Қазақстандағы индустрияландыру шаралары


1 Қазақстандағы индустрияландыру
2 Қазақстандағы индустрияландыруға бағыт алу
1925 жылы желтоқсанда өткен XIV съезінде Кеңес Одағың индустрияландыру бағыты белгіленді. Капиталистік шаруашылықтан ерекше, елдің экономикалық тәуелсіздіктінгін қамтамасыз ететін, өзіндік машина, станок жасау, металлургия, химия, корғаныс және басқа да ірі өнер-қәсіптері бар жүйе күру қажет делінді. Шаруашылықтың барлық салаларын, соның негізінде техникалық қайта жарақтандыру мен еңбек өнімділігін арттыру Үшін бүкіл экономиканың негізі ретінде ең алдымен ауыр өнер-қәсіпті дамыту, оның шаруашылықтағы жетекшілік рөлін бекіту арқылы шетелдермен экономикалық жарыста озып шығу мақсаты қойылды. Бұл сол кездер Үшін дұрыс, әрі күрделі максат еді. Кеңес Одағы көлемінде бұл бағытта біршама жетістікке қол жеткізілді. Оның біржақты жүргізілгенің дәлірек айтканда, ұлттық аймақтарды, соның ішінде қазақстанды патшалық билік кезіндегідей шикізат көзі дәрежесінде қалдырғаның атап айтқан жөн. 1925 жылдың қыркүйегі мен 1928 жылдың қыркүйегі арасындағы Ұш жылда өнер-қәсіп салу ісіне 3,3 млрд сом қаржы жұмсалды. Ол орасан зор қаржы, негізінен алғанда, Ресей аумағындағы ескі өнер-қәсіп орындары ң қайта жөндеу мен жаңа қуатты зауыт-фабрикалар, су-электр станцияларың салуға жұмсалды. Соған карамастан Қазақстандағы индустрияландыру ісі патриархалдықфеодалдық қатынастарды, яғни достүрлі шаруашылық жүйесін біржолада жою, феодализмнен капитализмге соқпай социализмге жедел қарқыңмен өту сияқты үрандармен басталды. Жерді қайта бөлу, мал-мүлікті тәркілеу, күштеп ұжымдастыру әрекеттері былайша жаңа науканмен ұласты. 1926 жылы 27-30 сөуірде сол кездегі республика астанасы Қызылордада өнерқәсіптің дамуы мәселесіне арналған арнайы өлкелік мәжіліс өткізілді. Онда Қазақстанның орасан зор табиғат байлығы атап өтіле отырып, зерттелген аймақтардағы жазба байлыцтарың кең турде барлау қажеттігі кәрсетілді. қазақ АКСР-нің ХШК (Халық шаруашылығы кеңесі) мен Мемлекеттік жоспарлау Комитетіне республиканы өнер-қәсіптік аудандастыру мен өнер-қәсіптің, ең алдымен, түсті металлургияның дамуының келешек жоспарын жасау тапсырылды. Кеңесте, сондай-ақ Қазақ АКСР-і жағдайында «әсіресе жер және мал шаруашылықтарымен тікелей байланысты жергілікті өнерқәсіпті кец тұрде әрістету» өмірлік қәжеттілік ретінде атап кәрсетілді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 14 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қазақстандағы индустрияландыру қазақстандағы индустрияландыруға бағыт алу
Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мында өту: шарлау, іздеу

1925 жылы желтоқсанда өткен XIV съезінде Кеңес Одағың индустрияландыру
бағыты белгіленді. Капиталистік шаруашылықтан ерекше, елдің экономикалық
тәуелсіздіктінгін қамтамасыз ететін, өзіндік машина, станок жасау,
металлургия, химия, корғаныс және басқа да ірі өнер-қәсіптері бар жүйе күру
қажет делінді. Шаруашылықтың барлық салаларын, соның негізінде техникалық
қайта жарақтандыру мен еңбек өнімділігін арттыру Үшін бүкіл экономиканың
негізі ретінде ең алдымен ауыр өнер-қәсіпті дамыту, оның шаруашылықтағы
жетекшілік рөлін бекіту арқылы шетелдермен экономикалық жарыста озып шығу
мақсаты қойылды. Бұл сол кездер Үшін дұрыс, әрі күрделі максат еді. Кеңес
Одағы көлемінде бұл бағытта біршама жетістікке қол жеткізілді. Оның
біржақты жүргізілгенің дәлірек айтканда, ұлттық аймақтарды, соның ішінде
қазақстанды патшалық билік кезіндегідей шикізат көзі дәрежесінде
қалдырғаның атап айтқан жөн. 1925 жылдың қыркүйегі мен 1928 жылдың
қыркүйегі арасындағы Ұш жылда өнер-қәсіп салу ісіне 3,3 млрд сом қаржы
жұмсалды. Ол орасан зор қаржы, негізінен алғанда, Ресей аумағындағы ескі
өнер-қәсіп орындары ң қайта жөндеу мен жаңа қуатты зауыт-фабрикалар, су-
электр станцияларың салуға жұмсалды. Соған карамастан Қазақстандағы
индустрияландыру ісі патриархалдықфеодалдық қатынастарды, яғни достүрлі
шаруашылық жүйесін біржолада жою, феодализмнен капитализмге соқпай
социализмге жедел қарқыңмен өту сияқты үрандармен басталды. Жерді қайта
бөлу, мал-мүлікті тәркілеу, күштеп ұжымдастыру әрекеттері былайша жаңа
науканмен ұласты. 1926 жылы 27-30 сөуірде сол кездегі республика астанасы
Қызылордада өнерқәсіптің дамуы мәселесіне арналған арнайы өлкелік мәжіліс
өткізілді. Онда Қазақстанның орасан зор табиғат байлығы атап өтіле отырып,
зерттелген аймақтардағы жазба байлыцтарың кең турде барлау қажеттігі
кәрсетілді. қазақ АКСР-нің ХШК (Халық шаруашылығы кеңесі) мен Мемлекеттік
жоспарлау Комитетіне республиканы өнер-қәсіптік аудандастыру мен өнер-
қәсіптің, ең алдымен, түсті металлургияның дамуының келешек жоспарын жасау
тапсырылды. Кеңесте, сондай-ақ Қазақ АКСР-і жағдайында әсіресе жер және
мал шаруашылықтарымен тікелей байланысты жергілікті өнерқәсіпті кец тұрде
әрістету өмірлік қәжеттілік ретінде атап кәрсетілді. Осы негізде өңдеу
өнер-қәсіптерінің тері, май, ұн, тұз өндіру, балық аулау сияқты салаларының
даму жолдары айқыңдалды. Пайдалы қазбалар мен ауыл шаруашылығы өнімдерін
орталықтағы ірі қәсіпорындар Үшін өндіру басты міндет ретінде белгіленді.
Бұл Қазақстандағы индустрияландыру ісінің отаршылдық, дәлірек айтқанда,
шикізат көзі ретінде орталыққа кызмет еткізу бағытыңда басталғаның
кәрсетеді.Бірнеше жылға созылған революция мен азамат соғысы кезінде
капиталистік қатынастардың енуі кезеңінде пайда болған тау-кен орындары мен
қәсіпорындар қаңырап, иесіз қалған еді. Тек жаңа экономикалық саясат
кезінде олардың кейбіреулері қайтадан іске қосылды. Соның барысында Орал-
Ембі аймағындағы бірнеше мұнай қәсіпшіліктері, Орталық Қазақстандағы көмір,
Алтайдағы түсті металл өндіру қәсіпорындары қайта жанданды. Әйтсе де,
Қазақстан экономикасыңда олі де болса ауыл шаруашылығы негізгі сала болып
қала берді. Осыңдай жағдайда бұрынғы ұлт аймақтары делінгендерді, оның
ішінде Қазақстан да бар, Ресей төңірегіне — метрополияга топтастыру саясаты
жалғаса берді.

[өңдеу]
Қазақстанды индустрияландыру мәселесі бойынша пікірталастар

Қазақстанды индустрияландыру мәселесі бойынша бірнеше бағыттағы көзқарастар
арасында қызу пікірталас жүрді. Солардың негізгілеріне тоқталып өтейік.
Бірінші бағытты жақтаушылар қазақстан экономикасының шикізат көзі ретінде
дамуың одақ көлеміндегі еңбек бөлінісімен байланыстырып, мұндай бағыттағы
даму Қазақстан Үшін да тиімді екендігін дәлелдеуге тырысты. Екінші бағыт
бойынша Қазақстанды тек шикізат базасы ретінде пайдалану дұрыс емес екені,
мұндағы индустрияландыруды жоғары жақтағылардың талабы бойынша жүргізбей,
жергілікті қажеттілікті ескере отырып өнерқәсіптер салу негізінде іске
асыру керектігі баса айтылды. Үшініші бағыттағылар қазақ жерін
индустрияландыруға қарсы болды. Олар көшпелі өмір-қазақ халқының дәстүрлі
шаруашылығы, ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік ерекшелігі. Ал қарқыңды
түрде индустрияландыру оның ұлттық болмысың бүзады, түйеден социализмге
тікелей өту мүмкін емес деді.Келесі, тәртінші бағытты жақтаушылар
шовинистік көзқараста болды. Олар қазақ халқының индустрияландырудың
қарқыныңа ілесе алатыныңа күмән келтірді. Қазақтармен өнерқәсіп-қаржы
жоспарын орындай алмайсың, өндірісті қазақтандыру пайда бермейді,
қазақтандыру өндірісті қымбаттатып жібереді, қазақ бәрібір жұмыс
істемейді, ол қайтсе де далаға кашады сияқты тұжырымдарды келтірді. Бұл
соңғы екі бағыт негізсіз, жеткілікті дәлелсіз пікірлерге негізделген еді.
Ал алғашқы екі бағытты жақтаушылар арасында күрделі тартыс жүрді. Бірінші
бағытты Голощёкин мен оның төңірегіндегілер үстанды. Олар Сталин мен
ортальщтағы кейбір ұкімет мҰшелерінен қолдау тапты. Сондьщтан бұлар
өктемдеу болды. Соған қарамастан екінші бағытты жақтаушылар (Т.Рысқұлов,
С.Сәдуақасов т.б.) ой-тұжырымдарының терендігімен ерекшеленді. қазақстанда
Кіпті Қазан науқанын жүргізуге үмтылған Голощёкин мен оның
төңірегіндегілер қазақ жерінде ірі өнерқәсіп орындары ң салуды жақтамады.
Өнерқәсіп саласында ең негізгісі ірілендіру емес, кайта оны жергілікті
үсақ және орташа (жарма тартатың, жұн жуатың, май шайқайтың орындар, жөндеу
шеберханалары және т.б.) деңгейде, яғни бәрін ауыл шаруашылығыңа байланысты
және оны неғұрлым пайдалы ететін дегейде үстау, — деп мәлімдеді олар.
Голощёкин бұл бағытты 1927 жылы үсыңып, 1930 жылы мамыр-маусым айларыңда
Алматыда өткен VII Жалпықазақтық партия конференциясыңда тағы да кайталады.
Орталық Комитеттінің Саяси бюросьшың мҰшелігіне кандидат А. Андреев VI
Жалпықазақтық партия конференциясыңда: Біз КСРО-дағы индустрияландыру
мәселесіне әрбір республиканың өз ауыр индустриясың күру, әрбір
республиканы басбасьша индустрияландьфу жолымен жүрмейміз,деп, Кеңес
үкіметінің шет аймактарды орталықка бағыңдыру, тәуелді ету саясатың ашық
білдірді.
[өңдеу]
Қазақстандағы индустрияландырудың барысы мен сипаты

1928 жылдың 1 қазаныңан шартты түрде басталатың бірінші бесжылдық
жылдарында Қарсақпай, Риддер сиякты қәсіпорындар, Ембі мұнай өндірісі,
Степняк алтың кені және т.б. қайта қалпыңа келтірілді. Өңдеу өнеркәсібінің
Семей тері, кірпіш, Петропавл ет комбинаты сиякты байырғы түрлері жөнделіп,
қайта іске қосылды. Ал бес жылдың ішінде жаңадан салынғандары: Іле аеаиі
тілу, Балқаш мыс балқыту, Шымкент қоргасың, Ақтөбе фосфор тыңайтқыштары,
Орал мен Алматыда ет комбинаттары, Гуръевте (қазіргі Атырау) балық
консервілеу комбинаты, Мерке, Жамбыл және Талдықорганда қант зауыттары ғана
болды. Олардың өзі, негізінен, шағың аумақты қамтамасыз етуге бейімделген
қәсіпорындар еді.Кеңес үкіметінің басшылары да патша заманындағыдай
Қазақстанға бай шикізат көзі ретінде карады. Табиғат байлықтарының күрделі
ошақтарың табу мақсатында бірінші бесжылдық жылдарында КСРО Ғылым
Академиясы кешенді ғылыми экспедициялар ұйымдастырды. Академик Н.С.Курнаков
басшылық еткен Орталық Қазақстандағы геологтар мен геофизиктер тобы
Қазақстан Республикасы Кеңес Одағының тұтас металлогенді провинциясы
болып табылады деген тұжырым жасады. Ал Орал-Ембі аймағын зерттеген
академик И.М.Губкин бастаған топ оның мұнайға аса бай екенін дөлелдеді.
Кеңес үкіметі осы байлықтарды пайдалануға баса көңіл бөлді. Соның барысында
соғыс басталғанға дейінгі кезеңде Қарағанды шахталары, Ембінің мұнай
қәсіпшіліктері, Алтай мен Ащысай қәсіпорындары қайта жабдықталып, Зырян,
Риддер полиметалл, Балқаш пен Жезқазған кен-металлургия комбинаттары
салынды. Қазақстандағы түсті металлургия өнерқәсіптің жетекші саласына
айналдырылды. Бірақ олар, негізінен, руда күйінде қазып алынған түсті
металдарды өңдеумен айналысты. Тазартылып, өңделіп дайындалған түсті металл
өнімдері шикізат ретінде орталықтағы ірі өнерқәсіп орындары ңа жәнелтіліп
отырды. Кенді Алтай өңірі Сібірдегі қәсіпорындарды қамтамасыз етті. Ембі
мұнайы Орск сияқты мұнай өңдейтін зауыттарға жіберілді. Балқаштың мысы мен
Шымкенттің қорғасыңы да Қазақстаннан тыс жерлерге тасып әкетілді. Түрксіб
темір жолың салу. Индустрияландыру кезіндегі Қазақстандағы ең күрделі
құрылыс темір жолың салуды аяқтау болды. Патша үкіметі Қазақстанды жаулап
алу барысында, әскеристратегиялық мақсатта орынбор Ташкент бағытыңда темір
жол салып, оны қазіргі Алматы арқылы Семеймен жалғастыруды көздеді. Бұл
елімізді қоршай отырып, тұқырта үстауды және Қазақстан мен Орталық Азия
байлығыңа қызығып отырған басқа да шет елдіктерді енгізбеуді көздеген
саясаттың нәтижесінде дүниеге келген. Бірақ еліміздің батыс және оңтүстік-
батыс бөлігінде темір жол салғанмен, ол бағытты шығыс бөлігі аркылы
Сібірмен косу ісі аяқталмай калған еді. Патша үкіметі кезінде көптеген
талас-тартыс тудырған бұл істі аяқтауды Кеңес үкіметі қолға алды. Ол патша
заманындағы Түркістан Сібір темір жолы атауыңа кайта ие болды. Бұл жолды
салу 1927 жылы қайта қолға алынып, оған екпінді құрылыс айдары тағылды.
Орталық үкімет оған үлкен мөн беріп отырды. Түрксіб құрылысының бастығы
болып В.С.Шатов тағайындалды. РКФСР үкіметі жанынан Түрксіб құрылысына
көмектесетін арнайы комитет құрылды. Оны РКФСР Халық комиссарлар Кеңесі
төрағасының орынбасары Т. Рысқулов басқарды. Құрылыс жұмыстарына бірнеше
ұлт өкілдерінен құралған 100 мыңдай адам тартылды. Қысыжазы, ауа-райының
қолайсыздығына қарамастан еңбек еткен олар, сөз жоқ, ерліктің үлгісін
көрсетті. Әсіресе қиын да күрделі қара жұмыстар қазақ еңбекшілерінің
еншісінде көбірек болды. Патша заманында тәулігіне орта есеппен 150 метр
ғана темір жол салынса, Кеңес заманында ол 1500 метрге дейін жетті. Ертіс,
Іле, Аягөз, Шу, Қаратал және т.б. өзендерден өтетін көпірлер де жылдам
салынды. Түрксіб темір жолы жоспарда белгіленген бес жылдан екі жыл бұрын,
яғни Ұш жылда салынып бітті. Түрксібтің оңтүстік және солтүстік бөліктері
1930 жылы 28 сәуірде Айнабұлақ станциясында түйісіп, жол уақытша
пайдалануға берілді. Ал 1931 жылдың каңтарынан бастап тұрақты түрде жұмыс
істей бастады. Жалпы ұзындығы 1445 шақырымға созылған бұл темір жолдың ел
өміріндегі маңызының зор екенінде дау жоқ. Сонымен бірге мыңаны да ескерген
жөн. Патша заманындағы сияқты кеңестік темір жол да, негізінен, еліміз
аумағындағы шикізатты шетке тасу, ал шеттен дайын тауар алып келу үшін
қызмет етті. қазақстан соныңмен Кеңес Одағының да шикізат дайындайтын
шеткері аймақтарының бірі болып қала берді. Ал салынған өнеркөсіп орындары
мен темір жолдар еліміз аумағынан шетке тасылатын шикізат көлемін көбейте
түсті. Осылайша Қазақстандағы индустрияландыру кезіндегі басты құрылыс
болып жарияланған Түрксібтің өзі кеңестік тоталитарлық орталықтың біржакты
саясатының жемісі болып шықты. [1]

Қазақстандағы индустрияландыру

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНДУСТРИЯЛАНДЫРУ Қазақстанда индустрияландыруға бағыт алу.
1925 ж. желтоқсанда өткен БК(б)П-ның ХІV съезінде Кеңестер Одағын
индустрияландыру бағыты белгіленді. Капиталистік шаруашылықтан ерекше,
елдің экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ететін, өзіндік машина, станок
жасау, металлургия, химия, қорғаныс және басқа да ірі өнеркәсіптері бар
жүйе құру қажет делінді. Шаруашылықтың барлық салаларын соның негізінде
техникалық қайта жасақтандыру мен еңбек өнімділігін арттыру үшін бүкіл
экономиканың негізі ретінде ең алдымен ауыр өнеркәсіпті дамыту, оның
шаруашылықтағы жетекшілік рөлін бекіту арқылы шет елдермен экономикалық
жарыста озып шығу мақсаты қойылды. Бұл сол кездер үшін дұрыс, бірақ күрделі
мақсат еді. Кеңестер Одағы көлемінде бұл бағытта біршама жетістікке қол
жеткізілді. Бірақ оның біржақты жүргізілгенін, дәлірек айтқанда, ұлттық
аймақтарды, соның ішінде, әсіресе, Қазақстанды патшалық билік кезіндегідей
шикізат көзі дәрежесінде қалдырғанын көреміз. 1925 жылдың қыркүйегі мен
1928 жылдың қыркүйегі арасындағы үш жылда өнеркәсіп салу ісіне 3,3 млрд сом
қаржы жұмсалды. Ол орасан зор қаржы негізінен алғанда Ресей аумағындағы
ескі өнеркәсіп орындарын қайта жөндеу мен жаңа қуатты зауыт-фабрикалар, су-
электр станцияларын жасауға жұмсалды. Соған қарамастан Қазақстандағы
индус¬трияландыру ісі патриархаттық-феодалдық қатынастарды, яғни дәстүрлі
шаруашылық жүйесін біржолата жою, феодализмнен капитализмге соқпай
социализмге жедел қарқынмен өту сияқты ұрандармен басталды. Жерді қайта
бөлу, мал-мүлікті тәркілеу, күштеп ұжымдастыру әрекеттері осылайша жаңа
науқанмен ұласты. 1926 ж. 27—30 сәуірде сол кездегі республика астанасы
Қызылордада өнеркәсіптің дамуы мәселесіне арналған арнайы өлкелік мәжіліс
өткізілді. Онда Қазақстанның орасан зор табиғат байлығы атап өтіле отырып,
зерттелмеген аймақтардағы қазба байлықтарын кең түрде барлау қажеттігі
көрсетілді. Қазақ АКСР-нің ХШК (Халық шаруашылығы кеңесі) мен Мемлекеттік
жоспарлау Комитетіне республиканы өнеркәсіптік аудандастыру мен
өнеркәсіптің, ең алдымен түсті металлургияның дамуының перспективалық
жоспарын жасау тапсырылды. Кеңесте сондай-ақ Қазақ АКСР-ы жағдайында
“әсіресе жер және мал шаруашылықтарымен тікелей байланысты жергілікті
өнеркәсіпті кең түрде өрістету” өмірлік қажеттілік ретінде атап көрсетілді.
Осы негізде өңдеу өнеркәсіптерінің тері, май, ұн, тұз өндіру, балық аулау
сияқты салаларының даму жолдары айқындалды. Байқап отырғанымыздай, басты
назар патша заманындағыдай тау-кен ісі мен өңдеу өнеркәсібіне аударылған
екен. Демек, пайдалы қазбалар мен ауыл шаруашылығы өнімдерін орталықтағы
ірі кәсіпорындар үшін өндіру басты міндет ретінде белгіленді. Бұл
Қазақстандағы индустрияландыру ісінің отаршылдық, дәлірек айтқанда, шикізат
көзі ретінде орталыққа қызмет еткізу бағытында басталғанын көрсетеді.
Бірнеше жылға созылған революция мен Азамат соғысы кезінде капиталистік
қатынастардың енуі кезеңінде пайда болған тау-кен орындары мен кәсіпорындар
қаңырап, иесіз қалған еді. Тек жаңа экономикалық саясат кезінде олардың
кейбіреулері қайтадан іске қосылды. Соның барысында Орал — Ембі аймағындағы
бірнеше мұнай кәсіпшіліктері, Орталық Қазақстандағы көмір, Алтайдағы түсті
металл өндіру кәсіпорындары қайта жанданды. Дегенмен, Қазақстан
экономикасында әлі де болса ауыл шаруашылығы негізгі сала болды. Оның
үлесіне жалпы шаруашылықтық өнімнің 84,4 пайызы тиетін және халықтың 90
пайызы ауылды жерлерде өмір сүретін еді. Осындай жағдайда бұрынғы ұлт
аймақтары делінгендерді, оның ішінде Қазақстан да бар, Ресей төңірегіне —
метрополияға топтастыру саясаты жалғаса берді. Ресей аумағында Волхов ГЭС-
ін, Днепрогэсті, Сталинград трактор, Ростов ауылшаруашылық машиналарын
жасау, Кузнецк, Магнитогорск, Кривой Рог және т.б. металлургиялық
зауыттарды салуға бар қаржы-қаражат пен күш жұмылдырылды. Ал дәл осындай
кәсіпорындардың Қазақстан жерінде де аса қажет екеніне назар аударылмады.
Мұндағы бай кен орындары мен бүкіл ауылшаруашылық өнімдері орталық
аймақтардағы осындай кәсіпорындарда өңделіп, тауарға айналдырылғаннан кейін
ғана қажет делінген мөлшерде қайта жеткізіліп отыратын еді. Кеңес
үкіметінің индустрияландыру барысындағы орашолақ, біржақты саясаты сол
кездің өзінде Троцкий, Бухарин, Зиновьев сияқты саясаткерлердің қарсылығын
тудырған болатын. Қазақстанда да бұл мәселе көлемінде қызу тартыстар болды.
Қазақстанды индустрияландыру мәселесі бойынша пікір-таластар. Қазақстанды
индустрияландыру мәселесі бойынша бірнеше бағыттағы көзқарастар арасында
қызу пікірталас жүрді. Солардың негізгілеріне тоқталып өтейік. Бірінші
бағытты жақтаушылар — Қазақстан экономикасының орталыққа тәуелділігін,
шикізат көзі ретінде дамуын жақтады. Олар мемлекеттік саясат негізінде,
республиканың ерекшеліктерін ескере отырып, “партияның ауыл шаруашылығы
шикізат базасы есебінде оның өнімдерін өңдеумен ғана шектелуін, ұсақ
өнеркәсіпті дамыту жолын ұстануы бірден-бір дұрыс бағыт” деп мәлімдеді.
Екінші бағыт бойынша — Қазақстанды тек шикізат базасы ретінде пайдалану
дұрыс емес екендігі, мұндағы индустрияландыруды жоғарғы жақтағылардың
талабы бойынша жүргізбей, жергілікті қажеттілікті ескере отырып,
өнеркәсіптер салу негізінде іске асыру керектігі баса айтылды. Үшінші
бағыттағылар — қазақ жерін индустрияландыруға қарсы болды. Олар көшпелі
өмір — қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығы, ғасырлар бойы қалыптасқан
өзіндік ерекшелігі. Ал қарқынды түрде индустрияландыру оның ұлттық болмысын
бүлдіреді, “түйеден социализмге” тікелей өту мүмкін емес деді. Келесі,
төртінші бағытты жақтаушылар шовинистік көзқараста болды. Олар қазақ
халқының индустрияландырудың қарқынына ілесе алатынына күмән келтірді.
Қазақтармен “өнеркәсіп-қаржы жоспарын орындай алмайсың”, “өндірісті
қазақтандыру пайда бермейді”, “қазақтандыру өндірісті қымбаттатып
жібереді”, “қазақ бәрібір жұмыс істемейді, ол қайтсе де далаға қашады” және
т.б. деп санады. Бұл соңғы екі бағыт негізсіз, жеткілікті дәлелсіз
пікірлерге негізделген еді. Ал алғашқы екі бағытты жақтаушылар арасында
күрделі тартыс жүрді. Бірінші бағытты Голощекин мен оның төңірегіндегілер
ұстанды. Олар Сталин мен орталықтағы кейбір үкімет мүшелерінен қолдау
тапты. Сондықтан бұлар өктемдеу болды. Соған қарамастан екінші бағытты
жақтаушылар ой-тұжырымдарының тереңдігімен ерекшеленді. Қазақстанда “Кіші
Қазан” науқанын жүргізуге ұмтылған Голощекин мен оның төңірегіндегілер
қазақ жерінде ірі өнеркәсіп орындарын салуды жақтамады. “Өнеркәсіп
саласында ең негізгісі ірілендіру емес, қайта оны жергілікті ұсақ және
орташа (жарма тартатын, жүн жуатын, май шайқайтын орындар, жөндеу
шеберханалары және т.б.) деңгейде, яғни бәрін ауыл шаруашылығына байланысты
және оны неғұрлым рентабельді ететін деңгейде ұстау”, — деп мәлімдеді олар.
Голощекин бұл бағытты 1927 ж. ұсынып, 1930 ж. мамыр-маусым айларында
Алматыда өткен VІІ Бүкілқазақтық партия конференциясында тағы да қайталады.
Орталық Комитеттің Саяси бюросының мүшелігіне кандидат А.Андреев VІ
Бүкілқазақтық партия конференциясында: “Біз КСРО-дағы индустрияландыру
мәселесіне әрбір республиканың өз ауыр индустриясын құру, әрбір
республиканы бас-басына индустрияландыру жолымен жүрмейміз”,— деп, Кеңес
үкіметінің шет аймақтарды орталыққа бағындыру, тәуелді ету саясатын ашық
мәлімдеді. Бұл Қазақстандағы Голощекиндік бағытты айқын қолдап, олардың
әрекетін күшейте түсті. Соның барысында К. Сарымолдаев: “Қазақстанның
алдында да Одақ аумағында шешілетін мәселелер тұр, сондықтан жалпы
мәселелерден асатындай өзгешеліктер бізде жоқ”, — деп бұл бағыттың
ыңғайымен кетті. С.Сәдуақасовтың индустрияландырудың отаршылдық бағытына
қарсы күресі. Индустрияландырудағы голощекиндік бағыттың біржақты отаршыл
бағытын айқын көре білгендердің алдыңғы қатарында тағы да С.Сәдуақасов
тұрды. Ол: “Егер империалистік орыс буржуазиясы шет өңірлерден тек шикізат
талап, фабрикалар мен зауыттарды өз қолтықтарының астына орналастырған
болса, социалистік өнеркәсіп шаруашылықтың қажеттілік жағдайына
орайластырылып дамытылуы қажет. Егер қалпына келтіру кезеңі кейбір
ұлттардың нақты теңсіздігі сияқты өткеннің “қарғыс атқан мұрасы” түріндегі
қиындықтарға кездессе, қайта құру кезеңі оларды жеңуі қажет. Міне, артта
қалған аймақтарды социалистік құрылысқа бейімдеу және шет аймақтардағы
Кеңес өкіметін нығайтудың кепілі осында жатыр”, — деп көрсетті.
Индустрияландыру барысында жергілікті кәсіпорындарды орталыққа тәуелді
еткісі келген республиканың келімсек басшысымағының орашолақ бағытын
былайша әшкереледі: “Голощекин жолдастың жүн жуатын орыннан әрі бармай,
дұрысырақ айтқанда, барғысы келмей отырғаны неліктен, ал шұға фабрикаларын
ұйымдастыру өзінен-өзі керек болып отыр ғой. Жуылған жүнді, сол жүннен
жасалатын “мәскеулік” шұғаны әрлі-берлі екі рет тасығанша, Қазақстаннан
дайын шұғаны бірден тасып әкету темір жолға да оңайға түспей ме?”
Тоталитарлық тәртіптің экономикалық негіздерін қалыптастыру саясатын
бастаған сталиншіл үкіметтің қолшоқпары болып отырған Голощекин бағытының
түп-тамыры Кеңестердің Бүкілодақтық ІV съезінде айқын көрінді. Әсіресе
ондағы Рыковтың қорытынды сөзі ұлттық аймақтар өкілдерін қатты алаңдатты.
Солардың ішінен орталық үкіметтің индустрияландыру саясатының кемшіліктерін
көрсетуге ұмтылғандардың бірі тағы да С.Сәдуақасов болды. “Рыков “ұлттық
республикалар өздерінде қилы өндіріс ұйымдастыруға көмек сұрағанын біздер
жабық шаруашылық құрғысы келеді деп түсінеміз” деп теріс айтты.
Индустриялдық тұрғыда дамыған шаруашылық біздің пікірімізше ешқашанда
алғашқы қауымдағыдай тұйық шаруашылық болмайды. Сондықтан Рыков жолдастың
Одақтың бірлігі мен оның жеке аймақтарының өзара тәуелділігі арта түссе
екен деген тілегі ұлттық аймақтар бұрынғыша шикізат базалары болып қала
беруін тез арада тоқтатқанда ғана жүзеге аса алады”, — деген пікірлері әрі
үлкен ерлік, әрі бірден-бір дұрыс пайымдау еді. Ол сонымен қатар, қазақ
жеріндегі индустрияландырудың жүйесіз, бей-берекет жүргізіліп жатқанын, оны
реттей отырып қарқынды түрде іске асыруға болатындығын да айтты. Қазақ
даласының бай табиғи байлықтары мен шикізат көздерін және миллиондаған
жұмыссыз қазақтарды тиімді пайдалану бұл мәселені шешуді тездететінін де
көрсетті. Патша үкіметінің кезінде қоныстандыру ретінде қазақ даласын
орыстандыру саясатының жүргенін жете түсінген ол индустрияландыру барысында
да әр түрлі желеумен осындай бағыттың орын алып келе жатқанын жақсы
сезінді. Республикаға одан сыртқары аудандардағы деревняларында жерлері
жеткілікті, сондықтан “партия алдына көші-қонды күшейту туралы мәселе
қоятындай жағдай жоқ” деп, сырттан “бос” жұмысшыларды әкелуге, сол арқылы
жаппай қоныстандыру саясатына қарсы болды. Қазақстандағы
индустрияландырудың барысы мен сипаты. 1928 жылдың 1 қазанынан шартты түрде
басталатын бірінші бесжылдық жылдарында Қарсақбай, Риддер сияқты
кәсіпорындар, Ембі мұнай өндірісі, Степняк алтын кені және т.б. қайта
қалпына келтірілді. Өңдеу өнеркәсібінің Семей тері, кірпіш, Петропавл ет
комбинаты сияқты байырғы түрлері жөнделіп, қайта іске қосылды. Ал бес
жылдың ішінде жаңадан салынғандары: Іле ағаш тілу, Балқаш мыс балқыту,
Шымкент қорғасын, Ақтөбе фосфор тыңайтқыштары, Орал мен Алматыда ет
комбинаттары, Гурьевте (қазіргі Атырау) балық консервілеу комбинаты, Мерке,
Жамбыл және Талдықорғанда қант зауыттары ғана болды. Олардың өзі негізінен
шағын аумақты қамтамасыз етуге бейімделген кәсіпорындар еді. Кеңес
үкіметінің басшылары да патша заманындағыдай Қазақстанға бай шикізат көзі
ретінде қарады. Табиғат байлықтарының күрделі ошақтарын табу мақсатында
бірінші бесжылдық жылдарында КСРО Ғылым академиясы кешенді ғылыми
экспедициялар ұйымдастырды. Академик Н.С.Курнаков басшылық еткен Орталық
Қазақстандағы геологтар мен геофизиктер тобы Қазақстан Республикасы “Кеңес
Одағының тұтас металлогенді провинциясы” болып табылады деген тұжырым
жасады. Ал Орал-Ембі аймағын зерттеген академик И.М.Губкин бастаған топ
оның мұнайға аса бай екенін дәлелдеді. Кеңес үкіметі осы байлықтарды
пайдалануға баса көңіл бөлді. Соның барысында соғыс басталғанға дейінгі
кезеңде Қарағанды шахталары, Ембінің мұнай кәсіпшіліктері, Алтай мен Ащысай
кәсіпорындары қайта жабдықталып, Зырянов, Риддер полиметалл, Балқаш пен
Жезқазған кен-металлургия комбинаттары салынды. Қазақстандағы түсті
металлургия өнеркәсіптің жетекші саласына айналдырылды. Бірақ олар
негізінен руда күйінде қазып алынған түсті металдарды өңдеумен айналысты.
Тазартылып, өңделіп дайындалған түсті металл өнімдері шикізаттар ретінде
орталықтағы ірі өнеркәсіп орындарына жөнелтіліп отырды. Мысалы, Орталық
Қазақстан Оңтүстік Оралдың ірі кәсіпорындарын рудамен, металмен, көмірмен
жабдықтады. Кенді Алтай өңірі Сібірдегі кәсіпорындарды қамтамасыздандырды.
Ембі мұнайы Орск сияқты мұнай өңдейтін зауыттарға жіберілді. Балқаштың мысы
мен Шымкенттің қорғасыны да Қазақстаннан тыс жерлерге тасып әкетілді.
Жоғарыдан жүргізілген индустрияландыру негізінен шикізат көздерін игеруге
және оларды Ресейге жіберіп отыруға бағытталды. Қазақстандағы зауыт-фабрика
делінгендер халық тұтынатын дайын өнімдер шығармады. Оларды Кеңес Одағының
басқа аймақтарынан, Ресейден алып отыруға мәжбүр болды. Машина жасау,
металлургия және қорғаныс өнеркәсіптері болмады. Энергетика базасы мен
құрылыс материалдарын жасайтын өнеркәсіптер жетіспеді. Түрксіб темір жолын
салу. Индустрияландыру кезіндегі Қазақстандағы ең күрделі құрылыс — Түрксіб
темір жолын салуды аяқтау болды. Патша үкіметі Қазақстанды жаулап алу
барысында, әскери-стратегиялық мақсатта Орынбор-Ташкент бағытында темір жол
салып, оны қазіргі Алматы арқылы Семеймен жалғастыруды көздеді. Бұл
елімізді қоршай отырып, тұқырта ұстауды және Қазақстан мен Орта Азия
байлығына қызығып отырған басқа да шет елдіктерді енгізбеуді көздеген
саясаттың нәтижесінде дүниеге келген еді. Бірақ еліміздің батыс және
оңтүстік-батыс бөлігінде темір жол салғанмен, ол бағытты шығыс бөлігі
арқылы Сібірмен қосу ісі аяқталмай қалған еді. Патша үкіметі кезінде
көптеген талас-тартыс тудырған бұл істі аяқтауды Кеңес үкіметі қолға алды.
Ол патша заманындағы Түркістан-Сібір темір жолы атауына қайта ие болды. Бұл
жолды салу 1927 ж. қайта қолға алынып, оған екпінді құрылыс айдары тағылды.
Орталық үкімет оған үлкен мән беріп отырды. 1928 ж. желтоқсанда БК(б)П ОК
мәжілісінде Түрксіб жұмысшыларының тұрмыс жағдайы туралы мәселе арнайы
қаралды. Ал 1929 жылғы қаңтарда өткен жиналыста құрылыстағы бұқаралық және
мәдени-ағартушылық жұмыстар туралы мәселе талқыланды. Партиялық басшылықты
нығайту мақсатында мұнда Солтүстік және Оңтүстік деп аталған екі аудандық
партия комитеттері құрылды. 1929 ж. 3 мамырда КСРО ХКК Түрксіб құрылыс
басқармасының есебін тыңдады. Кеңес үкіметі құрылыстың оңтүстік және
солтүстік бөліктерін 1930 ж. аяқтап, 1932 ж. пайдалануға беруді қамтамасыз
етуді тапсырды. Түрксіб құрылысының бастығы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан кеңестер одағы құрамында
Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйенің қалыптасу кезеңінде (1921-1939 жж.)
Қазақстан кеңестік тоталитарлық жүйенің қалыптасу кезеңінде
1917 – 1939 жылдардағы қазақ халқы
Кеңес дәуіріндегі қазақ құқығы
Қазақстандағы индустрияландыру: қазақ зиялыларының көзқарасы
Индустрия жылдары
Индустрияландыру: жүргізілуі, қарқыны, аумағы
Қазақстанда жеңіл өнеркәсіпті дамытудың қазіргі замаңғы жай-күйі
Қазақстан елді индустрияландыру кезеңінде
Пәндер