Қазақ халқының қалыптасуы. «Қазақ » этнонимі. Қазақ жүздері


1. Қазақ халқының құрылуы
2. «Қазақ» этнонимі
3. Қазақ жүзднрі.
Қазақ халқының қалыптасу процесі қазақ мемлекегінің орнығуымен қатар жүрді. Қазақ жүздері ұлыс құрылғаннан кейін де бұрынғы рулар және рулық бірлестіктердің құрамын коп жағдайла рда сақтап қалды. Қазақтардың рулық-тайиалық құрылымындағы мұндай генетикалық байланые олардың шаруашылық және мәдени үрдістерінің, өмірі мен тұрмыс ахуалыиың біреғейліғімен, тепкен. Аймағының тұтастығымен сипатталады. Бұл байланыс Қазақстан ауқымындағы ерте феодалдық мемлекеттердегі тайпалар мен тайпалык, топтардың басым көпшілігінде тілдің бірегейлігімен анықтап өрнектеледі.
Шаруашылықтың біртіндеп болсада бір беткей дамуы, қоғамдық қарым- қатынастардағы, өзгерістер, феодалдық бастаулардың орнығумен тіл жағынан туыстас, шаруашылық -тұрмыс жағдайында тайпалар мен тайпалық, топтардың бірігуінде, сөйтіп феодалдық дәуірдің жаңа этникалық құрылымының- ұлыстың қалыптасуына және мемлекетігінің тууына әсерін тигізеді. Әрі бұл тұстағы этникалық ахуалдың қалыптасуы бірегей тайпалық, топтардың саяси жағдайға байланысты әр түрлі мемлекеттік құрлымдарға кіруі мен олардың әрқилы аймақтарға орналасуы, сырттан келген қысымға немесе көшіп қонудың нәтижесімен байланысты болды. Бірақ ірі мемлекеттік құрылымға бірігуге деген әкімділік өзіне жол таба білді. Қазақ хандығы кезінде де осылай болды.
Қазақ хандығының құрылуы мен Қазақ мемлекетінің қалыптаса бастауы маңызы жағынан Қазақстан тарихындағы іргелі проблемалар қатарына жатады. Бірақ қазақ хандығын замана сахнасына келтірген себеп-салдарды түсіну үшін осы құрылғалы отырған кезеңде Қазақстан және оған іргелес мемлекеттерде орын алған ғамалиялармен танысу қажет-ақ. Сонымен, ХІУ-ХУ ғасырларда Дешті Қышпақтың ұлан - ғайыр кеңістігінде не болып еді?
ХІУ ғасырда қазіргі Қазақстан аймағының бір бөлігі Өзбек ұлысы, ал екіншісі Моғолстан дегеп атпен белгілі болатын. Қазақстанның самой картасынан Моғолстан қайдан орын алып жүр? Бұл жағдаят Шағатай мемлекетінің ыдырауымен байланысты (Моңғолдардың Орта Азияда Шыңғысханның екінші ұлының есімімен мәлім еткен мемлекеті осылай атанған еді).
Бірақ Шағатай мемлекеті салыстырмалы түрде шамалы ғана өмір сүрді. Өзара қырқысудан әлсіреген хандық биліктің беделі төмендеп, көшпенді әскери біліктілердің күшеюіне әкеп соқты. Осының негізінде ХІУ ғасырдың ортасына қарай ел бөлшек-бөлшек болып кетті. Сол жылдары Шағатай мемлекеті бұған қоса Батыс және Шығыс болып бөліпді. Батыстағы жерлер – Мәуренахрда (екі өзен аралығы деген сөз, Әму мен Сырдың арасындағы аймақ,) Шағатай тұқымы билік божысынан айырылды. Мұндағы нақты билік түрік-моңгол өмірлерінің қалайша көшті, бұлардың өмір Темірдің (1370-1405) шоқтығы биік болды. Бұл ұлы жаугер моңғолдың түріктеніп кеткен барлас деген руынан еді.1Шығыс жақта хандыққа Шағатайдан тарағандар қойылды. Мемлекеттің бұл бөлігіндегі көшпенділер моңғолдар деп аталатын (Орта Азияда моңғолдар "и" әріпсіз айтылып, жазылатын).Сол тұста осы терминнен "Моғолстан" деген жағрафиялық атау пайда болды. Мухаммед Хайдар Дулатидың "Тарихи Рашидиіне"сәйкес Моғолстанның шекаралары шығысында қалмақтардың жеріне тірелін, солтустігінде Балқаш көлімен, батысында Түркістан, Тәшкентпен, оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қаппар, Ақсу, Шалыш, Түрфанмен шектесті. Бұдан қазіргі Оңтүстік және Шығыс Қазақстан аймағының сол кездегі Моғолстан құрамына кіргенін аңғаруға болады.
1. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. IV томдық. Алматы; 1996, 1999,
2002ж
2. Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы; 1993 ж.
3. Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы. Астана; 2000 ж.
4. Абдакимов А. Қазақстан тарихы. Алматы; 1993 ж.
5. Кузембайулы А. Абиль А. История РК. Астана; 2001 г.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Ф КГМА 1-8-2202

МУ Организация

Методической работы в

Соответствии с ГОСО 2006

года от 04.07.2007 г

Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы
Қазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы

ДӘРІС

Тақырыбы: Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ этнонимі. Қазақ жүздері

Пәні: Қазақстан тарихы

Мамандығы: 051301- Жалпы медицина

Курс: 1

Ұзақтығы: 2 сағат

Қарағанды 2008 ж

Кафедраның мєжілісінде талќыланып бекітілген

Хаттама №____ ___________ 2008ж.

Кафедра меңгерушісі: О.К.Никитина

• Тақырыбы: Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ этнонимі. Қазақ жүздері

• Дәрісті оқыту мақсаты: Қазақ халқының құрамының тарихи алғышартын
түсіндіру. Ертенгі, ерте және дамыған ортағаксырлардағы этникалық
үрдістердің
мәнін ашу. Қазақ халқы қалыптасуының тарихи үрдісін көрсету. Жазба
деректерде қазақ терминінің тұнғыш рет кездесуі. Оның әлеуметтік мәні.
Қазақ жүздерінің қалыптасуына этносаяси және шаруашлық факторларының
әсерін түсіндіру.

• Дәріс жоспары:

1. Қазақ халқының құрылуы

2. Қазақ этнонимі

3. Қазақ жүзднрі.

• Дәріс тезистері.

Қазақ халқының қалыптасу процесі қазақ мемлекегінің орнығуымен қатар жүрді.
Қазақ жүздері ұлыс құрылғаннан кейін де бұрынғы рулар және рулық
бірлестіктердің құрамын коп жағдайла рда сақтап қалды. Қазақтардың рулық-
тайиалық құрылымындағы мұндай генетикалық байланые олардың шаруашылық және
мәдени үрдістерінің, өмірі мен тұрмыс ахуалыиың біреғейліғімен, тепкен.
Аймағының тұтастығымен сипатталады. Бұл байланыс Қазақстан ауқымындағы ерте
феодалдық мемлекеттердегі тайпалар мен тайпалык, топтардың басым
көпшілігінде тілдің бірегейлігімен анықтап өрнектеледі.

Шаруашылықтың біртіндеп болсада бір беткей дамуы, қоғамдық
қарым- қатынастардағы, өзгерістер, феодалдық бастаулардың орнығумен тіл
жағынан туыстас, шаруашылық -тұрмыс жағдайында тайпалар мен тайпалық,
топтардың бірігуінде, сөйтіп феодалдық дәуірдің жаңа этникалық құрылымының-
ұлыстың қалыптасуына және мемлекетігінің тууына әсерін тигізеді. Әрі бұл
тұстағы этникалық ахуалдың қалыптасуы бірегей тайпалық, топтардың саяси
жағдайға байланысты әр түрлі мемлекеттік құрлымдарға кіруі мен олардың
әрқилы аймақтарға орналасуы, сырттан келген қысымға немесе көшіп қонудың
нәтижесімен байланысты болды. Бірақ ірі мемлекеттік құрылымға бірігуге
деген әкімділік өзіне жол таба білді. Қазақ хандығы кезінде де осылай
болды.

Қазақ хандығының құрылуы мен Қазақ мемлекетінің қалыптаса
бастауы маңызы жағынан Қазақстан тарихындағы іргелі проблемалар қатарына
жатады. Бірақ қазақ хандығын замана сахнасына келтірген себеп-салдарды
түсіну үшін осы құрылғалы отырған кезеңде Қазақстан және оған іргелес
мемлекеттерде орын алған ғамалиялармен танысу қажет-ақ. Сонымен, ХІУ-ХУ
ғасырларда Дешті Қышпақтың ұлан - ғайыр кеңістігінде не болып еді?

ХІУ ғасырда қазіргі Қазақстан аймағының бір бөлігі Өзбек ұлысы,
ал екіншісі Моғолстан дегеп атпен белгілі болатын. Қазақстанның самой
картасынан Моғолстан қайдан орын алып жүр? Бұл жағдаят Шағатай мемлекетінің
ыдырауымен байланысты (Моңғолдардың Орта Азияда Шыңғысханның екінші ұлының
есімімен мәлім еткен мемлекеті осылай атанған еді).

Бірақ Шағатай мемлекеті салыстырмалы түрде шамалы ғана өмір сүрді.
Өзара қырқысудан әлсіреген хандық биліктің беделі төмендеп, көшпенді әскери
біліктілердің күшеюіне әкеп соқты. Осының негізінде ХІУ ғасырдың ортасына
қарай ел бөлшек-бөлшек болып кетті. Сол жылдары Шағатай мемлекеті бұған
қоса Батыс және Шығыс болып бөліпді. Батыстағы жерлер – Мәуренахрда (екі
өзен аралығы деген сөз, Әму мен Сырдың арасындағы аймақ,) Шағатай тұқымы
билік божысынан айырылды. Мұндағы нақты билік түрік-моңгол өмірлерінің
қалайша көшті, бұлардың өмір Темірдің (1370-1405) шоқтығы биік болды. Бұл
ұлы жаугер моңғолдың түріктеніп кеткен барлас деген руынан еді.1Шығыс жақта
хандыққа Шағатайдан тарағандар қойылды. Мемлекеттің бұл бөлігіндегі
көшпенділер моңғолдар деп аталатын (Орта Азияда моңғолдар "и" әріпсіз
айтылып, жазылатын).Сол тұста осы терминнен "Моғолстан" деген
жағрафиялық атау пайда болды. Мухаммед Хайдар Дулатидың "Тарихи
Рашидиіне"сәйкес Моғолстанның шекаралары шығысында қалмақтардың жеріне
тірелін, солтустігінде Балқаш көлімен, батысында Түркістан, Тәшкентпен,
оңтүстігінде Ферғана уәлаятымен, Қаппар, Ақсу, Шалыш, Түрфанмен шектесті.
Бұдан қазіргі Оңтүстік және Шығыс Қазақстан аймағының сол кездегі Моғолстан
құрамына кіргенін аңғаруға болады.

ХУ ғасырда Өзбек ұлысының (Өзбекстанның) шекаралары шығыстан батысқа
қарай Ертіс пен Еділге дейін созылатып, оңтүстік батысында Сырдарияның
ортаңғы және төменгі ағысында қабақтағы далаларды кететін, шекараның
оңтүстік - шығыс бөлігі Тарбағатай мен Балқаш көлі арқылы өтетін, Сөйтіп
Өзбек ұлысы өз құрамына қазіргі Қазақстанның көне жерін қосып алған
болатын. Ол бұл тұста және кейінірек Өзбек ұлысының көшпенді тайпаларын
белгілеу жинақтағыш сөз -"өзбек" құрастырылған. Бұл этнонимнің шығу төркіні
әзірге белгісіз. Қайсы бір зерттеушілер "өзбек" деген сөз "өзбек" деген
өзіндік атаудан шыққан ден пайымдайды. Басқа бір ғалымдар бұл атауды Алтын
Орданың әміршісі Өзбек ханның (1312-1342) есімімен байланыстырады. Ал,
үшнші, біреулер Өзбек деген жеке ат ХІУ ғасырдан да бұрын кездеседі, ендеше
бұл есім "этнонимнен шыққан" деп тұжырымдайды.

ХУ ғасырдың өресінде моңғолдық билеп төстеуші базшылық жергілікті
түрік халқымен араласқан тұста Алтын Орда мен Шағатай ұлысында феодалдық
карым-қатынастардың ныгаюы тұрғысында бірігу ғамалисы негізінде қазақ
хандығы туындаған.

Бұл үрдістің бастау алуы Жібек пен Керейдің Моғолстанға қоныс
аударуымен және Әбілхайыр ханның ілімі мен кейін "көшпенді өзбектер"
мемлекеті дейтің ыдырауымен байланысты.В.В. Бартольдтің айтуы бойынша
Әбілхайырдың (1428-1468) хандық құруының тарихи маңызы ол Дешті Қыпшак,
көшпенді өзбектері "пәрменділігінің негізін" қадағалаушы болғанымен
бағаланады. Сонымен қатар ол билік құрған кезде Өзбек ұлысы бөлшектеніп,
бұдан былай казақ аталған далалықтар, іргесін бөлек салды.

Осының нәтижесінде өзбек ұлысы халқына ХУ ғасырдың соңына дейін
тағылған "Өзбек" деген атауды "өзбек - қазақ" термині алмастырады. Шайбани
хан Орта Азияы жаулап алып, одан өзбектердің бір бөлігі көшкеннен кейін
Қазақстан аймағында қалып қойған көшпелілер қазақ аталып жүрді. Кейінірек
"қазақ" деген атау қазақ хандығындағы барша көшненділер -үйімен атау болып
кетті. Қазақ хандығының бастап алуы тарихы XI ғасырдың екінші жартысынан
өрбісе де, хандықтың басталуы, оның құрылу мерзімі дүдәмал туғызады.
Зерттеушілердің бір тобы Керей мен Жәнібектің көшу in қазақ хандығының тууы
ретіііде қарастырады. Енді біреулер, қазақ хандығы ХУ-ХУІ ғасырлар
межесінде пайда болған деп пайымдайды. Кейбір авторлар қазақ
мемлекеттігінің орнығу уақытын ХУ1 ғасырдың 30-40 жылдарына қарай
жылжытады. Елуінші жылдары зерттеуші Л.А. Семенов Жәнібек пен Керейдің Шу
мен Қозы басы өзендерінің өлкелеріне өтуі өзбек - қазақтар тарихындағы бір
ғана көрініс, өйткені бұл көш бүкіл халықтық емес, оның болмашы ғана
бөлігін қамтийды деген пікір айтты. Шайбани ханның сарайындағы тарихшылар,
"Әбілхайыр ханның тарихшының" авторы бұл көшу жайлы тіс жармағандықтан
қазақ ғалымы С.К. Ибрагимов (1929-1960) Керей мен Жәнібектің көшуі өзбек
ұлысын мекендеген тайпалардың саяси өмірінде елеулі роль атқара алмады
деген болжам айтгы, сөйтін, ол озінің алдындағы автордың көз қарасын
бөлісті. Қазақстан тарихының қазіргі зерттеушісі К.А. Пищулина "қазақ
каидығының туп тамыры, оның құрылу себебі Жәнібек пен Керейдің көші-қонында
емес, орта ғасырлық Қазақстан халқы этникалық тарихының, шаруашылық,
әлеуметтік, саяси дамуының нәтижесінен туындайды" деп ой түйеді. "Сонымен
қатар, - деп жазады ол, - біріншіден тайпалар тобының Шығыс Дешті Қыпшақтан
Батыс Жетісуға көшуі Оңтүстік - Шығыс Қазақстан мен Моғолстан тарихында
үлкен роль атқарады, ал екіншіден таптық күрес түрі ретінде қазақ
хандығының құрылуы жолындағы саяси оқиғалар тізбесіндегі маңызды буын
болды".7

" Қазақстан: үш мың жылдық жылнамасы" еңбегінің авторлары
қазақ хандығының құрылуын мынадай буындарға бөледі:3

* Оқиға (1459 ж. маңайы) - Керей мен Жәнібектің бір топ
тайпалар және руларды бастап көшпенді өзбектердің
бастаушысы Әбілхайыр ханның ашып Моголстанның батыс
шетіне қарай көшуі. Нәтижесінде көшіп кеткендер "өзбек-
казақтар" немесе жай ғана "қазақтар" деп аталды, бұл
уақыт орыс ханның үрім бұтақтары мен Моғолстанның Шағатай
әулетімен одақ қүруы мен ерекшеленеді.
* 1469 жылдан кейінгі оқиғалар - Керей мең Жәнібектің және
олардың ізбасарларының өзбек ұлысына оралып жоғары
билікті басып алуы.
Бұл оқиғалардың маңызды нәтижелері - Жошы әулетінің өзге
тармағы басқарған саяси құрылымның орнығуы, жаңа мемлекеттік қүрылымға
"қазақ" деген атаудың қойылуы. Бұл атауды Өзбек үлысына Әбілхайырдың
қарамағындағылар әкелді.

Ал енді белгілі қаламгер Мұхтар Мағауиннің Қазақ Ордасының
тарихына арналған ғылыми байыптау еңбегінде халқымыздың дербес ұлттық
мемлекетінің құрылуы мүлдем басқаша сипатталады.4 Енді соған көңіл
аударайық

ХУ ғасырдың алғашқы жартысында көптеген тарихи, әлеуметтік, саяси
себептер нәтижесінде Еуропадағы ең ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Қазақ» этнонимі
Қазақ жүздері
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ халқының қалыптасуы жайлы
Қазақ халқының қалыптасуы туралы мәлімет
Қазақ халқының қалыптасуы туралы
Қазақ халқының қалыптасуы
Қазақ халқының қалыптасуы туралы мағлұмат
Шежіре. қазақ жүздері
Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь