Саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеу

Мазмұны

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1. Саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеудің
теориялық негіздері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.1. Саяси партиялардың құқықтық құбылыс ретінде
пайда болуының және дамуының мәселелері . . . . . . . . . 7
1.2. Саяси партиялардың құқықтық мәртебесінің түсінігі
және құрылымы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.3. Саяси партиялар конституциялық.құқықтық
институт ретінде . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.3.1. Саяси партиялардың түсінігі мен функциялары . . . . . 20
1.3.2. Партиялық жүйелердің мәні мен типологиясы . . . . . 30
1.3.2. Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың
құқықтық институт ретінде қалыптасуының
конституциялық.құқықтық кезеңдері . . . . . . . . . 40

2. Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың
қызметінің конституциялық.құқықтық аспектілері . . . . .50
2.1. Саяси партиялардың құрылуының, жұмыс істеуінің
және тарауының құқықтық негіздері . . . . . . . . . . . .50
2.2. Саяси партиялардың сайлау процесіне қатысуын
құқықтық реттеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
2.3. Саяси партиялардың қаржылық қызметін құқықтық
реттеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

Пайдаланылған қайнар көздердің тізімі . . . . . . . . . . .68.72
Саяси партиялар Қазақстан Республикасының саяси жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Елімізде партиялардың жағдайы бірқатар нормативтік-құқықтық актілермен анықталады. Саяси партиялардың құқықтық мәртебесін ғылыми тұрғыдан зерттеу біздің қоғамдағы осы құбылыстың дамуындағы құқықтық және тәжірибелік проблемаларын шешуде зор маңызы бар.
Зерттелетін тақырыптың өзектілігі. Саяси партияларды құқықтық реттеудің теориялық және практикалық мәселелері, әдетте, отандық және шетелдік саяси және заң ғылымдарының басым бағыттарына кіреді. Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңінде аталған мәселелер ерекше өзектілікке ие болуда, себебі елімізде жүргізіліп жатқан саяси және экономикалық өзгерістер уақытында, мемлекет пен қоғамды байланыстыратын саяси партиялардың тиімділігі тиісті деңгейде болмай отыр. Мұндай өзгерістер кезеңінде саяси партиялар өздерінің жақтастары болып табылатын қоғамның бір бөлігінің мүдделерін мемлекет алдында мүмкіндігінше дәл білдіре алулары тиіс, сондай-ақ өз жақтастарына жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін түсіндірулері тиіс.
Осы ғылыми мәселе, сонымен бірге саяси партиялардың орнын құқықтық реттеуді жүзеге асыру тұрғысынан алғанда ерекше маңызға ие болады. Аталған құқықтық реттеу тек партиялық жүйенің дамуын ғана шешіп қоймай қоғамдық бірлестік болып табылатын саяси партия мәртебесінің ерекшеліктерін де есепке алуы тиіс.
Саяси партиялардың құқықтық мәртебесі мәселесі Қазақстанның заң ғылымындағы аз зерттелген салаға жатады. Саяси партиялар тақырыбын зерттеп, өз үлестерін қосқан мамандар қатарында негізінен саясаттанушылар мен тарихшыларды атай аламыз. Алайда, партияның құқықтық құбылыс ретінде Конституциялық құқық тұрғысынан зерттелуі әлі төмен деңгейде және әлі толық емес. Бұған партиялардың құқықтық мәртебесін құқықтық реттеудің біраз кешеуілдеуі де өзінің кері әсерін тигізді. Мысалы, қазақстандық саяси партиялар 90-жылдардың басында қалыптаса бастаса да, олардың арнайы заңдық тұрғыдан реттелуі тек 1996 жылдан, яғни «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданған кезден бастап қана жүзеге асты. Ал 2002 жылы қабылданған жаңа заң бұл құқықтық реттеуді одан әрі жүргізе бастады.
Бірақ Қазақстан Республикасындағы саяси партияларды құқықтық реттеудегі осы айтарлықтай өзгерістерге қарамастан, әлі де болса саяси партияны құқықтық құбылыс ретінде, конституциялық құқықтың институты ретінде жан-жақты зерттеуді өзіне мақсат тұтқан ғылыми еңбектер жоқтың қасы. Республикамызда саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеуге өз үлестерін қосқан ғалымдар ретінде мыналарды айтуға болады: Алияров Е. К., Аяганов Б., Баймаханов М. Т., Нысанбаев А. Н., Қопабаев Ө. Қ., Зиманов С. З., Сапарғалиев Ғ. С., Кенжелиева З, Ибраева С, Сартаев С. С., Сман А., Топорина Т. В., Чеботарев А. және т. б.
Ресей Федерациясында саяси партиялардың құқықтық мәртебесі тақырыбына зерттелген ғылыми еңбек ретінде В.В. Лапаеваның «Право и многопартийность в современной Россий» және Ю.Ю. Юдиннің «Политические партии и право в современном государстве» атты еңбектерін атай аламыз. Бірақ Ресейде «Саяси партиялар туралы» Федералды заңның 2001 жылы қабылданғанын ескерсек, аталған ғылыми еңбектер біраз ескірек болып шығады. Ал 2001 жылдан бергі кезеңде Н. Н. Неровнаяның «Конституционно-правовые основы участия российских политических партий в выборах» және Т. К. Байкованың «Конституционно-правовой статус политических партий в РФ» атты ғылыми еңбектерін келтіре аламыз.
Саяси партияларды зерттеген ғылыми еңбектердің көбі, саясаттану және тарих бағыттарын ұстанады не біраз ертеректе жарияланғандықтан өзінің өзектілігін жоғалтып үлгерген.
Қазақстандық партиялардық құқықтық реттелу мәселесінің өткірлігі, бізден оны құқықтық ғылым тұрғысынан терең ғылыми зерттеуді талап етеді. Аталған талап осы ғылыми жұмыстың негізгі бағыттарын айқындап берген, негізгі сұрақтарға алып келді:
Қазақстан Республикасы конституциялық құқығы ғылымының тұрғысынан алғанда саяси партиялардың құқықтық мәртебесі дегеніміз не?
Саяси партиялардың орнын реттейтін нормалар тобы Қазақстан Республикасы конституциялық құқығы жүйесінде қандай орын алады?
Осы және осыған шекаралас сұрақтарға осы зерттеу жұмысында жауап беріп көруге тырыстық.
Бітіру жұмысының зерттеліну деңгейі және қайнар көздері
Бітіру жұмысты жазу кезінде негізгі көңіл саяси партиялардың құқықтық мәртебесін қозғайтын нормативтік-құқықтық материалдарға бөлінді. Себебі, еліміздегі тиісті заң мазмұнының айтарлықтай өзгеруі, сәйкесінше ғылыми зерттеуді талап етеді.
Тиісінше бітіру жұмыстың негізін КСРО-ның 1990 ж. «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Заңы, 1995 ж. 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1996 жылғы «Саяси партиялар туралы» ҚР Заңы, 2002 жылғы «Саяси партиялар туралы» ҚР заңы, «Қоғамдық бірлестіктер туралы» ҚР заңы сондай-ақ бірқатар нормативтік-құқықтық актілер құрады.
Бітіру жұмыстың теориялық негізін қазақстандық, ресейлік және өзге де шетелдік ғалымдардың, яғни, С. З. Зиманов, М. Т. Баймаханов, С. С. Сартаев, Ғ. С. Сапарғалиев, Ө. Қ. Қопабаев, А. Т. Ащеулов, А. Н. Нысанбаев, С. А. Дьяченко, М. С. Машанов, В. П. Безобразова, А. С. Автономов, С. А. Боголюбова, В.В. Лапаева, Ю. А. Юдина, Н. Н. Неровная, Т. К. Байкова, Н. Чичерина, С. А. Авакян, В. Н. Краснова, М. Доверже, Дж. Лапалабара, Ш.Монтеське, Ж. Ж. Руссо, Т. Гоббс, Ф. Бэкон, С. Сартори және т.б. ғылыми еңбектері пайдаланылды.
Бітіру жұмысында Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының, Қазақстан Республикасының Парламенті Сенаты мен Мәжілісі комитеттерінің материалдары пайдаланылды.
Осы бітіру жұмысының объектісі болып, Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесі табылады.
Осы бітіру жұмысының пәні болып, Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесін сипаттайтын негізгі ұғымдар мен институттар, олардың өзгеруі мен өзара байланысы, сондай-ақ нормативтік-құқықтық актілер және оларды саяси партиялардың қызметін реттеуде қолдану тәжірибесі.
Бітіру жұмысының мақсаты: саяси партияларды Қазақстан Республикасының конституциялық құқығының бірегей кешенді институты ретінде негіздеу, сондай-ақ саяси партияларды конституциялық құқықтық реттеуді жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар келтіру.
Бітіру жұмысының міндеттері:
Осы бітіру жұмысының мақсатына төмендегідей міндеттерді шешу арқылы жетуге болады:
саяси партияның конституциялық-құқықтық мәртебесінің ұғымын және мазмұнын, Қазақстан Республикасының конституциялық құқығындағы партияның орнын анықтау;
саяси партияның конституциялық-құқықтық мәртебесінің өзгеруін талдау және түсіндіру;
саяси партиялар туралы қазақстандық заңнаманың өзгеру бағытын қарастыру;
саяси партиялар туралы заңның кемшіліктері мен ақаулықтарын анықтау және оларды жою үшін нақты ұсыныстар енгізу.
Бітіру жұмысының методологиялық негізін жалпы ғылыми диалектикалық тану әдісі және онымен тығыз байланысты жүйелік, формальды-құқықтық, лингвистикалық, статистикалық және өзге де әдістер құрады. Саяси партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесін ғылыми зерттеу кезінде, сондай-ақ тарихи, салыстырмалы-құқықтық, жүйелік-құрылымдық, функционалды және логикалық әдістер қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
Бітіру жұмысында Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесіне кешенді зерттеу жүргізілген, сондай-ақ қазақстандық саяси партиялар туралы заңнаманың өзгеру тенденцияларына талдау жасалынған.
Бітіру жұмысында қорғауға шығарылатын төмендегідей жаңа қорытындылар мен ұсыныстар құрастырылып, негізделген:
- саяси партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесін реттейтін нормалар Қазақстан Республикасы конституциялық құқығының жеке бір институттын құрайды;
- саяси партиялар институтын конституциялық деңгейден реттеу қазіргі уақытта жеткілікті дамымаған, яғни партияларды конституциялық реттеуді ұлғайту;
- саяси партиялар туралы қазақстандық заңның кейбір ережелері әлі де болса жетілдіруді талап етеді.
Пайдаланылған қайнар көздердің тізімі:

Дж. Брайтс. Американская республика. М. 1980, 2 б. 267-бет
E.E. Schattschneіder, Party govermment (New York: Rіnnnehart, 1942), p. 1.
Федералист. Политическое эссе. А. Гамильтон, Дж. Мэдисон, Дж. Джей. М., 2000. Эссе №10, 79-бет
Конституционое право зарубежных стран. Учебник. Под. Ред. М.В. Баглая. М., 1999. 150-бет
Н.К. Кисовская. Партий и преспективы демократизаций в Россий. Политияескме институты на рубеже тысячелетий. Дубна, 2001. 444-бет
В. Комарова. Формы непосредственной демократий в Россий. Учебное пособие. М., 1998. 232-бет
К.Г. Холодковский. Партий: кризис или закат? Политические институты на рубежетысячелетий. Дубна, 2001. 80-бет
М. Доган. Падение традиционных ценностив Западной Европе: Религия, государство, нация, власть. «МэиМО», 1999. №12. 28-бет
А. Кулик. Политическое партий постсоветской Россий: опора демократии иликостиль режимной системы? «МЭиМО», 1998. №12. 57,58-беттер
Аристотель. Сочинения: в 4 т. Т.1. М., 1975. 367-бет
А.С. Автономов. Основные проблемы формирования партийной системы в Россий. Формирование политической системы Россий. Сборник статей. Под ред. А.В. Кортунова. М., 1996
С.А. Авакьян. Политический плюрализм и общественные объединения в Российской Федераций: конституционно-правовые основы. М., 1996
С.А. Боголюбов. Развитие законодательства о партиях в Россий. Право и многопартийность. М., 1994
С.Е. Засловский. Институционализация многопартийности в современной Россий: Генезис, механизмы, формирование, преспективы. Дисс. канд. пол. наук. М., 1995
В.Н. Краснов. Система многопартийности в современной Россий. М., 1995
В.В. Лапаева. Право и многопартийность в современной Россий. М., 1999
Ю.А. Юдин. Политические партии и право в современном государстве. М., 1998
L. Rіcknell. Statsskіck. Hur vart ststsskіck fundgerar. Stockholm. 1975, ss. 52-53
Сборник конституций буржуазных стран. Киев, 1981, 46-бет.
Л.Д. Воеводин. Юридический статус личности в Россий. М., 1997. 12-13 беттер. Н.И. Матузов, А.В. Малько. Теория государства и право. М., 1997, 231-бет
Баглай М.В. Конституционное право РФ. Учебник. М., 1998. 158-бет
Конституционное право. Под. ред. А.Е. Козлова. М., 1997. 57-бет
О.С. Иоффе, М.Д. Шагородский. Вопросы теории права. М., 1962. 318-бет
А.Б. Венгеров. Теория государство и права. Часть 2. Теория права. Т.1. М. 1996 157-бет
В.Н. Хропанюк. Теория государства и права. Уч. Пособие. М., 1993. 213-бет
Н.И. Матузова, А.В. Малько. Теория государства и права. М., 1997.
С.С. Алексеев. Общая теория права. М., 1994. 192-бет.
Мысалға, кейбір жағдайларда партиялар әкімшілік, халықаралық және өзге құқық салаларының ерекше құқық субъектісі ретінде көрінеді. Бұл олардың құқықтық жағдайының ерекшілігімен түсіндіріледі.
К. Дегенхарт. Государственное право. Гейдельберг. 1997, 27-бет.
30. Кубеев Е.К. Конституционной строй РК. Караганда. 1998. 271-бет.
31. Назарбаев Н.Ә. Ел Президентінің «Отан» РСП ІV кезектен тыс съезінде сөйлеген сөзінен. Мысль. 2002. №12. 4-бет
32. Бэкон Ф. Сочинения в 2-х томах. М., 1978. Т. 2. 382-383 беттер
33. Монтеське Ш.А. Рамышления о причинах величмя и падения римлян. Избранные произведения М., 1955. 87-бет
34. Бекназар-Юзбашев Т.Б. Партии в буржуазных политико-правовых учениях. М., 1988. 52-бет
35. Франклин Б. Изранные произведения. М., 1956. 582-бет
36. Евдакимов В.Б. Партии в политической системе буржуазного общества. Свердловск. 1990. 13-бет.
37. Малая энциклопедия конституционного права. Баглай М.В., Туманов В.А. М., 1998. 325-бет
38. Топорина Т.В. Партии и партийные системы современности. Астана. 2001. 12-бет

39. Қазақстан Республикасының Заңы «Саяси партиялар» туралы. 07. ҚР Парламент Жаршысы 2002 №16. 153-бет
40. «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 02.07.1996. ҚР Парламент Жаршысы 1996. №11-12 260-бет
41. Рябов В.В. Хаванов Е.И. Общественный интерес, общественне движения и политические партии. М., 1992. 12-13 беттер
42. Марченко М.Н., Фаркушин М.Х. Буржуазные политические партии. М., 1987. 45-бет
43. Бандаурин А.П., Власов В.Н., Сорока М.В., Усенко В.А. Партии государства, системы. Ростов-на-Дону. 1994. 7-бет
44. Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н. Политология. Алматы. 2000. 140-бет
45. Нысанбаев Ә.Н. Политолгия. Алматы. 1998. 171-бет
46. Мусин Қ.Қ. Вопросы правовой институционализаций политических партии в РК. Дис. канд. юр.наук. Қарағанды. 2004.
47. Ильинский И.П., Мишин А.А., Эитин Л.М. Политические системы современного капитализма. М., 1983. 96-бет
48. Советский энциклопедический словарь. М. 1979. 1225 бет.
49. Энтин Л. М. Партийные системы и их роль в политических структурах стран Тропической Африки. М.1983. 133 бет.
50. Партии и выборы в капиталистическом государстве. Отв. ред. Туманов В. А. М. 1980. 27 бет.
51. Токмаков К. К. Право граждан на обьединение в политические партии в условиях правового государства. Дис. канд. юр. наук. М. 1992. 89-90 бб.
52. Конституционное (государственное) право зарубежных стран. В 4-х томах. Отв. ред. Страшун Б. А.
53. Купчиков А. Т. Политические партии и партийные системы. Чебоксары. 1993. 9-10 бб.
54. Политические партии Казахстана: региональный аспект. Астана. 2001. 15 бет.
55. Даниленко В. Н. Политические партии и буржуазное государство. М. 1984. 85 бет.
56. Машан Б. Конституционно-правовое регулирование организации и деятельности политических партии в РК. Евразийское сообщество. 2000. №1. 41-47 бб.
57. Любин В.П. Становление партийной системы в современной России/ Партии и партийные системы современной Европы. М. 1994. 129 бет.
58. Қазақстан тарихы: көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы. 1993. 265 бет.
59. Аяганов Б. Многопартийность: исторические параллели/ Мысль. 1994. №3. 44-48 бб.
60. Краснов Ю. К., Кривогуз И. М., Неминущий В. П. Основы науки о политике. В 2-х томах. М. 1993. 1 т. 315 бет.
61. Қазақ ССР-і Конституциясы. 1978. Алматы.
62. Арые Е. М., Абен Е. М., Галямова Д. Р., Жоламан Р. К. Реформирование структуры высших органов государственной власти. Евразийское сообщество. 1998. №4. 8-10 бб.
63. Чеботарев А. Особенности партийного строительства в РК. Саясат. 2001. Мамыр. 13-16 бб.
64. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы» Декларация. 1990. 10. 25. Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1990. №44. 408-бет.
65. «Қазақ ССР-індегі қоғамдық бірлестіктер туралы» Заң. 1991.06.27. Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1991. №27. 360-бет.
66. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заң. Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1991. №51. 622-бет.
67. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995. Алматы.
68. Сапаргалиев Г. Конституционное право Республики Казахстан. Алматы. 1998. 108-бет
69. «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясын жүзеге асыру үшін қолданылатын одан арғы шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылы 4 желтоқсандағы №735 Жарлығы. 2001. САПП РК. №43-44. 532-бет.
70. РКФСР-дің 1918 жылғы Конституциясы. М., СУ 1918. №15. 582-бет.
71. 1966 жылдың 16 желтоқсанында Бас Ассамблеяның 2200 А(XXІ) резолюциясымен қабылданған азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық Пакт. ҚР Сыртқы істер Министрлігі мен БҰҰ-ның даму Бағдарламасының біріккен бастамасының шеңберінде шығарылады. Алматы. 2002.
72. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясы. Алматы. 1993.
73. Сагиндикова А.Н. Конституционное право РК. Алматы. 1999.
74. Политический плюрализм. История и современные проблемы. Под ред. Сморгунова А.В. СПб. 1992. 118-бет.
75. Основы теорий политической системы. Отв. ред. Ю.А. Тихомиров и В.И. Чиркин. М., 1985. 198-бет.
76. Чеботарев А. Что даст новый закон «О политических партиях». Правовая реформа в Казахстане. 2002. №3. 25-28 бб.
77. Заславкий С. Закон о политических партиях принят. Что дальше. Конституционное право: Восточноевропейское обозрение. 2002. 10-23 июля. 17-бет.
78. Орталық сайлау комиссиясының қаулысы: Жинақ. Астана. 1999. 75-бет.
79. Телебаев Г.Т., Коновалов С.А. Партийное строительство в Казахстане от идеологического диктата одной партий к многопартийной системе. Саясат. 2001 қыркүйек. 69-бет.
80. Самалдыкова З. Формирование палат Парламенте РК. Фемида. 2000. №1-2. 8-бет.
81. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің «ҚР Конституциясының 5-бабының 2-бөлігін ресми түсіндіру туралы» Қаулысы 1997. 04. 29. №8/2. ҚР КК Жаршысы. А., 1998. 1-шығарылым. 181-184 бб.
82. Сман А. Политичкские права граждан РК: их состояние и перспективы развития в законодательстве. Саясат. 2001. 63-65 бб.
83. Булуктаев Ю. Быть ли партийной реформе? Континент. 2002. 10-23 шілде. 12-13 бб.
84. Дьяченко С.А. Партия как субъект политического процеса в контексте трансформаций общества. Дисс. кан. юр. наук. А., 1997. 79-бет.
85. Мулдабаев Т. Совеошенствование партийного законодательства. Саясат. 2002. №6. 43-бет.
86. Аммельер М. Парламент. М., 1967. 179-бет.
87. Конституция стран СНГ. Составитель Булуктаев Ю. Алматы. 1999
88. «ҚР Парламенті мен оның депутаттарының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңы. 28.09.1993. ҚР Парламент Жаршысы. 1999. №15 593-бет.
89. Лаврентьев А. Теоретические и практические аспекты формирования в Парламенте депутатских объединений. Фемида, 2000. №3. 11-бет.
90. Аубекеров С.Х. Правовая регламентация парламентской деятельности политических партии в РК. Вестник КазНУ.Серия юридическая. 2001. №1. 26-бет
91. Кенжалиев З. «Коституция және қоғамдық сана» // Егеменді Қазақстан. 2005 21 тамыз
92. Кенжалиев З. Конституция и конституционно-правовые акты Казахстана в 4-х томах. А., Қазақ Университеті. 2005
93. Кенжалиев З. ҚР Конституциясы және құқықтық саясат тұжырымдамасының іске алу кезеңдері. // Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. 2003, 2
94. Кенжалиев З. Развитие конституционного законодательства в РК: учебное пособие. А., Қазақ Университеті. 2003
        
        Мазмұны
Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . 3
1. ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... Саяси партиялардың құқықтық құбылыс ретінде
пайда болуының және дамуының мәселелері . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... партиялардың түсінігі мен функциялары . . . . . ... ... ... мәні мен ... . . . . . ... Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың
құқықтық институт ретінде қалыптасуының
конституциялық-құқықтық кезеңдері . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... аспектілері . . . . ... ... ... ... ... істеуінің
және тарауының құқықтық негіздері . . . . . . . . . . ... ... ... сайлау процесіне қатысуын
құқықтық реттеу . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... ... ... қызметін құқықтық
реттеу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . ... ... ... тізімі . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... бөлігі
болып табылады. Елімізде партиялардың жағдайы бірқатар нормативтік-құқықтық
актілермен ... ... ... құқықтық мәртебесін ғылыми
тұрғыдан зерттеу біздің қоғамдағы осы құбылыстың ... ... ... ... ... зор ... ... тақырыптың өзектілігі. Саяси партияларды құқықтық реттеудің
теориялық және практикалық мәселелері, ... ... және ... ... заң ... басым бағыттарына кіреді. Қазақстан Республикасының
қазіргі кезеңінде аталған мәселелер ерекше өзектілікке ие ... ... ... ... ... және экономикалық өзгерістер уақытында,
мемлекет пен қоғамды байланыстыратын саяси ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде саяси партиялар өздерінің
жақтастары болып табылатын ... бір ... ... ... мүмкіндігінше дәл білдіре алулары тиіс, сондай-ақ өз жақтастарына
жүргізіліп жатқан реформалардың мәнін түсіндірулері тиіс.
Осы ғылыми ... ... ... ... ... ... құқықтық
реттеуді жүзеге асыру тұрғысынан алғанда ерекше маңызға ие ... ... ... тек партиялық жүйенің дамуын ғана шешіп қоймай қоғамдық
бірлестік болып табылатын ... ... ... ... ... алуы тиіс.
Саяси партиялардың құқықтық мәртебесі мәселесі Қазақстанның заң
ғылымындағы аз ... ... ... ... ... ... ... үлестерін қосқан мамандар қатарында негізінен ... ... атай ... ... ... ... ... ретінде
Конституциялық құқық тұрғысынан зерттелуі әлі төмен деңгейде және әлі толық
емес. Бұған партиялардың ... ... ... ... ... де өзінің кері әсерін тигізді. Мысалы, қазақстандық саяси
партиялар 90-жылдардың басында қалыптаса бастаса да, ... ... ... реттелуі тек 1996 жылдан, яғни «Саяси партиялар туралы» Қазақстан
Республикасының Заңы ... ... ... қана ... ... Ал ... қабылданған жаңа заң бұл құқықтық реттеуді одан әрі жүргізе бастады.
Бірақ Қазақстан Республикасындағы саяси партияларды құқықтық ... ... ... қарамастан, әлі де болса саяси партияны
құқықтық құбылыс ретінде, конституциялық ... ... ... ... ... ... мақсат тұтқан ғылыми еңбектер жоқтың қасы.
Республикамызда саяси партияларды құқықтық ... ... өз ... ... ... ... айтуға болады: Алияров Е. К., Аяганов Б.,
Баймаханов М. Т., Нысанбаев А. Н., ... Ө. Қ., ... С. ... Ғ. С., ... З, ... С, ... С. С., Сман ... Т. В., Чеботарев А. және т. б.
Ресей ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбек ретінде В.В. Лапаеваның «Право и многопартийность в
современной Россий» және Ю.Ю. ... ... ... и ... ... ... атты еңбектерін атай аламыз. Бірақ Ресейде «Саяси
партиялар туралы» Федералды заңның 2001 жылы ... ... ... ... ... ... ... шығады. Ал 2001 жылдан ... Н. Н. ... ... ... участия
российских политических партий в ... және Т. К. ... ... ... ... в РФ» атты ғылыми
еңбектерін келтіре аламыз.
Саяси партияларды зерттеген ғылыми еңбектердің көбі, саясаттану ... ... ... не ... ... ... ... жоғалтып үлгерген.
Қазақстандық партиялардық құқықтық реттелу мәселесінің өткірлігі, бізден
оны құқықтық ғылым тұрғысынан терең ғылыми зерттеуді ... ... ... осы ... ... ... ... айқындап берген, негізгі
сұрақтарға алып келді:
Қазақстан Республикасы конституциялық құқығы ғылымының ... ... ... ... ... дегеніміз не?
Саяси партиялардың орнын реттейтін нормалар тобы Қазақстан Республикасы
конституциялық құқығы ... ... орын ... және ... ... сұрақтарға осы зерттеу жұмысында жауап беріп
көруге тырыстық.
Бітіру жұмысының зерттеліну ... және ... ... жұмысты жазу кезінде негізгі көңіл саяси ... ... ... нормативтік-құқықтық материалдарға бөлінді. Себебі,
еліміздегі тиісті заң ... ... ... сәйкесінше ғылыми
зерттеуді талап етеді.
Тиісінше бітіру жұмыстың негізін КСРО-ның 1990 ж. «Қоғамдық бірлестіктер
туралы» Заңы, 1995 ж. 30 ... ... ... Республикасының
Конституциясы, 1996 жылғы «Саяси партиялар туралы» ҚР ... 2002 ... ... ... ҚР ... «Қоғамдық бірлестіктер туралы» ҚР заңы
сондай-ақ ... ... ... ... ... теориялық негізін қазақстандық, ресейлік және өзге де
шетелдік ғалымдардың, яғни, С. З. ... М. Т. ... С. С. ... С. ... Ө. Қ. ... А. Т. ... А. Н. ... С. А.
Дьяченко, М. С. Машанов, В. П. ... А. С. ... С. ... В.В. ... Ю. А. ... Н. Н. ... Т. К. ... Н.
Чичерина, С. А. Авакян, В. Н. Краснова, М. Доверже, Дж. ... Ж. Ж. ... Т. ... Ф. Бэкон, С. Сартори және т.б. ғылыми
еңбектері пайдаланылды.
Бітіру жұмысында ... ... ... сайлау комиссиясының,
Қазақстан Республикасының Парламенті Сенаты мен Мәжілісі ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы саяси
партиялардың конституциялық-құқықтық мәртебесі табылады.
Осы бітіру жұмысының пәні ... ... ... ... конституциялық-құқықтық мәртебесін сипаттайтын негізгі ұғымдар
мен институттар, олардың өзгеруі мен өзара ... ... ... ... және ... ... ... қызметін реттеуде қолдану
тәжірибесі.
Бітіру жұмысының мақсаты: саяси ... ... ... ... ... ... ... ретінде негіздеу, сондай-
ақ саяси партияларды конституциялық құқықтық реттеуді ... ... ... келтіру.
Бітіру жұмысының міндеттері:
Осы бітіру жұмысының мақсатына төмендегідей ... шешу ... ... ... ... ... ... және
мазмұнын, Қазақстан Республикасының конституциялық құқығындағы партияның
орнын анықтау;
саяси партияның ... ... ... ... ... партиялар туралы қазақстандық заңнаманың өзгеру бағытын қарастыру;
саяси партиялар туралы заңның кемшіліктері мен ақаулықтарын ... ... жою үшін ... ... енгізу.
Бітіру жұмысының методологиялық негізін жалпы ғылыми диалектикалық тану
әдісі және онымен тығыз ... ... ... ... және өзге де ... ... ... конституциялық-құқықтық мәртебесін ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
Бітіру жұмысында Қазақстан Республикасындағы саяси ... ... ... зерттеу жүргізілген, сондай-ақ
қазақстандық саяси ... ... ... ... тенденцияларына
талдау жасалынған.
Бітіру жұмысында қорғауға шығарылатын төмендегідей жаңа қорытындылар мен
ұсыныстар құрастырылып, негізделген:
- саяси партиялардың конституциялық-құқықтық ... ... ... ... конституциялық құқығының жеке бір
институттын құрайды;
- саяси партиялар институтын конституциялық ... ... ... ... ... яғни ... конституциялық реттеуді
ұлғайту;
- саяси партиялар туралы қазақстандық заңның кейбір ережелері әлі ... ... ... ... жұмысының тәжірибелік маңызы.
Бітіру жұмысы материалдарын осы саладағы одан арғы ... ... және оқу ... ... құқық бойынша тиісті арнайы
курс шеңберінде пайдалануға болады.
Бітіру жұмысының құрылымы.
Бітіру жұмысы Білім және Ғылым министрлігінің талаптарына сәйкес көлемде
орындалған. ... ... ... екі ... ... тұрады.
1. Саяси партияларды құқықтық құбылыс ретінде зерттеудің теориялық
негіздері
1.1. Саяси ... ... ... ... ... ... және
дамуының мәселелері
Саяси партиялар сияқты әлеуметтік-құқықтық феноменді зерттеу кезінде
бірден ... факт – ... рөлі мен ... ... ... Мұндай артық эмоция отандық және ... ... тән. ... ұзақ ... бар, классикалық американдық партия
жүйесін зерттеушілердің ... де ... ... туралы ой-пікірлерінде
бірқалыптылықты ұстанбайды. Әсіресе бұл «саяси партиялар –демократия» деген
өзара байланыс қағидасын ... ... анық ... ... қоғамның демократиялануының өкілдері ретінде, тіпті
демократиялық қоғамның өзін-өзі ... ... ... құрал ретінде
даңқа бөлейді.
Мысалы, Дж. Брайтс ... бу ... ... ... ... ... қозғалысқа келтіру үшін партиялардың рухы мен күші сондай
қажет» [1]. Кейбіреулері саяси партияларды ... ... деп ... ары ... ... Е. Шатцнейдердің айтуынша «Саяси
партиялардың ... ... ... ... ... ... бірі екендігі даусыз. Партиялар шын мәнінде демократиялық
басқарудың ... ... ... рөл ... Сондай-ақ біріншіден, саяси
партиялар демократияны дүниеге әкелді, екіншіден, қазіргі демократияны
саяси партияларсыз ... ... ... [2]. ... ... ... саяси
партияларға қажеттілік жоқ немесе олар демократиялық саяси өмірдің түбіне
жетеді деп есептейтін екінші топ бар. ... ... ... саяси
партиялардың қызметіне тыйым салу қажет деп есептейді. ... ... ... саяси өмірдегі ұйымдасқан топтарға ... Дж. ... ... ... ... ... ... деп
атаған [3].
Егер ресейлік саяси партияны зерттеушілерге көшетін ... ... ... мен ... ... ... деп ... және саяси
партиялар демократия идеалдарын жүзеге асыра алмайды және оларды жояды деп
есептейтіндер болып екіге ... В.Н. ... [4], Н.К. ... ... ... [6], К.Г. ... [7] және ... саяси партиялардың
өмір сүруін демократиямен байланыстырады. ... ... ... саяси
партияларға сыни көзбен қарайтындардың қатары көбейіп келеді. Олар, саяси
партиялар парламенттік емес бірлестіктермен ... ( ... әр ... ... ... қысым көрсету тобы және
т.б.) өзінің маңызын төмендетіп отыр деген көзқарасты ұстанады. ... ... ... «қос ... ... ... сияқты
саясатттану теориясында кең орын алған. Мұндай теорияны жақтаушылар қазіргі
қоғамда саяси партиялар өз функцияларын тиімді ... ... отыр ... жүгінеді. Сондай-ялар – бұл анахронизм, өзінің функционалды ... бара ... ... ... ... ... ... тобы және
бизнес қауымдастығы сияқты әлдеқайда тиімді жұмыс істей алатын институттар
келді деген де пікірлер бар. Мұндай пікірді ... ... М. ... А.Н. ... [9] және т.б. жатады.
Демократиялық режимнің орнауы саяси партиялардың пайда болуы мен дамуына
ықпал етеді деп біржақты кесіп айтуға болмайды. ... ... ... ... әсерінен пайда болған жоқ, күрделі урбанизацияланған,
индустриалды ... ... ... Дәл осы ... ... ... мен ... фундаментальды рөл ойнады. Партиялар,
қоғамның шындықтары жеке тұлғаға билікке тиімді таласудың мүмкіндіктерін
бермейтін жерде пайда ... ... ... ... ... ... саяси элитасына кіру процесі неғұрлым қиын болған сайын, саяси
партиялардың құрылу мүмкіндігі де соғұрлым оңай бола ... ... ... ... ... ... тек солардың белгілі бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... онда тек
саяси партияларды құру арқылы ғана саяси құқықтарды тиімді түрде қолдануға
болады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйенсек, саяси партиялар саяси ... мен ... ... ... болады. Алайда, мемлекет құқықтық регламенттеу
арқылы саяси партиялардың өмір сүруіне айтарлықтай ... ... ... ... мен саяси режим билікке күрес жүргізу сферасында әрқайсысы
өзіне тән ... ... ... ... ... көз алдымызға күрделі
ұйымдасқан, урбанизацияланған, басқару нысаны аристократия болып табылатын
қоғамды ... ... ... емес ... да ... ... мен ... жүйе болатынын сенімділікпен айтуға болады. Ал
демократия ... ... ... еркін қызметіне, саяси өмірдің
әралуандылығына және барлық азаматтардың саяси құқықтарын қорғауға ең ... ... ... ... мынадай мысалмен бекітуге болады,
Афинадағы ежелгі демократия кезінде ... мен ... ... еді, ... бұл ... ... түрде күрделі ұйымдаспаған еді.
Сондай-ақ партияның пайда болуы мен ... ... ... ... XІX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ... ... ... Ол ... ... режимді демократиялық деп
атауға болмайды, алайда, ... ... ... ... пен ... ... жоқ кезінде ... ... ... ... ... партиялар күрделі ұйымдасқан қоғамның
қажеттілігінен туындаған және ... одан арғы ... осы ... тығыз байланысты деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Сонымен, саяси партияларды зерттеудің бір жолы ол ... ... ... ... ... ... табылады.
Саяси партиялардың әлеуметтік құбылыс ретінде ұзақ ... ... ... ... ... Афина демократиясының
кезінде болған деген көзқарас бар. Шынында да Аристотельдің еңбектерінен
б.д.д VІ ... ... ... ... ... ... болғандығы жайлы
деректерді кездестіреміз [10]. Сондай-ақ ежелге Римде «pars» терминімен
белгілі бір ... ... ... ... ... атаған.
Алайда, саяси партиялар деп, ұқсас көзқарастары бар ... ... ... партиялар билікпен бірге сонау неолит дәуірінде ... ... ... ... ... ... бар ... адаммен бірігіп әрекет
істеу үшін ұйымдасу тән. Ал егер партиялы пікірлестер тобы ... ... ... құрылым деп есептесек, онда партияның пайда болуы ... ... ... ... ұғымдағы саяси партияларды ... ... ... ... ерте ... ... ... болды. Алғашқы саяси партиялар Голландиядағы оранжистер мен
республикашылардың күресі нәтижесінде пайда болды.
Партиялар ... оның ... ... ... ... ... ... арқылы біртіндеп өзінің қызмет аясын кеңейте берді және саяси
өмірдегі ... ... ... Егер партиялар алғашында экономикалық
және саяси элиталардың клубы ретінде өмір сүрсе, XІX ... ... ... ... топқа тән белгілерге ие бола бастады. Бұл ... ... ... және ... ... бұқара халықты
жіберумен байланысты жүрді және саяси партиялар осындай күрделі қоғамда өз
орнын табуы үшін өз ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер партиялардың алғашқыда ұстанған элита мүддесін бұқаралық
электораттың мүддесіне алмастыруға ... Оның ... ... мен ... ... ... алшақтата бастады,
сөйтіп осы екі ірі құрылымның арасындағы делдал ... ... ... ... Шын ... саяси партиялар ақпаратты екі жаққа жеткізуші
қызметін атқарады, ... ... ... ... және ... ... ... қазіргі ұғымдағы партиялық жүйе
мен партияларды қалыптастыру үшін, біздің пікірімізше, ең аз ... ... ...... түрде ұйымдасқан социумның, дамыған азаматтық
қоғамның және осы ... ... ... айқындалған мүдделердің болуы.
Біздің пікірімізше, партиялардың тиімділік дәрежесі, ... ... ... ... асу ... ... байланысты. Аталған қорытынды
қазіргі қазақстандық партиялардың проблемаларын белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... ... тіреледі. Бірінішіден, Қазақстандағы партиялардың ... ... ... ... кері әсерін тигізуде. Азаматтық
қоғамның әлсіздігі басқа маңызды мәселені – ... мен ... ... ... ... тудыруда. Біздіңше, осы жағдай қазақстандық
партиялар, азаматтық қоғамның емес (себебі ол әлі ... ... ... ... ... ... ... партиялардың
әлсіздігін түсіндіретін келесі бір фактор, ол ... ... ... ... ... ... Мемлекетпен қатынаста қоғамның
өкілі болуы үшін партия қандай мүдделерді білдіру керектігін ... ... ... ... әлеуметтік мүдделерді қалыптастыру әзірге
инстинктілік сезу сатысында деп ... ... ... толық
айқындалмағандықтан, саяси партияларды күшті қару ретінде пайдалану мүмкін
болмай отыр.
Жалпы ... ... ... әлеуметтік құбылыс ретінде
әлеуметтанушылармен, саясаттанушылармен және ... ... деп ... болады. Ал Қазақстан Республикасы ... ... ... ... деп айта ... ... ... тағы бір жолы, ол оларды ғылыми ... ... ... табылатынын атап өту қажет.
Саяси партиялар пайда болысымен-ақ, саясаттанушылардың, тарихшылардың
және құқықтанушылардың ғылыми мүддесінің ... ... ... ... алғаш ой қозғағандар ретінде Берк, Вашингтон, ... ... және т.б. ... ... ... ... белгілі
әлеуметтанушылар Вебер, Моски, Паретоның еңбектерінен орын ... ... ... және ... одан ары ... ... еткен ауқымды
жұмыстар XІX соңы мен XX ғасырдың басында ... ... ... ғылыми
еңбектің авторлары Дж. Брайтс, Р. Михельс, М. Острогорский саяси партиялар
туралы ілімнің қайнар көзінде тұрды. Б. Хеннеси ... ... ... ... ... деп есептесе, С. Элъдесвельд оларды
партиялар туралы ғылымды дүниеге әкелушілер деп санайды. Олар ... ... ... ... ... ... туралы алғашқы кітаптарды
жазған авторлардың арасында аталады. Саяси партиялар туралы жалпы теорияның
негізін қалаушы ... ... ... М. ... ... ... саяси партияларды ғылыми зерттеудің де бай тарихы
бар. Партияларды ғылыми ... ... зор үлес ... революцияға
дейінгі көрнекті ғалымдар мен саясаттанушылар қатарында В. П. Безобразов,
В. В. ... ... Ю. ... В. Л. ... Я. Острогорский, Н. Чичерин, В. И. Ленин және т. б. атай ... ... ... ... бұл ғылыми тақырыпты зерттеген ғалымдар ретінде А. С.
Автономов [11], С. А. ... [12], С. А. ... [13], С. Е. ... В. Н. ... [15], В. В, Лапаева [16], Ю. А. Юдин [17] және ... ... ... М. Т., ... С. З., ... С. С.,
Өзбекұлы С., Сапарғалиев Ғ. С., Қопабаев Ө. Қ., Айтхожин Қ. К, ... ... ... А. Н., ... С. А., Машанов М. С. және т. б. ... атап өту ... ... ... айтарлықтай бөлігі партияны
әлеуметтік және саяси құбылыс ... ... Тек ... ... ғана ... ... құбылыс ретінде қарастырады. Мұндай жағдайды кешегі күнге
дейін саяси партияларды құқықтық ... ... ... ... және соның әсерінен аталған құбылысты құқықта жүйелі және бірізді
бекітуді қамтамасыз етілмегендігімен түсіндіруге болады. Тек ... ғана ... ... ... ... біртіндеп
Қазақстанның құқықтық кеңістігінде жеке орынға ие ... ... ... пікірімізше, аталған процесс Қазақстанның конституциялық
құқығы саласында саяси партиялардың мәртебесін реттейтін нормалардың орнын
анықтаумен ... ... ... негіз береді. Оның үстіне,
саяси партиялардың мәртебесін бекітетін құқықтық ... ... ... ... Олар тек қана ... ... сферасындағы
конституциялық-құқықтық қатынастарды реттейтін нормаларды ғана емес, сондай-
ақ құқықтың өзге салаларындағы «партиялық» ... ... да ... ... саяси партияларды мемлекеттік тіркеуді
реттейтін нормалар әкімшілік құқыққа жатады, ал ... ... ... заңдық тұрғыдан бекіту аталған институтқа қаржы
құқығының нормаларының енгені туралы айтуға мүмкіндік ... ... ... ... партияларды толық теоретикалық және ғылыми зерттеуге
мұқтаж ... ... ... ... ... ... партияларды ғылыми зерттеудің келесі бір ... ... ... ... ... ... олардың институционализациялану процесін
зерттеу болып табылады. Жоғарыда айтылғандай, қазақстандық партиялардың осы
жағы ... ... ... ... және осы ... негізгі көңіл
осы мәселеге бөлінді.
Конституциялық құқық саласының реттеу объектісі ретінде саяси партиялар
салыстырмалы түрде жуықта пайда ... ... ... ... ... ... ... нормаларымен тек XX ғасырдың ортасында ғана
реттеле бастады. ... ... үш ... бар – ... ... ... ... партиялардың қоғам мен мемлекет өміріндегі рөлінің артуы,
мемлекеттегі жеке тұлғаның рөлінің, оның ... мен ... ... ол, ... ... кеңеюі, саяси партияларды құқықтық
реттеу кеңістігіне кіргізді. Бұған саяси партиялардың сайлау ... ... ... ... ... ... өзін-өзі
басқарудағы қызметін реттеу кірді. Өзінің нысаны бойынша реттеу нормативтік
құқықтық ... ... ... ... қадам, XX ғасырдың екінші жартысында, ІІ
дүниежүзілік соғыстан кейін, ... ... ... ... жүруімен байланысты жасалынды. 30-40 жылдардағы
Германиядағы ... ... ... партиялардың қандай үлкен ... және ... ... ие ... ... ... құқықтық
реттемеу қандай қауіпті екендігін көрсетті. Саяси партиялар рөлінің өсуі,
олардың ... мен ... ... ... ... тағы бір ... болды. ІІ Дүниежүзілік соғыстан
кейін партияларды ерекше ... ... ... ... реттеу кезеңі
басталды.
Осымен қатар, жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ... ... ... және жеке ... құқықтары мен
бостандықтарын қорғаудың халықаралық институтын қалыптастыру жұмысы жүре
бастады. ... ... ... ... ... келесі бір сфераны -
жеке тұлғаның құқығы мен бостандығын реттеуді қамтыды.
Егер институционализациялану процесін партиялардың ... ... ... актілер деңгейін есептей отырып бағаласақ, мұнда да
бірнеше ... ... ... ... ... ... өзге ... арналған заңның жекелеген нормаларымен партияларды реттеу
табылады. XІX ғасырдың соңы XX ... ... ... ... ... ... ... қызметіне тікелей ықпалымен
байланысты тұстарына жүргізілді, ал партя қызметінің басқа жағы ... ... ... ... ... ... анықтау үшін, сотта
партиямен байланысты кейбір істерді қарағаннан ... ... ... ... мен ... ... ... құқықтық институт ретінде қалыптасуының іргетасы
болып, олардың жағдайының Конституция ... ... ... ... бір ... Конституцияға енгізу арқылы саяси жүйедегі
партяның орны мен ... ... ... ... ... ... кездеспеген еді. Партиялар туралы баптардың негізгі заңға
енуі, партиялардың саяси жүйенің элементі ретінде ... ... ... - деп атап ... швед ... Л. Рикхель [18].
Партиялардың тарихы, институционализациялану кезеңі фашизм мен реакцияның
талқандалуымен байланысты ... ... ... ... ... соғыстан кейін қабылданған ... шет ... ... Франция, Португалия, Испания және т.б.) белгілі
бір дәрежеде партиялардың ... ... Оның ... ... ... ... баптар санының көбею ағымы байқалуда.
Мысал ретінде Швеция (1974), Греция (1975), Португалия (1976), ... ... ... ... Партиялар жайлы бір-екі баппен
шектелген итальян және ... ... ... ... ... төрт бап, ... ... он бап арналған.
Партияларға арналған арнайы баптардан ... ... ... ... мен ... ... ... билікті
ұйымдастыру (117-бап), Парламент қызметі (154, 179, 183 ... ... 197 ... ... ... ... (246-бап) сияқты бөлімдерде
және өтпелі және қорытынды ережелерде партиялар жайлы айтылған [19]. ... ... ... ... ... ... ... база
құруға итермеледі.
Партияларды құқықтық реттеудің келесі кезеңі болып, ... ... ... ... ... ... саналады. Саяси партиялар туралы арнайы
заң - құқық шығармашылығының жас түрі болып есептеледі. Оның ... ... 60-70 ... ... ... заңның ерекшелігі, оның тек қана
партияға бейімделуінде және оның ... ғана ... ... ... өзін де реттеуінде еді. Сондай-ақ аталған заң ... ... ... ... ... қамтиды. Уақыт өте келе
заң шеңберінде партия қызметін қаржыландыру сұрақтарына ерекше ... ... осы ... ... пайда болу себептері анықталды.
Себептері ретінде, қоғамның күрделі ұйымдасуын, азаматтық қоғамның болуын
және осы ... ... ... ... ... мүдделердің болуын
айта аламыз. Демократия мен партияның пайда ... ... ... ... негізделді. Сонымен бірге, партиялардың пайда болу
себептері XX ғасырдың ... ... ... институционализациялау
процесінің (яғни мемлекет қызметі аясының ... ... ... мен
мемлекет өміріндегі рөлінің өсуі, жеке тұлғаның, оның құқықтары мен
бостандықтарының артуы) ... ... емес ... ... тәжірибеде, партияларды институционализациялаудың және олардың
қызметін құқықтық реттеуді жүйелеудің ... ... ... ... ... реттеу табылады. Сондай-ақ партияларды
институционализациялаудың кезеңдері зерттелді.
Партияларды ... үш жолы бар ... ... ... ... ... және ... құбылыс ретінде зерттеу. Осы жұмыста
партиялар әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... Партиялардың құқықтық құбылыс ретінде зерттеу басым
сипатқа ие болуы тиіс, себебі партияның өзгермейтін ... ... ... қоғам мен мемлекеттегі олардың орны мен ... ... ... ... өзге элементтерінен оларды даралау, партиялардың жағдайын
құқықтық регламенттеудің көмегімен ғана мүмкін болады. Партияны ... ... ... ... тұсы болып, оның ... ... ... Сондықтан келесі тақырыпта құқықтық мәртебе
деген не атты сұраққа назар аударылады.
1.2. Саяси ... ... ... түсінігі және құрылымы
Ғылымға кез келген әлеуметтік құбылысты құқықтық кеңістікке ... жолы бар ... ... ... ... ... ... ең
қызықтысы және маңыздысы болып ... ... ... ... ... неғұрлым аз көлемде енгізілген объект құқықтық мәртебенің
жекелеген элементтеріне ғана ие ... ... ... неғұрлым терең
енгізілген сайын, оның құқықтық ... ... ... беки ... кез ... ... ... жағдайда саяси партияның құқықтық
мәртебесінің болуы оның құқықтық табиғатынан хабар береді.
Кез келген құбылыстың маңызды сипаттамасы ... ... ... мен ... табылады [20]. Бұл кез келген құқықтық құбылысты тану
үшін оның ... ... ... маңыздылығын көрсетеді. Бәрінен
бұрын құқықтағы «құқықтық мәртебе» ... ... ... нені
білдіретіндігін анықтап алу керек.
Аталған термин ғылымда және заңнамада кеңінен ... келе ... ... сөзі латын тілінен аударғанда «тұлғаның (заттың)
орнын, ... ... ... Сондықтан, әдетте, «құқықтық мәртебе»
және «құқықтық жағдай» ... ... ... қолданылады. Жалпы
алғанда құқықтық мәртебені субъектінің заңды түрде ... ... ... ... ... ... әртүрлі анықтаманың берілгендігін
ескере отырып, осы ... ... ... ... және ... ... ... жақтары түсінілетін «құқықтық мәртебе»
термині қолданылады.
Қоғамдық бірлестіктердің құқықтық ... ... ... атап өту ... ... құқық ғылымында тұлғаның
құқықтық мәртебесі туралы сұрақ қызу талқылану ... ... ... оның ... ... партиялардың құқықтық мәртебесінің
түсінігі мен құрылымы аз зерттелген. ... ... ... оның ішінде саяси партиялардың құқықтық мәртебесінің
көлемі мен ... ... ... ... ... қажет етеді. Аталған
проблеманы зерттеу кезінде жеке ... ... ... ... ... арқа ... ... (Бұл жерде сөз құрылымы жайлы
қозғалып отыр. Яғни, саяси партиялардың мәртебесінің құрылымымен ... ... М.В. ... былай деп жазады: «Негізгі құқықтардың,
бостандықтардың және міндеттердің ... ... және ... ... ... Бұл ... ... адамның
жалпы құқық қабілеттілігіне негіз болып табылады, яғни, оның кез келген
заңды әрекеттер ... ... жол ... [21]. Н.Л. ... ... ... ... білдіреді: «Жеке тұлғаның ... ... ... ... ... 1) азаматтық құқық; 2)
құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін ... ... 3) ... ... мен ... заңды мүдделер мен
міндеттер; 4) құқықтық ... 5) ... ... ерекше орын
алатын құқықтық мәртебенің кепілдіктері» [22].
Сонымен, бірқатар ғалымдардың жеке ... ... ... ... ... ... ... отырып, бірнеше ... ... ... ... ... барлық ғалымдар аталған
категорияны тәуелсіз құқықтық институт ретінде ... ... ... ... ... әртүрлілігіне қарамастан, олардың
кейбірі оған берілген анықтамалардың барлығында кездеседі. Бұлар құқықтар,
бостандықтар, міндеттер, ... ... ... ... ... ... түсініктің өзін ғалымдардың кейбірі тар, кейбірі кең
мағынада ... Осы ... ... да партияның құқықтық мәртебесін
кең ... ... ... және бұл ... Л.Д. Воеводиннің
ұстанымымен келіседі: «Ғылыми әдебиетте құқықтар мен ... ... ... институттарын ұқсастыру кеңінен тараған. Заңдарда да
құқықтық жағдайдың, құқықтар мен бостандықтар ... ... ... ... жәйт. Сөйтіп, екі бөлек институт бір ұғымға біріккендей
әсер қалдырады. Сонымен қатар, тұлғаның ... ... ... ... болып табылады және өзінің аясына,
азаматтардың негізгі ... ... және ... [20. 13 бет]. ... ... ... ... бойынша
жеке тұлғаның құқықтық мәртебесі, конституциялық құқықтың кешенді институты
болып табылады. Осы жұмыс авторының пікірі бойынша, жоғарыда айтылғандардың
барлығын, ... ... ... ... ... қолдануға
болады. Мұнда да саяси партиялардың мемлекет пен қоғамдағы орнын және рөлін
анықтайтын институттарды ... ... ... ... партиялардың құқықтық мәртебесінің құрылымына нені
кіргізуге болады? Партиялар өзінің ... ... ... ... бірлестіктердің бірі ретінде қарастырылуы мүмкін, ал ... ... ... ... бір түрі ... ... ... болса, құқықтағы субъектілердің бірі ретінде қарастырылады.
Сәйкесінше, саяси партиялардың мәртебесінің құрылымы, осы жағдайда құқықтың
кез келген ... ... ... ... ... ... ... жалпы, ал мазмұны жеке ... ... ... өзінің құқықтық мәртебесінің мазмұны бойынша әртүрлі болып
келеді де, ал құқықтық мәртебенің құрылымы ... ... ... және жеке ... құқықтық мәртебесінің негізі ... ... ... және ... ... ... саяси партиялардың құқықтық мәртебесінің негізгі элементі.
Алайда, құқықтарды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... дамуының жалпы бағытын анықтайтын,
негізгі құқықтық ... ... ... мәртебенің қағидаларына арқа
сүйейді. Тиісінше, бұл қағидалар да ұжымдық ... ... ... ... табылады.
Ұжымдық субъектілер белгілі бір құқықтар мен міндеттерге ие болу үшін,
онда құқық субъектілігі болуы керек. ... ... ... деп ... мен ... ... ... құқықтың субъектісі болу
қабілеті түсініледі [23]. Тиісінше, ... ... де ... ... ... Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың ... деп ... ... ... қағидалар, құқықтар,
бостандықтар және міндеттер, оларды жүзеге асырудың құқықтық ... ... ... ... сияқты элементтерді біріктіретін
конституциялық құқықтық құбылысты айтамыз
1. 3. Саяси ... ... ... ... ... ... ... болып конституциялық құқық жүйесіндегі
партиялардың құқықтық мәртебесінің орнын және оның қоғамдық бірлестіктердің
құқықтық жағдайын реттеу жүйесіндегі орнын анықтау табылады.
Бәрінен ... ... ... мәртебесі объективті түрде өзінше
пәнді, ал нақтырақ айтсақ, қоғамдық бірлестіктердің ерекше түрі ... ... ... ... ... жиынтығын білдіреді.
Құқық теориясында бұл сұрақ бойынша мынадай ұстаным бар. А.Б. Венгеровтың
пайымдауынша: «Теорияда ... ... ... ... ... Бұл реттеу пәнінің ортақтығы бойынша құқықтық ... ... ... Құқықтық институттар қоғамдық қатынастардың
тиісті түрін жан-жақты реттеуге мүмкіндік ... [24]. ... ... құқықтық нормалар, жекелеген нормативтік актілерге
жүйеленген және ... ... бір ... ... ... ... әдетте, құқықтың қайнар көздерінде жекелеген ... ... ... [24. 158 бет]. В.Н. ... ... ... ... – бұл құқық саласының ерекше бөлігі болып табылатын және
қоғамдық ... ... бір ... әр ... реттейтін құқықтық
нормалардың дербес кешені» [25]. Келтірілген цитатаны ... ... ... да ... ... ... ... белгілі бір
ерекше белгілерге ие. Бұл ... ... ... олар саяси
партиялардың құқықтық жағдайын арнайы заңмен реттеу және оларға ... беру ... ... Сөйтіп, партиялардың құқықтық жағдайы
бір жағынан, қоғамдық бірлестіктердің ... ... ... ... ... өзінің ерекшелігіне байланысты арнайы заңмен
реттеуді қажет етеді. Мұндай заң ... ... ... ... ... «Сайлау туралы» және ... ... ... және ... басқа бірқатар нормативтік құқықтық актілер
табылады. Осыған ... ... ... – бұл ... ... бір ... реттейтін, салыстырмалы түрде алғанда аса
көп емес, тұрақты құқықтық нормалар тобы. Құқықтық ... ... ... ... ... ... үшін құрылады» [26] деп атап
көрсетуге ... ... ... бір қоғамдық қатынасты немесе оның бір
элементін реттейтін институттар да бар» [27]. ... ... ... ... ... ал оның құқықтық мәртебесінің сипаттамасының
нормалары тұрақты ... ... ... ... ... ... ... табылады. Құқық теориясында белгілі бір нормалардың
жиынтығын нақты бір құқықтық институтқа ... үшін үш ... ... ... ... бірлігі;
құқықтық қатынастардың белгілі бір жиынтығының толық реттелуі; құқықтық
институттың аясына қоғамдық қатынастардың тиісті тобын құқықтық ... ... ие ... ... нормалар кіреді;
құқықтық институтты құрайтын нормаларды тарауларда, бөліктерде,
бөлімдерде және заңның өзге де ... ... ... ... партияның құқықтық мәртебесіне қолдануға бола ма?
Біріншіден, партиялардың құқықтық мәртебесі реттелетін қатынастардың
құқықтық режимінің бірлігімен, ... ... ... ... тиісті нормалар нақты проблеманы реттеуге бағытталған: партиялардың
құқықтық жағдайының анықтамасы өзінің бастауын құқықтық қағидалардан ... ... ... құқықтық түсініктердің ерекше жиынтығында
(«саяси партия» «саяси партияның міндеттері» және т.б.), ... ... ... ... ... ... ... сайлау кезінде
үміткерлерді дербес ұсыну құқығы және т. б.). ... ... ... ... ... нормалардың заңи бірлігін көрсетуге
мүмкіндік береді. ... ... ... аталған нормалар
тобын дербестендіреді.
Екіншіден, партиялардың құқықтық мәртебесі Қазақстандағы партиялардың
құқықтық жағдайының барлық ... ... ... әр ... ... ... ... құқық беруші, міндеттеуші, тыйым салушы және
өзге де нормаларды қамтиды. Аталған функция құқық жүйесінің өзге ... ... ... ... ... ... ... ғана қатыса алады [28].
Үшіншіден, конституциялық құқықта партиялардың ... ... ... ... нормативтік актілердің болуы, нормалардың ... ... ... ... ... ... конституциялық құқығында саяси
партиялардың дербес институты бар деп айтуға ... ... ... ... ... ... тек ... емес, сонымен бірге, әкімшілік, халықаралық, азаматтық-құқықтық ,
қаржылық сипатқа да ие. ... ... ... ерекшеленетін
бұл қатынастар онымен тығыз байланыста ... және ... ... ие
болады. Мысалы, партияларды мемлекеттік қаржыландыру қатынасы. Саяси
партиялар институты Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның конституциялық
құқығы жүйесінде саяси партиялардың мәртебесін реттейтін нормалардың орнын
анықтауға байланысты ... ... ... сөз қозғауға болады.
Мысалы, партиялардың мәртебесін сайлау құқығы институтының құрамына енгізу
Қазақстандағы партиялардың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қызметінің мақсаттары тек өз ... ... ... ... ... ғана шектелмейді.
Партияның негізгі мақсаттарының арасында ... ... ... ... ... мен ... қоғамдық өмірдің кез келген
саласы бойынша азаматтардың пікірін білдіру, бұл ... ... ... және кең ... жеткізу және т.б. аталады.
Бір жағынан, партиялардың жағдайын реттейтін нормалар тобын, жеке
тұлғаның ... ... ... ... ... ... Қазақстан
азаматтарының өзінің саяси құқығын жүзеге ... да ... ... кіреді. Екінші жағынан, Қазақстан Республикасының Конституциясы,
партиялардың құқықтық мәртебесін реттейтін ... ... ... ... ... ... кіргізеді. Ал шетелдік ғылыми және заң
тәжірибесінде саяси ... ... ... ... ретінде
белгілі. Мысалы, ГФР-ның Конституциялық соты, партиялар конституциялық
құқықтық институт болып табылады деп ... тура ... [29]. ... көптеген неміс мемлекеттанушылары ұстанады.
Сонымен, саяси партиялар қоғамдық бірлестіктердің осы санатының құқықтық
жағдайын, нормалары кешенді сипатқа ие, ... ... ... ... ... білдіреді.
1.3.1. Саяси партияның түсінігі және функциялары
Дамыған демократиялық қоғам мен құқықтық мемлекеттің міндетті атрибуты
ретінде идеологиялық және саяси ... ... ... ... ... ұйымдардың, қозғалыстардың және саяси
партиялардың жедел дамуына жағдай туғызды. Оның ішінде, тек ... ... ... көңіл-күйін анықтаудың сенімді «құралы» болып табылады[30].
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... органдарының қалыптасуына және олардың жұмыс ... ... ... Ұлттық саясатты жасау, оны жүзеге асыру үшін ... ... ... шешімдер қабылдау бүгінгі таңда саяси партияларсыз
еш мүмкін ... ... ... ... халық билігі дегеніміздің өзі
қоғамдық ұйымдардың дәл осы ... ... ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік басымдықтар үшін күрестегі
ашық бәсекелестігі, олар ұсынып отырған ... ... мен ... олардың бірін-бірі сынауы және т.б. [4. 150 ... Н. Ә. ... бұл ... ... деген: «Күллі әлемде билік,
саяси процестердің катализаторы ретінде жаңа саяси бастамаларды ұсынатын
және оларды қолдаумен ... ... ... ... ... арқа
сүйейді» [31].
Осыған орай, партияларды мемлекеттік-саяси ... ... ... ... ... ... құқығы ғылымы үшін өзекті
мәселе болып табылады. Оның ... ... және ... зерттелетін
мәселелердің бірі ретінде саяси партиялардың ... және ... ... бірге, конституциялық құқық ғылымында саяси партиялардың мәнін
және рөлін анықтау кезінде де ... ... жоқ. ... мен
саясаттанушылардың көзқарастары қоғамның экономикалық және саяси жағдайының
өзгеруімен ... ... ... ... ... ... бөлік
сөзінен) қазіргі күнгі ұғымының мазмұны адамзат қоғамының дамуымен бірге,
үлкен эволюциялық жолды жүріп өтті.
Саяси партиялардың ... көне ... ... деп есептесек,
қателеспеген болар едік.
Аристократиялық саяси ұйымдар мен клубтар ретінде олар сонау Ежелгі
Грецияның өзінде өмір ... және ... үшін ... билікке ықпал жасау үшін
бір-бірімен бәсекелес болды.
Партиялар (шартты түрде осылай атайық) әр ... ... ... ... және ... ... ѕәм ... ұйымдасумен
ерекшеленді.
Көне грек пәлсапашысы Платон полистің тұрақтылығын сақтау ... ... ... ... сәл де ... ... ... түсінген.
Екінші бір антикалық ойшыл Аристотель ... ... ... шешуші факторы ретінде сословиелер мен топтардың саяси
биліктік ... ... ... үшін ... және оған ... ... да, Аристотель де және Ежелгі Грецияның өзге де ... ... ... мен олардың мүдделері қоғамды үлкен өзгерістерге ... ... ... да олар ... ... ... әркім
өз ісімен айналысатын «идеалды мемлекет» жобаларын жасады.
Орта ғасырдағы саяси құқық ... ... ... мемлекет туралы
теологиялық идеяның маңайына топтасты және ... ... ... ... ... мұнда орын болмады. Мәңгі бірлік және татулық
туралы догмалардың негізін құраған теологиялық ... ... ... ... (354-430 ж.ж.) мен Фома ... ... ... болады.
«Партия» сөзінің қазіргі мағынада пайда болуын, XVІІ-XVІІІ ... ... ... мен демократияның қалыптасу кезеңіне
жатқызуға болады. Жаңа ... олар ... ... ... ... жағдайымен ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... қоғамдық жұмысының
әлдеқайда кең көлемімен ерекшеленді.
XVІІ ғасырдың ортасындағы Англиядағы буржуазиялық революцияның жеңісі,
жаңа экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда прогрессивті тап-буржуазия дүниеге келді. Дәл
сол буржуазия ... ... ... бұрын протопартиялардың
(«тори» және «виги») қалыптасуына ... ... Бұл ... ... мен ... жасауға Ф. Бэкон, Т. Гоббс, Д. Юм сияқты ағылшын
пәлсапашылары көп үлес қосты.
Англияда ... ... ... сол ... ... ... ... қайнар көзі деп
есептеді.
Ф. Бэкон (1561-1626 ж.ж.) партияларды әр ... ... ... билік
үшін жүргізген күресінің жемісі деп есептелген. Алайда, ол партияларды
толық мойындады және қолдады деп ... ... ... ... Ф. Бэконның
пайымдауынша: «Көтерілістерге себеп және сылтау болып, ... партиялардың
наразылықты ... ... ... іске ... және ... [32]. ... сонда да, оны саяси партияларға деген төзімділігі
ерекшелендіреді. Ол ... ... ... қалыптастыруды және
олармен санасуды ұсынды.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... партияның рөлі мен маңызын мойындау ағымы байқалады.
Саяси партиялардың мәнін анықтауға Ш. Монтескье және Ж.Ж. Руссо сияқты
француз ағартушылары ... үлес ... ... Ш. ... ... ... ... ... ... ... болу заңдылықтарын
мойындағаны айтылады. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... демократия деңгейін көрсетеді. Бұрынғы
пікірлерге қарағанда, оның концепциясы ... ... ... ... ... саяси режим мен демократиялық мемлекеттің атрибуты деп
есептей отырып, «партия» ұғымына ... ... ... Ш. ... ... «Біз ... өзін республика деп атайтын
мемлекетте әр түрлі саяси қағидалар мен ... ... жоқ ... онда ол мемлекетте еркіндіктің жоқ екендігіне сенімді болуға
болады» [33]. Сонымен бірге, ол, тым ... ... оның ... ... де еркіндіктің өзін жоққа шығаруға алып келеді.
Сондықтан да партия аралық күресті ... ... ... ... еді ... бір ... ойшылы Ж. Ж. Руссо біршама өзгелеу позицияны ұстанды.
Партияның мемлекет өміріндегі мәнін және қызметін ... ... ... ... ... алып жүруші, қоғамның әр ... ... ... ... ... ... қарастыруы еді.
Ж.Ж. Руссо партиялар, қоғамдағы мүдделер мен қайшылықтарды реттейді, ... ... – ол әр ... ... ... ... демократиялық
ерік-жігерін білдіру үшін қажетті жағдай деп ... ... ... ... ... ... үстем болып кетпеуі тиіс. Партиялардың пайда
болу заңдылығын мойындай отырып, ол мемлекеттегі олардың пайдалылығын және
әкелуі ... оң ... ... ... болған. Бірақ, плюралистік
көзқарастың ұстанушысы ретінде мемлекеттегі жалғыз ... ... ... шыққан [34].
Сөйтіп, француз ойшылдары партияның рөліне әлдеқайда позитивті тұрғыдан
баға берді және өз мемлекетіндегі партиялық жүйенің жұмыс жасау ... ... ... ... ... да ... ... құқықтық көзқарастың қалыптасуы
өзінше жүрді. Тәуелсіздік үшін болған соғыстың алдында, АҚШ қоғамында әр
түрлі фракциялардың құрылуы саяси өмірдегі ... ... ... ... бірге саяси партиялар ... ... сыни ... себебі олар алғашында эгоистік топтардың ... еді. ... орай ... ... ... ... фракцияларға бөліну заңдылығын сезіне отырып, Д. Мэдисон
партия аралық мүдделерді мемлекеттік ... ... деп ... ... ол ... мемлекеттік органдардағы ықпалын да мойындаған.
Келесі бір америкалық демократ Б. Франклин ... ... ...... ... ... көздеушілер» және олар «оған жетудің әр
түрлі тәсілдеріне» байланысты ажыратылады деп есептеді. [35].
Сөйтіп, антика дәуірінен басталып, алғашқы буржуазиялық ... ... ... ... ... ... эволюциясы
қоғамның саяси құрылымындағы партияның рөлі мен мәніне әр түрлі және қарама-
қайшы қатынасты көрсетті. Алайда, XІX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... дамуына байланысты партия феноменін
қоғамды дағдарысқа алып баратын институт ... ... ... ... Енді ... ... ... жұмыстағы ортақ
көзқарастар мен ұмтылыстарды ... ... топ ... ... Г. ... партияны жекелеген тұлғалардың идеяларын және пікірлерін
қорғау және таратудың мемлекеттік органдары мен ... ... ... және оны иеленудің ... ... ... М. ... ... ... өз ... ерікті түрде қабылдауға сүйенетін,
өзінің ... ... ... және ... ... ... ... немесе артықшылықтар беретін тиісті жағдай туғызуды мақсат етіп
қоятын қоғамдық ұйым».
В. ... ... ... ... ... ... саяси
көзқарастары және мақсаттары бар, жеке мүдделерін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... [36]. ... саясаттанушылар
мен заңгерлердің партияға деген көзқарастарының өзгеруі, партиялардың
қоғамымыздың ... ... ... институтқа айналғандығын көрсетеді.
Саяси партиялардың қазіргі күні де көптеген ... ... ... ... ... ... ... анықтаудан
қашқақтап, оның қызметінің тек бір жағына ғана көңіл бөледі.
Кейбір ... мен ... ... ... ... ... болып, олардың «сайлау» функциялары, яғни,
сайлауды өткізу және осы ... ... ... жету үшін
сайлаушылардың таңдауына әсер ету табылады деп пайымдайды (Дж. Джеймс, Т.
Лауи, П. ... Дж. ... Ф. ... Бұл жерде саяси партиялар
үкіметке бақылау жүргізу үшін, сайлау ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Алайда, саяси партияларды бұлай сипаттау олардың мәнін ашпайды және
партия қызметінің өзге ... ... Оның ... партияның тек
«сайлау функциясына» көңіл аударып, партия қызметіндегі құрылымдық-
ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... ұйымдары ретінде сипатын ескермеу ғылыми негізделмеген болып
табылады.
Саяси партиялардың сипатын тануға ұмтылатын ... бір топ, ... ... ... жағына көңіл бөледі (М. Дюверже,
Дж. Лапалабара, М. Виннер). Бұл ... ... ... ... барлық аумағын қамтитын ерекше құрылымға ие, өз жақтастарының
қамын күйттейтін, ұзақ уақытқа құрылған ... ... ... ... бірі ... ... саясаттанушысы М. Дюверже.
Оның пікірі бойынша, партия ол ерекше құрылымға ие, ерекше ұйым.
Бұл концепцияның кемшілігі, ... өзге ... ... оның саяси механизмдегі қызметі ашып көрсетілмеген.
Саяси партияларды зерттеудегі үшінші концепция ол ... ... ... ұстанымды жақтаушылар (К. Маркс, Ф. Энгельс, В. Ленин). Яғни, партия
дегеніміз ... бір ... ... ... топтың саяси және
идеологиялық ұйымы.
Алайда, бұл концепцияда субъективті фактор есептелмейді, ... ... бір ... ... оның ... ... үнемі сәйкес келе бермейді.
Саяси-құқықтық ғылымда партияның мәні мен түсінігін зерттейтін өзге де
салалар бар: ... ... ... және т.б. ... ... ғылымы үшін саяси партиялардың құқықтық анықтамасы
маңызды болып табылады.
Конституциялық ... Кіші ... ... ... ... саяси өміріне сайлау арқылы қатысып, мемлекеттік билікке
ықпал етуді көздейтін және сол арқылы өз мақсаттарына ... ... ... көзқарастары мен мүдделері бойынша ұйымдасқан азаматтардың
бірлестігі», - деп анықтаған [37].
Қазақстандық зерттеуші Т. ... ... ... ... ... жүргізуге тырысқан. Оның пікірі бойынша, партия ... ... ... ие, ... ... ұйым ... табылатын,
әдетте, бағдарламалық құжаттарында формальды түрде көрініс табатын саяси
көзқарастарының ұқсастығы бойынша біріккен ... ... Олар ... бір
идеологияға сүйеніп және белгілі бір мүдделерді білдіру арқылы мемлекеттік
және ... ... ... болуға ұмтылатын, мемлекеттік билікке
жету және оны ... ... бар, сол ... ... қоғамдық топ,
әлеуметтік бөліктің мүддесін жүзеге ... [38]. Бұл ... тым ... және ... тән.
Саяси партияның қысқаша құқықтық анықтамасын конституционалист Юдин Ю.
жасаған болатын. Ол саяси ... деп ... ... конституциялық
жолдармен жету және оны жүргізу мақсатымен саяси ... ... ... ... ... жұмыс істейтін және саяси бағдарламасы ... ... ... [17. 50 бет]. Тек қана ... ғана ... бірге қазіргі күнгі заңнамада да «саяси партияның» ... жоқ. Бұл ... ... шығу тегі, қызметінің сферасы,
функционалды міндеті бойынша мемлекеттік құқықтық ... ... ... ... ... ... саяси партиялардың мәні, олардың қоғамдық саяси
өмірдегі рөлі туралы ой-пікірлер әрқилы. Бұған себеп болып, саяси ... ... ... даму ... және т. б. ... ... ... партия» терминіне анықтама берілген кезде
де, қазіргі конституциялық-құқықтық даму ... ... ... әр ... әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік
биліктің өкілді және атқарушы, жергілікті өзін-өзі ... ... және ... қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында олардың саяси
еркін білдіретін ... ... ... ... ... ... деп ... Партияның құқықтық анықтамасының мәнін және
мазмұнын толығырақ ашу үшін және оны ... ... ... ... алу үшін, ерекше конституциялық-құқықтық институт
ретінде партияға ғана тән белгілерді ... ...... ... ... ... қатысу болып
табылатын, азаматтардың қоғамдық бірлестігі.
Бұл партиялардың ... ... және оны ... өзге ... ең ... белгі болып табылады. Партияның басты мақсаты -
өзінің бағдарламалық міндеттерін орындау үшін ... ... ... ... ... арқылы мемлекеттік механизмді пайдалану.
Ал, кәсіпкерліктің, кәсіби одақтардың, лоббистік топтардың алға қойған
міндеттері – ол, өз ... жеке ... ... ... ... ... табылады.
Бұл басты белгі, 2002 жылы 15 шілдеде ... ... ... ... Республикасы Заңының 1-бабында көрініс тапқан ... егер ... ... ... партия деп «мемлекеттік билікті жүзеге
асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... [40], жаңа заңда саяси партия деп ... ... ... ... ... биліктің өкілді және
атқарушы, жергілікті ... ... ... ... және ... ... ... мақсатында олардың саяси еркін білдіретін
Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігін» түсініледі.
Жоғарыда ... екі ... да ... ... олардың негізгі
қызметін өзгертпейді. Себебі, мемлекеттік органдарды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... саяси еркін
білдіреді.
Саяси партия – бұл азаматтарды ... ... мен ... ... ... ... Ол көзқарастар мен мүдделер
партияның ... ... ... және мемлекет қызметінің басым
бағыттарын айқындайды.
Саяси партияның маңызды ... бірі оның ... ... ... ... ... құжат – партия бағдарламасы болып
табылады. Өзге қоғамдық ұйымдардың партиядан ... ... ... болуы міндетті емес.
Бағдарламада әдетте, партияның негізгі стратегиялық мақсаттары және оған
жету тәсілдері көрініс табады: партияның күрес ... ... ... ... ... ... табылатын саяси, экономикалық,
әлеуметтік, ... ... және ... мемлекеттік билік басына
келген жағдайдағы ... ... ... көрсетіледі. Қысқаша
айтқанда, бағдарлама дегеніміз ол ... ... өту ... ... қоғамдық бірлестіктер партия болып тіркелу
үшін бағдарламаның болуы міндетті шарт ... ... ... бұл ... ... ... істейтін және ерекше ұйымдық
құрылымға ие бірлестік.
Аталған белгі «Саяси ... ... ... де, оған үлкен
маңыз беріледі.
Саяси партиялар ұйымдасуы жағынан саяси ... ... ... ... аумағы бойынша жақсы ұйымдастырылған
аумақтық бөлімшелерге ие емес. Оның үстіне, бұл жерде мүшелік кейде ұжымдық
негізде де ... ... ... ... ... бұл ... жоқ ... Қазақстанда заңдық тұрғыдан саяси қозғалыстардың құқықтық мәртебесі
реттелмегендіктен, оларды ... ... ... ... жоқ.
Сонымен бірге, мұндай қозғалыстардың саяси партияға айналу сәтіне дейін
немесе ... ... ... ... ... ... өмір сүре беретінін
мойындауымыз керек.
Тұрақты ұйым белгісі ... ... ... ... ғана саяси өмірде
уақытша жұмыс ... ... ... ... белгісі саяси партияларға ұйымның белгілі бір мүшелерінен
тұрақты негізде жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ұйымның болуы мүмкін емес.
Саяси партиялардың жоғарыда келтірілген белгілері ... ... ... ... ... өзге ... бірлестіктерден
бөлектеп, олардың мемлекеттегі ерекше құқықтық мәртебесін ... бұл ... ... ... ... арқылы,
қазақстандық заң шығарушы оларды спецификалық ... ... ... ... ... ... саяси партия дегеніміз
демократиялық жолмен, мемлекеттік деңгейде саяси билікке ... және ... ... ... ... ... қатынасатын, халықтың белгілі бір
бөлігінің саяси еркін білдіретін, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... құрылған, ерікті,
тәуелсіз, қоғамдық бірлестігі.
Саяси партиялардың қоғам мен ... ... рөлі мен ... ... ... ... ... талдау арқылы алуға болады.
Мысалы, Ф. Соренауф былай деп ... ... ... толық
портретін жасау үшін, тек қана оны қоршаған ... ... және ... ... ... ... зерттеу ғана емес,
сонымен бірге партиялардың қоғамның саяси жүйесінде орындайтын ... да білу ... ... күні саяси партиялардың функцияларының анықтамасына байланысты
бірыңғай пікір жоқ. Саяси-құқықтық ғылымда аталған мәселе ... өте ... ... ... бар. ... ... А., ... В. партиялардың
функцияларын былай деп бөледі:
оның таппен, әлеуметтік топпен, ... ... ... ... ... және оның ... ... қатысты
функциялар;
ішкі тәртіп функциясы, яғни, партияның өзінің жеке проблемаларына
қатысты функциялар [43].
Баглай М. В. ... – он бір [4. 159-163 бб.], ... және ... З. – ... [44], ... Ә. – үш [45] функциясы
бар деген ... ... ... ... ... ... Қ. Қ. саяси партиялардың
қызметінің екі бағытына байланысты, олардың функциясын да негізгі екі топқа
бөледі.
Функцияларының бірінші тобы ... ... ұйым ... ... ... ... бұл кезде келесі функцияларды атқарады:
Жеке тұлғаның саяси өзін-өзі идентификациялану, олардың ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкіндіктерін ... яғни ... ... мен ... ұқсастығы негізінде, азаматтар
әр түрлі саяси партияларға бірігіп ... ... ... ... үшін күресте сенімді құралға ие болады.
Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатындағы неғұрлым басым
бағыттарды ... ... ... процестерді ұйымдастырады.
Партиялар арасындағы бәсекелестікте, яғни, әртүрлі саяси идеялар ... ... дәл сол ... ... ... ... Осы ... концепциялар сайлауда жеңген партия құратын үкіметтің
қызметінің негізінде алынады. Халықтың ... ... ... ... ... осылай туындайды.
Дағдарысты жағдайдан шығудың баламалы нысаны мен тәсілдерін ... ... ... күрес саяси процестің қатысушыларының ... ... ... ... да ... ... ... және
оларды үнемі өзінің бағытын ѕәм оған жету ... ... ... Егер ... және ... қайшылықтардың күрделенуіне байланысты,
биліктегі партия өзінің маңызын жоғалтса, онда партиялық жүйе ... ... ... әкеп ... ... ... қойылған партиялық
жүйенің ең маңызды міндеті – ол биліктің вакуумына жол ... ... ... ие, ... бар ... ... ... мемлекеттің басқару құрылымдарына ... ... ... ... ... және ... ... өзара бірігіп
жұмыс істеу арқылы, саяси партиялар өз адамдарын барлық бағыттар бойынша
алға ... ... ... олар ... ... қалыптасатын кадрларды
дайындайды.
Саяси партиялардың функцияларының екінші тобы ... ... ... ... ... ... Бұл ... партия
мемлекеттік механизмнің органикалық бөлігі ретінде сипатталады. Саяси
партиялар көпфункционалды ... ие ... да, ... ... ... ... мемлекеттік билікке жету, өздері қорғайтын әлеуметтік мүдделер
мен мақсаттарды жүзеге асыру үшін билік аппаратына ... ету ... ... ... ... атап ... ... өкілді органдарына сайлауды ұйымдастыру және ... ... ... ... партиялар кең көлемдегі насихат жұмыстарын
ұйымдастырады, сайлау алдындағы шығындардың бір бөлігін қаржыландырады,
сайлау ... ... ... дауыс беру процесін
қадағалайды, өзінің кандидаттарын «жарнамалайды».
Партияның фракцияларды ұйымдастыру және ... ... ... тиімді жұмысын қамтамасыз етеді. ... ... және ... ... ... кезде депутаттардың қай
партияға жататындығы есептеледі. Заң ... ... ... ... – ол, партиялық фракциялар. Дауыс беру кезінде партиялық тәртіпті
ескере ... ... ... шын ... заңның әлеуметтік-саяси мазмұнын
анықтайды.
Мемлекет басшысы қызметіне кандидаттарды ұсынған кезде саяси партиялар
маңызды рөл ойнайды. ... ... ... ... ... ... ... болып танылатын болса да, оның бұл ... ... ... ... ... керек.
Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару органдарының қызметіне ... ... ... ... бөлімшелері шын мәнінде, жергілікті
сайлау кезінде жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... жергілікті жерлердің өзге де лауазымдық тұлғаларын
анықтайды. Сондай-ақ, саяси партиялар ... ... ... қызметінің нақты мазмұнын және әлеуметтік бағытын анықтайды
[46].
Саяси партиялардың жоғарыда аталған функциялары табиғи ... ... ... ... ... ерекше түрі ретінде сипаттайды. Және
бұл жерде, дамыған елдердің саяси жүйесінде саяси ... ... ... ... тұжырыммен келіспеуге болмайды [47].
1.3.2. Партиялық жүйелердің мәні және типологиясы
Қазақстандағы ... ... рөлі мен ... өсуі ... ғылымында партиялық жүйелерді зерттеуді өзекті мәселеге ... ... ... ... деп (гректің systema – бөліктерден
құралған ... ... ... ... және белгілі бір тұтастықты
құрайтын элементтердің белгілі бір көптігін айтады [48].
Бүгінгі күнде «партиялық жүйенің» барлығы мойындаған анықтамасы жоқ.
Америкалық зерттеуші Дж. ... ... ... жүйе
дегеніміз «екі және одан да көп бәсекелес партиялардың, ашық және ... ... ... жүргізу жағдайы». Бұл жерде ... ... ... ... ... ... 1) партиялардың белгілі
бір санының болуы; 2) сайлаудағы олардың бәсекелестігі [36. 47 бет]. ... ... ... партиялық жүйе жоқ деп айтқан пікірін де көп
зерттеушілер қателік деп бағалайды.
С. Ньюмен ... ... ... жеке ... ... ... құқығы» деп түсінеді. Бұл жерде екі ... ... ... сұрақ туады: партиялық жүйе және басқару жүйесі [36. 48 ... ... Ф. ... ... ... ... ... береді. Оның айтуынша: «Көптеген партия элементтері өзара
байланысқан, бірегей бүтінді ... бұл ... ... конституциялық
немесе саяси режиммен, оның ішінде өзі өмір ... ... ... болмайды. Оны құрайтын элементтер берік және өзара ... ... ... ... ... жүйе ... сөз қозғауға болады.
Партиялар мен партиялық ... саны ... ... тіркеліп
отырулары тиіс, себебі оларға тән күш пен ... ... ... ... ... тиіс» [36. 48 бет].
Партиялық жүйені француз зерттеушісі М. Дюверже өзгеше түсіндіреді. Ол
партиялық жүйенің өзге ... ... ... ерекшеліктері
(орталықтандырылған және орталықтандырылмаған, жұмсақ және жұмсақ емес),
олардың көлемі, саяси өмірдегі үлесі және т.б.» қарастырады. М. ... ... жүйе осы ... ... ... ... [36. 50 ... ғалымдардың еңбектерінде партиялық жүйені талқылайтын сұрақтар
сирек көтерілетін. Себебі, көппартиялық феномені демократиялық мемлекеттің
маңызды белгісі болып табылады.
Зерттеуші Л. ... ... ... ... ... және ... ... олардың өзара қатынасы, ... ... ... оның ішінде, мемлекеттік механизммен қатынасының негізгі
бастаулары мен қағидалары көрініс ... ... ... және ... ... ретінде қарастырады» [49].
В. Туманов партиялық ... ... ... ... ... ... саяси рөлге, үкіметтік билікке ие болуға мүмкіндігі бар
партияны» атайды [50].
Жоғарыда келтірілген «партиялық ... ... ... отырып,
біз партиялық жүйе белгілі бір ... ... ... ... ерекшеліктерін сипаттайды деген қорытындыға келдік. Партиялық
жүйені заңмен рұқсат ... және ... ... ... ... ... Маңызды саяси институт ретінде таныла отырып,
партиялық жүйе бір ... ... пен ... ... ... жағынан, партиялардың саяси жүйенің өзге қоғамдық ... ... ... ... ... ... құқықтанушылар мен саясаттанушылар партиялық
жүйенің ... ... ... ... ... әртүрін
туғызды.
Қазіргі күні партиялық жүйе типологиясының кең тараған түрі тек ... ... ... Бұл ... ... ... мынадай
негізгі түрлері бар: көппартиялы, қоспартиялы және бірпартиялы.
Көппартиялы жүйе. Саяси және ... ... ... кез ... ... ... тән. Бұл ... маңызды белгісі, яғни, онда өмір сүретін мүдделерді қорғайтын
саяси партиялардың әртүрлілігіне алып ... атап өтуі ... ... ... жүйе тек қана ... ... ғана емес, сонымен бірге олардың билік үшін күресу
процесіндегі өзара әрекетін, олардың ... үшін ... ... ... ... ... көппартиялылықты бекіткен. Қазақстан
Республикасы Конституциясының 5-бабына сәйкес, елде идеологиялық және саяси
әралуандылық танылады.
Демократиялық режимде ... ... ... ие, ... ... әр ... саяси күштердің бейбіт бәсекелестігі мен ынтымақтастығын
қамтамасыз етеді.
Конституционалист-ғалым М. ... ... ... демократиялық
тұрғыдан көппартиялық жүйенің бірқатар артықшылықтары бар:
ол, азаматтық қоғамның даму және өзін-өзі ... ... ... ... және сонысымен саяси процестің демократизациясын қамтамасыз
етеді;
ол, партияаралық бәсекелестік пен ... ... ... іске ... саясатты әлдеқайда ашық жасайды: билік ... ... ... ... ... ... ... отырады;
ол, шешімдерді қабылдау процесінің тиімділігін ... ... ... ... ... мен ... ұсынып отырады;
ол, дағдарысты жағдайларда биліктің қажетінше жұмсақ болуын ... де, ... ... ... ... жоқ. Көппартиялылық
жүйе демократияның бітіспес жауы болып табылатын партиялардың заңды ... ... ... ... ... ұлттық-социалистік партия
30-жылдары билікке, нақ осы көппартиялылық қағидасына сүйене отырып, сайлау
арқылы келген ... [4. 179 ... ... ... ... ... ... Б. Чичерин
еді:
адамның белгілі бір партияға жатуы, оның тек бір ... ... ... ... ... ... да қарсылас партияны жеңумен байланысты
болады. Барлығы мемлекеттік емес, партиялық мақсаттар үшін ... ... ... жақтастары өз партиясы жеңу үшін қоғамның жоғары
құндылықтарын, адамгершілікті бұзатын, жоятын ... ... ... ... шақырады;
өзінің мақсаттарына жету үшін партиялар кез келген лас әрекеттерге
барады. Мысалы, өтірік айту, жала ... ... ... ... ... ... ... билігі әлсірейді [51].
Көппартиялық жүйенің жоғарыда келтірілген негативті тұстары шын мәнінде
плюралистік мемлекеттердің өмірінде орын алып отыр. ...... ... ... ... ... ... сонымен бірге бұл фактор
саяси ... ... ... ... ... да алып ... ... шығудың жолы, біздің пікірімізше, саяси партиялардың ... және ... ... ... ... ... ... табылады.
Шетелдік тәжірибе, көппартиялық жүйенің бірнеше түрін ... ... ... ... ... жоқ ... ... Бұл, күштері бір-бірімен тең
қарсыластар билік үшін күресетін классикалық ... ... ... ... болжаудың өзі қиынға соғады. Бірде бір партия
Парламентте көп орын ала ... және ... ... қалыптастыру
кезінде одақтар мен келісімдерге жүгінеді. Үкімет коалициялық ... ... ... ... ... ... болады және белгісіз
мерзімге созылуы мүмкін. Мұндай үкіметтің тұрақтылығын ... өте ... ... ... ... ... партиялық жүйесі (12
жылда 26 үкімет); Нидерландыдағы үкіметті ... ... ... ... ... жылдардағы бір де бір ... ... ... мерзімін толық аяқтамаған және т.б.
Жетекші партиясы бар көппартиялық жүйе.
Бұл варианттың ерекшелігі, партиялардың бірі қалғандарынан айтарлықтай
басымдыққа ие ... ... ... ие бола ... ол жеке өзі ... бір ... ... бірігіп, парламент көпшілігін құрайды және
тиісінше, бірпартиялы үкіметті ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл классикалық көппартиялылықтың
әлсіз тұсын – сайлаудағы ... ... ... ... ... анық ... арқылы түзетуге мүмкіндік береді және үкімет
тұрақтылығына кепілдік беріледі. Мысалы, ... 1993 ... ... ... (38 жыл бойы ... ... жетекшілік
жасап келді) немесе Мексиканы (Институционалды-революциялық партия басым
рөлге ие) ... ... ... ... ... бұл жүйе ... ... жүйеден
ерекшеленбейді, өзінің ерекшелігіне сайлау кезеңінде ғана ие болады. ... ... ... ... екі ... ... тән. Бұл кезде
партиялар ... ... ... ... ... ... анықтайды. Блоктан тыс қалған партиялар мен кандидаттардың
жетістікке жету ... ... ... ... жүйе өзінің кейбір
белгілеріне байланысты ... ... еске ... ... ... ... ретінде 70-жылдардың екінші жартысы мен ... ... ... келтіруге болады. [4. 171 бет].
Жалпы алғанда, жоғарыда келтірілген мәліметтерге ... - ... ... ұзақ ... бойғы өркениетті дамуының
нәтижесін және демократиялық қоғамның қажетті бөлігін білдіреді. ... ... бір ... ... ... ... ... ойлау мен іс-әрекеттің баламалылығын тудырады.
Қоспартиялық жүйе.
Бұл жүйенің ерекшелігі, партиялар санының көп ... ... ... ... ... және үкіметті алма-кезек
қалыптастыратындары тек екеуі ғана ... ... Бір ... ... ал екіншісі оппозицияда жүріп, оны сынайды және ... оның ... ... ... жүйе ... үшінші саяси күштердің
пайда болу мүмкіндігін қиындатады.
Қоспартиялықтың жағымды белгісі, ол, ... ... ... ... Бұл ... бір партиялы үкімет коалициялық келісімдердің
тұрақсыздығынан зардап шекпейді. ... ... жүйе ... ... ... жол ... және осы ... екі мақсатқа қол
жеткізіледі. Біріншісі, сол режимнің радикалды қарсыластары еркін жұмыс
істеулері мүмкін (заң ... ... ... өз ... ... ... насихаттауы мүмкін (яғни, идеологиялық және саяси
плюрализм қамтамасыз етіледі). ... бұл ... ... үшін шын ... ... шын мәнінде оған жете ... ... ... ... ... ол, демократиялық режимді
қорғайтын әлдеқайда сенімді құрал ... ... ... бұл ... ... қоспартиялық жүйені мінсіз модель және барлық саяси
мәселелерді шешеді деп бекіту қателік болар еді. ... ... ... ... ... ... ... қарқындауына, ұлттандырудың (национализация) кезекті толқына,
бюджеттік ресурстарды қайта бөлуге, салық саясатының өзгеруіне және т.б.
алып келеді. Ал ... ... ... ... орын ауыстырған кезде
барлығы керісінше жүреді. Сөйтіп, биліктегі бір ... ... ... ... механизм мен қоғамдық өмірдің тұрақтылығы
біршама сынаққа төтеп ... ... ... де ... ... ... және ... мүлдем өзге модельдері мүмкін болады.
Бірпартиялық жүйе. Мемлекетте үкіметті қалыптастыруға монополиялық құқық
берілген жалғыз, заңды жұмыс істейтін партияның ... ... ... әдетте, өзге партиялардың қызметіне құқықтық тұрғыдан тыйым ... және ... ... бар ... орын ... Мұндай
бірпартиялық жүйелер фашистік ... мен ... ... өмір ... ... күні бұл жүйе ... ... Кубада
және тағы бірқатар мемлекеттерде сақталып отыр.
Жеке-дара ... ... ... ... рөлі үнемі
конституциялық деңгейде бекітіліп ... ... Куба ... ... ... (1976 ... «Кубаның коммунистік
партиясы – жұмысшы ... ... ...... ... социализм құрылысының жоғарғы мақсаттарына жетуге барлық
жағдайды ұйымдастыратын және бағыттайтын, қоғам мен ... ... күші ... ... ... ... ... әдетте, компартияның жетекші және
бағыттаушы рөлін ... ғана ... ... мемлекеттердің
Конституцияларында жалғыз партияның үстемдік ... ... ... ... ... және ...... біруақытта мемлекет басшысы болып табылады.
Сөйтіп, бірпартиялық жүйе жағдайында «партия» сөзінің өзі шын мағынасын
жоғалтады.
Бұл жүйенің демократиямен бірге өмір ... ... ... ... ... ... зерттеушілерінің еңбектерінде жалғыз ғана ... ... ... ... жүйе ... жоқ ... ... пікірлермен
келісуге болады.
Бірпартиялық жүйенің ерекшеліктерін мынадан байқаймыз:
мемлекеттік және партиялық аппаратты ... ... ... ... ... ... институтының
формализацияға ұшырауы;
идеологиялық плюрализмді жоққа шығаратын, ... ... ... тану және мемлекеттік қолдау көрсету;
адамның саяси құқықтары мен бостандықтарын шектеу, ... ... ... ... ... ... болмауы, яғни, биліктің партияның саяси еркін жетекшілікке
ала отырып, ашық түрде өзін заңнан үстем ... ... ... жүйе бір ... мемлекетті, қоғамды
және әрбір жеке тұлғаны толық қадағалайтын қатал ... ... алып ... ... ... ... саяси бірлестіктердің
қызметі туралы айтудың мүлдем қажеті жоқ.
Атап өту ... ... ... ... ... ... ... ұшыратады. Бір партияның қолындағы шексіз және бақылаусыз билік
оның жаңа идея шығару мүмкіндігін, ... ... оның ... ... ... өмір сүру ... ол жаңа саяси бастамалар мен оларды жүзеге
асырудың жаңа механизмін ұсыну керек. Олай ... ... ол ... ... не әр ... ұсақ бірлестіктерге бөлініп кетеді. Тарихта бұған
мысалдар жеткілікті.
Батыстық және отандық конституциялық-құқықтық және саясаттану ілімінде
партиялық жүйелер ... ... ... ... ... сапалық
сипаттамалармен толыға отырып, әр түрлі модификацияға ие болады. Бұл
мәселеге М. ... К. ... Ж. ... Л. ... Ф. ... Ә.
Нысанбаев, Т. Топорина, А. Булатов, Т. ... Е. ... және ... ... ... арналған.
Партиялық жүйелер типологиясының «сандық» ... ... ... олардың қоғамның саяси жүйесіндегі рөлі мен әлеуметтік мәнін
бағаламаудан білінеді.
Осыған ... А. ... ... ... мемлекеттің саяси
жүйесін ескере отырып, типологиялауы ... ... ... ... ... төрт ... ... 1) буржуазды-демократиялық, 2)
фашистік, 3) авторитарлы, 4) социалистік [53].
Аталған типологияның артықшылығы, мемлекеттік және ... ... ... жеке ... және ... ... құқықтық
жағдайының ерекшеліктерін есептеуден тұрады. Сонымен бірге, автор мұндай
классификацияның негізіне, біруақытта қоғамдық-экономикалық ... ... ... де ... Оның ... ... ... жүйелерді
капиталистік және социалистік деп екіге ... ... ... ... ... дұрысы партиялық жүйелерді бинарлы типологиялау, яғни
бәсекелесе алатын (демократиялық) және бәсекелесе ... ... Бұл ... ... ... партиялар «саяси нарықта» еркін
бәсекелесе алады ма деген сұрақтың қойылуында.
Алғашқы отандық саяси партиялар пайда болғаннан кейінгі ... ... ... ғылымда «Қазақстандағы партиялық жүйе ... ... ... ... ... ... басым көпшілігінің пікірі бойынша
Қазақстандағы көппартиялылықтың қалыптасу процесі жаңа ... ... ... құрылымның қалыптасқандығы туралы айту, өткен
ғасырдың 90-жылдарының ... әлі ... ... ... де,
қазақстандық қоғамның партиялық жүйесінің ... ... кең ... ...... ... көппартиялық
жүйелердің біріне жатқызуға ұмтылыстар сол кезде ... ... ... ... дау Қазақстанның партиялық жүйесі қай жолмен дамиды:
көппартиялық жолмен бе, жоқ әлде, қоспартиялық ... бе? ... ... ... ... ... өзінің әлеуметтік зерттеулерінің бірін
жүргізу кезінде қазақстандық сайлаушыларға, «Бізге қандай партиялық ... ... ... қойған болатын.
Кесте №1
|Партиялық |Республика ... ... ... типі ... | |
| | |18-30 |31-45 |46-60 |61+ ... |16,0 |15,5 |15,2 |16,5 |18,0 ... |8,9 |7,3 |8,6 |10,7 |9,8 ... |9,3 |9,0 |8,1 |10,7 |11,4 ... және одан |6,7 |8,4 |6,5 |5,6 |5,3 ... | | | | | ... |14,4 |18,2 |14,5 |13,2 |8,6 ... | | | | | ... |11,9 |10,5 |13,3 |11,5 |11,8 ... жоқ | | | | | ... ... |32,8 |31,1 |33,8 |31,8 |35,1 ... | | | | | ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... ... ... үштен бірі (32,8%)
өздеріне қандай партиялық жүйе ыңғайлы екендігін білмеген [54].
Бірпартиялық жүйені қолдап, 16% ... ... және ... бұл ... 61 және одан ... азаматтар ыңғай білдірген.
Ал көппартиялық жүйені қолдағандар негізінен ең жас ... ... ... ... ... ... жас аралығындағы репондеттердің 20% жуығы қоғамда партиялар
санының неғұрлым көп болғандығын қалайды.
Сұрақ салынғандардың 8,9% ... 9,3% ... ... төрт және одан да көп ... ... қолдаған.
Жоғарыда келтірілгендерден, қазақстандық қоғам қандай партиялық жүйе
өзіне қажет екендігін, әлі де болса анықталмағандығын ... ... біз ... алғашқы жылдарында үлкен қолдауға ие
болған көппартиялық ... ... ... келе ... ... уақытта көппартиялық демократияның сөзсіз құндылығы ретінде
қабылданбайды. Азаматтар партиялардың саны ... ... ... ... ... ... ықпал етпейтіндігін біліп келе жатыр.
Демократиялық ... ... ... ... ... ... өмір сүретінін біз жоғарыда атап өттік.
Әйтсе де, қазіргі сәттегі қазақстандық қоғамның саяси дамуының нәтижесі
болып, ... ... ... ... ... ... ... профессор Е.К. Кубеевтің ... ... ... ... бар көппартиялық жүйенің орнағаны туралы айту әлі ертерек
болып табылады. ... ... ... жоқ, көптеген саяси
партиялар мен қозғалыстар үлкен ... ... ие ... Ал шын ... жүйеде, саяси партиялар әр ... ... ... ... ... ... ... жүргізген әлеуметтік зерттеулерінің
нәтижесі жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ең өзекті мәселесі ретінде, респонденттердің 32,8%
халықтың мұқтаждықтарына толық назар аудармауды атаған.
Одан кейін өзектілігі ... ... ... ... ... атаған. Сондай-ақ жастардың болмауын да
респонденттер атап өткен.
Қазіргі ... осы ... ... ... ... күрес
жүргізуді үйренбеген. Насихат жұмысы да дұрыс жолға қойылмаған. ... ... 13,2% және 13,3% атап ... №2. ... ... ... өзекті мәселелері
|Мәселе |% ... ... ... назар аудармау |32,8 ... ... ... болмауы |24,1 ... ... ... |17,0 ... ... ... ... |15,0 ... ... |14,1 ... насихаттық жұмыс |13,3 ... ... ... ... ... ... |13,2 ... белгілі бір топтың мүддесін көздеу |11,2 ... ... |9,5 ... ... көрсетуге бағытталу |9,0 ... ... |8,9 ... аз болуы |7,1 ... ... ... ... ... ... адам ... аз
болуын, ақпараттың әлсіздігін, билікті қолдауға бағытталуын және қаржының
жетіспеуін бәрінен де аз ... ... ... ... ... ... ... көптеген отандық
партияларға тән. Біздің пікірімізше партиялық жүйенің әлсіз ... ... ... ... ... қатынастар дамып,
саяси құқықтық институттар жетілген кезде біздің ... да ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың құқықтық институт
ретінде қалыптасу кезеңдері
Соңғы жылдары ... ... ... және ... ... ... ... әралуандығына алып келді. Мемлекеттегі саяси
партиялар ... өсуі ... ... ... ... ... ... Қазақстан азаматтары саяси партиялардың толыққанды құқықтық институт
ретінде ... ... ... ... ... бұл құқықтық феноменнің көптеген
анықтамалары бар. Алайда ... ... ... ... ... мәні бойынша ұқсас болып келеді, яғни, саяси партияларды ... тану ... ... ... ... бекіту және т.б.
В. Евдокимовтың пікірі ... ... ... ... ... құқықтық институт ... және оның ... ... ... [36. 42 бет].
В. Даниленко партиялардың құқықтық институционализациясы, бұл «олардың
құрылу және тіркелу ... ... ... бағыттары, мақсат-мұраттары
реттелетін, олардың ішкі ұйымдасуы мен қаржыландыруы сұрақтары шешілетін,
партия қызметі ... және ... ... ... құрылуы»
деген пікір айтады [55].
Қазақстандық партияның ... ... ... Б. ... ... ... «Институционализациялану, өзара байланысты
екі бағытта, яғни, ... ... ... ... ... арқылы және саяси партиялар ... ... ... ... ... ... партиялардың конституциялық-құқықтық институт ретінде қалыптасу
процесіне хронологиялық зерттеу жүргізгендердің қатарында Кубеев Е. ... Г. Т., ... Б., ... Қ., ... Р. С., Дьяченко С. ... т. б. ... ... ... мен саясаттанушыларды атауға болады.
Жалпы алғанда авторлар мұндай жаңа ... ... ... ... ретінде оң баға береді.
Қазақстандық зерттеуші Мусин Қ.Қ. өзінің ... ... ... және ... ... кезеңдерін былай
бөлген:
Бірінші кезең. Қазақстанда саяси партиялар саяси-әлеуметтік құбылыс
ретінде едәуір ... XX ... ... пайда болды және Ресеймен тығыз
байланыста өрбіді. Сондықтан саяси ... ... ... дамуымен қосып зерттеген дұрыс болар еді. В. П. Любиннің айтуынша,
XX ғасырдың алғашқы ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінде
шешуші кезең болып табылады [57]. Бұған құқықтық негіз болған 1905 жылы 17
қазанда ... ... ... саяси бостандықтар және Ресейдегі
алғашқы ... ... - ... ... ... ... ... жарлығы еді.
Бұл кезеңге тән белгі, ол әртүрлі саяси партиялар мен ... және ... ... 1917 ... ... елде ... ... саяси
партиялар мен одақтар (кейбір деректер бойынша төрт жүзден аса) болған [46.
37 бет].
XX ғасырдың басында ... тек ... ... ... ... ... аудандарда да, соның ішінде Қазақстанда да қызмет ... ... ... ... ... біздің аймақта да РСДЖП-ның алғашқы
ұйымдарының құрылуына ықпал ... Бұл ... ... ... ... ... РСДЖП-ның Сібір, Астрахан, Самара, ... ... рөл ... ... ... өзінің саны және ықпалы бойынша маңызды орын ... ... ... ... ... ... ... аристократияның өкілдері болды, яғни, Ә. Бөкейханов, Ж.
Ақбаев, Б. Қаратаев және т.б. Олар 1905 жылдың ... ... ... ... қазақ тұрғындарының делегаттарының съездін өткізіп, қазақтың
ұлттық мүдделерін қорғайтын, ... ... ... ... тырысты.
Қазақстан тұрғындарының саяси санасының деңгейін ... Дума ... өз ... ойнады. Онда сайлаушылардың даусын алу
үшін саяси партиялар арасында қызу күрес ... Бұл ... орыс ... ...... мен ... ал қазақ халқы басым
аймақтарда - ұлттық интеллигенция мен ... ... ... ... І ... Думаға Қазақстаннан он депутат:
қазақтардан – төрт, орыстардан – төрт және казактардан – екі адам ... ... ... ... ... ... егер ... қосылса, кейінірек, Ресейдің басқа ұлтшылдарымен бірігіп, орыс
шаруаларын шет ... ... ... ... ... ... ақпан буржуаз-демократиялық революциясы Қазақстанда саяси
қозғалыстардың жаңа толқынын тудырды. Сол ... ... ... ... және ... мүдделерін білдірген алғашқы қазақстандық
партиялар қалыптасты. 1917 жылы 21-26 ... ... ... ... съезде «Алаш» ұлттық саяси партиясы дүниеге келді деп ... ... ... «Қазақ партиясын құру қажеттілігін сезіне
отырып, съезд өз өкілдеріне бүкілресейлік ... ... осы ... ... ... ... Саяси бағдарламаның негізіне
Ресейде демократиялық Федеративті Парламенттік ... құру ... ... ... жетекшілері болып Ә.Бөкейханов, Ж. Ақбаев, А.
Байтұрсынов және өзге де қазақ интелгенциясының ... ... ... ... ... ... ... үкіметі екі жыл өмір сүрді.
1917 жылдың күзінде Қазақстанда тағы бір ұлттық-саяси ұйым - ... ... ... ... деп ... «Үш жүз» ... ... партия пробольшевиктік бағытты ұстанды және Қазақстандағы қоғамдық-
саяси өмірдің көптеген сұрақтары ... ... ... ... ... басқа 1917-1919 жылдарда Қазақстан территориясында ... ... ... ... жұмыс істеді [59]. Жалпы алғанда, ақпан
реоволюциясы саяси жүйені демократияландыруда қуатты катализатор ... ... ... ж.ж.) Бұл ... өз ... 1917 жылғы Қазан
революциясының жеңісінен алады. Бұл кезең РК(б)П ... ... және осы ... жариялаған тоталитарлы мемлекеттің дамуымен
сипатталады.
Кеңестер Одағының саяси жүйесіне бірпартиялы режимнің қызметі тән ... ... ... саяси билік коммунистік партия жетекшілерінің қолында
болды. ... ... ... ... ... жүргізді, ал онан басқа кез
келген саяси қызмет заңсыз болып табылды. 1927 жылы КСРО ... Н. ... ... ... «Бір партия - басқарушы, ал қалғандары ... ... ... ... ... ... рөлі туралы 1978 жылы
20 сәуірде қабылданған Қазақ ССР-нің Конституциясының 6-бабында жан-жақты
әрі анық ... ... ... ... және ... ... ... өмірінің, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарының ядросы болып Кеңестер
Одағының Коммунистік партясы табылады. Кеңестер Одағының ... ... үшін ... келген және халыққа қызмет етеді» [61].
Лениндік идеяларға сәйкес, қоғамды қатал орталықтандыру арқылы ... ... Бұл ... ... тап ... партиялық – мемлекеттік
аппарат жүзеге асырды. Оның үстіне Конституцияда баянды ... ... одан ... ... құрылыс орнату идеясы ішкі ресурстарды,
елдің ... ... ... ... ... ... ... шешуді талап етті. Бұл мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерді енгізумен байланыстырылды.
Алайда, уақыт, мемлекет пен қоғам ... ... ... ... тұрақсыз екенін дәлелдеді. Көп ұзамай, бірпартияның
монополиялық режимінің құлауымен аяқталған ... ... ... ... ... ж.ж.) ... соңы КОКП-ға саяси және
идеологиялық балама ... ... мен ... пайда болуы және
кеңестік қоғамның біртіндеп ... ... ... ... ... қайта қалпына келуімен сипатталады. Бұл процесс
бүкілодақтық кеңістікте ... ... ... алып ... ... ... түрткі болған 1986 жылғы Желтоқсан
оқиғасы еді. Жастардың Орталықтың диктатына ... ... ... ... түбірлі өзгерістер әкелді. 1989 жылғы 22 ... ... ... ... ... мен толықтырулар енгізілді,
оған сәйкес, Жоғары Кеңеске сайлау ... ... ... төрттен
бірі қоғамдық ұйымдардан – Қазақстан Компартиясынан, кәсіподақтардан,
кооперативтік ... ... ... және өзге де ... ... [62].
1989 жылдың қарашасынан 1990 жылдың ... ... ... негізінен клубтық сипаттағы 100-ден астам қоғамдық бірлестіктер
өмір сүрді. Бұларға «Форум» ... ... және ... ... ... ... ... сияқты жастар ұйымдарын және
басқаларды жатқызуға болады.
Алғашқы бұқаралық, жалпы республикадық ұйым ... ... ... ... ... ... антиядролық қозғалысын атауға
болады. 1989 жылдың соңында Қазақстанның тәуелсіз қоғамдық ұйымдарының
Ассоциациясы құрылды. Оған ... одақ пен ... ... ... ... ... Инициатива, Тәуелсіз кәсіподақ,
Бірлік және басқалары кірді [63].
Протопартиялық құрылымдардың қалыптасуының ... 1990-91 ... Дәл осы ... ... ... маңызды рөл ойнайтын
партиялық жүйенің қалыптасуына алғышарттар жасалынды. 1990 жылғы КСРО халық
депутаттарының ІІ ... ... ... ... ... ... КСРО ... 6-бабының күшінің жойылуы партиялардың
құқықтық институт ... ... жол ... ... қалыптасуына конституциялық-құқықтық
алғышарт жасаған 1990 жылы 25 қазанда Қазақ ... ... ... ... ... ... ... туралы» Декларациясы еді.
Аталған құжат Қазақ ССР-нің Конституциясының шеңберінде әрекет жасайтын
қоғамдық-саяси және діни ... ... пен ... ... араласу
үшін теңдей мүмкіндік берілетіндігіне кепілдік берді [64].
1991 жылы 27 маусымда «Қазақ ССР-індегі қоғамдық бірлестіктер туралы»
Заңның қабылдануы ... ... ... ... кезеңдегі Қазақстандағы көппартиялық жүйенің даму ерекшеліктері
болып, жоғарыдан басталған саяси және ... ... ... ұйымдардан, оның жетекшілерінен қолдау табуы еді. ... сол ... тән ... ол ... мемлекеттілік идеясының пайда болуына
байланысты халықтың көпшілігінің саяси көңіл-күйінің ... ... ... ... пен ... ... келтіруді өзіне мақсат
тұтқан ұлттық ... ... ... ... ... өзге
халықтардың құқығын қорғау үшін құрылған ұйымдар дүниеге келді. «Алаш» ұлт-
азаттық партиясы, «Азат» азаматтық қозғалысы, «Единство» және т.б. дәл ... ... ... ... ... 1991 жылы 16 желтоқсанда ... ... ... туралы» Конституциялық Заңға
сәйкес Қазақстанның ... ... ... ... құрылыстың жаңа
кезеңі басталады [66].
1993 жылы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің тоғызыншы
сессиясында қабылданған тәуелсіз ... ... ... ... ... ... орнатуға деген ынтасын бейнеледі.
Негізгі заңның ... ... ... ... ... іргетасын бекітті. Оның
ішінде, 56-бап қазақстандық саяси партиялардың құрылуының, оның ... ... ... тәртібін реттейтін арнайы заңның қабылдануын
қарастырады.
1994 ... ... ... ... ... ... ... Жоғары
Кеңестің 13 шақырылымының 176 депутатының 75-і саяси партиялардан және өзге
қоғамдық-саяси ұйымдардан сайланды [63. 14 бет].
1995 жылы ... ... ... одан әрі либералдандырды. Осы жылы 30
тамызда елдің жаңа Конституциясы қабылданып, партиялық құрылысты одан ... ... ... ... ... рет ... партиялардың конституциялық-
құқықтық мәртебесін анықтайтын маңызды ... ... ... ... ... ... жіктеді:
1. Идеологиялық және саяси әралуандылықты тану, ... ... арқы ... ... ... партиялардың пайда болуы үшін
конституциялық негіз орнату. Бұл, өзінің қызметін ... ... ... ... ... ... табылады дегенді білдіреді.
2. Саяси партиялар тәуелсіз, жеке саяси ұйымдар ... ... ... ... органдармен бірікпейді және оларға тәуелді емес. Саяси
партиялар мен ... ... ... жол ... ... мемлекеттік органдарда саяси партиялардың құрылуына тыйым
салады.
3. Конституция барлық саяси ... заң ... ... деп ... ... бір партия ерекше жағдайға, қандай да бір артықшылыққа не
үстемдікке ие бола ... ... ... ... саяси партиялардың ісіне мемлекет органдарының заңсыз
араласуына тыйым салады. Бұл жерде заңсыз араласу деп ... ... ... ... туралы заңда бекітілген және қарастырылған
мәртебесін бұзатын әрекеттерді түсіну қажет.
5. Конституция мемлекеттік органдардың функцияларын саяси ... ... ... ... өзіне жүктелген міндеттерді өзі
атқаруы тиіс.
6. Конституция саяси партияларды ... ... ... Олар өз ... ... ... азаматтары мен заңды
тұлғалары бөлген қаржыға өмір сүруі мүмкін. Саяси партиялар шетелдік заңды
тұлғалар мен ... шет ... мен ... ... ... тиіс ... ... құқықтық норма саясатқа, мемлекеттің қызметіне
сыртқы фактордың ... жол ... ... ... ... мақсаты мен әрекеті еліміздің конституциялық ... ... ... тұтастығын бұзуға, мемлекеттің
қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... саяси партиялардың құрылуына және
қызметіне тыйым салады.
8. Конституция саяси ... діни ... ... ... ... ... ... екі мағынада түсінуге болады: 1) діни ... алып ... ... ... ... 2) құрылған және тіркелген
саяси партиялар өз қызметін діни идеологияға сүйеніп жүргізуге құқығы жоқ.
9. Конституция ... ... өзге ... саяси
партияларының қызметіне тыйым салады. Мұндай тыйым салу ... ... ... ету ... ... келтірілгендерден түйетініміз Қазақстан Республикасының
Конституциясы саяси партиялардың ... мен ... үшін ... ... ... ... 1995 ... Конституция ережелерін Қазақстан Республикасындағы
«Қоғамдық бірлестіктер туралы» (1996. 07. 02.), ... ... ... 07. 02.), ... ... (1995. 09. 28.), «Қазақстан Республикасы
Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі ... (1995. 10. ... Заң күші бар ... ... ... ... т.б. нормативтік актілер одан әрі жетілдіруге өз үлестерін қосты.
«Қазақстан – 2030» бағдарламасын жүзеге асыру ... 2001 ... ... Президент Жарлығына сәйкес, Қазақстанның 2010 жылғы дейінгі
дамуының стратегиялық ... ... ... ... одан әрі ... ... көрініс тапқан [69].
Дәлірек айтсақ, онда көппартиялық жүйеге жағдай туғызу қажеттілігі
көрсетілген, яғни:
- аяси партиялар шын ... ... ... ... ие болулары
тиіс және саяси стратегияларды жасауға қабілетті болуы керек;
- қазіргі саяси партиялар мен олардың парламенттік ... ... ... ... ... ... болашақ құрылымын
қалыптастыру үшін алғашқы жағдайларды туғызуға міндетті;
- партиялар қоғамдық ... ... беру ... ... ... ... мен ... органдар арасында тұрақты байланысты жүзеге
асыруы тиіс. Партиялық қызметтің негізінде ... ... ... ... ... ... кадрларын дайындауды жүзеге асыруы тиіс;
- мемлекеттегі көппартиялылықтың өмір ... ... ... мол ... ... ... ... жағдайлардың бірі
ретінде болуы тиіс;
Парламенттегі партиялық фракциялардың рөлін арттыру үшін, Парламенттегі
партиялық фракциялардың ... ету ... ... ... ... ... жылдың 15 шілдедегі жаңа ... ... ... Қазақстан
Республикасының Заңы қабылданды [39]. Онда ... ... ... және мүшелерінің саны, партиялар жарғысының қажетті ақпараттық
минимумы, олардың қызметін ... ... мен ... ... ұшырады.
Партияларға жаңа заңның талаптарына ... ... ... ... ... барлығы қазақстандық партия жүйесіне әсер етті.
Егер 2002 жылдың маусымында Қазақстанда «Қазақстанның ... ... ... ... партиясы, Қазақстанның социалистік партиясы,
Қазақстанның коммунистік ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Республикалық Еңбек саяси
партиясы, Азаматтық партия, Әділеттік партиясы, ... ... ... партия, «Азамат» Қазақстанның демократиялық ... ... ... ... ... ... социал-
демократиялық партиясы, Қазақстан патриоттарының партиясы, «Қазақ елі»
ұлттық бірлесу партиясы, «Ақ жол» демократиялық ... Орыс ... ... ... ... ... 19 партия өмір сүрсе, жаңа заңның
талабына ... ... ... мына ... өте ... Азаматтық партия,
«Отан» республикалық саяси партиясы, Коммунистік партия, ... ... ... социал-демократиялық партиясы, Қазақстан патриоттарының
партиясы, «Ақ жол» демократиялық партиясы.
Келесі 4 партияға, яғни, «Алаш» ұлттық ... Орыс ... ... ... партиясына, Қазақстанның қайта өрлеу
партиясына мемлекеттік қайта ... өтуі үшін ... ... ... ... Азаматтық кодекстің, «Саяси партиялар туралы»,
«Коммерциялық емес ұйымдар туралы», ... ... ... ... ... ... ... байланысты
тіркеуден өткізуден бас тартылды.
Еңбектің республикалық саяси партиясы мен ... ... ... ... партиясының құрамына енді.
Қалған 6 партия, яғни, «Қазақстанның Халық ... ... ... ... ... ... ... партиясы,
«Азамат» Қазақстанның демократиялық партиясы, «Қазақ елі» ұлттық ... жаңа ... ... ... ... мүшелер санын жинай
алмағындықтан қайта тіркеуден ... бас ... ... дамуына байланысты елімізде тағы бірнеше әртүрлі
бағыттағы партиялар пайда ... Атап өтер ... ... ... халықтық партиясы (бүгінгі күнде аталған партия
Конституцияға ... ... ... ... ... сот ... ... саяси партиясы, Қазақстан коммунистерінің халықтық
партиясы, «Руханият» партиясы және Қазақстанның демократиялық партиясы.
Кесте №3. ... ... ... ... тіркелген
партиялар тізімі
| |Партия атауы |Куәлік ... ... ... |
| | ... мен |аты-жөні ... ... |
| | ... | | ... |
| | ... | | ... |
|1 |« Ақ жол » ... ... ... ... |
| ... ... |57406* ... |
| |демократиялық |. | | | |
| ... | | | | |
|2 ... |№15р ... Азат |63458* ... |
| ... ... |10.01.2003ж|Тұрлыбекұлы | ... |
|3 ... ... ... |111123* ... |
| ... ... |10.01.2003ж|Нұрсұлтан | ... |
| | | ... | | |
|4 ... |№97р ... ... |52567* |барлық |
| ... ... ... | ... |
|5 ... ... |Қасымов Ғани |51188* ... |
| ... ... ... | ... |
|6 ... ... |Әбділдин |52246* ... |
| ... ... | ... |
| | | ... | | |
|7 ... ... ... ... Ғани |61043* ... |
| ... | ... |
| |партиясы | | | | |
|8 ... ... |№ ... | ... |
| ... |06.10.2003ж|Алтыншаш | ... |
| | | ... | | |
|9 ... ... ... | ... |
| |саяси партиясы ... | ... |
| | | ... | | ... ... |№ ... | ... |
| ... ... | ... |
| ... ... | |Борисович | | ... ... |№ ... | ... |
| |демократиялық |14.06.2004ж|Мақсұт | ... |
| ... | ... | | |
*- ... ... ... ... ... реформалауға қарамастан, елдегі саяси жағдайға
байланысты жаңа саяси партиялар пайда бола бермек.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... қарастырудың нәтижесі,
елдегі азаматтардың саяси партияларға бірігуге конституциялық ... ... ... және ... ... даму ағымын одан ары
бекіте түседі.
2. ... ... ... ... қызметінің
конституциялық-құқықтық аспектілері
2.1. Саяси партиялардың құрылуының, қызметінің және тарауының құқықтық
негіздері
Азаматтың ... ... ... маңызды саяси
құқықтардың бірі болып, бірлесу құқығы, яғни, әртүрлі ұйымдарды еркін ... ... ... одан шығу ... ... ... бұл құқық әртүрлі аталады: одақ ... [70], ... құру ... [71], бірлесу еркіндігі.
1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясының
қабылдануы «бірлесу құқығының ... ... ... ... ... ... Конституцияның 16 бабына сәйкес, республика азаматтары өздерінің
құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру үшін ерік ... мен ... ... ... ... ... ... болды [72].
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясында да ... ... ... ... ... (23 бап, 1 б.). Ал осы жалпы
құқықтың ерекше түрі ретінде саяси ... құру ... одан ... ... партиялар туралы» ҚР Заңының 3-бабының 1 б.). Себебі, ... ... ... ... ескере отырып, олардың қоғамдық
бірлестіктердің өзге ... ... ... бар ... ... Республикасының азаматтары саяси партияларға бірлесу
еркіндігі құқығына ие (3 бап, 1 ... Бұл, ... ... еркі бойынша,
өздерінің саяси көзқарастары мен сенімдеріне сәйкес, өз еркімен, ешкімнің
қысымынсыз саяси партия ... және оған ... ... ... ... ... ... азаматтардың өз еркімен саяси партиядан шығу құқығын
да білдіреді.
Саяси партияға мүшелік, азаматтардың құқығы мен ... ... бола ... ... ... ... ... азаматтардың
белгілі бір партияда болуына ... ... ... ... ... ... арыз-шағымдарын қарау және өзге де
әрекеттер жасау ... ... ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттік емес ұйымдарға да таралады.
Азаматың қай партияға жататынын көрсетуге міндетті еместігі жайлы норма
да ... және ... ... ... саяси партияларға бірігу құқығы туралы сөз қозғай отырып,
біз бәрінен ... ... ... әрекет қабілеттілігінің болуын
түсінеміз. ... ... ... ... ... оны ... ... әрекет
қабілеттілігі жоқ немесе жартылай жоқ деп ... ... ... ... заң, оның ... ГФР-дің Бундестагқа сайлау туралы
Федералды заңына сәйкес ... ... ... ... ретінде ақыл-
есінің кемдігіне байланысты әрекет қабілеттілігінен айырылған тұлғаларды
айтады.
Қазақстан Республикасы «Саяси ... ... ... ... ... да, ... сәйкес толық азаматтық әрекет қабілеттілігіне ие
азаматтар ғана саяси партиялар ... және оған ... ... деген
қорытынды жасауғы болады.
Саяси партияны құруға құқылы субъектілерді анықтауға орай, ... ... да ... ... болып табылады. Яғни, шетелдік ... жоқ ... ... ... құру ... ие ме? ... ... күреске белсенді араласқан шетелдіктер күрестің нәтижесін ... ... ... кім ... Тек ... ... ... әлеуметтік тұрақтылық пен саяси тәуелсіздікті қамтамасыз
етуге мүдделі. А. ... атап ... ... ... ... құқығына, оның ішінде саяси партияларды құру
құқығына тек Қазақстан Республикасының азаматтары ғана ие деп түсіну қажет»
[73]. Сондықтан ... ... мен ... жоқ ... ... мүше ... тыйым салатын норманың негізділігі мен
әділеттілігі күмән туғызбауы тиіс.
Алайда, осы ... ... ... да ... бар. ... К. ... егер шетелдіктердің саны өте аз болса, онда олардың партияға
кіруін ... ... жоқ. Оның ... шетелдік және азаматтығы жоқ
тұлғалар ... ... ... оған ... құқылы болады, егер сол партияның
немесе оның басшы органдарының мүшелерінің ... сол ... ... ... ... [51. 89-90 бб.]. ГФР-дің саяси партиялар
туралы заңында осыған ұқсас ... бар: ... ... ... немесе
басқарма мүшелерінің көпшілігі шетелдіктер болса, онда ол саяси бірлестік
партия ... ... ... ... ... заң ... тек бір ғана партияға мүше болуға рұқсат
береді (3 б. 2 ... Б. ... ... ... ... ... ... ісіне, азаматтың жеке өміріне араласу ретінде бағалау ... [56. ... ... ... ... бұл ... азаматтың саяси құқығын шектеуді
білдірмейді. Мәселен, кез келген саяси партия өзінің қызметін белгілі ... ... ... ... Бір идеяға сүйенген, екі партияның
болуы мүмкін ... ... ... ... өзінің саяси симпатиясын
анықтап, бір партияны таңдауы ... ... ... заң ... құқығын шектейтін өзге де
нормаларға ие. Соның бірі – саяси партиялардағы ұжымдық ... (6 б. ... ... ... бұл ... ... ... Мысалы, француз заңы
ассоциацияға заңды тұлғалардың енуіне рұқсат берген. Ал ГФР-дің ... ... ... ... мүшелігіне тек жеке тұлғалар енетіндігін
жариялады. Біздің пікірімізше, азаматтар белгілі бір партияға мүше ... сол ... ... ... келіскен және белгілі бір
сенімге ие болуы керектігі, біздің ... ... ... ... жеке-дара мүшелігін қамтамасыз етеді.
Заң әскери қызметшілерге, ұлттық қауіпсіздік органының, құқық қорғау
органының қызметкерлеріне, судьяларға белгілі бір ... ... ... ... шектеулердің мақсаты – ... ... ... және қарулы күштердің қызметіне аралсуына жол бермеу.
Еліміздің көпұлтты және ... ... ... ... ... бірлік пен ұлтаралық келісімді сақтау мақсатында
саяси партиялар туралы ... ... ... ... конституциялық
құрылысты күштеп өзгертуге, республика тұтастығын бұзуға, ... ... ... ... ... ұлттық, діни, тектік-
топтық араздықты тұтатуға бағытталған партиялар құруға немесе ... ... ... біз ... ... партияларға бірігу құқығының мазмұнын
қарастырдық. Азаматтардың ... мен ... ... мемлекеттің
тәуелсіз дамуын, рухани және ұлтаралық келісімді, қоғамның ... ... ету ... ... ... шектейтін нормаларды
талдадық және объективті негіздедік.
Саяси партиялардың құрылу және ... ие болу ... ... ... ... заңдарда немесе ... ... ... орын алатын құқық нормаларының ... ... [75]. ... партиялардың құрылу процедурасының үш түрін
атауға болады: келісімсіз-ақ құрылушы ... ... ... ... ... ... құрылушы және тіркеуді қажет етуші (явочно-
регистрационный).
Келісімсіз-ақ құрылушы тәртіп бойынша саяси партиялар ... ... ала ... құрылады және құрылу фактісінен соң
бірден заңды болып табылады. Бұл ... ... ... қандай да бір
органның міндетті тіркеуі қажет емес. Мұндай ... ... ... ... ... ... береді және партия туралы заңы
жоқ елдерде жұмыс істейді. Бұларға бірқатар ... ... ... ... ... және т.б.), британ ... ... ... Жаңа ... ... АҚШ ... ... құрылу тәртібінің мәнін Францияның Конституциялық ... ... 16 ... ... ... шешімінде жақсы ашқан:
«Ассоциациялар өздерінің құрылтайшыларының еркі ... ғана ... ... ... ... бар. ... ... тану үшін,
алдын ала бақылау орнату осы ... ... ... және ... ... емес болып табылады» [17. 72 бет].
Алайда, атап өту керек, заңды тұлға мәртебесін алу ... ... ... қатынастардың субъектісі аталу үшін азаматтық заңның ... ... ... тіркеуден өтуі тиіс. Бұл тәртіп бойынша ... ... алу ... емес және партияның өзінің еркіне байланысты.
Тіркелмеу не одан бас ... ... ... саяси процестің
субъектісі ретінде әсер етпейді. Барлық ... ... ... өзінің қызметін еркін жүзеге асырады.
Сөйтіп, саяси партиялар еркін құрылады және ... да бір ... өмір ... ... де, ... ... бұл
тәртібін шартты деп есептеуге болады.
Кез келген партияның стратегиялық мақсаты, оның өмірінің мәні – сайлау
арқылы ... ... ие болу және оны ... ... ... орай,
партиялардың келісімсіз-ақ құрылу тәртібі бар көптеген ... ... ... ... ... ... ... тіркеу
тәжірибесі қолданылады. Басқаша айтқанда, саяси партиялар шын мәнінде заңды
болып сайлау кезінде танылады.
Жалпы ... ... ... ... ... қалыптастырудың
демократиялық нысаны болып табылады, ол қандай да бір шектеусіз бірлесуге
максимальды ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерде қолданылады. Алайда, бұл мемлекеттердің
бай саяси дәстүрі, азаматтарының жоғары құқықтық және саяси мәдениеті ... атап ... ... ... ... ... ... партияны құру шарасын (құрылтай
съездін өткізу) өткізу үшін, мемлекеттік органдардан алдын ала ... ... ... отырғанымыздай, бұл процедура ... ... ... ... ... ... мүлдем болмауы не ... ... ... ... ... ... алуды қажет етуші тәртіп тоталитарлы және авторитарлы жүйесі бар
мемлекеттерге тән. Тарихи аспектіде қарастыратын болсақ, 1917 ... ... ... ... өзге ... ... тыйым салу болмағанымен,
шын мәнінде көптеген партиялар жабылып қалды. Алайда, 1922 ... ... ... ... ... ... ... актілер
қабылдана бастайды. Мысалы, РКФСР БОАК мен ХКК 1922 жылдың 10 тамызында
«Әртүрлі ұйымдарға, ... ... ... және ... ... беру ... инструкция қабылдады. Оған сәйкес, кез келген съезд,
оның ... ... ... де, тек ІІXК ... ала ... ... ... қоғамдық бірлестіктердің құрылуының рұқсат беруші
тәртібі орнатылды.
Рұқсат алуды қажет етуші тәртіп ерекше жағдайға байланысты, ... ... ... мемлекетте енгізілген. Мысалы, 1945-1949 жылдары фашистік
оккупациядан босатылған Австрияда, бірпартиялық жүйеден көппартиялық ... ... ... орын алды ... [17. 78 ... ... және ... қажет етуші тәртіп екі белгімен
ерекшеленеді:
- саяси партиялар ешкімнің ... ала ... ... ... ... ... ... органда тіркелу арқылы заңды мәртебеге ие
болады.
Сөйтіп, бір ... ... ... келісімсіз-ақ құрылушы
тәртібіндегідей ... ... яғни ... ... кез келген
әрекеттерді (құрылтай съездін не ... ... ... органдарын
сайлау және т.с.с) өткізу үшін ешкімнің рұқсаты қажет емес. Сонымен қатар,
қоғамдастықтар мен ... ... ... заңдар, саяси партияның
заңды мәртебеге ие болуы үшін белгілі бір ... ... ... ... партияларды заңдастырудың әлемде кеңінен тараған тәртібі және
ол, тек саяси партиялары құқықтық институт ретінде ... ... ... Бұл ... ... қоса ... барлық кеңестік және бірқатар
еуропалық мемлекеттерде (Автрия, Италия, Испания, Португалия) ... ... бұл ... ... ... ... ... мен оның ақылға сыйымды шегі арасындағы тепе-теңдікті ... ... ... құқықтық реттеудің негізгі талаптарына
сәйкес келеді.
Атап өту қажет, бұл мәселеге Қазақстанда үлкен мән беріледі. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... өткен
дискуссияларда, дәл осы, саяси партияларды заңдастыруға ... ... ... ... еді.
Қазақстан Республикасының 2002 жылдың 15 шілдесінде қабылданған «Саяси
партиялар ... ... ... ... ... ... ... ұшырады. Себебі, саяси партия республикалық масштабтағы саяси
субъект болғандықтан оны ұйымдастыру кезінде ... ... ... ... ... тиіс.
1996 жылғы заңда, құрылтай съездін дайындау және өткізу үшін құрылатын
ұйымдастыру ... ... ... ... еді. Ал жаңа ... ... 10 адамнан кем емес ... ... тиіс деп ... ... ... ... саяси партияны құру, оның атауын,
жарғысын, бағдарламасын ... ... ... ... ... қабылданады.
Әдетте, өзге қоғамдық бірлестіктерден ажырату үшін, заң ... өз ... ... ... ... ... ... партия»
немесе «партия» сөзін пайдалануды талап етеді. Оның үстіне, саяси партияның
толық және қысқартылған атауы, оның символикасы ... ... ... ... ... мен ... ерекшеленуі тиіс. Заң
сондай-ақ- тұңғыш рет партия атауында ұлттық, этникалық, ... ... ... оның жетекшісінің, тарихи тұлғалардың ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұйымдардың атауында қолдануға болады. Басқаша айтқанда, ... ... мен ... ... ... ... жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Саяси партиялар мемлекеттік тіркеуден өтуі ... оның ... ... ... ... ... бар қала мен ... кемінде жеті жүз партия мүшесі бар құрылымдық бөлімшелерінің
(филиалдары мен ... ... ... ... кем ... елу ... мүшесі болуға тиіс.
Партия мүшесінің минималды санын 50 000 адам деп белгілеу, саяси партия
мәртебесіне ... ... ұсақ ... ... ... ... Оның ... қазақстандық ғылымда саяси партиялардың тіркелу
саны біраз дау ... ... ... ... тіркелу үшін 3 000 мүше болса
жететін еді. Мысалы, Чеботарев А. ... ... ... ... ... және оның ... «өз ... құрғысы келетін ... ... ... ... ... ... тыс болуына,
мүдделерінің әлеуметтік-тұрмыстық және жеке мәселелеріне бағытталуына және
саяси партиялардың қызметіне енжар қарауына ... ... ... ... Мемлекет заң арқылы партияларға қанша мүше керек екендігін
ашық бұйыру арқылы олардың ішкі ісіне ... ... ... ... мәселе сондай-ақ, кейбір ... ... ... де өзекті. Мұндай жағдайда саяси ... ... бір ... ... ... қанатына айналады. Мысал ретінде, Азаматтық және
Аграрлық ... ... ... ... ... алюминий және хром
өндіріс орталықтарының негізінде ... және ... ... пен ... ... ... мүдделерін қорғайды.
Аграрлық партия әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Әділет
Министрлігімен, ал оның құрылымдық бөлімшелерін есептік тіркеу – ... ... ... ... партияларды мемлекеттік тіркеу үшін мына құжаттар тапсырылады:
1. тіркеуші орган белгілеген нысан ... ... ... партияның басшысы қол қойған саяси партияның екі дана ... ... мен ... саяси партияның құрылтай съезінің (конференциясының) хаттамасы ;
4. саяси партия мүшелерінің тізімі;
5. заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу үшін алынатын ... ... ... ... ... ең маңыздылары болып жарғы және бағдарлама
табылады.
Егер бұрынғы заңда жарғының құрылымы туралы ештеңе айтылмаса, 2002 жылғы
заң бұл құжаттың ... ... ... ... құрамында міндетті
түрде мыналар болуы керек:
1. саяси ... ... ... мен ... ... ... саяси партияның орталық аппаратының орналасқан жері;
3. саяси ... мүше ... және ... ... ... шарттары
мен тәртібі, оның мүшелерінің құқықтары мен міндеттері;
4. саяси партия мүшелерін есепке алу тәртібі;
5. саяси ... оның ... ... (филиалдары мен
өкілдіктері) құру, қайта құру және тоқтату тәртібі;
6. саяси партия мен оның ... ... ... ... басшы және бақылау-тексеру органдарын сайлау тәртібі, аталған
органдарың мерзімі мен құзыреті;
7. саяси партияның жарғысына және оның ... ... ... енгізу тәртібі;
8. депутаттыққа және мемлекеттік билік органдары мен ... ... ... өзге де ... ... ... ... (тізімін) ұсыну тәртібі;
9. бірыңғай жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша ... ... ... ... ... кері ... алу немесе
ротациялау негіздері;
10. саяси партия мен оның құрылымдық бөлімшелерінің ақшаны және өзге де
мүлікті ... ... ... ... ... ... ... жарғыдан ерекшелігі, оның мазмұнын реттейтін
нормалардың болмауында. Сонымен бірге, бағдарламада негізгі идеялар ... ... ... ... оның барлық азаматтарға түсінікті
түрде жазылуы міндетті болып табылады. Яғни, бұл құжат тұрғындардың ... ... ... ... ... пікірімізше, елімізде тіркелген
партиялар бағдарламалары Ресейдегідей ресми газетте ... ... ... ... ... ... қарастырылса [77].
Партияның құрылтай ... ... ... партияның жарғысы мен
бағдарламасы, съезд өткен күннен соң екі ай ішінде ... ... ... талаптарына сәйкес істелінген саяси партия мүшелерінің тізімі, ... ... өтуі үшін ... ... бірі болып табылады.
Егер партия немесе оның филиалдарын мемлекеттік тіркеуден бас тартылған
жағдайда, партия бұл шешімді сотқа беруге құқылы.
Заң, сондай-ақ ... ... ... ... тұру ... ... Яғни, саяси партияның қызметі соттың шешімі бойынша үш ... айға ... ... ... ... ... мен ... бұзған;
2. Саяси партияның жарғысына қайшы келетін қызметті үнемі ... ... ... басшыларының Қазақстан Республикасының конституциялық
құрылысын күштеп өзгертуге, Қазақстан Республикасының тұтастығы ... ... ... ... ... ... немесе ұстап тұруға,
мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне ... ... ... ... ... бағытталған, сондай-ақ әлеуметтік,
ұлттық, нәсілдік, ... ... ... ... ... ... жария
шақыруы мен сөздері орын алған жағдайларда тоқтатыла тұруы мүмкін (13 б. 1
бөл.).
Алайда, тоқтата тұру, әлемдік ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, партияны бірден таратқаннан гөрі,
оған сол құқық бұзушылықтарды жоюға уақыт беру қолайлы болып шығады. ... ... ... өз ... одан әрі ... алады, ал олай
болмаған жағдайда, ол таратылады.
Саяси партияны тарату оны тоқтатып қоюға ... ... ... ... болып табылады. Заң, саяси партияның ... ... ... ... ... үш негізін белгілеген.
Саяси партиялар өз қызметін ерікті түрде екі жағдайда тоқтатады:
1) өзінің жоғары органының шешімі ... ... ... жартысының өкілі болып табылатын мүшелерінің
кемінде елу бір пайызының ұсынысы бойынша.
Саяси партияларды мәжбүрлі тарату мемлекет бастамасы ... тек ... ... ... алғанда, Қазақстан Республикасы саяси партиялардың ... ету және ... ... ... ... тиімді
көппартиялылықты қолдауға ұмтылуын дәлелдей түседі.
2.2. Саяси партиялардың сайлау процесіне қатысуын құқықтық реттеу
Сайлау ... ... ... ... қалыптастыру
жағдайында халық билігін жүзеге асыратын шынайы механизмге айналады. Нақ
осы жерде әртүрлі ... ... ... ... ... саяси
партиялардың мүдделері тоқайласады.
Демократиялық мемлекеттердегі ... ... мен ... сайлауға қатысуының құқықтық қағидалары мыналар:
мүмкіндіктер теңдігі – барлық кандидаттарға сайлауға, теле-радио уақытқа
және өзге де сайлауалды ... ... үшін ... ... ... аппараттың бейтараптығы – атқарушы органдардың ... ... ... ... тұлғалар сайлау кампаниялары
кезінде өзінің абырой-беделін не өкілеттігін белгілі бір ... ... ... не кемсітуга пайдаланбауы тиіс.
Бұл қағидаларды Қазақстанда жүзеге асыру сөз жоқ, елімізде демократиялық
сайлауды орнықтыруға өз септігін ... ... ... сайлауға қатысуының құқықтық аспектілеріне
назар аударатын болсақ, біз алға жылжу жоқ деп ... айта ... ... ... ... қатысты мемлекетіміздің үлкен демократиялық
қадамдарға ... ... ... ... мен ... ... ... туралы заң нормативтік тәртіппен, ... ... ... депутаттығына, мәслихаттағы өз өкілдері
арқылы Сенатқа кандидатуралар ұсыну мүмкіндігін белгілеген (15 б. 3 ... ... заң ... ... ... өздерінің сайлау
функцияларын жүзеге асыруды талап етеді. Олай болмаған жағдайда, мысалы,
Парламент Мәжілісінің ... ... ... екі ... ... тарауына әкеп соғады.
Сайлау процесінің маңызды сатысы болып, ол ... ... ... табылады. Нақ осы сатыда Президент, депутат, сенатор
және өзге де сайланбалы ... ... ... қатарынан болатыны
анықталады.
«Сайлау туралы» Конституциялық Заңның 55-бабының 3-бөлігіне ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Президенттікке кандидат ұсыну туралы шешім республикалық-
қоғамдық бірлестіктің жоғары органы мүшелерінің жалпы санының ... ... да ... ... ... Атап өту ... заң
қоғамдық бірлестікке өзіне мүше болып табылмайтын ... ... ... ... ... ... ... депутаттығына кандидаттарды
ұсынуы Президенттікке кандидаттарды ұсыну тәртібімен бірдей болғанымен,
біраз ... бар. ... ... Мәжілісі депутаттығына
кандидаттарды тек республикалық ... ... ... ... ... де ... алады.
1999 жылғы 6 көкектегі Конституциялық заңға сәйкес ... ... ... ... депутаттарын сайлау үшін партияларға мүмкіндік беретін
ережемен толықты. Тұлғаларды партиялық ... ... ... жоғары
органымен жүргізіледі. Алайда, заң кандидаттың бір уақытта аумақтық сайлау
округі бойынша ұсынылуына ... ... ... ... ... ... ... дербес
белгілейді және оны ... ... ... ... ... ... үзіндісімен қосып, Орталық сайлау ... ... ... ... ... ... сайлау құқығының
теориясында «қатал тізім» деп аталады. ... ... ... жалпы
тізімге дауыс береді не мүлдем дауыс бермейді. Оның партия ұсынған тізімге
қандай да бір ... ... ... жоқ. ... елдерде «жұмсақ тізім»
жүйесі кең тараған. Оған сәйкес, сайлаушыларға белгілі бір кандидаттарға
артықшылықтар беру ... ... ... ... ... мүмкіндігі
беріледі. Сөйтіп, сайлаушылар еркі партия комитетерінің еркіне қарамастан,
сайлау нәтижесіне ... ... ... ... ... орны ... дауыс беруімен өзгереді. Бұл жүйенің
жағымды ... елде ... ... ... ие ... ғана ... мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, әртүрлі сайланбалы мемлекеттік лауазымдарға кандидаттарды
ұсыну сатысы еліміздің сайлау туралы заңымен мұқият реттелген.
Президенттікке, ... және ... ... ... ... оларды тіркеу басталады. Аумақтық сайлау ... үшін ... ... кез ... саны ... ... бұрын олар өткізген құжаттар ... ... ... бір ... ... ... депутаттыққа кандидатты ұсыну
кезінде оларды ... ... ... ... ... ... ... партияның жоғары органы отырысының осы саяси партияның әділет
органдарында тіркелгені туралы құжаттың көшірмесі қоса ... ... ... бойынша кандидат ұсыну жөніндегі хаттама үзіндісінен көшірме;
2) азаматтың өзін ұсынған саяси партиядан осы ... ... ... ... ... ... ... келісімі туралы өтініш;
3) кандидат туралы өмірбаяндық деректер;
4) кандидаттың сайлау жарнасын енгізгенін ... ... ... өзін ... ... ... мүшесі екендігін растайтын
құжат;
6) психикалық денсаулық жағдайы ... ... ... сайлау комиссиясы кандидаттың заңға сәйкестігін ... ... ... депутаттығына кандидатты тіркеу жөнінде хаттама жасалады
және 15 күннің ішінде Орталық және тиісті аумақтық ... ... ... ... ... ... комиссиясы жеті күннен
кешіктірмей, тіркелген сайлау комиссиясы туралы мәліметті ... ... ... куәлік немесе тіркеуден бас тарту туралы не
тіркеудің күшін жою туралы ... ... ... ... Орталық сайлау комиссиясы да біртұтас
жалпыұлттық округ бойынша партиялық тізімге ... ... ... ... ... комиссиясы кандидаттар мен партиялық тізімді тіркеп,
оларға тиісті куәлік беріп, олар тіркелген сәттен ... он күн ... ... құралдарында жариялайды. Тіркеуден бас тарту немесе
тіркеуді жою туралы ... жеті ... ... ... сайлау
комиссиясынна сотқа шағым беруге болады.
Партиялық тізімдерді ресми тіркеу аяқталған соң бірыңғай жалпыұлттық
сайлау округі ... ... ... ... беру үшін ... мүмкін болады. Сайлау бюллетенінде саяси партиялардың атауын
орналастыру тәртібі ... ... ... ... бекітілген
«Сайлау бюллетеніне саяси партиялардың атауын енгізу туралы жеребе өткізу
ережелеріне» сәйкес жүргізіледі (13. 07. 1999. № 15/214) ... ... ... ... ... ... ... партиялық
тізім ұсынған саяси партия өкілдерінің қатысуымен ... ... ... ... процедурасы неғұрлым демократиялы болып
табылады және ең бастысы сайлау органдарының ... ... ... де атап өту ... ... бюллетеніндегі саяси
партиялардың атауларының ... ... ... ... ... шын ... абырой-беделге ие саяси партия, өз атауының тізімде
қандай орын ... ... ... оң ... үміт арта ... Мәжіліс және Сенат депутаттығына кандидаттарды тіркеген
сәттен, сайлаушылар арасында өз үміткерлерін қолдауға бағытталған насихат
жұмыстары басталады.
Насихат ... ... ... ... ең аз ... ұшырауы тиіс. Бұл жерде саяси партияларға ... ... ... кең ... ... ... заң, ... партиялардың
насихаттық қызметінің құқықтық негіздерін де анықтап берген, ... ... ... сайлауды демокраатиялық ұйымдастыру мен өткізудің
кепілі болып табылады.
Мысалы, «Сайлау туралы» Заңның 27-бабына сәйкес, сайлауалды насихат:
- бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... шараларын, кандидаттардың, олардың сенімді
өкілдерінің, бастамашыл топ мүшелерінің сайлаушылармен кездесуін өткізу
жолымен;
- баспа, аудиовизуалды және өзге де ... ... ... ... жолымен жүргізіледі.
Атап өту қажет, мемлекет қоғамдық бірлестіктерге (саяси партияларға)
белгілі бір ... ... не оған ... насихат жүргізу құқығын береді.
Оған қоса, мемлекет олардың насихат жұмыстарына белгілі бір ... ... бір ... ... округі бойынша түсетін саяси
партиялардың кандидаттарына өздерінің бағдарламаларымен мемлекеттік ақпарат
құралдарында ... ... ... ... ... ... барлық кандидаттар тең дәрежеде мемлекеттік телевидения бойынша бір
мәрте он бес минут, мемлекеттік радио ... бір ... он ... ... ОСК белгілеген көлемде мемлекеттік баспасөз беттерінде екі мақала
жариялауға құқығы бар. Оның ... не ... не ... ... өзі
айқындайды. Мемлекеттік аппараттың бейтараптығы қағидасын қолдану
мақсатында ... ... ... ... үзуге немесе қандай да
бір түсініктемелер беруге тыйым салынады.
Тиісті сайлау комиссиясы сайлауалды шараларды өткізу үшін бір ... ... ... ... ... ... ... ақша
қаражаттарын бөледі. Мұнан басқа, мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-
өзі басқару органдары кандидаттарға сайлауалды шараларды ... ... ... ... міндетті. Мысалы, сайлауалды шараларды өткізу үшін
үй-жай беру және өзге де ... ... ... ... ... ол ... ... бастап үш күн ішінде қарастыруға міндетті. Бұл
жерде маңыздысы, республикалық және ... ... ... және өзге
де материалдық объектілер кандадаттарға сайлау комиссиясы бекіткен ... ... ... үнпарақтар, лозунгтер және өзге де насихаттық баспа
табақтарын ... үшін ... ... комиссиялары кандидаттарға бірдей
сомадағы ақша қаражатын бөледі. ... ... ... ... ... ... ... ұйым, баспаның мекені және тиражы, оларды
шығаруға жауапты тұлғалар жайлы мәліметтер болуы тиіс. Осы ... ... ... ... таралуына тыйым салады.
Насихат материалдарын кез келген үй-жай, ғимарат және өзге ... ... ... иелерінің келісімімен іле ... ... ... ... ... Президент, жоғары және
жергілікті өкілді органдарды сайлау кезіндегі тиімді ... ... ... ... ... тізім бойынша түсетін кандидаттардың
насихаттық қызметіне мемлекеттік қолдау көрсетуге тыйым салу ... ... ... ... ... барлық субъектілері қолданылатын сайлау
жүйесіне қарамастан, тең ... мен ... ие ... ... ... ... ... бір талаптар
қойылады. Яғни, онда қандай да бір ... ... ... ... ... ... кемшіліктердің орын алуы тіркеуді жоюға ... еркі ... ... ... тобы ... ... құрамын және санын партияның кеңесі бойынша кандидаттың өзі анықтайды.
Бастамашыл топ ... ... ... ... ... ... жүргізумен айналысады.
Сайлау процесінің келесі бір маңызды сатысы ... беру ... ... дәл осы ... халықтың өз еркін білдіруі жүзеге асырылады және
соның нәтижесінде саяси партиялардың бір бөлігі сайланған мекемелерден ... Бұл саты да, ... заң ... жол ... мақсатында сайлау
туралы заңмен мұқият реттелінген.
Дауыс беру бір күн бойы ... ... ... ... сағат жетіден,
кешкі сағат жиырмаға дейін, ал кейбір жағдайда жмырма екіге ... ... ... күні ... ... ... дауыс беру басталмай
тұрып, бір сағат бұрын дайындыққа кірісуі керек.
Сайлау учаскесіне келген ... ... ... ... ... куәландыратын құжатты көрсету арқылы бюллетенді алады. Бюллетенді
сайлаушы арнайы кабинада толтырады.
Сайлау уақытында ... ... ... ... мен ... өкілдері бақылаушылар ретінде қатыса алады. Олардың дауыс беру
учаскелерінің ашылуына ... ... күні ... ... ... ... болуға, дауыстарды санауды, сайлау учаскесінде ... ... ... бақылауға құқығы бар.
Алайда, аталған құқықтар дауыс беру процесіне тиіміді ... ... деп ... айта алмаймыз.
Сайлау процесінің қорытынды бөлімі болып дауыстарды санау және сайлау
нәтижелерін анықтау табылады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... беру қорытындысы, қолданылатын сайлау жүйесіне де тығыз
байланысты. Бұл ... ... ... ... ғана ... сонымен
бірге, елдегі саяси процестерге де әсер етеді.
Қазіргі күні ... ... ... екі түрі бар – ... және
пропорцианалды. Алғашқысы берілген дауыстың көпшілігі қағидасында құрылса,
екіншісі – берілген ... мен ... ... ... ... негізделеді. Екеуін де біріктіру, дауыс берудің
аралас жүйесін дүниеге әкеледі.
Қарастырылып ... қос жүйе де ... ... ... ие. ... ... жүйеде сайлауда дауыстың көпшілігін
алған кандидат жеңді деп есептеледі және партиялар саны көбейген ... ... ... ... сайлауда сәл ғана басымдықпен жеңген
партия Парламенттегі орынның ... ... ... және бұл ... ... топтар сайланбалы органдарда мүлдем орын алмауы мүмкін.
Пропорционалды жүйенің артықшылығы оның ... ... ... ... ... алған орындары оларды қоғамдағы күш-қуатына тең
болады. Оның үстіне демократиялық ... ... ... ... ... ... партияның болуы да мүмкін емес. Алайда, бұл жүйенің
де өзіне тән ... бар. ... ... бұл жүйе ... алыстатады және қоғамдағы саяси күштердің бөлінуін күшейте
түседі. Себебі, пропорционалды жүйе Парламентте тым кіші ... ... ... ... Ал, бұл ... ... оның одан ... қиын да күрделі мәселелерді туғызады.
Жоғарыда келтірілгендерді есептей отырып, Парламент Мәжілісіне сайлау
кезінде Қазақстан үшін ең қолайлысы ... жүйе ... ... Бұл ... бір ... ... ... және партиялық тізім бойынша
сайлауға мүмкіндік береді. 1999 жылы елімізде енгізілген бұл жүйе уақтылы
болды деп ... ... ... және оның ... ... Конституциялық заңның 4-бабына сәйкес, Мәжілістің 67 депутаты бір
мандатты сайлау округі бойынша, яғни ... ал ... 10 ... ... (яғни пропорцианалды) бойынша сайланады (егер саяси
партиялар 7% кедергіден өте ... өту ... ... ... ... ... ... қазіргі конституциялық-құқықтық ғылымына үлкен ықпал жасады.
Кейбір ғалымдар партиялық тізім үшін Парламентте қосымша он ... ... ... заң ... ... ... мүмкіндік берді деп
пайымдайды [79].
Ал басқалары ... жүйе ... ... ... ... саны,
еліміздегі саяси жағдайдың шындығына сәйкес емес, яғни өте аз ... ... ... ... ... күштердің едәуір
бөлігі Парламентте өз өкілдерін көре алмай отыр [63. 87 ... ... С. ... ... ... ... ... Оның айтуынша,
Мәжіліс депутаттарының санын 100-ге көтеру арқылы, партиялық тізім бойынша
сайланатын депутаттарға соның жартысын, яғни 50 ... бөлу ... ... ... ... екі түрлі сайлау жүйесімен сайланған депутаттар
үйлесімді әрі тиімді жұмыс үстей алады [80].
Біздің пікірімізше, бұл ... ... ... ... ... және ұлттық заңнамада көрініс табуы тиіс.
Сондай-ақ, маңызды мәселе болып депутаттық мандатты пропорционалды бөлу
үшін белгіленген 7% ... ... ... саяси партиялар үшін, оның
шын мәніндегі «кедергі» екендігін, Парламенттің ... ... ... ... ... 2004 жылдың күзінде өткен бұл сайлауда «Отан» - 7,
«Ақ жол» - 1, «АИСТ» - 1, ... - 1 ... ... алды. Көріп
отырғанымыздай сайлауға қатысқан 12 партияның тек 4-і ғана ... ... ... ... Бұл ... партиялар мүлдем әлсіз дегенді білдірмесе
керек.
Атап өту ... ... ... бұл ... әлдеқайда төмен
белгіленген. Мысалы, Германия Бундестагының депутаттық құрамының ... ... ... ... 5% ... өткен партиялардың
кандидаттарынан құралады [52. 378 бет].
Шетелдік тәжірибені ескере отырып, мен қазақстандық зерттеуші Мусин К.Қ.
ұсынған 2% ... 3% ... ... ... деп ойлаймын. Бұл елімізде
көппартиялылықтың дамуына және олардың сайлау күресіне белсенді ... етер ... ... ... ... партиялардың құқық субъектілігін
кеңейте түсуге бағытталған сайлау заңын одан әрі жетілдіру қажет деп
ойлаймыз. Оның ... ... ... ... ... ... ... ұжымдық субъектісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... құрамының 50% партиялық
тізім бойынша жасақтау; депутаттық мандаттарды пропорцианалды бөлу үшін
белгіленген сайлау ... ... ... учаскесіндегі дауыс беру
және оның қорытындысын шығару кезіндегі бақылаушылардың ... ... ... енгізілуі тиіс бұл ... мен ... ... ... атқарады және біздің қоғамның өміріне саяси
плюрализм мен дамыған ... ... ... тезірек орнатуға өз
үлесін тигізеді.
2.3. Саяси партиялардың қаржылық қызметін ... ... ... ... ... ... бірі ... олардың қызметінің қаржылық ... ... Бұл ... ... маңызға ие, себебі, саяси партияларды
қаржыландыру негізінен ұйымдастырушылық-техникалық ... ие ... ... ... ... қызметінің барлық қырларын анықтайды.
Ресейлік зерттеуші Юдин Ю.: «Ақша мен ... ... ... ... ... даму кезеңдеріндегі саяси өмірге тән құбылыс.
Қазіргі ... ... ... және ... ... ... одан әрі күшейе түсті» - деп атап ... [17. 144 бет]. Оның ... ... және оның ... ... ... өкілді
мекемелер сияқты негізгі институттарының ... ... ... олардың қаржыландырылуында жатыр.
Баглай М. саяси партиялардың қаржылық қызметін заңдық тұрғыдан реттеу
қажеттілігін үш ... ... ... себеп, ол саяси
партиялардың ... ... ... ... мәжбүр еткен, сайлау
технологияларының айтарлықтай ... ... ... ол ... ... әкелген бизнестің саяси белсенділігінің өсуі. Бұл
депутаттық мандаттарды ашық ... ... ... үшін ... ... қағидасын тікелей бұзуға алып келе жаздады. ... ол ... ... ... ... ... көлемді жемқорлыққа
батуы» [4. 179 бет].
Саяси ... ... ... ... ... ... және оның бір ... болып табылатын саяси партияның
дағдарысына алып келер еді. ... да, ... ... ... ... ... бір тәртіп орнатуға ұмтылуын дұрыс түсінген жөн.
Саяси партиялардың қызметінің қаржылық қырларын ... ... және ... енгізу қажеттілігі, салыстырмалы ... ... ... ... ... ... (1966 – ... 1967 – ГФР; 1969 ... 1974 – ... 1988 - ... және т.б.) жүргізілді. Кеңестер
Одағында ... ... ... ... себептер ... ... ... ... сұрақтарын реттейтін нормалардың
қалыптасуы маңызды құқықтық институтты білідіреді және осы ... ... ... ... ... тигізеді.
Саяси партиялар туралы заң бұл мәселеге ерекше мән береді. Мысалы,
Заңның 18-бабына сәйкес, ... ... ... ... 1) ... 2) ... мен ... емес ұйымдардың қайырмалдықтарынан;
3) кәсіпкерлік қызметтің кірістерінен құралады.
Алғашқы екі қайнар көз саяси партиялардың жеке ... ... ... ... ... құқықтық реттелу дәрежесі аса көп
емес.
Ал, саяси партиялардың кәсіпкерлік қызметтен ... ... ... ... ... ... мәртебесіне ие саяси партиялар басқа заңды
тұлғалар сияқты мүліктік құқықтарға ие. ... ... ... ... ... ... олар кәсіпкерлік қызметпен айналыса алады,
себебі, бұл оларға ... ... ... ... ... ... заң ... коммерциялық емес ұйым деп жариялайды,
себебі ... ... ... – ол, ... ... ... қол ... орай, саяси партиялардың кәсіпкерлік қызметтен түскен табысы олардың
мүшелерінің арасында емес, тек қана жарғылық мақсатқа жетуі үшін қолданылуы
тиіс. ... ... ... ... өзге ... ... ... қолданылады. Ақшалай қаражаттарды тек қайырымдылық мақсаттарда
(әлеуметтік көмек, білім, ... ... ... ... ... ... беріледі.
Партияларға кәсіпкерлік қызметпен еркін айналысуға рұқсат беру, біздің
еліміздегі демократиялық өзгерудің маңызды жетістігі ... ... ... ... ... ... да бір ... тура немесе жанама айналысуға заңмен тыйым салынған (Египет,
Эфиопия, Беларусь).
Қазақстандық саяси партиялар өзге де ... ... ... ... ... ие. ... партияның меншігінде жарғыда қарастырылған
қызметін материалдық қамтамасыз етуге қажетті ... ... ... және оның ... ... (филиалдары мен
өкілдіктері) мүлкінің иесі ретінде саяси партияның өзі ... Ал ... ... ... ... ... ... құқықтары
жоқ.
Жоғарыда келтірілгендерден байқайтынымыз, партиялардың кәсіпкерлік
қызметін реттеу жалпы сипатқа ие. ... бұл ... ... ... ... жоқ. Осы жағдай болашақта партиялардың ірі ... ... ... байланыс орнатуына және елде саяси коррупцияның
орнауына алып келуі ... ... ... қайнар көздерің ішінде жекелей қаржыландыру
ерекше орын алады. Оларға Қазақстан Республикасы азаматтары мен ... ... ... ... (18 б. 1-бөл).
Әлемдік тәжірибе жекелей қаржыландыруды қайнар ... және ... ... қолданылады.
Қаржыландырудың тыйым салынған түріне шетелден ... ... ... заң, ... ... шет ... шетелдік
заңды тұлғалардан және халықаралық ... ... ... жоқ адамдардан, шетел қатысатын заңды тұлғалардан қайырмалдық
алуға тыйым салады. Себебі, шетелден қаржыландыру ... ішкі ... ... бағалануы мүмкін. Әйтесе де, бірқатар мемлекеттерде белгілі
бір талаптарды сақтаған ... ... ... ... ... Греция, Испания, Канада, Конго, Мексика, ГФР).
Отандық құқықтық ғылымда осыған байланысты біртекті көзқарас жоқ.
Мысалы, ... А. ... ... ... ... ... ... беруді ұсынады [63. 88 бет]. Біздің пайымдауымызша,
бұл елдің тәуелсіздігі мен ... ... ... ... ... ... партиялар діни бірлестіктер мен қайырымдылық ұйымдарынанан
қаржы алмауы тиіс (18-б ... 5-т.). Бұл ... ... ... ... ... болған, оның үстіне, ... ... ... да ... ... Біздің жағдайда, діни ұйымдарды саяси
аренаға жіберу, тұрақсыздандырғыш факторы рөлін ... ... ... қайырмалдық жасауға тыйым салу, партияларды қаржылық
бақылаудың тиімділігін арттырады. Осы әдіспен, ... ... ... ... пайдалануға жол берілмейді және партия қорына түскен ірі
сомалардың заңдылығын қамтамасыз етеді. Кез келген ... ... және оның ... көзі ... қажет.
Сондай-ақ отандық заң, қайырмалдық көлемінің шегін белгілемеген. Мысалы,
француздық 1988 жылғы «Саяси өмірдің ... ... ... заң ... ... жеке ... үшін 20 000 франк,
заңды тұлғалар үшін 50 000 ... деп ... [52. 258 бет]. ... ... ... ... бір ... немесе қаржылық
топтардың ықпалында кетуіне жол ... ... ... ... ... ... ... әлсіз екендігін ... ... ... ... ... ... деп қорытынды жасауға
болады.
Қазіргі күндегі саяси партиялар туралы шетелдік заңнамалардың дамуына
негіз болған олардың мемлекеттен ... еді. ... ... ... ... ... ... үшін қажетті институтқа айналуы. Қазақстан
әзірге партиялардың мемлекеттен ... ... ... ... ... қатарында (Қазақстан Республикасы Конституциясының 5-бабының
2-бөлігі).
Атап өту керек, бұл норма Конституциялық Кеңестің қарауында талқыланған
еді. ... 1997 ... 29 ... № 8/2 ... Республикасы
Конституциясын 5-бабының 2-бөлігін ресми түсіндіру туралы» қаулысында,
Конституциялық ... бұл ... ... ... ... кез ... нысанына тыйым салынады деп түсіндірген [81].
Қаулыға сәйкес, саяси партияларды ... ... ... ... ... немесе жанама қаржыландыруына, материалдық
көмек көрсетуіне тыйым салынады.
Қазақстандағы саяси партияларды мемлекеттік қаржыландырудан бас ... ... ... ... болып табылады. Осыған орай, отандық
конституциялық- құқықтық ғылымда бұл ... ... ... тұр. ... ... ... ... пікірлерге жүргізілген
талдау, бұл проблеманың шешімінің әртүрлі жолы бар екендігін көрсетті.
Мысалы, Сман А., егер шет ... ... ... ... ... ... ілсек, біздегі саяси партиялардың санының
көптігіне байланысты, ол ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне, бюджеттік ақшаны өзара бөлісетін ... ... ... ... бір ... ... ... жаңа
саяси партиялардың құрылуына мүмкіндігінше кедергі жасайтын жағдай туындауы
мүмкін. Өз ... бұл, ... ... ... бірлесуі арқылы өз
құқығын жүзеге асыруына кедергі жасайды [82].
Ю. Булуктаевтің пікірі бойынша ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі туындайды. Бірақ бәрібір
түбінде, партияның фундаметальды құндылығы артып, оның ... ... ... өз ... ... ... мұндай қадамға,
толыққанды партиялық жүйесі және іргелі экономикасы бар ел ғана бара алады.
Ал ... бұл ... ... ... табылмауы да мүмкін [83].
Алайда, көптеген ғалымдар партияларды ... ... ... бағалайды. Мысалы, С. Дьяченконың пікірі бойынша, саяси
партияларды мемлекет тарапынан қаржыландыруға тыйым салу даулы мәселе болып
табылады, ... ... ... ... жағдайына тікелей
байланысты. Олар азаматтық қоғамның бір институты болып қалыптасуына бұл
тікелей әсер ... және ... оған ... ... тиіс [84]. Кейбір
авторлар мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін негіздеп қана ... ... ... ... ... талаптары мен бағыттарын
ұсынады [85].
Біздің ойымызша, мемлекеттің көрсететін көмегін, саяси партияларға ... ... ... үшін ... кепілдік деп қарастыру керек. Яғни
мемлекеттік қаржыландыру партиялардың саяси бәсекелестікте тең ... ... ... бір топтарға тәуелділігін азайтуға алып
келеді. Сонымен бірге, партия қызметінің ... ... ... ... ... ... ... мемлекет саяси партиялардың өз фукцияларын жүзеге асыруына
көмектесу керек деп ... онда ... ... ... ... партияларды сайлау процесі кезінде материалдық қолдауды атауға
болады. Себебі, сайлау ... ... ең көп ... ... ... ... сайлау жүйесін қолдану кезіндегі саяси партиялардың
сайлау шығындарын қаржыландыру проблемасын атап өту ... Осы ... ... ... ... осы ... ... объективті
түрде жасалынған арнайы қорытындысын келтіруге болады: «Сайлауды өткізу
саяси міндет ... және ... оны ... партияларға ерекше
орын бөлгендіктен, мемлекет қаржысы тек сайлауды дайындауға емес, сонымен
бірге оны ұйымдастыру мен өткізуге қатысатын ... да ... ... 181 бет]. Бұл ... ... ... ... біздің
еліміз үшін де пайдалы. Себебі, еліміздегі саяси партиялардың ... ... ... ... ... сайлауды қаржыландыруға
мүмкіндік бермейді.
Алайда, бұл мәселені өте абайлап шешу қажет. Қаржылық ... ... ... ... ... ... тиіс. Сонымен бірге, дамыған
демократиялық мемлекеттердің прогрессивті тәжірибесін пайдалану қажет.
Қазіргі күні мемлекеттік қаржыландырудың үш модельін атап өтуге ... ... – тек ... орын ... партиялар ғана
қаржыландырылады, ал соманы бөлу мандат санына байланысты жүргізіледі
(Дания, ... ... ... Бұл ... ... ... және олардың фракциялық қызметінің белсенді жұмыс істеуіне
жағдай ... ... бұл ... ... ... қатысқан
партиялардың көпшілігі Парламентте орын ала алмайтындықтан, ... ... ... ... ... ... да тек ... орын алған партиялар
қаржыландырылады, ... ... ... ... ... ... бөлінеді (Бельгия, Испания, Кипр). Мысалы, Бельгияның 1989 жылғы
заңына сәйкес (1991 жылы өзгертулер ... ... не ... палатада
бір мандатқа ие болған партия, өзіне берілген әрбір дауыс үшін субсидия
және ... бір ... ... алып ... Бұл ... ... алмаған партияларды қаржыландыруды қарастырмаса да, ... ... ... ... алады.
Жоғарыда қарастырылған модельдер кез келген сайлау жүйесінде ең беделді
партияларды қаржыландыруды көздейді. Алайда, бұл ... ... ... партиялардың пайда болуына және дамуына қатер төндіреді.
Үшінші модель кезінде, сайлауға қатысқан және ... бір ... ... ... барлығына, олардың Парламентте орын алу-
алмауына байланыссыз, субсидиялар бөлінеді (Австрия, Греция, ГФР, Франция,
Чехия). Мысалы, 1990 жылы 15 ... ... ... заң бойынша,
саяси партияларды қаржыландыру үшін бөлінетін кредиттің сомасы ... бірі – ... ... бойынша қаржыландыруға арналған, екіншісі
– Парламентте орын алған партияларды қаржыландырады. ... ... ... кем емес кандидаттар санын ұсынған (1993 ... - 50) ... ... иеленген дауыс санына байланысты бөлінеді. Соманың
екінші бөлігі иеленген мандат санына ... ... [17. 170 ... ... бұл ... өзінің мақсаттарына сай келеді.
Ол әртүрлі саяси күштердің және ағымдардың еркін дамуы мен ... ... және жаңа ... ... ... ... ... келтірілгендерді қорытындылай келе қазақстандық партиялық
жүйені тоқырауға ұшыратып алмас үшін, сайлауға қатысатын барлық ... орын ... ... ... керек деп ойлаймыз.
Сайлау шығындарына берілетін субсидия көлемі олардың сайлауда иеленген
дауыс ... ... ... ... Қаржылық ағыстың келесі бағытын,
елдің жоғары заң шығарушы органында орын алған ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қаржыландырудың субъектілері болып, бір
мандатты округтен түскен кандидаттар ғана емес, сонымен бірге, ... ... ... енгізу негізінде саяси партиялар да
табылады.
Саяси ... ... ... және ... олардың қаржылық қызметіне бақылау ... ... ... ... партиялардың салық органдарына өздерінің қаржылық
қызметі туралы, заңмен белгіленген мерзім мен көлемде есеп ... ... ... Бұл ... саяси партиялар туралы Заң қай
«заң» белгілегендігін ашып көрсетпейді. Сірә, бұл ... ... ... ... ... ... талап ететін салық заңнамасы айтылса керек.
Қазақстан ... ... ... ... сайлауда қолданылатын
арнайы қаржылық бақылау жүйесін қарастырады. Ол Қазақстан Республикасының
«Сайлау туралы» Заңымен және Орталық ... ... 1999 ... ... ... ... ... сайлау кезінде сайлау қорының
қаржыларын жұмсау және оларды пайдаланғаны туралы есеп беру ... ... ... ... ... үшін ... партиялар мемлекеттік
тіркеуге жататын сайлау қорларын құра алады. Сайлау ... ақша ... ... ... ... бөлімінде белгіленген көлемнен аспауы тиіс.
Олай болған жағдайда артық қалған бөлігі иелеріне қайтарылады. ... ... ... республикалық бюджетке аударылады.
Сайлау қорын құрайтын ақша қаражаттары партиялық ... ... ... ... банк мекемелерінде ашқан арнайы есеп-шотына
аударылады. Банктер өз кезегінде, ... ... ... ... ... олар ... ... бастап үш күн ішінде ақпарат ... ... ... ... ... ... ... және оның жұмсалуының
есебін жүргізуі тиіс. Есеп күні, ... ... осы ... ... немесе жеке тұлғаның атауы көрсетілген әрбір төлемге жүргізіледі.
Шығыстар реестрінде: қаражаттың түскен ... ... ... қаражат
жұмсалған шара, қаражаттың түскендігі және жұмсалғаны туралы құжат (чек,
квитанция, акт және т.с.с.) ... ... ... ... ... ... ... алдындағы күннің 18. 00 сағатында тоқтатылады.
Сайлау нәтижесін қорытындылағаннан кейін бес күннен кешіктермей, саяси
партиялар сайлау комиссиясына ... ... ... ... туралы
есеп берулері тиіс.
Егер ақша қаражаттары сайлау кампаниясына ... ... ... ... ...... бюджетке, үштен бірі – партияның өзіне
қайтарылады. Саяси партияның қаржылық талаптарды бұзуы, партиялық тіркеудің
күшін жоюға, ал сайлаудан ... екі апта ...... ... ... алып келеді.
Сөйтіп, сайлау қорларындағы ақша қаражаттарына бақылауды ... ... мен банк ... ... Оның ... комиссияның
өтініші бойынша қаржылық бақылауды өздерінің өкілеттігі шегінде ... да ... ... бір ... сайлау округі бойынша ... ... ... ... ... ... сайлау
комиссияларымен қатар республикалық бюджеттің орындалуын бақылайтын Есеп
комитеті де жүргізеді.
Жоғарыда келтірілгендерден ... ... ... ... бақылау жүргізу механизмі мұқият реттелген және қаржылық
міндеттемелерді ... үшін ... ... ... ... партия қызметі тек сайлауға қатысумен шектелмейді. Партия
қызметінің қаржы ... ... ... ... ... да бақылауды
қажетсінеді. Қаражаттар заңмен тыйым салынған шараларды өткізуге жұмсалуы
мүмкін. Осыған орай, шет мемлекеттердің ... ... ... ... бақылауын қамтамсыз ететін арнайы орган құру қажет. Оның құрамына
мемлекеттік органдар мен тіркелген саяси партиялардың ... енуі ... ... жағдайда партиялардың қаржылық ... ... ... ... ... ... ... қарастырудың нәтижесін қорыта
келе, көрсетілген көптеген проблемаларын шешу ... ... ... ... ... ететін және елдегі көппартиялықтың
тиімді дамуына жағдай ... ... ... ... ... ... ... болады. Оның ішінде, басым мақсат болып пропорционалды тәртіп
бойынша сайлауға қатысатын партияларды ... ... ... ... ... ... ... тиімді жұмысы, саяси
партиялардың қоғамдық және мемлекеттік өмірге араласуынсыз мүмкін ... ... ... ... жүзеге асыратын және азаматтық қоғам
мен құқықтық мемлекеттің арасын тікелей ... ең ... ... ... ... әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін анықтау, негіздеу және
білдіруді жүзеге асырып қана ... ... ... осы ... ... ... ... консолидациясына жол ашады. Кез
келген мемлекеттегі демократиялық даму деңгейін нақ осы ... ... ... ... ... ... қандай да бір құбылысты, өзі маңызды ... ... ... ... ... ... есептеу, бір
ғылыми еңбектің шеңберінде мүмкін емес. Осы бітіру ... ... ... ... ... ... ... Егер шет
мемлекеттерде саяси партиялардың ... XX ... ... ... бұл процесс XX ғасырдың аяғынан бастап қана ... Осы ... ... ... ... ... ... ие болды
және тиісті зерттеуді қажет ете бастады.
Саяси партиялардың қазіргі ... ... да ... ... ... ... ерекшеліктерін және шет
мемлекеттердің құқықтық тәжірибесін ескере отырып, бітіру жұмысында ... ... жеке ... бердік. Сонымен саяси партия
дегеніміз демократиялық жолмен, мемлекеттік ... ... ... ... оны ... асыруға ұмтылатын немесе соған ... ... бір ... саяси еркін білдіретін, қоғамдық мемлекеттік
процестерге ... ... ... ... ... негізде
құрылған, ерікті, тәуелсіз, қоғамдық бірлестігі.
Саяси партиялардың конституциялық құқықтық мәртебесін зерттеу барысында
аталған институттың келесі белгілері ... ... ... яғни ... ... құқықтық мәртебесін зерттеу
кезінде, қоғам мен ... ... ... ... және ... ... тобын қамтитын кешенді сипатқа ие екендігі
анықталды. Партиялардың құқықтық мәртебесінің ... ... ... ... мен ... ... кепілдіктер және
құқықтық жауапкершілік құрайды;
2. партиялардың ... ... оны ... ... ... ішкі ... және Қазақстан Республикасы конституциялық
құқығының өзге ... ... ... ... ... ... конституциялық құқығының жеке бір
құбылысын білдіреді. Партиялардың құқықтық мәртебесін жеке бір ... ... ... ... ерекше түрі болып табылатын
партияның құқықтық жағдайын реттеу проблемасын шешу ... ... ... ... ... ... шешу ... емес.
Сондықтан да саяси партияларды жеке бір институт ретінде бөліп алу бүгінгі
күннің қажеттілігі;
3. партиялардың құқықтық мәртебесін біз конституциялық ... ... ... ... бір түрі ретінде және қоғамдық
бірлестіктердің құқықтық мәртебесінің бір түрі ... ... ... партиялар институтының іргетасы болып партиялардың жағдайы мен
орны, олардың өз құқықтарын жүзеге ... ... мен ... ... мазмұнына ықпал жасайтын қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жеке бір саласы ретінде қарастырылуы мүмкін және оның ... ... ... ... ... орай, бітіру жұмысында республиканың егемендік алу кезеңіндегі
саяси партиялардың конституциялық базасының даму динамикасы және ... ... ... ... реформалардың одан арғы
кезеңдері мұқият зерттелінді. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік
егемендігі ... ... ... ... Республикасының
Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңының ... ... 1993 және 1995 ... ... рөлі және ... ... туралы» (31.05.1996), «Саяси
партиялар туралы» (15.07.2002),«Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы»
(28.09.1995), ... ... ... және оның
депутаттарының ... ... ... Қазақстан Республикасы
Заңдарының маңыздылығы атап ... ... ... ... ... нақ осы ... ... көрініс тапты.
Бітіру жұмысында саяси партиялардың Қазақстанда ... ... ... кезеңдері де қысқаша қарастырылып өтті.
Бітіру жұмысының екінші бөлімінде саяси партиялардың ұйымдасуы мен
қызметінің ... ... ... ... база қарастырылды және
сыни тұрғыдан бағаланды. Шет мемлекеттердің заңдық тәжірибесі ... ... ... пайдаланылды, сондай-ақ партиялық заңнаманы одан
әрі жетілдіру мәселелері бойынша қазақстандық және шет елдік заңгерлер мен
саясаттанушылардың ... ... ѕәм сыни ... зерттелді.
Қазақстан саяси партиялардың құрылу еркіндігін құқықтық реттеуді ... ... ... ... ... ... дамуының нақты жағдайын ескере
отырып шешеді. Саяси партияны құрудағы азаматтық ... ... ... мен ... ... судьялардың кіруіне
заңмен тыйым салу мәселесі, сондай-ақ мақсаттары ... ... ... ... құрылысын күштеп өзгертуге,
тұтастығын бұзуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік,
нәсілдік, ұлттық, діни, ... және ... ... ... ... ... құруға тыйым салу мәселесі және т.б. осы
ғылыми еңбекте ... ... ... саяси партияларды заңдастыру процедурасына да
тиісті назар ... ... ... ... ... қолданылатын
түрлеріне Қазақстан үшін қолайлысы және демократия талаптарына сай келетіні
ретінде келісімсіз-ақ құрылушы тәртібі анықталды.
Партия қызметін мәжбүрлеп тоқтатудың ... ... ... ... заңсыз қызметіне тыйым салуға және ... ... ... ... бағытталуы тиіс. Осыған орай біздің
пікірімізше, Парламент Мәжілісінің сайлауына қатарынан екі ... ... ... алып ... деген негіздің күшін жою керек. ... ... ... құқыққа сәйкес, саяси партияның кез
келген сайлауға қатысуы ерікті болып табылады және ... де ... ... жұмысында демократиялық және құқықтық мемлекет қалыптастыру
жағдайындағы сайлау ... ... оң баға ... ... ... ... саяси партиялардың құқықтары мен мүдделерін
бекітумен байланыстырады.
Парламент Мәжілісі сайлауына мажоритарлық жүйе ... ... ... емес ... да ... ... ... («Қазақстан
Республикасындағы сайлау туралы конституциялық» Заңының 87-бабы) біздің
тарапымыздан біраз қарсылық тудырды. Себебі, көптеген ... ... ... сайлауға қатысуға заңмен тыйым салынған. Елбасы Н.Ә. Назарбаев
өзінің 2003 ... 4 ... ... ... халқына Жолдауында:
«Мәжіліс депутаттығына кандидаттарды ұсыну құқығын тек қана ... беру ... деп ... деп ... атап ... ... ... құқықтық мәртебесі бүгінгі күні сайлау
учаскесіндегі дауыс беру ... және ... ... ... ... ... бермей отыр. Бақылаушылардың сайлау заңдылығының
бұзылғандығын ... ... ... ... ... олардың жұмысына араласу ретінде бағалануы мүмкін. Осыған орай
сайлау ... ... ... ... жағдайда бақылаушылардың
қолданатын жедел әрекетін қамтамсыз ететін механизді ... ... Ал ол ... ... ... ... талап етеді.
Саяси партиялардың Парламент Мәжілісі депутаттығына өз ... ... ... ... құқығы қоғам мен мемлекеттің өзара тиімді
байланысына жол ашады. ... ... ... ... дәл ... қағида бойынша қалыптастыру, партиялардың көпшілігіне
Парламентке өз өкілдерін өткізу мүмкіндігін берер ... ... ... ... ... ... мәселе болып
депутаттық мандатты пропорционалды бөлу үшін белгіленген 7% ... ... ... ... ... ... Заң 97-
1 бабы 1-бөлігі). Өткен жылғы Парламент Мәжілісі депутаттарының сайлауы бұл
пікірімізді нығайта түсті. ... ... ... ... түсу үшін ... ... 2-3% төмендеуі қажет деп есептейміз.
Бұл көппартиялылықтың одан әрі дамуына және партиялардың сайлауға белсенді
араласуына жол ашар ... ... ... ... ... диссертацияда жан-жақты
көңіл бөлінді. Бұл мәселе ерекше маңызға ие, ... ол ... ... ... ... ... шетелдік партиялық заңнамада партия
қызметін мемлекеттік ... ... ... атап көрсетілді.
Қазақстан әзірге партияларды мемлекеттік қаржыландыруға тыйым салған
елдердің қатарында.
Қорыта ... ... ... ... ... әлі ... жоқ және демократиялық
жаңарулар сатысында. Диссертацияда көрсетілген ... ... ... және ... ... демократиялық мемлекеттердің
жетістіктерімен сәйкестендіру қажет.
Саяси партиялар институтын мұқият ... ... ... нұқсан келтірмейді, керісінше, олардың ... ... ету және ... ... ... ... органдардың
ѕәм өзге де қоғамдық институттардың заңсыз араласуына жол ... ... да, ... мен ... ... ... Ә. ... атап өткендей: « ... халықтың қолдауына және ... ие, ... және ... ... ... болуына
қолайлы жағдай туғызу. Бұл ... ... ... ... ... көздердің тізімі:
Дж. Брайтс. Американская республика. М. 1980, 2 б. 267-бет
E.E. Schattschneіder, Party govermment (New York: ... 1942), ... ... ... А. Гамильтон, Дж. Мэдисон, Дж. Джей. М.,
2000. Эссе №10, 79-бет
Конституционое право зарубежных стран. Учебник. Под. Ред. М.В. ... 1999. ... ... ... и преспективы демократизаций в ... ... на ... ... ... 2001. ... ... Формы непосредственной демократий в Россий. ... М., 1998. ... ... Партий: кризис или закат? Политические институты на
рубежетысячелетий. Дубна, 2001. 80-бет
М. Доган. Падение традиционных ценностив ... ... ... ... власть. «МэиМО», 1999. №12. 28-бет
А. Кулик. Политическое партий постсоветской Россий: ... ... ... ... ... 1998. №12. 57,58-беттер
Аристотель. Сочинения: в 4 т. Т.1. М., 1975. 367-бет
А.С. Автономов. Основные проблемы формирования ... ... ... ... политической системы Россий. Сборник статей. Под ред.
А.В. Кортунова. М., 1996
С.А. ... ... ... и ... ... в
Российской Федераций: конституционно-правовые основы. М., 1996
С.А. Боголюбов. Развитие законодательства о ... в ... ... ... М., ... ... ... многопартийности в современной
Россий: Генезис, механизмы, ... ... ... ... ... М., ... Краснов. Система многопартийности в современной Россий. М., 1995
В.В. Лапаева. Право и ... в ... ... М., ... ... Политические партии и право в современном государстве. М.,
1998
L. Rіcknell. Statsskіck. Hur vart ststsskіck fundgerar. Stockholm. ... ... ... ... ... ... 1981, 46-бет.
Л.Д. Воеводин. Юридический статус личности в Россий. М., 1997. ... Н.И. ... А.В. ... ... государства и право. М., 1997,
231-бет
Баглай М.В. Конституционное право РФ. ... М., 1998. ... ... Под. ред. А.Е. ... М., 1997. ... Иоффе, М.Д. Шагородский. Вопросы теории права. М., 1962. 318-бет
А.Б. Венгеров. Теория государство и права. Часть 2. Теория ... ... 1996 ... ... ... государства и права. Уч. Пособие. М., 1993. 213-
бет
Н.И. Матузова, А.В. Малько. Теория государства и права. М., 1997.
С.С. ... ... ... ... М., 1994. ... кейбір жағдайларда партиялар әкімшілік, халықаралық және өзге
құқық салаларының ерекше құқық субъектісі ретінде ... Бұл ... ... ... ... Дегенхарт. Государственное право. Гейдельберг. 1997, 27-бет.
30. Кубеев Е.К. Конституционной строй РК. Караганда. 1998. 271-бет.
31. Назарбаев Н.Ә. Ел ... ... РСП ІV ... тыс ... ... ... 2002. №12. ... Бэкон Ф. Сочинения в 2-х томах. М., 1978. Т. 2. 382-383 беттер
33. Монтеське Ш.А. ... о ... ... и ... ... ... М., 1955. ... Бекназар-Юзбашев Т.Б. Партии в буржуазных политико-правовых учениях.
М., 1988. 52-бет
35. Франклин Б. ... ... М., 1956. ... ... В.Б. ... в ... ... буржуазного общества.
Свердловск. 1990. 13-бет.
37. Малая энциклопедия ... ... ... М.В., ... ... 1998. 325-бет
38. Топорина Т.В. Партии и ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы «Саяси партиялар» туралы. 07. ҚР
Парламент ... 2002 №16. ... ... ... ... ... ... Заңы 02.07.1996.
ҚР Парламент Жаршысы 1996. №11-12 260-бет
41. Рябов В.В. Хаванов Е.И. Общественный интерес, общественне движения и
политические ... М., 1992. 12-13 ... ... М.Н., ... М.Х. ... ... партии. М.,
1987. 45-бет
43. Бандаурин А.П., ... В.Н., ... М.В., ... В.А. ... ... ... 1994. ... Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н. Политология. Алматы. 2000. 140-бет
45. Нысанбаев Ә.Н. ... ... 1998. ... ... Қ.Қ. ... правовой институционализаций политических партии
в РК. Дис. канд. юр.наук. Қарағанды. 2004.
47. Ильинский И.П., Мишин А.А., ... Л.М. ... ... ... М., 1983. ... Советский энциклопедический словарь. М. 1979. 1225 бет.
49. ... Л. М. ... ... и их роль в ... ... ... ... М.1983. 133 бет.
50. Партии и выборы в капиталистическом государстве. Отв. ред. Туманов
В. А. М. 1980. 27 ... ... К. К. ... ... на ... в ... партии в
условиях правового государства. Дис. канд. юр. наук. М. 1992. 89-90 бб.
52. Конституционное (государственное) право ... ... В ... Отв. ред. Страшун Б. А.
53. Купчиков А. Т. ... ... и ... ... ... 9-10 ... Политические партии Казахстана: региональный аспект. Астана. 2001.
15 бет.
55. ... В. Н. ... ... и ... ... ... 85 бет.
56. Машан Б. Конституционно-правовое ... ... ... политических партии в РК. Евразийское сообщество. 2000. №1. 41-
47 бб.
57. Любин В.П. ... ... ... в ... ... и ... ... современной Европы. М. 1994. 129 бет.
58. Қазақстан тарихы: көне ... ... ... ... ... 1993.
265 бет.
59. Аяганов Б. Многопартийность: исторические параллели/ Мысль. 1994.
№3. 44-48 бб.
60. ... Ю. К., ... И. М., ... В. П. ... науки о
политике. В 2-х томах. М. 1993. 1 т. 315 бет.
61. Қазақ ССР-і Конституциясы. 1978. Алматы.
62. Арые Е. М., Абен Е. М., ... Д. Р., ... Р. К. ... ... ... ... власти. Евразийское сообщество.
1998. №4. 8-10 бб.
63. Чеботарев А. Особенности ... ... в РК. ... ... 13-16 ... ... ... мемлекеттік егемендігі туралы» Декларация.
1990. 10. 25. Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1990. №44. ... ... ... ... ... туралы» Заң. 1991.06.27.
Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1991. №27. 360-бет.
66. «Қазақстан ... ... ... ... Заң. Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1991. №51.
622-бет.
67. Қазақстан Республикасының ... 1995. ... ... Г. Конституционное право Республики ... ... ... ... 2030 ... ... даму стратегиясын жүзеге асыру үшін
қолданылатын одан арғы шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің
2001 жылы 4 ... №735 ... 2001. САПП РК. ... ... ... 1918 ... ... М., СУ 1918. №15. 582-бет.
71. 1966 жылдың 16 ... Бас ... 2200 ... ... ... және ... құқықтар туралы халықаралық
Пакт. ҚР Сыртқы істер Министрлігі мен БҰҰ-ның даму Бағдарламасының ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясы. Алматы. 1993.
73. Сагиндикова А.Н. Конституционное право РК. ... ... ... ... История и современные проблемы. Под ред.
Сморгунова А.В. СПб. 1992. 118-бет.
75. Основы ... ... ... Отв. ред. Ю.А. Тихомиров и В.И.
Чиркин. М., 1985. 198-бет.
76. Чеботарев А. Что даст ... ... «О ... ... ... в ... 2002. №3. 25-28 ... Заславкий С. Закон о политических ... ... Что ... ... ... ... 2002. 10-23 июля. 17-
бет.
78. Орталық сайлау комиссиясының қаулысы: Жинақ. Астана. 1999. 75-бет.
79. Телебаев Г.Т., Коновалов С.А. Партийное строительство в ... ... ... ... ... к ... ... Саясат. 2001
қыркүйек. 69-бет.
80. Самалдыкова З. Формирование палат Парламенте РК. Фемида. 2000. №1-2. 8-
бет.
81. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің «ҚР ... ... ... ... ... туралы» Қаулысы 1997. 04. 29. №8/2. ҚР КК
Жаршысы. А., 1998. 1-шығарылым. 181-184 бб.
82. Сман А. ... ... ... РК: их ... и перспективы
развития в законодательстве. Саясат. 2001. 63-65 бб.
83. Булуктаев Ю. Быть ли партийной реформе? ... 2002. 10-23 ... ... ... С.А. ... как ... политического процеса в контексте
трансформаций общества. Дисс. кан. юр. наук. А., 1997. ... ... Т. ... партийного законодательства. Саясат.
2002. №6. 43-бет.
86. Аммельер М. Парламент. М., 1967. 179-бет.
87. Конституция стран СНГ. Составитель Булуктаев Ю. ... ... «ҚР ... мен оның ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциялық Заңы. 28.09.1993. ҚР Парламент Жаршысы.
1999. №15 593-бет.
89. ... А. ... и ... ... ... ... ... объединений. Фемида, 2000. №3. 11-бет.
90. Аубекеров С.Х. Правовая ... ... ... ... в РК. Вестник КазНУ.Серия юридическая. 2001. №1. 26-бет
91. Кенжалиев З. ... және ... ... // ... Қазақстан.
2005 21 тамыз
92. Кенжалиев З. Конституция и конституционно-правовые акты Казахстана в 4-
х томах. А., ... ... ... ... З. ҚР Конституциясы және құқықтық саясат ... алу ... // ... ... им. ... 2003, 2
94. Кенжалиев З. Развитие конституционного законодательства в РК: учебное
пособие. А., ... ... 2003

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Қазақ халық аспаптар оркестрін шығармашылық жетілдіруді инновациялық технологиялық өркендету арқылы дамыту5 бет
Қайта құру жылдарындағы Оңтүстік Қазақстанның саяси жағдайы47 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет
Жартылай өткізгішті кристалдарды өндіруде өндіріс процесін басқаруды автоматтандыру38 бет
Испания мемлекетінің саяси партиялары4 бет
Көппартиялардың пайда болуы және ерекшеліктері11 бет
Мемлекет және саяси партиялар24 бет
Партия ұғымы, мәні7 бет
Партия – саяси институт ретінде17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь