім беру жүйесін ... ... ... ... ... және өзге де ... әсерiн азайту әрі мынадай
жолмен табиғат қорғау-қалпына келтiру жұмыстарын жүргiзу ... ... ... мен озон ... ... әсер етудi азайту;
-биоалуантүрлілікті сақтау;
-экологиялық апат аймақтарын, зымыран-ғарыш полигондарын және ... ... ... ... мен жақын аумақтардың ластануының алдын алу;
-су ресурстарының жұтауы мен ластануының, әуе бассейнiнiң ластануының алдын
алу;
-жинақтаулар ... ... ... және ... қалдықтарды жою
және ұқсату;
БҰҰ-ның толыққанды мүшесi ретiнде Қазақстан жаһандық әрiптестiк негізінде
тиiмдi экологиялық саясат жүргiзу үшiн халықаралық ынтымақтастықты
пайдалануға ... ... ... ... ... ... одан әрi
кеңейту мыналарды көздейдi:
-халықаралық шарттар мен келiсiм-шарттар бойынша мiндеттемелер ... ... ... ... ... ... ... халықаралық құқық нормаларына талдау ... ... ... заңнаманың барынша ... ... ... ... қорғау халықаралық конвенцияларын iске асырудың
құқықтық тетiктерiн әзiрлеудi ... ... ... ... Күн ... ... ... негіздерiн әзiрлеу жөнiндегi ұсыныстарды дайындау;
-Қазақстан Республикасы бекiткен халықаралық конвенцияларды iске асыру
жөнiндегi ұлттық есептердi дайындау және ... ... ... ... бөлiгiндегi Дүниежүзілік банк Метеорологиялық
Ұйымның бағдарламаларына және Каспий экологиялық бағдарламаларының iс-
шараларына қатысу
Қорыта айтқанда , қоршаған ортаның сапасынан ... ... ... ... ... беретіні айқын. Халықтың денсаулығының
жай-күйін және өмір сүру ұзақтығына әсер ететін факторларды ... ... ... ... ... даму ... ... азаматтардың
құқықтарының қаншалықты дәрежеде қорғалу деңгейімен ... ... ... ... ... зор. Біздің елімізде адам құқықтарына
байланысты экологиялық нормативтік актілер қоры жас, ол ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін Негізгі заңнан
бастап заңға негізделген актілерге дейін тиісті өзгертулер мен толықтырулар
енгізілу қажет. Сонымен ... ... ... ... да ... ... әр түрлі саланы қамтитын салиқалы ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау, экологияны сақтау
мақсатында төменде көрсетілген құқық нормаларына ... ... ... яғни Қазақстан Республикасының Конституциясына енгізілуі
тиіс.
Олар:
1. қолайлы қоршаған ортада болу құқығы;
2. қоршаған ортаның ... ... ... әрі толық ақпарат алу
құқығы;
3. қоршаған ортаны қорғау туралы ... ... ... және ... келтірілген залалдың орнын толтыру құқығы.
4.салауатты өмір салтын қалыптастыру мақсатында әрбір ... ... ... оқу ... ... ... ортаны қорғау ,экологияны сақтауға ... ... ... ... деп ойлаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ҚР Президентінің Қазақстан халқына ... ... ... ... ... ... саясаттың басты мақсаты» Астана. Елорда, 2008
жыл. 6 ақпан.
2. Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 7 мамырдағы №520 қаулысымен
2004-2006 ... ... Арал ... ... ... ... бағдарламасы.
3.ҚР Үкіметінің 2005-2007 жылдарға ... ... ... ... Үкіметінің 2004 жылғы 6 желтоқсандағы №1278 қаулысы.
4. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2004 ... 14 ... ... ... ... ... Қазақстан ормандары» бағдарламасы.
5.Қазақстан Республикасы Үкiметінiң 2004 жылғы 3 ақпандағы №131 қаулысымен
бекiтiлген ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. (30тамыз 1995 жылы
республикалық референдумда қабылданған) Алматы.1995 ж.
7.www. ecologu kz .
8. ... С., ... Ж. ... обеспечение экологической безопасности
//Вестник Министерства Юстиций Р.К. №10. октябрь. 1995г.
9. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики ... и ... ... дис. док. - ... 1995. с. ... ... В.В. Правовая охрана природы в ССР. М., Экологическое ... 1995, с. 272, ... ... А.Е., ... Н.Б., Ильященко Л.В. Прававое ... ... ... 1985г, 117 б.
12.Шестерюк А.С. Вопросы кодификации законодательства об ... ... Л., 1984г, с.108 ... ... ... 2007 жыл. 9 ... А. ... ответственность за экологические правонарушение.
Алматы,1988.14 б.
15.Байдельдинов Д.Л. ... ... за ... ... 1993 г.
16. Радиоактивті қалдықтарды жерге көмудің тәртібі және оған рұқсат ... ҚР ... 1996 ... 18 ... 1238 ... бекітілген ҚР-
да радиоактивті қалдықтарды көму тәртібі туралы қағидамен реттеледі.
17. Бринчук М.м. ... ... ... ... от ... токсичными
веществами. М. 1990г. 35 б.
18. ҚР Үкіметінің 2007 ... 27 ... ... ... ... залалдың экономикалық ережесін бекіту туралы» №535 қаулы.
19.ҚР Су Кодексі .2003 ж. 9 шілде.
20. ҚР Жоғарғы Сотының 2000 ... 22 ... №16 ... ... ... ... ... (ҚР Президентінің 2000
жылғы 16 қарашадағы №413 Жарлығымен бекітілген).
22. ... Ә. ... ... экология құқығы, Алматы, 1995ж.
23.ҚР Жер туралы заңы. 2003 ж. 20 маусым.
24. ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық кодексі. 2001 жыл. 30 ... ҚР ... ... 1997 ж.16 ... ҚР ... ... 2007 ... мамыр.
27. «Мемлекеттік орман қорының учаскесiнде қылқан және ceксеуіл екпе
ағаштарын басты пайдаланудың кесуiне тыйым салу және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Yкiметiнiң 2004 жылғы 23
сәуiрдегi №460 қаулысы.
28. ҚР Азаматтық ... және ... ... –Алматы: ЮРИСТ,
2008.-296 б.
29. Әбдірайымов Б. Экологиялық зиян: сипаттамасы, денсаулыққа ... ... ... ... 2001 ж.
30.Закон РК от 18 декабря 1992 г. «О социальной ... ... ... ... ядерных испытаний на ... ... ... ҚР ... Соты ... 1999 жылғы 9 ... №9 ... ... өтеу бойынша Республика заңдарын соттардың қолдануының
кейбір мәселелері туралы» қаулысы.
32. Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер ... ... ... Жеті ... 1997ж. 75 ... В.П. ... ... и защиты гражданских прав.М., 1992г.
34.ҚР Азаматтық құқығы . ... А.2001 ... А.П. ... гражданских прав. В кн. Гражданское право. М., 1997
г.
36.Новицкий И.Б. Римское право, М., 1993г.
37.ҚР Азаматтық іс жүргізу ... ... ... О.С. ... ... М., ... Г.А. ... основы страхования риска загрязнения
окружающей среды //Государство и право, 1994 6.
40.Бажайкин А.Л. ... ... ... и практика
//Законодательство, 2000 г.
41. Васильева М.И. ... ... ... ... М., ... ҚР ... ... туралы» Жарлығын жүзеге асыруға ... 1995 ... 28 ... №2351 қаулысы.
43.ҚР Үкіметінің «өнеркәсіптік объектінің Қауіпсіздігі декларациясын ұсыну
ережелері мен нысаны туралы» 2000 жылғы 19 мамырдағы N764 қаулы.
44.Косдавлетов К.К. ... ... ... ... Республики
Казахстан: Автореф. дис. канд. - Алматы, 2000г. с. 10.
45.Карабулова Р.К., Шокенов К.А., ... ... и роль ... в ... природы. Алматы, 1999г.с.
9.
-----------------------
Ластайтын заттар
Тасымалдау ортасы: ауа,су
Шоғырлану және сақталу ортасы :
топырақ, түзілген қалдықтар.
АДАМ
Тамақ (өсімдік, жануарлар)
Табиғат күштері-
зиян келтіретін көз ... ... ... ... ... заттар
АДАМ ДЕНСАУЛЫҒЫ
Адам қызметі-
зиян келтіретін көз ретінде
Ластанған қоршаған орта

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеден ісі аясындағы құқық бұзушылықтар36 бет
Салықтан жалтарынудың мемлекеттік бюджетке әсері10 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы қағидаларының түсінігі16 бет
Салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алу шаралары20 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
Автокөліктің тартуын есептеу62 бет
Автомобильдің тартуын есептеу12 бет
Ауыр жүк тартушы жылқы тұымдары15 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жауапкершілікке үйретуде өзбетінше жұмыстардың маңызы (Әдебиеттік оқу пәнін оқыту әдістемесі бойынша, 3-сынып)55 бет
Броконьерлікке, аңшылық және балық аулау ережелерін бұзушылықтарға қарсы күрес бойынша ішкі істер органдарының жұмысын ұйымдастыру29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь