Жаңа дәуір жүйесіндегі Қазақстан мен Ресей


1. Дуәірлеу. Тарихнама мен деректер
2. ХVIII ғ бірінші ширегіндегі Қазақстанның ішкісаяси және әлеуметтік . экономикалық жағдайы.
3. Қазақ . жоңғар соғыстары
4. Қазақ . орыс қатынастары
1781 жылы Абылай хан қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз ханы болып қазақ елінің жақсылары жиналған кеңесте (ас кезінде) оның ұлы Уәли сайланады. Патша үкіметі оның билігін әлсірету үшін сұлтандардың сепаратистік толқауларын қолдап отырды. 1815ж. патша әкімшілігі Орта жүзде екінші хан сайлауын ұйымдастырды, ол Бұқар ұлы Бөкей хан 1817ж. және 1819ж. Уәли хан өлгеннен кейін Орта жүздің жаңа ханы бекітілмеді. Уәлидің орнына ел башылары ұсынған Ғұбайдолла патша өкіметі тарапынан қолдау тапады.Ел башыларының арасында да ынтымақ пен ауыз бірлік азайды.
Ресей хандықтың басқару жүйесін Сібір қазақтарының жарғысына сүйеніп жаңартты. Бұл документ 1822ж. М.Сперанскийдің басқаруымен жасалды. Сібір екі бөлікке бөлінген соң қазақ даласының терриориясы Басты Сібірге қарады. 1839 жылға дейін орталығы Тобылда,ал 1839 жылдан Омскіде орыналасты. Сібір қазақтарының облысы жарғы бойынша ішкі және сыртқы округтарға бөлінді. Сыртқы округтерге Ертістің сол жағасын мекендеген көшпелі қазақтар енді. 1822-1838 жылға дейін жеті дуан құрылды -Қарқаралы,Көкшетау,Аягөз, Ақмола, Баянаула, Сарысу және Көкпекті. Округты билеген округтік приказдар- дуан, одан әкімшілік, полиция, сот орналасқан. Приказды аға сұлтандар басқарды, оның қарамағында 4 адам жұмыс істеді-2 қазақ, 2 орыс. Аға сұлтан жарғы бойынша 3 жылға сайланды. Ооған уақытша майор атағы берілді. Үш сайлаудан кедергісіз өткен соң оларға дворяндық диплом берілді. Бір округке 15-20 болыс кірді. Оның басында сұлтан тұрды, ал кейбір руларда сұлтандар болмаған соң,обылысты қарасүйектерден де таңдады. Жагдайы бойынша олар 12 –ші классты шенеуніктермен теңелді, олардын билігі орындаушылык түрінде болды:үкімді орындау, дуанның үкімін жане сот үкімін орындау. Әрбір болыс 10-12 ауылдан тұрды.Ауыл старшындары 3 жыл сайын сайланды және округ приказымен бекітілді. Әрбір осындай әкімшілік аулда –50-70 шаңырықбірікті.Жарғы бойыншасот істері азаматтық және қылмыстық болып бөлінді.Қылмыстық істердің ең маңыздылары би құзырынан алынды.Кішігірім істері болса да, оны округ приказымен бекітіп отырды. Жарғы салық жүйесін енгізді - әр шаруашылық жасақ салығын 100 бастан 1 бас төледі.Оның құрамына түйе кірмеді. Жарғыны қабылдаған қазақтар алғашқы бес жылда салық төлемеді . Жарғында басқа да салық түрлері қарастырылды-керуендік үзету, жүк тасу, байланыс жолдарын бақылау. Окруктердің құрылуы далада жаңа тұрақтардың пайда болуна әкелді-Көкшетау 1824, Қаркаралы 1824, Акмола 1832, Баянаула 1826, Атбасар 1848 және тағы басқалар. Кіші жүзде Нұралыдан бастап хандарын патша шенеуліктері бакылап отырды , халық сайлауы толығымен жойылды. Паша үкіметі сайлаған хандардың жеткілікті беделі болмады халық көтерілісі жыйы болып тұрды. Ол өлкенің өндірістік күштеріне кері әсер етті және хан беделінің халық алдында төмендеуіне әкелді. Жантөре хан ( 1805-1809 ж) өлімінен кейін, үкімет оның мұрагер етіп, Айшуақтың ұлы Шерғазыны тағайындады, ол Әбілқайыр тегінен ең тарынсыз қабілетті (елді басқару,билеу,саясаткер кер қасиеті жоқ) башы еді.Ал халық жиалысы кіші жүз ханы етіп белсенді қайраткер Арынқазы сұлтанды тағайындады.Ол бірнеше жыл билік атқарған уақытында, билікті орталықтандыруға үлесін қосты.Бірақ патша үкіметі хандық билікті әлсіретіп жойғысы келді. 1821ж Арынғазы сұлтан Петерборға келіс сөзге келген кезде тұтқындалып,Каугаға жер аударылады.Бұл беделді ханнан құтылу кейін кіші жүздің хандық билеген жоюға бағытталған шара еді. 1822ж Орынбор генерал губернаторы П.К.Эссен жарғы жобасын жасап және 1824ж Азиялық комитеті бекітті. Осыған байланысты хандық билікті жою туралы шешім қабылданды,Кіші жүздің сонғы ханы Шерғазы Обынборға шақыртылды және ай сайын 150 рубль күміспен жалақы тағайындалып, қарапайым қызыметке қалдырылды. Кіші жүз үшке бөлінді: Батыс-негізінен байұлы, Орта-Жеті ру және жартылай-Әлімұлы, Шығыс-Әлімұлы, Қыпшақтар мен арғындар.
1. Аққошқаров Е. Қазақстан тарихынан. Алматы, 1997
2. Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы Астана, 2000
3. Аманжолов К. Қазақстан тарихы. 1,2-кітап. Алматы 2004
4. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы, 1994
5. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 1-4 томдар. Алматы, 1994

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ФКГМА 1-8-2202
МУ
“Организация методической

работы в соответствии с ГОСО

2006 года” 4.07.2007г.

Қарағанды Мемлекеттік Медицина Академиясы .

Қазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы.

Дәріс.

Тақырыбы: Жаңа дәуір жүйесіндегі Қазақстан мен Ресей

Мамандығы: 051301 – Жалпы медицина

Пән: Қазақстан тарихы

Курс: 1

Уақыт (ұзақтығы) : 50 минут

Қарағанды – 2008ж

Кафедра мәжілісінде талқыланып және бекітілген

Хаттама № ___ ___ ____ 2008ж.

Кафедра меңгерушісі: О.К.Никитина

• Тақырыбы: Жаңа дәуір жүйесіндегі Қазақстан мен Ресей

• Мақсаты: Қазақстанның жаңа заманға өтуі: мәселенің теориялық
аспектілері. Дуәірлеу. Тарихнамасы мен деректеріне тоқталу.
Қазақстанның халықаралық жағдайы: ерекшелігі және келешегі.
Қазақстанның Орталық Азия жүйесіндегі орның анықтау.

• Дәріс жоспары:

1. Дуәірлеу. Тарихнама мен деректер

2. ХVIII ғ бірінші ширегіндегі Қазақстанның ішкісаяси және әлеуметтік –
экономикалық жағдайы.

3. Қазақ – жоңғар соғыстары

4. Қазақ – орыс қатынастары

• Дәріс тезистері:

1781 жылы Абылай хан қайтыс болғаннан кейін, Орта жүз ханы болып қазақ
елінің жақсылары жиналған кеңесте (ас кезінде) оның ұлы Уәли сайланады.
Патша үкіметі оның билігін әлсірету үшін сұлтандардың сепаратистік
толқауларын қолдап отырды. 1815ж. патша әкімшілігі Орта жүзде екінші хан
сайлауын ұйымдастырды, ол Бұқар ұлы Бөкей хан 1817ж. және 1819ж. Уәли хан
өлгеннен кейін Орта жүздің жаңа ханы бекітілмеді. Уәлидің орнына ел
башылары ұсынған Ғұбайдолла патша өкіметі тарапынан қолдау тапады.Ел
башыларының арасында да ынтымақ пен ауыз бірлік азайды.
Ресей хандықтың басқару жүйесін Сібір қазақтарының жарғысына сүйеніп
жаңартты. Бұл документ 1822ж. М.Сперанскийдің басқаруымен жасалды. Сібір
екі бөлікке бөлінген соң қазақ даласының терриориясы Басты Сібірге қарады.
1839 жылға дейін орталығы Тобылда,ал 1839 жылдан Омскіде орыналасты. Сібір
қазақтарының облысы жарғы бойынша ішкі және сыртқы округтарға бөлінді.
Сыртқы округтерге Ертістің сол жағасын мекендеген көшпелі қазақтар енді.
1822-1838 жылға дейін жеті дуан құрылды -Қарқаралы,Көкшетау,Аягөз, Ақмола,
Баянаула, Сарысу және Көкпекті. Округты билеген округтік приказдар- дуан,
одан әкімшілік, полиция, сот орналасқан. Приказды аға сұлтандар басқарды,
оның қарамағында 4 адам жұмыс істеді-2 қазақ, 2 орыс. Аға сұлтан жарғы
бойынша 3 жылға сайланды. Ооған уақытша майор атағы берілді. Үш сайлаудан
кедергісіз өткен соң оларға дворяндық диплом берілді. Бір округке 15-20
болыс кірді. Оның басында сұлтан тұрды, ал кейбір руларда сұлтандар
болмаған соң,обылысты қарасүйектерден де таңдады. Жагдайы бойынша олар 12
–ші классты шенеуніктермен теңелді, олардын билігі орындаушылык түрінде
болды:үкімді орындау, дуанның үкімін жане сот үкімін орындау. Әрбір болыс
10-12 ауылдан тұрды.Ауыл старшындары 3 жыл сайын сайланды және округ
приказымен бекітілді. Әрбір осындай әкімшілік аулда –50-70
шаңырықбірікті.Жарғы бойыншасот істері азаматтық және қылмыстық болып
бөлінді.Қылмыстық істердің ең маңыздылары би құзырынан алынды.Кішігірім
істері болса да, оны округ приказымен бекітіп отырды. Жарғы салық жүйесін
енгізді - әр шаруашылық жасақ салығын 100 бастан 1 бас төледі.Оның құрамына
түйе кірмеді. Жарғыны қабылдаған қазақтар алғашқы бес жылда салық төлемеді
. Жарғында басқа да салық түрлері қарастырылды-керуендік үзету, жүк тасу,
байланыс жолдарын бақылау. Окруктердің құрылуы далада жаңа тұрақтардың
пайда болуна әкелді-Көкшетау 1824, Қаркаралы 1824, Акмола 1832, Баянаула
1826, Атбасар 1848 және тағы басқалар. Кіші жүзде Нұралыдан бастап
хандарын патша шенеуліктері бакылап отырды , халық сайлауы толығымен
жойылды. Паша үкіметі сайлаған хандардың жеткілікті беделі болмады халық
көтерілісі жыйы болып тұрды. Ол өлкенің өндірістік күштеріне кері әсер етті
және хан беделінің халық алдында төмендеуіне әкелді. Жантөре хан ( 1805-
1809 ж) өлімінен кейін, үкімет оның мұрагер етіп, Айшуақтың ұлы Шерғазыны
тағайындады, ол Әбілқайыр тегінен ең тарынсыз қабілетті (елді
басқару,билеу,саясаткер кер қасиеті жоқ) башы еді.Ал халық жиалысы кіші жүз
ханы етіп белсенді қайраткер Арынқазы сұлтанды тағайындады.Ол бірнеше жыл
билік атқарған уақытында, билікті орталықтандыруға үлесін қосты.Бірақ патша
үкіметі хандық билікті әлсіретіп жойғысы келді. 1821ж Арынғазы сұлтан
Петерборға келіс сөзге келген кезде тұтқындалып,Каугаға жер аударылады.Бұл
беделді ханнан құтылу кейін кіші жүздің хандық билеген жоюға бағытталған
шара еді. 1822ж Орынбор генерал губернаторы П.К.Эссен жарғы жобасын жасап
және 1824ж Азиялық комитеті бекітті. Осыған байланысты хандық билікті жою
туралы шешім қабылданды,Кіші жүздің сонғы ханы Шерғазы Обынборға шақыртылды
және ай сайын 150 рубль күміспен жалақы тағайындалып, қарапайым қызыметке
қалдырылды. Кіші жүз үшке бөлінді: Батыс-негізінен байұлы, Орта-Жеті ру
және жартылай-Әлімұлы, Шығыс-Әлімұлы, Қыпшақтар мен арғындар. Билік
басындағы сұлтан- правитель Орынбор шекаралық комиссиясының құрамына еніп,4-
кеңеші және бай қазақтардан 4 заседатель көмекшісі болды. Комиссия
өзқызметі бойынша губернатор алдында есеп беріп отырды. Әр сұлтан-
правительде офицер басқарумен казак әскері болды және ставкалары казак
станциялармен бекінстерінде орыналасты 1831ж бастап, дистанция болыстықтар
ұйымдастыра бастады, дистанция ішіндегі ауылдарды старшиндар басқарды Кіші
жүзде 19-ғасырдың ортасында 54 дистанция ашылды: батыс бөлігінде-8,
орталығында-20, шығысында-28. Дистанциялық жүйе кіші жүздін оң түстігіне
таралмады,яағыныи Арал құм, Сырдаримаңы, Қарая, Маңғышылақ, жалпылама
айтқанда, жаңа Алексондровка бекінісінің территориясы ескі тәртіппен қалды.
Кіші жүздің әкімшілік қызметкерлерін шекаралық комиссия ұсынысымен Орынбор
генарел-гувернаторы тағайындады, онда сайлау жүйесі болған жоқ. “Жарғының”
еңгізілуі халықтық сот, яғни әдет – ғұрып бойынша ісі жүргізуді және
Ресейдік мемелекеттік баскару жүйесіне толық бағыныштылықты бекітті. Жарғы
дәстүрлі биліктің негізін бұзды, сонымен қоса көшпелілердің билік-басқаруға
құрметімен сенімін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан мен Ресей
Жаңа дәуір философиясының қалыптасуы
Жаңа дәуір философиясы
Жаңа Дәуір философиясының қалыптасуы мен мазмұны
Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары
Қазақстан территориясындағы ежелгі дәуір
Жаңа дәуір философиясының ойшылдары және олардың ілімдері
«ЖАҢА ӘЛЕМДЕГІ ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН»
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы ынтымақтастық
ХҮІІІ ғ. басындағы Қазақстан мен Ресей
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь