Қазақстан топырақтарының экологиясы

1.
1.1.
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қазақстанның топырақ түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Жазық аумақтардың топырақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3
4
4
1.2 Таулы алқаптың топырақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9
1.3 Қазақстан топырақтарын пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... .. 11
1.4 Қуаң жерлерді қалпына келтіріп тиімді пайдалану жөніндегі игі бастама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
19
2 Қазақстан топырақтарын (жерлерін) әр аймақта бағалау және бұл жұмыстардың негізгі кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

21
2.1 Терістік облыстарымыздағы суарылмайтын егістіктерге пайдаланылатын толпырақтарды бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ..
21
2.2. Оңтүстік облыстарымыздағы суармалы егістіктерге пайдаланылатын топырақтарды бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
29
2.3. Бұрынғы Одақтағы және Қазақстандағы алғашқы жерді бағалаудың принциптеріне қысқаша шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ...
34
2.4 Тәуелсіз Қазақстандағы жер бағалаудың жаңа кезеңі ... ... ... ... 38
3 Қазақстан топырақтарының экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.1 Қазақстан топырақтарын мелиорациялау мәселелері мен суармалы егіншілік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
49
3.2 Сортаңданған жерлерді игеру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
3.3 Егіншіліктің ауыспалы жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
59
3.4. Бүлінген жерлерді қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
3.5. Топырақты тыңайту мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
68
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 72

77
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Адам қоғамы табиғаттың бір ерекше саналы бөлігі бола тұрып, табиғат қорынсыз тіпті өмір сүре алмайды. Мысалы, адам организмі ауасыз (оттегісіз) тек 2-5 минут, сусыз 4-5 тәулік, ал тамақсыз 30-35 тәулік өмір сүреді екен . Адам өміріне аса қажетті табиғаттың осы үш қорыда (ауа, су және тамақтық заттар) осы өзіміз мекен етіп отырған жерімізде орын алып, түзіліп, өндіріледі. Сондықтан адам баласы, көне заманнан-ақ ''Жерді – асыраушы анамыз'' деп өте құрметпен атаған. Сонымен қатар жер қабаты тек адам қауымы емес, бүкіл тіршіліктің тірегі, әрі мекені, әрі асыраушысы. Міне сондықтан біздер төменде табиғаттың негізгі байлығы – топырақ жамылғысы мен жер қорлары, оны бағалау, тиімді пайдалану мен қорғау мәселелері туралы сөз болады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеті: Қазақстан Республикасындағы топырақ түрлеріне сипаттама бере отырып, оларды тиімді пайдалану жолдарын айқындау. Сонымен қатар қазіргі кезде бүлінген жерлерді қайта қалпына келтіру іс-шаралыарын ұйымдастыру жолдарын көрсету.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Муравлев Г.Г. Охрана природы и воспроизводение естественных ресурсов. Учебное пособие. Алма-Ата. 1978. Изд.КазГУ. 108 стр.
2. Вронский В.А. Экология, словарь-справочник, Ростов на Дону. М. Зевс. 1997. 157 стр.
3. Циолковский К.Э. (1857-1935). Советский энциклопедический словарь. М., 1980. стр.1488.
4. Тихов Г.А. (1875-1960). Советский энциклопедический словарь. М., 1980. стр. 1344.
5. Аболин Р.И. От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хан-Тенгри. Ленинград. 1930.
6. Абуталипов Ж.А. Казахстан в мировой экономике. КазНИИНИ. Алма-Ата, 1992. 44 стр.
7. Оспанов Ө., Жамалбеков Е. Құнарлы жер - құтты мекен. Алматы, Ғылым, 1983. 132 б.
8. Чигаркин А.В. Геоэкология и охрана природы Казахстана. Алматы, Қазақ университеті. 2003. 235 с.
9. Әліпбай Сұңғат. Қуаң жерлер қайта қалпына келе ме? Егемен Қазақстан. 2004, 24 наурыз.
10. Указания к проведению почвенного обследованию целинных и залежных земель, освойваемых под посев зерновых. Алма-Ата. МСХ. 1954.
11. Успанов У.У. Природные, природно-хозяйственные зоны и пахатноприродные земли Казахстана. Вестник АН КазССР. 1958. ғ4.
12. Успанов У.У. Географо-генетические исследования почв и качественный учет земель Казахстана. В книге успехи почвоведения в Казахстане. Наука, Алма-Ата. 1975.
13. Боровский В.М., Зазуля М.Ш. Мелиоративное состояние в южном Казахстане и меры по его улучшению. Производительные силы южного Казахстана. Том 5. Сельское хозяйство. ''Наука'' Алма-Ата. 1967. Стр. 14-23
14. Боровский В.М. Геохимия засоленных почв Казахстана. Изд. ''Наука'' М. 1978, 192 стр.
15. Давлятшин И.Д. Принципы и критерии бонитировки почв. Аналитический обзор КазНИИНКИ. Алма-Ата. 1991. Стр. 50.
16. Гаврилюк Ф.Я. Бонитирова почв. Изд. ''Высшая школа''. М. 1970. 266 стр.
17. Карманов И.И. Научные основы и методика расчета цен на почву и земельные участки. Вестник с/х науки. 1989 ғ3. С. 3-9.
18. Жер учаскелері және меншікке берілген кезде, мемлекет немесе мемлекеттік жер пайдаланушылар жалға берген кезде олар үшін төлемақының базалық ставкаларын, сондай-ақ жер учаскелерін жалдау құқығына сату төлемақысының мөлшерін бекіту туралы. Егемен Қазақстан. 2003 ж. 5 қыркүйек.
19. Сұңғат Әліпбай. Жер кодексі жерге көзқарасымызды өзгертті. Егемен Қазақстан. 2004. 27 қазан.
20. Одум Ю. Основы экологии. М. 1975. 740 с.
21. Байкадиұлы С. Қырық жылға созылған кесел. Халық кеңесі газеті. 11 ақпан 1993 ж.
22. Асанов Қ. Нужна государственная программа. Каз.правда. 10.07.1991.
23. Воейков А.И. Орошение Заспийской области с точки зрения географии и климатологии. Изв. Русс.географич.общество. 1908. Т.44. Вып.3.
24. Аманниязов Қ.Н. Каспийское море. Алматы. ''Қазақ университеті''. 1999. 110 стр.
25. Давитая Ф.Ф. Сапожникова С.И. Климатические ресурсы сельского хозяйства. Сб.природные ресурсы СССР, их использование и воспроизводства. М.изд.Ан СССР. 1963.
26. Сарықұлов Д.С. Эффективность капиталовложений в мелиорации. Алма-Ата, 1971.
27. Институт почвоведения. Изд. ''Наука'' КазССР. Алма-Ата. 1980. 6.1 п.л.
28. Джанпеисов Р.Д. Эрозия и дефляция почв Казахстана. Алма-Ата, Наука. 1977. 231 стр.
29. Бараев А.И. Почвозащитные система земледелия. М.Колос. 1972.
30. Василенко В.Н. Готовы ли мы к ноосфере. Каз.правда. 9.07.1991.
31. Имангазиев К. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Алматы. Қайнар. 1970.
2. Щипунов Ф.И. Опасная болезнь ландшафтной сферы. Природа. 1968. ғ10. 25-28 стр.
32. Ревель Р. Цитируется по Ковде В.А. Почвенный покров, его улучшение, Использование и охрана. М.Наука, 1981. Стр. 11.
Прошляков В.П. Использование и охрана земель. М.Колос. 1979. 158 стр.
33. Ковда В.А. Биосфера, почвы и их использование. М.1974. 124 стр.
34. Боровский В.М. Что нас ждет завтра. Газ.Вечерняя Алма-Ата. 22/11-1975.
35. Урланис Б.И. Народонаселение. Исследования, публицистика. М. Статистика. 1976. 356.
36. Смаилов К. Қазақстан, ХХІ ғасыр. Егемен Қазақстан. 25.05.1996.
37. Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз - демографияда. Алматы. Жеті жар
ы. 1999. 264 б.
        
        |    |                                                            |      |
| ... ... ... |4 ... ... |4 |
| ... | |
| ... аумақтардың | |
| ... | ... ... ... |9 |
| ... |
| |..... | ... ... ... ... |11 |
| ... | ... ... жерлерді қалпына келтіріп тиімді пайдалану жөніндегі | |
| |игі |19 |
| ... |
| ... | |
|2 ... ... ... әр аймақта бағалау және | |
| |бұл ... ... | |
| ... |
| ... | ... ... ... суарылмайтын егістіктерге | |
| ... ... |21 |
| ... | ... облыстарымыздағы суармалы егістіктерге | |
| ... ... |29 |
| ... | ... ... және ... ... ... ... |
| ... қысқаша |34 |
| ... | ... ... ... жер бағалаудың жаңа |38 |
| ... | |
|3 ... ... |42 |
| ... | ... ... ... мелиорациялау мәселелері мен суармалы| |
| |егіншілік...................................................|49 |
| ... | ... ... ... ... |56 |
| ... | ... ... ... жүйесін қолдану және топырақты | |
| ... |59 |
| ... |
| ... | ... жерлерді қалпына |64 |
| ... | ... ... |68 |
| ... |
| |... | |
| ... |
| ... |77 |
| ... | |
| ... |
| |....... | ... ... Адам ... табиғаттың бір ерекше саналы бөлігі
бола тұрып, табиғат қорынсыз тіпті өмір сүре ... ... ... ауасыз (оттегісіз) тек 2-5 минут, сусыз 4-5 тәулік, ал тамақсыз
30-35 тәулік өмір ... екен . Адам ... аса ... ... осы ... (ауа, су және тамақтық заттар) осы өзіміз мекен етіп ... орын ... ... ... ... адам ... көне
заманнан-ақ ''Жерді – асыраушы анамыз'' деп өте құрметпен атаған. Сонымен
қатар жер қабаты тек адам ... ... ... ... тірегі, әрі
мекені, әрі асыраушысы. Міне сондықтан біздер төменде табиғаттың негізгі
байлығы – топырақ жамылғысы мен жер ... оны ... ... пайдалану
мен қорғау мәселелері туралы сөз болады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... бере ... ... тиімді пайдалану жолдарын
айқындау. Сонымен қатар қазіргі кезде ... ... ... қалпына
келтіру іс-шаралыарын ұйымдастыру жолдарын көрсету.
1. Қазақстанның топырақ түрлері
1.1 Жазық аумақтардың топырақтары
Қазақстан жер көлемі жағынан ірі ел – ... 11 есе ... ... ... терістіктен оңтүстікке қарай 1600 км, шығысынан батысына
қарай 3000 км ... ... ... ... алып ... Республика ТМД
елдері ішінде Ресейден кейінгі екінші орынды ... оның жері ... ... 13 ... ... жер ... артық деген сөз.
Бейнелеп айтқанда, Қазақстан жеріне Армения сияқты 90 республика ... ... ... ... саны ... әлемде шамамен 80-ші орында болып,
жер көлемі жөнінен кең байтақ 10 елдің ... ... ... ... ... АҚШ, ... Австралия, Үнді, Аргентинадан кейінгі 9-шы ... ... ... ... ие. Әлем ... небары 0,3 пайызын құрай
тұрып, Қазақстан жер шарының екі пайызын алып жатыр.
Мұндай, кең алқапта жазықтар мен ... ... ... әр ... ... Кең алқапты жерлердің табиғи, климат, топырақ жағдайлары
әр ... ол ... ... ... ... ... Мысалы,
Қазақстанның жазық алқаптарында климаттың, топырақтың ... ... ... табиғаттың көлденең зоналық заңына бағынса, таулы
алқаптардағы топырақ, климат жағдайларының тау етегінен, таудың биік ... ... ... тік ... заңына бағынады. Енді біз Қазақстан
аумағындағы кездесетін зоналық топырақтардың қысқаша сипаттамасына және ... ауыл ... ... ... ... ... қиыр ... біраз аумақты ... ... ... алып жатыр. Бұл зонашада ауадан түсетін
ылғалдың орташа жылдық мөлшері 330-350 мм, ... ... ... ... ... коэффициенті бірге жуық. Жер беті жазық,
ойпатты келеді, сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... орманның сұр ... мен ... және ... ... ... Топырақтың беткі
қабатындағы қарашірінді мөлшері 8-9%. ... ... ... ... орналасқан. Мұнда суарылмайтын егіншілік дамыған, негізінен
жаздық бидай ... ... ... ... мал ... Егістікке жарамды жерлердің бәрі түгелдей ... ... ... ... пен ... үшін ... ... аумағында
бұл зонаша небары 0,4 млн. гектар ... ... 0,2%), ... ... ... ... ... 3) Осы зонашадан оңтүстікке қарай байтақ қаратопырақты далалы ... ... ... мен ... жағдайына қарай бұл зона ... ... а) ... ылғалданған дала: б) ылғалы жеткіліксіз қуаң
дала. Бұл аймақтың біразы Батыс-Сібір ойпатында жатыр. ... ... ... ... Қостанай, Павлодар облыстарының ... ... ... ... ... ... облыстарының солтүстік шеттері
осы зонада ... ... ... күз және қыс ... түседі, ал
мамыр мен шілде аралығы ... ... ... ... өніміне әсер ететін
қатты құрғақшылық бұл аймақта ... ... Оның ... ... ... ... Сібір провинцияларында кездесетін: 2) кәдімгі қара
топырақ (орташа ылғалданған далада) және 3) ... қара ... ... қуаң ... ... ... бәрі ... Бұл аймақта негізінен
суарылмайтын астық егіледі. Дегенмен ... ... ... ... ... ... мелиорациялауды, ал жыртылған жерлер фосформен
тыңайтуды ... ... Бұл ... ... - 25,4 млн. ... яғни
республика жерінің 9%-на жуық. Бұл алқаптың көп жері 1954-1958 жылдары тың
игеру кезінде астықты дақылдар үшін жыртылды.
2) Кәдімгі, ... қара ... ... ... ... млн. гектарын, яғни барлық жеріміздің 4,3%-ын алып жатыр. Ауадан
түсетін ылғал 300-330 мм. ... ... - ... ... ... қара топырақтар. Топырақ қара шіріндісінің мөлшері ... 0-10 см, 7-8 %-ы, ... ... ... топырақтар. Егістік
өніміне әсер ететін құрғақшылық орта есеппен он жылда бір рет қайталанады.
3) Оңтүстік, аз қара ... ... ... ... 13,7 ... ... жерінің 5,1 %-ы, жоғарғы зонашаның оңтүстік ... ... ... ... ... 280-300 мм, оның жылы ... 150-180 мм. Топырақтарының басым бөлігі аз қара ... ... ... ... ... қарашірінді мөлшері ... ... ... ... ... түрлері басымырақ
кездеседі. Егістік өніміне әсер ететін құрғақшылық он жылда 2-3 ... 5), 6) Қара ... ... ... ... ... ... қарай - Шығыс Қазақстан облысына дейін созылып, құрғақ
және шөлді-далалы қара қоңыр ... зона ... Оның ... 90,4 ... ... территориясының 33,3%), яғни бұрынғы КСРО-дағы мұндай
зонаның 70% жерін қамтиды. Бұл аймақта ... ... көп ... ... облысының батыс жағының біраз бөлігі, Қостанай, Ақмола
облыстарының көпшілік жері, ... ... ... ... Қазақстан,
Қарағанды облыстарының көп жерлері орналасқан. Бұл кең зонаның солтүстік
бөлігінің топырағы оңтүстіктің қара ... өте ... ... қара
топырақ (4). Топырақ қара шіріндісінің ... 3-4%. Орта ... ... байланысты өсімдіктердің өсуі де сирексіп, ... ... ... түсі жай қара қоңырға айналады (5). Топырақ
қара шіріндісінің мөлшері 3%-дай. Ал аймақтың ... ... түсі ашық қара ... ... (6). ... беткі қабатындағы
қара шірінді мөлшері небары, 1,5-2%.
4) Зонаның солтүстік бөлігінің топырағы ... қара ... ... ... ... ... Бірақ олардан алынатын өнім мөлшері ауа
райына тәуелді. Орта есеппен жылына түсетін ылғал 250-280 мм. ... ... ... бір рет ... Бұл ... ... 27,7 млн.
гектардай (республика жерінің 10,3%), 5) ал зонаның орталық бөлігінде ... ... ... ... жиі ... суарылмайтын егін
өнімі мұнда тұрақсыз. Бұл аймақта құрғақшылық екі ... ... ... алынады. Бұл зонашаның көлемі - 24,3 млн. ... ... ... 8,9%. Тың ... кезінде негізсіз жыртылып кеткен жер
көлемі 4-5 млн. гектарға жуық еді. Ол ... ... ... ... ... Бұл ... ... шаруашылықтар, күңгірт қара
қоңыр зонашаларда біршама жақсы дамыған. Онда жеңіл топырақтар желмен ұшуға
бейім, оның өзі ... жел ... ... ... шараларын
ұйымдастыруды қажет етеді. Сонымен қатар топырағында ... ... ... ... қажет. Бұл екі зонашадағы негізгі
егістік жерлер тың игеру кезінде игерілген. ... жай: тың ... ... ... ... ... қара ... топырақтардың астық
егуге жарамсыз біршама құрғақ жерлері жыртылып ... еді. Ол ... ... ... ... жайылымдыққа қайтарылды. Егістіктермен
қатар мал ... ... ... бұл ... ... ... төмен болатындықтан оның көлемін азайтып, негізінен мал ... әрі ... ... Шөлді-далалы зонаша солтүстіктегі далалы аймақ пен оңтүстіктегі шөлді
аймақтың аралығында жатыр. Сондықтан бұл зонашада солтүстіктегі далалы зона
мен ... ... ... табиғи ерекшеліктері кездеседі. Климаттың
құрғақ болуына байланысты мұнда өсетін шөптердің түрлері аз, әрі ... ... кем, ... оның ... ... аз, топырақ
түсі ашық қара қоңыр, көбінесе сортаңданған. Ауадан түсетін ылғал мөлшері
жылына орта ... 180-210 ... бұл ... ... ... қамтамасыз
ете алмайды. Ылғалдану коэффициенті аймақта шамамен 0,2-0,3 яғни ... ... ... ... мал ... аймақ болып саналады.
Жайылымы көктемгі, жазғы, күзгі ... ... жиі ... яғни 4 ... 3 жылы құрғақ болады. Сондықтан
егін егіп, тұрақты өнім алу тек ... ... ғана іске ... ... үшін су ... жоқ. ... 38,4 млн. ... яғни Қазақстан
территориясының 14%-ын алып жатыр.
7), 8) Жартылай шөлді зонашаның оңтүстігін кең алқапты шөл ... ... Бұл ... ... ... облысының біраз жері, Атырау, Маңғыстау,
Қызылорда облыстары түгелімен, ... ... ... ... Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының басым көпшілік
жерлері орналасқан.
Бұл зона екі ... ... а) сор ... ... ... ... (7), ... шөл: б) жусанды-сор-шөптер өсетін ... (8), ... шөл. ... ... екі ... да, ... тақыр түсті топырақтар мен тақырлар, үйме құмдар және сорланған
жерлер көптеп кездеседі.
Аймақ негізінен аз ... мал ... ... ... тек ... ғана өнім алынады. Өзен бойларында орналасқан тақыртүстес
топырақтар ... ... ... Топырақ құнарлылығы аз болғандықтан,
суарған кезде азотты, фосфорлы және органикалық тыңайтқыштарды ... Шөл ... ... ең мол ... алып ... Оның ... 119
млн. гектар, яғни республика территориясының 44%-на жуық. Жалпы жартылай
шөл мен шөл зоналарын ... ... ол ... ... ... деп
айтуға әсте болмайды. Өйткені осы ... ... ... ... өсетін сор шөптерді қой малы, оның ... ... ... ... ... түйе ... ... жейді. Ал мұнда қолдан ... ... ... ... ... ... ұзақ ... ұнататын
кейбір қымбат дақылдар, суға да қанығып мол өнімдер ... ... ... ... шөл ... ... ... болады деген бос қиялға
берілмеген абзал. Себебі қоғам үшін шөлдер шөл күйінде де қажет. Табиғатта
бір жер шөл ... ... жер көл ... ... ... ... ... барын да ескергеніміз жөн.
1.2. Таулы алқаптың топырақтары
Қазақстан ... ... ... ... таулы алқаптармен
салыстырғанда өте мол. ... ... ... мен ... біраз жерлерді таулар алып жатыр. Олардың көлемі жалпы Қазақстан
жерінің 12%-ы. Олар - ... ... ... ... Алматы облысының
оңтүстігіндегі Жоңғар және Іле ... ... ... ... Алатауы,
Оңтүстік Қазақстан облысындағы Өгем, Қазығұрт пен Қаратау таулары. Енді Іле
Алатауы мысалында тау ... ... ... ... ... ... Себебі Іле Алатауы биік, онда ... ... ... кездеседі. Бұл жайындағы алғашқы толық мәлімет
Аболиннің (1930 ж.) Ленинградта шыққан ''Балқаш өңірінің шөл ... ... ... биіктігіне шейін'' деген классикалық еңбегінде келтірілген
(Аболин Р.И., 1930) (5). Сондықтан өсімдіктердің топырақтардың ... ... ... ... мен ... Алматы
аймағында өтетіні тегін емес.
9) Таулы алқаптарда ені әр жерде әр ... ... ... ... ... ... шөлді-дала зонасы - белдеуі орын алған. Жазықтағы шөлді-
дала зонашасына қарағанда тау етектерінде ... бұл ... ... ... ... Бұл белдеу - таулық белдеулік
зоналығының ең ... ... ... бұл ... ... жағдайы
да басқаша.
Тау етегіндегі шөлді-далалы белдеуінде ылғал мөлшері жазық аумақтағы
шөлді-дала зонашасына қарағанда әлдеқайда мол. Ылғалдың орташа мөлшері ... ... ... ... ... ... ... көктемгі және қысқы айларында
түседі де, жаз, күз, ... ... ... Бұл ... ... ... дұрыс пайдаланып, ерте пісетін астық дақылдары - күздік және жаздық
бидай, арпа егіледі. Ал суармалы жерлерде астықтан басқа ... ... ... ... ... беде мен ... бау ... мен
жүзімдіктер, темекі жақсы өседі.
Негізінен алғашқы екі зонашада Алматы, Жамбыл облыстарының қант қызылша
егістері, ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының мақтасы мен дәрілік шөптер, бау-
бақша, жүзімдіктер орын ... Тау ... ... ... ... млн. ... яғни ... жер көлемінің 5,2 %
10) Тау етегі шөлді-далалы белдеуінен биігірек алқапта аласа таулы-дала
белдеуі басталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түсетін ылғал мөлшері 500-800 мм-ге жетеді.
Мұндай мөлшердегі ылғал терістік жақтың жазық жерлеріндегі ешбір ... ... көп ... шөп ... өседі. Топырқтары да
құнарлы, негізінен таудың қара қоңыр топырағы мен қара ... ал ... ... ... топырақтары. Бұл аймақта ... ... ... ... ... өседі, мал жайылымына да қолайлы. Аймақ
таулы, жыралы болып келетіндіктен, жаппай егістікке ... ... ... мал ... шабындық ретінде пайдаланылады. Бұл алқапта
суарылатын және суарылмайтын жемісті ағаштар, ... көп ... ... ... алмасы да осы аймақта өсіп, тамаша өнім ... ... ... 10 млн. ... ... ... таулы, шалғынды-орманды белдеуі аласа таулы-далалы белдеуінен
жоғары алқапта жатыр. Бұл аймақта түсетін ылғал мөлшері жылына 850-900 мм-
ге дейін жетеді. ... ... аса биік ... өседі. Топырағы аса құнарлы
қара топырақ пен күңгірт қара түсті орман ... ... ... ... ... ... жетеді. Жер бетінің бедеріне,
аймақтың суықтығына байланысты егістік жері өте аз. Жері ... ... мен ... ... Көп жері ... ... ... Тянь-Шань
шыршасы. Көлемі 4 млн. гектардай.
12) Биік ... және ... ... - биік ... орын ... Бұл аймақтың ауа райы орта таулы ... ... ... ... ... орта таулы аймақтан аздау.
Топырақтары - биік ... ... және ... ... ... ... ... биік басында жыл бойы ерімейтін қар мен мұз
жатады. Алтайдың ... ... ... топырағы кездеседі. Бұл аймақ
негізінен малдың, әсіресе уақ малдың жазғы жайлауы, себебі басқа уақыттарда
күн салқын. Көлемі 3 млн. ... ... ... ... ... зона, зонашасының реті келтірілген.
1.3 Қазақстан топырақтарын пайдалану жолдары
Жоғарыда ... ... ... ... картасы 1-
суретте көрсетілген, олардың негізгі климаттық ... мен ... ... ... ... берілген. Қазақстанның топырақтану
саласындағы ғалымдардың көп ... ... ... ... отырып,
Қазақстан территориясындағы топырақ-табиғат ... ... ... қоса ... мен ... топырақтарды ауыл
шаруашылығына пайдалану мәселелеріне ... 1- ... ... ... ... ... астам жері
құрғақ аймақтарда орналасқан. Сондықтан Қазақстанда ауыл ... ТМД ... ... ... қарағанда қолайсыздау. Жерден мол
өнім алу үшін ... мен ... ... ... шаралар -
құрғақшылықпен күресу, жер суару және мелиорациялау, топырақты ... Осы ... ... шешуге республика дихандары мен ғылыми-
зерттеу мекемелерінің негізгі ... ... ... ... ...... ... Еңбек
Қызыл Ту орденді топырақтану институтының көп жылдық жұмыстары нәтижесінде
құнды мәліметтер жинады. Республикамызда ... ... ... жыртуға жарамды 61 млн. гектардай жер бар екен, оның 27 ... - ... ... жерлер, көпжылдық ағаштар мен меншікті
учаскелер. Осы жерлердің көбі - 20 млн. ... ... ... шығыс,
терістік батыс қара топырақты және қара қоңыр ... ... ... ... ... ... ... Ал ылғалмен
қамтамасыз етілмеген, топырағы жай және ашық қара ... ... ... зонашаларда жыртылған жер көлемі соңғы жылдарға шейін 5,0 млн.
гектар шамасында еді. Қазір олар ... ... ... Ал ... млн. гектар егістік жерлер Оңтүстік Қазақстан, аздап Шығыс Қазақстан және
Батыс ... ... ... ... тау ... ... тараған суарылмайтын және суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар.
Суармалы жердің біраз көлемі шөл аймағында өзен ... мен ... ... ... ... жер ... ... 2,4 т млн.
гектар орнына көп төмендеп қазір ... 1,0-1,2 млн. ... ... ... көп ... ... түрде қалпына келтіру қажет.
Қазақстандағы тың игеру негізінен мамандандырылған (совхоздарды)
кеңшарларды ... ... ... ... ... Егер 1950 жылы
республикамызда не бары 22 астық совхозы болса, тың көтерілгеннен кейін
астық ... ... саны ... 620-ға ... Жалпы
республикамызда кеңестер кезінде совхоздар саны - 2060, ... ... бар еді, ... Қазақстан аграрлы республика болды. Оның басым
көпшілігі астықты совхоздар, 272-сі қой ... 142-сі сүт, ет ... 50-і ... өзгесі мақта, техникалық дақылдар, ... ... ... ... кең ... ... орналасқан шаруашылықтар - өте ірі,
жақсы жабдықталып, механикаландырылған шаруашылықтар болған. Мәселен, орта
есеппен Қазақстандағы әр ... 90 мың ... ауыл ... ... оның 16 мың ... ... ... егістіктер. Ал Қостанай
облысындағы Козлов атындағы алып совхоздың жалпы жер көлемі - 400 ... ал ... ... 100 мың ... ... ... Жалғыз
совхоздың өзі бұрынғы КСРО кезінде өнімді жылдары 8 млн. пұттан астам алтын
дән тапсырған.
Дей тұрғанмен, көп ... бойы тек ... ... ... ... тың және ... ... игерудің кейбір көлеңкелі
тұстарын айта кеткен де жөн. ... ... ... туы желбіреп
тұрған уақытта тың игеруде біршама солақайлықтар болды. Қысқа мерзімде
партияның бастауымен, ... ... ... 25 млн. га ... ... қауырт игерілді. Тың игерудегі алғашқы қателер осы түста
айқындала түсті. Бұл сияқты аса ... ... іс ең ... ... ... жан-жақты зерттеуден басталмады. Өкінішке орай, ... ... ... ... тек қана ... ... Олар негізінен жыртуға жарамды алқаптарды
ғана анықтады, болашақ астық шаруашылықтарының іргетасы қаланатын ... ... ... тағы бір жай, тың ... ... кезеңінде жерді таңдау
экспедицияларының құрамына, жаңа ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... келген Мәскеу,
Украина, Беларусь т.б. ... ... ... еді. ... ... жер ... жақсы білмейтін, Қазақ жерін гүлдендіруге
құлшынып ... ... ... Тың ... ... ... жыртуға
жарамды алқаптар таңдалып, болашақ совхоз орталықтарына ... ... ... ... жіберілді. Игерілген тыңдағы, ... ... ... тың ... ... ... географиясы туралы толық мәліметтер
береді (2-сурет). Соның салдарынан егіс егуге табиғи жағдайы жарамсыз жүз
мыңдаған құмды және ... ... ... ... ... құрамы жеңіл
құмдақ топырақтар өзінің табиғатында жел эрозиясына тым ... ... ... ... кезінде өсімдіктердің шымды қыртысымен жымдалып,
бекіп тұрған құмдақ ... ... ... ... ... ... ... эрозиясын үдетті. Мыңдаған жылдар бойы түзілген құнарлы
топырақ желмен үрленіп, шаң ... ... ... ... ... терістік облыстарымызда 1,5 млн. гектарға жетті. Бір ғана Павлодар
облысында 805 мың гектар жер істен ... Жел ... ... ... ... ... топырақтар көп бейім болатыны ... Ал ... ... жерлердің басым көпшілігінің азды-көпті ... ... ... ... ... ... ... желдің жиі тұруы себеп болады.
Тың игерудегі жоспар орындау және ... ... 400 ... төртбұрыш
пішінді болу талабы алқаптың агроэкологиялық заңдылықтарын бұзды. Тіпті
жерді елді мекендерге, орман ... көл мен өзен ... ... ... ... көптеген құмдақ және сортаң жерлерді жырту -
бұған ... ... ... ... ... мәселесіне тек астық
өндірісі тұрғысынан сыңаржақ ... ... ... ... ... ... ... жағдай: Қазақстан тыңы негізінен тәуекелді ... ... ... мұнда қуаңшылық жылдар жиі ... ... ... мен ... ... жылдардың
орташа есеппен қайталану ... ... ... ... қара ... зона мен ... қара ... зонашада тәуекелді
егіншілік өзін-өзі негізінен ақтаса, қара ... ... ... ... ... ал ашық қара қоңыр ... ... ... өнім ала ... Сондықтан соңғы екі зонашада бұрынғы
жыртылған жерлерді астық өндірісінен шығарып, ... ... ... шөптерге ауыстыру қажет. Жалпы егістік құрылымын тіпті ... және ... қара ... ... ... қарау қажет. Ол
аймақтардағы кейбір құрамы жеңіл ... ... мен ... ... ... да ... ... мал шаруашылығының еншісіне берілуі
тиіс.
Қазақстан тыңында, тіпті миллиард пұт астық алынған жылдары гектардан
алынған орташа өнім 12-14 ... ... ал ... ... ... 5-6-дан 7-8 центнер аралығында. Сонымен республика тыңындағы
астық өнімі негізінен әр ... ... ... жалпы мол көлемі
есебінен алынады. Солтүстік Қазақстанның Ақселеу ... тың ... ... ал ... ... ... ... 4-суретте көретілген.
Астықты дақылдар өнімі жөнінен Қазақстан бұрынғы Одақ көлемінде ең
соңғы орында, ал ... ... екен ... Ж.А., 1992), ... егіншілік экономикалық жағынан тиімді ме деген сұрақ туады. Әрине
тиімсіз. Сондықтан да ... ... ... тың ... ... ... қайта қаралып жатыр. Кезіндегі тыңдағы 30 млн. гектарға
жуық егістік ... 15-16 млн. ... ... ... отыр. Тыңдағы
егіншілік тек табиғи жағдайда ылғалмен қамтамасыз етілген қара ... ... қара ... ... ... ... басқа жерлер
баяғыдан келе жатқан дәстүрлі мал ... ... ... Осы ... ... ... ... тұрып, кеңестік заман кезіндегі
республикамыздың топырақтарын егіншілікке пайдалану көрсеткіштері 2-кестеде
келтірілген.
2-кесте
Қазақстан жер қорлары, оның ... ... млн. га ... ... ... зоналық топырақтар |Жыртуға |1975 ж. |1980 ж. |2000 ж. |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| ... ... |
|1 ... қара ... |7,9 |7,3 |7,3 |7,35 |
| ... шалғынды | | | | |
| ... ... | | | | |
|2 ... қара ... |8,7 |7,2 |7,2 |7,25 |
|3 ... қара ... |13,7 |10,0 |10,1 |10,1 |
| ... | | | | |
|4 |Жай қара ... ... |7,5 |3,6 |3,6 |3,6 |
|5 ... қара ... топырақтар |6,0 |1,2 |1,2 |1,2 |
|6 ... ... |4,3 |0,2 |0,2 |0,2 |
|7 ... және ... |5,1 |0,4 |0,4 |0,45 |
| ... | | | | |
|8 |Тау ... шөлді-дала|5,6 |3,3 |3,4 |3,45 |
| ... | | | | |
|9 |Тау ... қара |2,2 |2,0 |2,0 |2,0 |
| ... күңгірт қара қоңыр | | | | |
| ... | | | | |
| ... |61,0 |35,2 |35,4 |36,0 ... ... ... ... жыртылған бұл жерлер тиімді өнім
бермесе де жылдар бойы ... ... ... ... ... ... егістік жерлерді қысқарту жөнінде сөз қозғау
мүмкін емес еді. Ол кезде Одаққа Қазақстан жыл ... ... ... ... ... бұл ... Қазақстан тек тәуелсіздік алғаннан ... ... 1994 ... 25 ... ... тың ... 40 ... жиналған ауылшаруашылық қызметкерлерінің алдында сөйлеген
сөзінде Елбасы Н.Ә.Назарбав тың игеру кезіндегі жіберілген ... бірі ... өнім ... ... ... ... ... айтты. Тың өңірінде
гектарынан 10 центнерден төмен өнім ... ... ... жағынан
өзін-өзі ақтамайтыны сондықтан, мұндай алқаптарды егістіктен шығару жайында
нұсқау берген ... Міне сол ... ... ... ... 35-36 млн. ... ... егістік жерлер саналы түрде
қысқартылып, 2000 жылы 21399,9 гектарға төмендегені 3-кестеде көрініп ... Бұл ... ... әрі қарай да азаюы ықтимал.
3-кесте
Қазақстан Республикасының 2000 жылғы жер қорларының құрылымы ... ... ... |% |
| |мың ... млн. | ... ... ... ... |100 ... ... жерлер |222485,9 |81,6 ... ... |21399,9 |7,8 ... отырғызылған дақылдар |135,8 |0,1 ... ... |8759,4 |3,2 ... ... |5015,5 |1,8 ... ... ... |68,7 ... ... бөлінген жерлер |93,6 | ... мен ... ... ... |14326,0 |5,2 ... ... |1105,5 |0,4 ... ... ... |7716,3 |2,8 ... мен ... ... ... |136,2 |0,05 ... ... мен ... басқан жерлер |145,2 |0,5 ... мен ... ... ... | ... | | ... ... ... |603,4 |0,2 ... жерлер |178,0 |0,06 ... ... |24453,4 |90, ... ... ... ... басым бөлігі соңғы жылдары
өз мақсатында пайдаланылмай запастық қорларда саналады.
Бидаймен қатар ... ... ... ... ... ірі ... Бұрынғы күріш егетін Қызылорда облысымен қатар соңғы жылдары
республикамыздың Оңтүстік ... және ... ... да ... ... ... едәуір өнім алынып келеді.
Қазақстан ірі астықты аймаққа айналғанымен, республикамыздың көпшілік
жері әлі де ... аз мал ... ... ... ... шөл, шөл және биік ... жайлаулары көлемі 180 млн. гектар жерді
алып жатыр, бұл ... ТМД ... ... ... ... ... ... жерінде мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ұсақ ... - қой мен ... төрттен
біріне жуығы, түйе мен жылқының біраз бөлігі өсіріледі. Шөлді аймақта
өсетін күн ысыған ... ... арта ... ... қой елтірісінің үштен
бірі біздің елде ... ... ... ... ... ... ... сорланған сұр-құба топырақтарындағы ... ... жер - ... ... сөз бар. Ендігі мәселе мекен етіп отырған
жерімізді тазалығы одан дұрыс өнім алу өзімізге байланысты ... ... ... ... ... қай ... мал шаруашылығына қажет,
шаруашылыққа пайдаланбай, табиғи күйінде сақталатын жеріміз қайсы, осыны
білу, оны адам баласының ... үшін ... ... білу, оны ұрпағымызға
дұрыс жеткізу де біздің парызымыз. Сонда бұл игілікті істі неден ... ... ... сұрақ туады. Біздің ойымызша, ең алдымен республикамыздың
экологиясы бұзылған жерлерді ... ... ... ... ... суару,
сортаң жерлерді мелиорациялау тағы басқа шаралардан бастау керек.
1.4. Қуаң жерлерді ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық үдеу кезінде әлемдегі ластану ... СО2 ... О2 ... ... табиғаттағы экологиялық тепе-теңдік
бұзылуда. Осы тепе-теңдіктің бұзылуының басты бір себебі - адам әрекетінен
бүлініп, ... ... ... немесе азайып бос жатқан жерлер. Мұндай
жерлер адам әрекетінен істен шығып ... ... ... СО2 ... ... ... ... элементтерді алып, күн сәулесінің өсімдіктер
жапырақтарына ... ... ... ... ... ... ... ауаға тірі организмдерге аса ... О2 ... ... ... ... зат айналымына қатысып, өз үлестерін ... да ... ... бос ... ... адам қоғамына кешірілмес
күнә. Мұндай жерлерді ... ... ... (рекультивация) бүкіл
әлемдегі өркениетті елдердің заңдарында, соның ішінде ... жер ... ... ... ... ... ... қолдан бүлінген жерлерді қайта құнарландыру жұмыстары
жайында кітаптың соңында біршама сөз етеміз. Қазір біздер жоғарғы айтылған
тың ... ... ... ... ... деп ... босаған
миллиондаған гектар қуаң жерлерімізді қалпына ... ... ... ... ... игі бастама туралы қысқаша хабар.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, мұндай ... ... ... мен ... ... ... да ... болады.
Мәселен, табиғаты біршама ... ... ... ... ... ... қазіргі кездің өзінде кең қанат жайған.
Келешекте, бұл мүмкіндіктерге Қазақстанның фермерлері де ие бола алады.
Жобадағы ... ... ... ... үшін ... ... болып
Қарағанды облысының Шет ауданының солтүстік бөлігінің 1,5 млн. ... ... ... ... егісінен босаған бұл алқаптарда жобада
қарастырылған еркекшөп, түйе ... ... т.б. ... ... ... ... ... іс-әрекеттер жақсы нәтижелер берген
жағдайда, бұл тәжірибелерді Қазақстанның көрші аудандарына, тіпті табиғаты
ұқсас ... ... ... ... кең ... ... іске ... 400-ден астам фермерлер, республикамыздың басты
ғылыми мекемелері мен ... ... ... ... ... ... ... қаржыланатындықтан жұмыстардың тиісті бағдарламамен
орындалуына барлық жағдайлар жасалады. Алдын-ала есептеулерге қарағанда,
жобадағы істер жүзеге асқан ... ... ... ... ... 2-3 ... өтелініп, одан кейінгі жылдары тек пайда әкелмек. Бұл игі бастама
туралы хабар ''Егемен ... ... ... Қазақстан топырақтарын (жерлерін) әр аймақта бағалау және бұл
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... бағалау
Бұрынғы ҚСРО-да жерді бағалау жұмыстары тек 1958-1959 жылдары басталған
болатын. Дегенмен ҚСРО ... ... ... ... жерді
бағалау жұмыстары біршама ерте басталды деуге әбден болады. Бұл мәселеге
1954-жылғы кезіндегі ... ... ... ... ... шығыс бөлігінде, негізінен Азиялық ... ... ... ... облыстарында ғасырлар бойы бос жатқан
миллиондаған ... тың және ... ... ... өндіру үшін игеру
жұмыстары бастама болды.
1954-1960 жылдары партияның осы шешімдері нәтижесінде бүкіл ... ... ... тың және ... ... ... ... біршама бөліктері
Оралдың шығысы мен Сібірде болғанымен негізгі бөлігі Қазақстанда ... ... ... ... тың ... ... 25 млн. гектарға
жетті, яғни бүкіл игерілген тың жерлердің 60 %-ы Қазақстан үлесіне тиді...
Жалпыға ... тың ... ... өте ... ... ... Сол
кездегі одақтық, жергілікті партия ... ... ... ... ... тың және ... ... игеруге
таңдап алу үшін топырақтанушылар мен агрономдарға көмек ретінде 1954 ... ... ... ... ... ... алаптың 10-25%-ын алып жатса, олар игеруге көп
зиян ... ... ... ... Ал ... ... сортаңдар
жайласа, және сортаңды қабаты топырақтың бетіне жақын ... ... ... бұл алқаптар тіпті игеруге болмайтын, немесе сапасы
ортадан да төмен ... ... ... ... қара топырақты зонада
Ө.Оспановтың жүйесі бойынша төмендегідей жер топтары бөлінген.
1) Жыртуға жарамды сапасы ... ... ... ... ... Ортагумусты (кәдімгі) қара топырақтар.
б) Аздап сортаңданған кәдімгі қара топырақтар.
в) Шалғынды - қара топырақтар.
г) Аздап сортаңданған шалғынды-қара топырақтар.
д) Сортаңданған және ... ... ... қара топырақтар терең
сортаңдармен 10%-ға шейін.
е) Сортаңданған және ... ... ... ... ... 10%-ға ... ... жарамды сапасы орта жерлер қатарына:
а) Сортаңданған және аздап сортаңданған ... қара ... ... 25%-ға ... ... және ... сортаңданған шалғынды қара топырақтар терең
сортаңдармен 25%-ға дейін.
в) Құмдақ ортагумусты қара топырақтар.
г) Құмдақ ... қара ... ... ... 25%-ға ... Жыртуға жарамды сапасы ортадан төмен жерлерге:
а) Қатты ... ... қара ... Қатты сортаңданған ортагумусты қара топырақтар сортаңдармен 25%-ға
дейін.
в) Сортаңданған және аздап ... ... қара ... ... 25%-ға ... Қатты сортаңданған шалғынды-қара топырақтар сортаңдармен 25%-ға
дейін.
4)Жыртуға жарамсыз жайылымдық жерлерге: ... ... ... мен ... ... ... ... артық кездесетін
алқаптар, зонааралық таза сортаң және мол сорланған ... мен ... ... орын ... жерлер жатады.
Тура осындай принциптер құрғақ даланың азгумусты қара топырақтары мен
күңгірт қарақоңыр топырақтарды бағалап, категорияларға ... ... ... ... Есте ... нәрсе, тек бұл зонада терістіктен оңтүстікке
жылжыған сайын құрғақшылықтың көбейе түсетінін ескеру қажет. Сондықтан ... ... ... ... ... ... да төмендей түсетіні
күмәнсіз.
. Институт директоры Ө.Оспановтың жетекшілігімен ұсынылған бұл жаңа
нұсқада тың аймағындағы ... ... ... ... 6 ... ... Жыртуға жарамды сапасы жақсы жерлер.
1) Жыртуға жарамды ... ... ... Жыртуға жарамды сапасы орташадан төмен жерлер.
1) Механикалық құрамы жеңіл ... ... қиын ... ... жыртуға тіпті жарамсыз жерлер.
Келтірілген тізімнен көрініп тұрғандай, бұрынғы бағалау нұсқасына
қосымша тағы екі топ қосылғаны ... тұр, олар 4- және ... ... ... ... ... мен ... (жыртуға) қиын жерлер. Бұл
топтардың ... ... да ... емес еді. ... ... тың ... кезеңінде жоспарды артығымен орындау мақсатында ... ... ... ... жеңіл, құмдақ топырақтар да жыртылып кеткені
практикада кездесті. Соның нәтижесінде тың ... ... ... ... өріс ... Міне ... жаңа ... топырақты бағалау жүйесінде
механикалық құрамы жеңіл топырақтар арнайы жаңа топқа бөлінді. Сөйтіп бұл
топырақтарды кәдімгі ... ... ... жыртуға жарамсыз, оларды
жырту үшін арнайы агротехника (топырақты қайырымасыз етіп жырту т.б.) ... ... Ал ... ... қиын жерлер ... ... ... ... ... көлемдері 25-50%-ға дейін жететін
алқаптар жатқызылды. Бұл алқаптарды ... ... қиын ... ... ... тиімді болу үшін сортаң, ақтаңдақтарды әртүрлі әдістермен
жақсарту (мелиорациялау) қажет екені ... Міне осы жүйе ... тың ... пайдалану көп жылдар бойы жүргізілді.
Мұнда жер категориялары, ... ... ... ... ... және олардың агроөндірістік топтары жіктеліп бөлінді.
Агроөндірістік маңызы мен ... ... ... ... ... 5 ... ... - Жыртуға сөзсіз жарамды басым түрде егіншілікке пайдаланылатын
жерлер;
Б - Басым түрде ... ... ... - ... түрде жайылымдық жерлер;
Г - Басым түрде ормандық жерлер;
Д - Ауыл шаруашылығына да және ... ... да ... ... А, Б және В ... ауылшаруашылық жерлерін әртүрлі
салада пайдалануларына дөп ... ... қоса Б және В ... Б1 және В1 жартылай категориялары, яғни егіншілікке таңдап
пайдалануға болатын ... ... Б2 және В2 - ... ... өте аз пайдаланылатын жерлер бөлінді.
Топырақ жамылғысының ерекшеліктеріне, табиғи өнімділігіне байланысты
әртүрлі ... мен ... А, Б, В ... ... ... Осы ... зоналық топтар топырақтарының сапасы мен
олардың өнімділігін арттыруға бағытталған шараларға сәйкес ... ... ... ... ... ... бойынша
келтірілген топырақтарды бағалап топтастырудың жалпы схемасын келтіреміз.
Категориялар мен ... ... - ... басым түрде жарамды ... ... ... алаптары және олардың басқа топырақтармен ... ... ... ... ... ... ... 30%-дан
аспайтын болып кездеседі. Негізінен ... ... ... ... қамтамасыз етілетін дала топырақтарының жазық алқаптары,
тауетегі жазықтары, тауаралық ойпаң жерлер. ... ... ... ... Жерді пайдалану коэффициенті 50%-дан көп.
Б – басым түрде шабындық жерлер. Шалғынды, шалғынды-далалы ... ... ... ... таңдақтар 30 %-дан аспайды. Біртектес
сорланбаған, сортаңданған алаптар таңдалып егіншілікке ... ... ... БІ категорияға жататын жерлер ... ... ... ... ... 50 %-дан көп төмен. Ал топырақтары
күрделі алаптары БІІ – жартылай ... яғни бұл ... ... ... немесе өте аз көлемде жарамдыларға жатады.
В – басым түрде жайылымдық жерлер. Негізінен шөл-дала, шөл ... ... ... жөнді дамымаған, сорланған, құмды, сортаң
топырақтар және ... ... ... ... ... ... бұл ... ылғалмен табиғи күйде қамтамасыз етілген
қаратопырақтар мен ылғалмен ... ... ... ... 50%-на ... ... ... бар алаптары, тауетегі мен
тауаралығы ойпаң жерлерінің сапасы ... ... жер ... ... жатады. Ескеретін тағы бір жағдай, шөл және шөл-дала зоналарының
көп жерлері суарылып, ... ... ... ... ... ... ... орай, ондай мол жерлерді суаруға су
көздері жоқ.
ВІ – бұл ... ... ... да егіншілікке жарамды жартылай
категорияға жататын жерлер болып табылады. Бірақ, ... ... өте ... оларды игеру су көздерінен басқа да күрделі мелиорация шараларына
байланысты. Азда болса бұл ... ... ... ВІІ – ... ... яғни ... ... жарамсыз немесе өте аз көлемде
жарамды жайылымдар да орын алады.
Г – басым түрде ... ... ... ... Таулы алқаптардағы
және жазықтағы орманды жерлер, оған қоса өзен бойларындағы тоғайлы ормандар
жатқызылады. Бұл алқаптардың біршама жерлері шабындық және ... ... Ал ... ... мен ... ... түгелдей В -
категориясына, яғни жайылымдарға жатады.
Д - Ауыл шаруашылығына да және ... ... да ... Бұл ... ... қатарына таза сорлар, батпақтар, жылжымалы
құмдар, тау ... ... ... т.б. ... ... ... - Категорияларындағы зоналық топырақтар топтары.
1. Тұрақты суарылмайтын егіншілік жерлері - ... сұр ... қара ... орманды-дала, таулы-дала, аласа-таулы
және Алтай, Тарбағатай тау етектері топырақтары.
1. Салыстырмалы ... ... ... ... - ... ... ... қара топырақтары.
1. Құрғақтау даланың аса тұрақты емес ... ... ... ... ... даланың тұрақсыз суарылмайтын егіншіліктің ... ... ... ... өте ... суарылмайтын егіншіліктің қара-қоңыр
топырақтары.
1. Тау баурайлары мен ... ... ... ... және ... ... сұр ... қара-қоңыр және
ашық-қоңыр топырақтары.
1. Тянь-Шань аймағындағы таулы-далалы, тау аралығы ойпаттары мен тауетегі
далалы топырақтары. Тұрақты суарылмайтын ... қара ... ... ... ... ... тау егістік (богара) жерлері.
Б - Категорияларындағы зоналы топырақтар
1. Қара топырақты зонаның шалғынды, шалғынды-далалы топырақтары.
1. Қара-қоңыр топырақты зонаның шалғынды, шалғынды-далалы ... Құба және ... ... шөл ... ... ... ... жерлер мен өзен бойлары.
1. Таулы аймақтардың шалғынды және шалғынды-далалы ... ... - ... ... ... ... құрғақтау және құрғақтау далалық жайылымдар топырақтары.
1. Шамалы ... және ... ... ... ... Шөл-дала зонасының жайылымдық топырақтары.
1. Шөл зонасының жайылымдық топырақтары.
1. Тау етегіндегі шөл-дала белдеуінің жайылымдық топырақтары.
1. Тау ... мен ... дала ... ... ... ... жайылымдар, бұған негізінен таулы субальпілік, альпілік белдеулер
жатады.
Агроөндірістік топтар мен ... ... ... сол топырақтарды игеру үшін қажетті ... ... ... ... ... үшін нақтылы қандай шараларды қолдану
қажеттілігіне қарай бөлінеді. ... ... ... жартылай
категориялар бойынша топырақтардың агроөндірістік топтары мен ... ... - ... ... ... ... ... керек етпейді.
а) кәдімгі зоналық агротехника қажет.
б) бөлектенген, арнайы ... ... ... жел ... ... ... етеді.
2. Топырақты су эрозиясынан сақтауды қажет етеді.
2. Топырақтың сортаңдануымен күресті ... ... ... зиянды қасиеттерімен күресу.
б) сортаң таңдақтармен күрес.
5. Топырақ эрозиясымен және сортаңданумен күресу.
6. ... және ... рет ... ... ... - категориясы бойынша
БІ - егіншілікке таңдаламалы жарамды жерлер.
7. Топырақтың ылғал тәртібі ... ... ... ... ... ... немесе жерасты ылғал болған жағдайда.
б) топырақты су эрозиясынан қорғау қажет.
8. Суаруды және екінші ... ... ... - егіншілікке өте аз, немесе тіпті жарамсыз жерлер.
9. Басым түрде жер бетін жақсартуды қажет етеді.
9. Басым ... ... ... қажет етеді.
В - категорясы бойынша
ВІ - егіншілікке таңдамалы түрде жарамды жерлер
11. Топырақты жел эрозиясынан қорғау қажет.
11. Топырақты су эрозиясынан қорғау ... ... ... ... ... Топырақ эрозиясымен және сортаңданумен күресу қажет.
11. Суаруды және екінші сорланумен күресуді қажет етеді.
ВІІ - егіншілікке жарамсыз, немесе өте аз ... ... ... ... ... ... етеді.
16. Топырақты күрделі жақсартуды қажет етеді.
16. Топырақ бетін және күрделі жақсартуды ... ... ... Ө.Оспановтың бұл негізінен суарылмайтын егістіктер ... да ... ... ... ... кең масштабта бағалаудың
және жерді қажет бағытта пайдалануға ... ... ... Бұл
материалдарды жер кадастрын жасаған кезде, тікелей пайдалануға болмайтыны
түсінікті жағдай. ... жер ... ... ... яғни ... мен жерді экономикалық бағалау үшін нақтылы топырақ түрлері мен
нақтылы эталонды ... ... ... Бұл ... алғашқы
ізденістер, бастамалар 1968 ... ... ... ... жер ... ... елімізде, әрбір одақтас республикаларда басталып, 1990 жылдары
Одақ тарап әр республикалар егемендік алғанда бұл жұмыстар тез өріс ... ... ... ... жер ... ... ... жасалды. Ол жайында төменде айтылады.
2.2 Оңтүстік облыстарымыздағы суармалы егістіктерге пайдаланылатын
топырақтарды бағалау
Қазақстанның басым көпшілік жерлері ... ... ... және ... ... Бұл аймақтарға егіншілікпен өнімді айналысу үшін
оларды қолдан суармайынша болмайды. Республикамыздың ... ... ... суармалы егіншілікпен айналысатын туысқан өзбек, ұйғыр
халықтарымен көршілес, аралас мекендейтін ... ... ... ... бар. ... ... Қазақстанда суармалы егіншіліктің
біршама дамуы кеңестік дәуірде болғанын мойындауымыз керек. Ол кезеңде
Қазақстан суармалы ... ... ... ... мен ... кейінгі
3 орында болып, суармалы егіншілік көлемі 2,5 млн. ... ... тағы бір ... ... егіс ... ... ... елдерге қарағанда көп жоғары. Бұл жағдай практика түрінде де
көптен дәлелденіп жүр. ... ... ... ... ... 171 ... (Ы.Жақаев, Қызылорда), тарыдан - 201 ... ... ... қант ... - 1600 ... ... Қазақстанның суармалы жерлеріне алынғаны әлемге ... ... ... ... ... ... мәселелерін негіздеу
мақсатымен республикамыздың сумен қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... бағаланды.
Бұл жұмыстар Ұлы Отан соғысы жылдары тағдырдың тәлкегімен Қызылордаға жер
аударылып келген топырақтанушы, ... аса ірі ... ... ... ... 1930 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... бітірген В.М.Боровский Қызылордада алғашқы ... су ... ... ... ... ... педагогикалық
институтта дәріс береді.
1940 жылдардың аяқ кезінде ауылшаруашылық ... ... ал ... ... ... ... ... дәрежелерін жемісті
қорғады. Бұл мәселелер жөнінде көптеген ғылыми мақалалар мен ... ... мен оның ... екі ... ... 1950 жылдардың аяқ
кезінде ‘’Ғылым’’ баспасынан ... ... Бұл ... Сыр ... ... ... ... бағаланып, оларды
егіншілікке игеру кезінде қолданылатын мелиорация шаралары ... бойы ... ... ... соң, ... ... Іле, Шу, Жайық сияқты ірі өзендер ... мен ... ... ... ... ... Арыс т.б. майда өзендер бойларында ... Бұл ... ... В.М.Боровскидің тікелей
жетекшілігімен, оның шәкірттерімен, ал біршама ... су ... ... ... жүргізілді. Бұл еңбектер нәтижесінде
де зерттелген аймақтардың топырақ-мелиоративтік жағдайлары, оларды суармалы
егіншілікке игерген кезде қолдануға қажетті шаралар ... ... ... осы зерттеулер нәтижелерінде оңтүстік суармалы егіншілік
өрістеген аймақтар өздерінің мелиоративтік жағдайларына қарай В.М.Боровский
бойынша (13) ... үш ... ... ... Тауетегі мен бөктерлеріндегі көлбеу тегістіктер, топырақ қабаттары
сарысазды, майда ұнтақталған жыныстардан тұрады. Ал ... ... ірі ... ... құмдардан тұрады. Таудан алыстаған сайын
топырақ астындағы төселген тау жыныстарының ірілігі ... ... ... ... ... ... астындағы ыза сулар ірі
кесекті жыныстардан еңкейісі ... тез ағып ... бұл ... терең жатады, немесе тіпті жоқ. Сондықтан олар топырақ түзілу
процестерінде ... әсер ... ... топырақтары сұр және қара-
қоңыр топырақтар. Топырақ құрамында тұздар жоқ есебі, суару ... ... ... ... жоқ. ... топырақасты қабаттарының суды мол
өткізгіштігінің нәтижесінде арық-атыздар мен каналдар бойларында, ... ... жер ... су ... көп ... ... болады.
Міне сондықтанда бұл алқаптарды суару кезіндегі ... ... ... ... көп шығын болуымен күресу. Канал арықтар табандарын,
қабырғаларын су ... ... , ... ... ... ... ... тек беткі қабатының суды өзінде ұстай ... ... беру т.б. ... ... ... алқаптан төменірек орналасқан тау етегіндегі ... ... ... ... ... ... сазды жерлер. Бұл алқаптағы топырақ
түзуші тау жыныстары да негізінен ... ... ... ... ... бұл алқап таулардан ... ... ... түзуші жыныстар ірі қиыршық тастар ... ... су ... ... ... түзіледі. Оның үстіне бұл
алқаптың жер беті және жерасты еңкейісі де аз ... ... ... Міне ... байланысты таулы өңірлерде жер астына сіңген сулар
жер бетіне жақындайды. Тіпті кей ... су ... ... ... ... бетіне шығып жатады. Сондықтан жергілікті халық оны ‘’қарасұлы зона’’
деп те ... ... ... ... ... ... ыза суларының
жақындығына байланысты шалғынды-сұр, шалғынды-сазды, шалғынды-батпақты, ал
кейбір ... ... ... ... ... Бұл ... ... игерген кезде жерасты ыза суының жақындығын ескеріп, суару мөлшерін
көп азайту қажет, ... ... ыза ... егістіктер біршама
пайдаланады.
3)Жоғарғы сазды алқаптан төмен орналасқан кең ... - ... ... көне ... ... ... қазіргі өзен бойлары мен атыраулары,
еңісі өте нашар, кей ... ... ... жоқ ... - жазықтар,
топырақтары шөлдің сұр-құба, тақыртүстес топырақтары. Алқаптың көп ... және таза ... ... да алып ... ... ... ... майда ұнтақталған, ал төменгі қабаттары сазды, құмды болып
келеді. Жерасты ыза ... ... ... ... ... ... ... әсер етпейді. Бұл алқапты суарған кезде жерасты
ағысының өте аздығынан жерасты ыза суы ... ... ол тез ... де
топырақ сорланады.
Сонымен қатар, оңтүстік суармалы егіншілік аймақтарда ... ... ... ... жоғарғы айтылған мелиоративтік
көрсеткіштермен (топырақ қабаттарының құрылымы, жер беті, жер асты ағысының
болу, болмауы, жер асты ыза ... ... т.б.) ... ... жайғасқан
аумақтардағы топырақ пен топырақ асты қабаттарындағы және жер асты ыза
суларындағы тұздар құрамы да ... роль ... Міне осы ... ... В.М.Боровский өзі жетекшілік етіп, көпжылдық жүргізген
ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесіне ... ... ... ... ... ... бөлігінде 3 топырақ-геохимиялық провинцияларды
анықтады (14). Ескеретін жағдай, бұл 3 ... - ... ... ... су ... ... ... құятын
түпкі нүктелері: Каспий, Арал теңіздерімен Балқаш ... ... ... ... ... - ... топырақ қабаттарының да,
жерасты суларының тұздылығы да ... ... ... ... ... ... ... сайын арта түседі. Сонымен бұл 3
провинцияларға ... ... ... ... теңізі бассейнінің хлорлы топырақ - геохимиялық провинциясы.
Топырақта да, жерасты суларында да сорланудың ... ... ... ... ... үлесі өсе түседі, негізінен хлорлы-натрий. Сонымен қатар
бор тұздарының да ... ... Арал ... ... ... ... ... Жер асты
суының тұзы көбейген сайын, онда хлордың үлесі (негізінен хлорлы-натрий)
өседі, ал топырақтағы тұздар көбейген сайын сульфат ... ... ... ... ... көлі ... ағымы провинциясында хлор мен сульфаттардың
шоғырлануы Арал бассейніне ұқсас, бірақ мұнда ... ... ... ... ... бар, ал оған қоса ... бор тұзы да қатысады.
Міне осы 3 топырақ-геохимиялық провинцияларды тұз ... ... ... егіншілік үшін ең ыңғайлысы хлорлы-сульфатты
Арал бассейні екенін көрсетеді. Бұл туралы нақтылы ... ... ... және ... ... ... өсетін өсімдіктерге
келтірілетін зиянды әсерлерін келтірген кестелерде толық ... ... ... бұл ... ... суармалы егістіктегі барлық шаруашылықтардың жер кадастрын жасау
үшін ... ... Бұл ... жалпы жер кадастрын ... ... ... ... ... табылады. Ал нақтылы топырақ
түрлері мен ... жер ... ... ... тек сол топырақ түрі
мен шаруашылықтың нақтылы материалдарын пайдаланып жасау қажет.
2.3. Бұрынғы ... және ... ... ... бағалаудың
принциптеріне қысқаша шолу
Бұрынғы Одақтағы жер туралы заңның шығуына байланысты (1968 ж.) ... ... ... ... да жер ... заңдар шықты.
Қазақстанда мұндай заң 1971 жылы ... ... Бұл ... жер кадастры
негіздері мақұлданып, оны ... ... ... ... ... болатын. Міне осы жағдайларға байланысты 1970 ... ... ... ... ... бұл жұмыстармен мол
айналыса бастады. ... ... ... ... Ресейдің
көптеген аймақтарында (Мәскеу төңірегі, Батыс Сібір, Башкирия), Украина,
Беларуссияда және Қазақстан мен ... т.б. ... өріс ... ... ... ... Одақ ... кейінгі кезеңдерде бұл
жұмыстардың біршама тоқтап қалғанын ... ... ... ... республикалар жер туралы заңдарын өздерінше ... ... ... ... ... ... ... жағдай, жерді
бағалау жұмыстарының бастамасы, ол туралы әдістеме кезіндегі ... ... бас ... одақ ... академиясының В.В.Докучаев
атындағы топырақтану институтының С.С.Соболев бастаған ғалымдарымен 1950
жылдардың ... ... ... Міне осыған сәйкес 1960 жылдардың
өзінде еліміздің ... ... ... ... ... ... ... Мәскеу облысының жерлерін экономикалық ... ... жер ... ... ... ... Крючков), Беларуссия жерлерін бағалау жұмыстары республика
топырақтанушыларымен (Медведов, ... ал ... ... ... профессор Н.Л.Благовидовтің басшылығымен жүргізілгені
белгілі.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... бастама жұмыстарына қысқаша шолу жасайық.
Топырақты бонитеттеу критериялары (көрсеткіштері)
Еліміздегі топырақты бонитеттеу жұмыстарында қолданылатын ... ... ... ... әдіс - ... ... ... болып топырақтың өзінің табиғи қасиеттері алынады. Оның ішіндегі
басты көрсеткіштері болып топырақтың өсімдіктердің өсуі мен ... ... оның ... ... ... ... ... Топырақтың
негізгі қасиеттері мен қатар, оның ... ... алу ... ... арнайы қабаты да алынады.
Жалпы өсімдіктер үшін топырақтың қасиеттері өздерінің ... ... ... ... бірі ең негізгісі бола тұрып, топырақтың ... де әсер ... ... ... ... ... де
анықтайды. Сөйтіп топырақтың басқа қасиеттері оның басты қасиеттерімен
үйлесімді болады. Осындай ең негізгі ... ... ... ... ... қалыңдығы мен оның мөлшер, қоры өте үлкен маңыз
атқарады. Жалпы ... ... ... ... ... ... байланыстырушы (интегралды) көрсеткіш болып табылады.
Мұндай қосымша көрсеткіштер қатарына топырақтың механикалық ... ... ... ... ... топырақ қабаттарының
қалыңдығы, тастылығы т.б. жатады. ... бұл ... ... әсер ... ... ... ... жөндеу
коэффициенттері арқылы енгізіледі. Қазіргі еліміздегі қалыптасқан көзқарас
бойынша топырақты бонитеттеу көрсеткіштері топырақтың зоналық ... ... ... ... ... ... ... топырақ бонитеттеу көрсеткіштері болып топырақтың гумус
қоры, механикалық құрамы, оның ішіндегі балшық ... ... ... (РН), ... катиондар құрамы енгізіледі. Ал ылғалмен
қамтамасыз етілуі аса жоғары емес дала және ... ... ... ... дала ... қара топырақтармен қара-қоңыр топырақтарды
бонитеттеу көрсеткіштері болып, қарашірінді қабаттарының қалыңдығы, гумус
қоры, азот мөлшері, ... ... ... және өсімдіктерге
сіңімді ылғал қорлары қарастырылады.
Қарағанды ... ... ... зонасының жыртылған топырақтарын
(оңтүстік, азгумусты қара топырақтар және ... ... ... ... ... ғылым академиясының топырақтану институтының
ғылыми қызметкерлері топырақтың бонитет шкаласын ... үшін ... ... ... ... ... қосындысын пайдаланды. Ал есепке
топырақтың жыртылған қабаты (0-30 см) мен ... ... 1 ... ... алынған. Міне осы көрсеткіштер арқылы жасалған топырақтың
бонитет ... ... ... ... ... құрамы, сортаңдануы, эрозияға шалдығуы т.б.) енгізілетін
өзгерістер жөндеу коэффициенттері арқылы ... Тағы да бір ... ... ... аудандарында, негізінен топырақты бонитеттеу жұмысы
республикамыздың кезіндегі ... ... ... ... ... т.б.) жүргізген жұмыстарында топырақты
бонитеттеуді тек ... ... ... ... яғни ... 0-
50 см. тереңдігіндегі мөлшеріне негізделіп жасалғаны белгілі. Сонымен
топырақты бағалаудағы әдістемелік ... ... тек ... ғана ... бір ... ... де кездеседі.
Топырақтың бағалау балл бонитетін алу В.В. Докучаев кезеңінен бастап екі
тәсілден тұратыны ... 1) ... балл ... ... ... ... ... шығару. 2) Топырақтардан алынған көпжылдық
ауылшаруашылық дақылдарының ... ... ... ... ... ... қасиеттері бар топырақ жоғарғы 100 балдық эталонға бағаланып,
басқа топырақтар балы ... ... ... ... қандай көрсеткіштер бойынша анықтау топырақтардың зоналық
жағдайларына байланысты болатыны ... ... ... ... ... ... бағалау кезінде, 100 балдық эталонды
топырақ оның негізгі екі, немесе одан ... ... ... ... Мәселен, Ростов облысында топырақты ... оның ... екі ... - ... ... ... сол қабаттағы қарашірінді мөлшеріне қарап есептелінеді. Ал ... ... оның үш ... бойынша - топырақтың қарашірінді
қабатының қалыңдығы, ондағы гумус мөлшері және физикалық қасиеттері бойынша
анықталады ... ... ... ... ... топырақтарын бонитеттеу
шкаласын жасау үшін қабылданған негізгі көрсеткіштер жоғарыда көрсетілді.
Ал жердің экономикалық балл ... ... ... ... арқылы
өнімді тікелей есептеу, немесе математикалық модельдеу арқылы жерден
түсетін өнімді ... ... ... ... егіншілік зоналарында,
яғни шөлді, шөлді-далалы топырақтарды ... ... ... ... топырақтардың майда ұнтақталған қабатының қалыңдығы, топырақ
астындағы су өткізбейтін қабатының ... ... ... ... ... тұздардың көлемі мен құрамы жер бетінің және жерастының ... роль ... ... ... ... ... да ... арқылы жасалады. Ескеретін жағдай, суармалы егіншілікке
пайдаланатын жерлеріміздің балл бонитетін анықтау жұмыстары әлі күнге ... ... ... ... қойылған жоқ. Бұл бағыттағы алғашқы ... ... ... ... ... шкаласын жасау әрекеті 1990 жылы
Докучаев ... ... ... профессоры И.И.Кармановтың
жетекшілігімен жасалған болатын. Оның негізгі - ... ... ... ... және топырақ орналасқан аймақтың
агроклиматтық жағдайларына сүйене отырып аса күрделі, ... ... ... ... ... экологиялық индексі (ТЭИ) арқылы
топырақтың ... ... ... Дәп осы жылдары И.И. Карманов ... ... ... оның ... ... ... үшін де біршама
әрекеттер жасады (17). И.И. ... ... ... ... ... экологиялық индексі мен сол жерлерден алынған таза ... ... ... Таза ... ... ... экологиялық индексі артқан
сайын арта түсетіні белгілі, себебі топырақ экологиялық индексі артты ... оның ... ... ... сөз. ... бір топырақ экологиялық индекс
өлшеміне дөп келетін таза кіріс мөлшері тариф ... ... ... жақын топырақтар 11 категорияға біріктіріліп, олардың
тарифтік бағалары 80-нен 600 ... ... ... ... топырақ
бағасы топырақ экологиялық индексімен тариф көбейтіндісінен ... ... ... ... 4 ... ... әкелуі тиіс, сонда 25 жыл
ішіндегі кіріс қосындысы ... ... ... Осы ... ... ең жоғарғы бағаға Аджарияның қызыл топырақтары (гектары 82404
сом), одан соң Ташкент облысының суармалы сұр ... ... ... ие ... Ал ... тегістік облыстарындағы суарылмайтын
топырақтарының әр гектары 6816 сом, ... ... ... ашық қара-
қоңыр топырағының гектары 1540 сом, ал Маңғыстау облысының өте аз өнімді
жайылымдық сұр-құба топырағының ... бар ... 100 ... құраған.
2.4. Тәуелсіз Қазақстандағы жер бағалаудың жаңа кезеңі
Тәуелсіз алған жылдардың басында-ақ Республикамыздың жер туралы заңы
қабылданған болатын. Дегенмен ол ... ... ... ... 1995 ... желтоқсанында Елбасымыздың заң күші бар жер ... ... ... ... Жер ... заң ... аса бір ... заңы
болғандықтан баспасөзде 1999 жылы 22 маусымда және 2000 жылдың 7 ... ... ... ... жарияланып, көпшілік
талқылануынан, парламент сараптамаларынан өтіп, 2001 жылдың 24 қаңтарында
Елбасымыздың қол ... ... ... ... бұл ... ... нарықтық экономикаға дөп келмейтін тұстары ... көп ... ... ... ... ... ... экономикасын
сәйкестендірілген Қазақстанның Жер туралы жаңа заңының нұсқасын ұсынды.
Біршама пікірталас сараптамалардан ... ... ... ... ... қолдауына ие болып, Елбасымыздың 2003 жылдың ... қол ... ... ... басты жаңалық - ауыл шаруашылығы мақсатындағы
пайдаланатын жерлердің ... ... ... ... ... ... ... арқылы берілуі (сатылуы). Жер кодексіні талқылау кезінде
үлкен дау туғызған, біршама халыққа осы ... ... ... ... - осы ауыл ... жерлерінің жеке меншікке сатылуы. Біздің
ойымызша, бұл ... ... ... де жоқ. ... ... ... барлығы сатылмайды, көп болса Қазақстан жерлерінің 10-
15 %-ы ғана сатылуы мүмкін. Екіншіден жеке меншікке ... ... ... да ... деп ... сені қинамайды. Сатып алғың келмесе бірнеше
жылға жерді мердігерлікке (арендаға) алып ... ... ... ... ... ақшаң жетіспей жатса оны оншақты жылға созып, бөліп төлеуге
де ... Жеке ... де, ... ... ... т.б. ... болады. Қай түрін ұйымдастырсаң да өз ... ... ... ... ... ... тұр. Себебі біздің тарихымызда ауыл шаруашылық
жерлері көп ... бойы аса ірі ... ... ... ... көрсеткендей колхоздікі, совхоздікі деген сөз ешкімдікі емес ... ... оны ... ... жоқ ... ... жер - ... деген әдемі сөздер бар, оның мағынасы иесі
бар жерді иесі тиімді пайдаланып, қорғап, гүлдендіреді деген мағына ... да ... ... өгіз қара ... ... деген жеке меншік жер
иесі өз жерінде еңбек етіп, тер төгуге аянбайды. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... ... жеке меншікке құрылыс салуға немесе оларға қызмет
көрсетуге арналған жерлерді қоса ... ... ... мен ... ... ... жерлерді берген кезде, олар үшін
төлемақының базалыҚ ставкалары
|Елді ... |1 ш.м үшін ... ... |
| ... ... ... ... |1180 ... ... |717 ... ... |145 ... ... |137 ... ... |123 ... қаласы |190 ... ... |114 ... қаласы |123 ... ... |129 ... ... |114 ... ... |114 ... ... |137 ... ... |181 ... ... |114 ... ... |145 ... ... |181 ... ... ставкаларының пайызы ... ... бар ... |85 ... ... бар қалалар |75 |
| ... елді ... ... | ... ... ... және ... | ... |25 |15 ... ... және ... |18 |10 ... ... – шөлейт – далалық,| | ... - ... ... |30 |18 ... елді ... | | ... жай, Қазақстанның жаңа Жер кодексі қабылданған 1,5 ... осы ... ... ... аса ... істер жүзеге асты. 1) Осы
уақыттар ішінде республикамыздың 41 мың ... ... жері ... ... одан ... 800 ... теңгеден астам қаржы ұлттық қорға
аударылыпты. 2) Ауыл шаруашылық жерлерін банктер кепілге қояр ... ... ... ... ... жыл ... ... деңгейдегі
банктер ауыл шаруашылығына 50 миллиард теңгенің несиесін бөлген ... ... ... ... ... жылдың алғашқы тоқсанының өзінде
92 миллиард теңгенің несиесін бөлген. Бұл жағдай ауылшаруашылығын жоғарғы
көтеруге көп үлес қосуы ... 3) ... ... ... қамтитын
170-ші бапқа сәйкес келесі жылдың бірінші қаңтарынан бастап жер телімдерін
субарендаға беру толық күшін жоймақ. ... ... жер ... ... жұмыстары көпшілік облыстарда қазірдің өзінде мәреге жетсе, енді
бірқатары аяқталуға таяу. ... бұл ... жыл бойы ... ... ... көрсетілген мерзіміне дейін бітеді (19).
3. Қазақстан топырақтарының ... ... үдеу ... адам ... ... ... қимылының нәтижесінде жасалып жатыр деп айта ... ... ... біздердің табиғат қорларын пайдаланудағы көрсетіп ... ... ... анық ... ... экологы О.Одумның (20) бағалауы бойынша адамға жақсы
өмір ... үшін ... ... т.б. заттармен қамтамасыз етілуі, дем
алуы) орта есеппен әр адамға 2 гектардай жер керек екен. Оның 0,6 ... ... ... 0,2-сі ... мен ... ... ал 1,2 гектары
жыртылмай, табиғи күйінде сақталуы керек. Бұл жерлер дем ... ... ... ... ... қалыпта болуына қажет. Ескеретін
жай, қазіргі әлемдегі 6,0 миллиард халық үшін ... ... ... бері-ақ кеміген. Мысалы жер жүзіндегі әр адамға қажетт 0,6 гектар
жыртылған жер орнына 0,3 гектар-ақ жер келеді. ... бұл ... ... әр ... ... ... шейін бұрынғы орталық Мәскеу
Қазақстан өндірісінің 93%-не қожалық етіп келді. ... ... ... ... ... ... ... келді, ал шикізат
өндіру-өндірістің ең “ылас” саласы. Өктемдігі күшті империя 70 ... ... ... ... ... ... “қаймағын” ғана алып, экологиялық
зиянды қоқыстарын қалдырып отырды.
Қазақстанда бүкіл Д.И.Менделеев кесте жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... барлық
қазбалы байлықтар, құрылысқа қажетті құрылыс материалдары да осы өзімізге
мекен болып ... ... ... оның әр ... ... Осы байлықтарды барлау, қазып алу, ... ... ... ...... ... Оның үстіне олардың көбісін ең
“арзан” ашық әдіспен қазып алғандықтан, бұл ... ... ... Мұндай бүлінген жерлер қатарына негізінен кен карьерлері және
оларды қазу кезінде кен байлықтарды басып ... ... ... мен ... ... ... жылжытудан пайда болған құрамы әртүрлі тау
жыныстарынан тұратын үйінділер жатады. ... ... ... ... жылу ... шыққан күл мен
шлактарды, мекенді орындар мен өндірістік мекемелерден тасталынған металл
қалдықтары, ... ... ... т.б. ... ... ... ... жай, бұл қалдықтардың көбінесе тез ... ... ... ... ... ... жоқ.
Сондықтан олар бірнеше ондаған, жүздеген жылдар бойы жатуы да мүмкін. Бұл
қалдықтар пайдасыз өнім ... өзі ... ... ... ... ... ... алқаптың санитарлық жағдайын нашарлатады. Міне сондықтан да
өз қолымызбен табиғатқа енгізген зиянды әрекеттерімізді өзіміз ... ... ... ... культивациялап, ал өнімді
жерлерімізді басып жатқан қоқыс-қалдықтардан ... оның ... ... ... ... ауыл ... ... мәліметтеріне
қарағанда өндірісіміз бүлдірген жер көлемі санитарлық зонаны қоспағанда 200
мың гектардай екен.
Ескеретін жай, республикамызда мұндай ... ... ... ... ... ... ... әскери-өндірістік кешендерден бүлінген
жерлер қаншама. Олардың басым көпшілік жерлері ядролық қару-жарақтарды
сынау, ... ... ... ұшырған кездерде бұзылып, ... ... ... ... ... ... ыластанады. Бұл
мәліметтердің көп ... ... ... ... ... ... ... депутаттар тобы кейінгі кезде анықтағандай, еліміздің “қорғаныс”
мақсатына бөлінген жер көлемі 20 млн ... ... ... ... ... объектілердің қазақ жеріне, халқына тигізген және
болашақта да тигізетін кесапат зияндарын нақтылап есептеу – келешектің ісі.
Қынжылатын ... Жер ... тек ... ғана ... ... ... жүзеге асты. Оларға қажетті шикізат ... ... ... ... осында дайындалып осында сыналды,
ракеталы-ғарыштық кешендер осында ... ... көзі ... ... 40 жыл ... ... Қазақстанда 500-ден астам атом бомбасының
жарылысы болды, оның 20-дан астамы ... ... ... ... Уран
кеніштерінің аймақтарында экологиялық жүйенің барлығы да қатты ыластанды.
Батыс Қазақстан аймағындағы Азғыр, ал осы ... ... ... ... ... ... ... тигізген зияндары ұшан-
теңіз екені даусыз. Семей полигонының ... ... ... ... атап өту ... мүмкін емес. Дегенмен сол кездегі
Әскери ведомствоның бір ... ... ... бір ... айта ... жылы тамыздың 12 күні ''Қайнар'' селосында Кеңес Одағында академик
А.Д.Сахаровтың жетекшілігімен дайындалған ... ... ... ... Міне осы сынақ кезінде ... ... ... ... байқау әртүрлі қашықтықта, түрлі құрылыстар, жануарлар түрлері,
42 денсаулығы ... ... ... ... үшін қалдырылған.
Сонымен тәжірибедегі адамдардың денсаулығын зерттеу Одақ ... ... ... ... кездердегі материалдарға қарағанда
сол 42 адамның 1990 жылдардың басында 3-і ғана 1 топтағы ... ... ... олар да дүниеден өткен. Бұл мәселенің кезінде аса құпияда
болғаны белгілі, тек тәуелсіз ... ... бері ... мәліметтерге ие
болдық. Осы мысалға қарап, Қазақстанның адам ... ... ... Одақ, Қазақстан табиғатына ешқандай мән бермегені түсінікті
жағдай. Бұл ... ... ... ''Халық кеңесі'' (11
ақпан, 1993 ж.) ''Қырық жылға созылған кесел'' ... ... ... шаңы ... ... ... жайылым жерлерді де жатқызамыз.
Жайылмдардың тарлығынан оларың біркелкі суландырылмағандығынан қыстау мен
мал ... және елді ... ... миллиондаған гектар
жайылымдар “тұяқ ... ... ... ... ... ... ... көлемі Қазақ ауылшаруашылығы академиясының
академигі А.Асановтың мәліметіне қарағанда 15 млн гектардай, ал ... ... ... ... ... ... 60 млн гектардан асады (22).
Ескеретін тағы бір жай, ... ... ... ... ... ... ... құм-тасты болып қалған алқаптар және су
астынан жаңа босаған жерлер де жатады. ... ... ... ... ... ... жайында кітаптың соңғы бөлімінде
тоқталмақпыз.
Қазақстандағы дағдарыс аймақтарын айтқан кезде территориясы түгелдей
Қазақстанда жатқан Балхаш көлі ... ... ... ... ... Арал ... аймағы, Каспий теңізінің терістік-шығыс
алқабы. Бұлардың ішіндегі экологиялық апатқа өте қатты ... ... ... орналасқан жерлер.
Арал мәселесі, оның тағдыры, оған суын құятын екі ... ... және ... ... Кезінде белгілі географ ғалым
А.И.Воейков (23) шөл ... ... ... ... ... бос ... ... “қатесі”, оның қоршаған ортаға да ықпалы елеусіз, сондықтанда
дұрысы оған құятын өзендердің суын мақта, ... ... ... тиімді
деп есептеген. Кеңес заманындағы империя белсенділері осы есепке ... ... ... ... кірісті. Сонымен құдыреті күшті
Орталықтың су министрлігінің тікелей араласуымен Орта Азия ... ... ... ... т.б. егістерін өрістету кездерінде өзен
бойларында бірнеше су қоймалары салынып, екі өзен сулары ... ... ... ... 1960 жылға дейінгі сақталып келген,
өзендер ... ... Арал ... булану тепе-теңдігі бұзыла бастады.
Әрине, Арал қасіретін толық сипаттап жату мүмкін емес, сондықтан тек ... ... ... ... Арал ... осы ... 17-18 метрге төмендеді, теңіз жүздеген шақырымға шегінгендіктен,
су астынан босаған алқаптар теңіздің бұрынғы ... ... ... ... тұщы ... күрт кемуінен теңіз суының тұздылығы көп артты.
Бұрынғы 1 литріндегі 8-11 г тұз енді 26-30 г-ға ... ... ... Құрғаған теңіз табанынан жел суырып ұшыратын тұз бен ... ... ... ... ... ғана емес, әлемнің талай түкпірлеріне
баратыны туралы деректер келіп түсуде. ... Арал ... ... жер ғана ... ... жүзілік қасірет деп түсіну керек.
Арал қасіретіне тікелей ұшыраған Қызылорда облысы түгелдей, Ақтөбе,
Шымкент және ... ... Арал ... ... аймақтары
үкіметіміздің шешімі бойынша экологиялық апат аймағы болып жарияланды. Арал
апатын халық ... ... еді, ... оған ... түсу орталықтың
құдіреті күшті кезінде мүмкін болмады. Оның ... ... бара ... жуырда келетін Сібір суымен толтырамыз” деген үміт бар еді. Тек 1986
жылы Орталық көптен айтып келе жатқан мол сулы ... ... суын ... мен ... бұру жобаларын үзілді-кесілді тоқтатқаннан кейін бүкіл
Арал аймағындағы халық “Аралға араша”, “Арал тағдыры-адам ... ... айта ... ... бұл тілектің орындалу уақыты өтіп кеткен еді.
Арал аймағы экологиялық апатқа көптен ұшырағанды. Енді ... ... іс ... ... ... ... – экологиялық жағдайды әрі қарай
ушықтырмау үшін ең болмағанда теңіз деңгейі осы ... ... ... жүр. Арал апатының халық шаруашылығына, адам өміріне тигізген зияны
көптен бері айтыып келеді. Сырдария суы ... ... ... ... облысының халық шаруашылығына, оның күріш тағы басқа ... ... өзек ... ... ... Бірақ “су басындағылар су
ішеді, су аяғындағылар у ішеді” дегеннің кері келіп, дарияның суы ... ... ... ... ... ... ... мақта тағы басқа
егістіктерді “химияландыру” әрекеттерінің “жемісі” қосыла береді. Судың
тұздылығы ... оның ... ... ... ... ... ... жер экологиясына қатты зиянын тигізуде. Ол туралы ... ... ... ... бассейніндегі апат теңіздің шегінгенінен, Каспий ... ... ... деңгейінің биіктеуінен құрғақ жерлерді басып, өзінің
көлемін ұлғайтуға байланысты болып отыр. Осыған ... ... ... заңы жоқ деп ... ... Егер біз ... құятын суларды
ауыздықтап, егістік суаруға мол жұмсағандықтан, теңіз деңгейі ... ал ... ... туралы болжам ақталмады. Бұрынғы Одағымыздың
көпеген ғалымдары Каспийге құятын Еділ, ... т.б. ... ... ауыл
шаруашылығына мол пайдалану таяу болашақта бұл теңіздің де ... деп ... ... еді. Бұл жағдайдың алдын алу үшін мол ... ... ... ... ... ... қарай бұру туралы
кезінде жобалар да жасалды.
Түркімен Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі ... ... ... ... ... ... ... аймағына жатады.
Ол Үлкен Кавказ бен Үлкен Балқан құрылымымен ... су ... ... ... әсері салдарынан біртіндеп көтеріліп келеді. ... ... ... ... ... өзінде жағалауы жайпақ
Атырау, Астрахань, Ленкоран, Маңғыстау ... және ... ... ... ... су ... ... Ал теңіз одан әрі
көтерілген сайын су басқан жерлер ... де ... ... деңгейі пәлен метр көтерілді деп айтуға ғана жеңіл. Шын мәнісінде
көтерілген әр бір метр ... әр ... ... ... ... ... ... теңіз жағалауында қаншама халықтың мекен-жайы, өндіріс
орындары, халық шаруашылығының құрылыстары, ... ... ... ... қаншама жерлер бар. Олардың су астында қалуы
нағыз экологиялық ... Бұл ... ... ... ... еңбектерінде баяндалған. Бұған қоса ... ... ... ... ... ... мен газ барлау кездерінде
топырақ қабаттары бұзылған, ластанған жерлерді де қосу керек.
Енді Балқаш көлінің аймағы туралы біраз сөз. ... ... су ... ... пен ... ... ... Іле, Жоңғар, Кетпен т.б.
таулардан және Қытай территориясынан басталатын жеті ... ... ... бұл ... халық көптен “Жетісу” алқабы деп атайды.
Ал 1960 жылдан бастап Іленің төменгі сағасын суармалы ... ... суды көп ... ... ... ... пайдалануға байланысты Балқаш
өңірінің экологиясы нашарлай бастады. Іле суын ауыздықтап, ... ... ... ... ... ... ... құрғатып, сол
аймақтағы мал шаруашылығына, ондатра, балық шаруашылығына өте ... ... ... ... ... төмендеп, суы тұздана бастады. Көлдің арғы
бетінде орналасып, оның тұщы суын қажетке ... ... ... өндіріс орталығы – кен-металлуртия комбинатына, Балқаш ... ... ... ... ... 1970 жылы бітіп, суға толтырыла бастаған
Қапшағай су қоймасының жобалық көлемі 28 шаршы шақырым болатын, 1987 ... 17 ... ... көлдегі су деңгейі 2 м төмендеп, оның Балқаш қаласы
тұсындағы ... 2 ... ... ... ... ... ... алу қаупі
төнді. Нәтижеде ”Балқашты сақтайық” деген ұран ... ... ... ... ... ... бұл әрекеті елеусіз қалған жоқ. Сол
кездегі әкімшілік, басшы органдар Балқаш деңгейін одан әрі төмендетпеу ... игі ... ... ... ... су ... су көлемін
жобадағы 28 шаршы шақырымға жеткізбей, сол 1987 жылғы деңгейде – 13,5 ... ... ... ... әрі суды көп ... ететін күріш
шаруашылығын өрістетуді тоқтату. Оның орнына су аз жұмсалатын мал азықтық
шөптер егіп, мал ... ... ... ұйымдастыру.
Осындай шараларды жүзеге асыру нәтижесінде көл деңгейі орта ... 340,7 ... ... Ал ... ... экологиялық жағдай одан әрі онша
төмендеген жоқ.
Біз бұл Қазақстан территориясындағы экологиялық апат аймақтары туралы
қысқаша ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз. Тың игеру кеззіндегі жіберілген кейбір
экологиялық қателер ... сол ... ... ... ... сөз болды.
3.1. Қазақстан топырақтарын мелиорациялау мәселелері мен ... ... сөз ... ... ... ... жақсарту деген
сөз. Көпшілік жағдайда жерді, топырақты жақсарту мағынасына қолданады.
Мәселен, ауа райын, жер бедерін т.б. әр ... ... ... ... ... мелиорациялау (жақсарту) түрлері әрқалай.
Мысалы, ТМД елдерінің батыс ... және ... бойы ... түсетін ылғал мол да, күн сәулесінің жылуы жеткіліксіз. Яғни ... ал ... ... ... байланысты бұл өңірлерде батпақты топырақ
молырақ орын алады. Ауыл шаруашылығына тиімді пайдалану үшін бұларды ... ... ... ... ТМД ... ... шығыстағы орналасқан мемлекеттерінде
керісінше ауадан түсетін ... ... ... өте көп. Орта ... арғы ... ... ... аймақтарында негізінен құрғақ дала,
шөл дала және шөл ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... үшін оларды қолдан суғарады.
Мемлекет тарапынан суармалы егіншілікті ... ... ... ... Патшалық Ресей мен оның жергілікті шабармандары бұл мәселеге
ешқандай көңіл бөлмей, қаржы босатпады. Мысалы, 1909 жылы ... пен ... ... ... алқабын суару үшін оның ... ... ... керек екендігін дәлелдеп, Түркістан өлкесінің бастығынан
қаржы сұраған ғалым, топырақтанушы-агроном ... ... ... – “Топырақтану ғылымы әлі өз аяғына ... ... ... емес”
деген бұрыштама қойыпты. 1912-1913 жылдары қырғыз, қазақ жерімен ағатын суы
мол Шу өзенінің бойын инженер В.А.Васильев толық зерттеп, осы ... ... ... Шу ... ... жобасын жасайды да, оны егіншілік
министрлігіне бекітуге апарады. Министрліктің ... ... ... ... бұл ... ... Әлде бір қырғыздар
қоныстанған, Шу бойын суару жобасы кімге ... деп қол ... ... ... патшалық Ресейдің өзіне қарайтын шет аймақтарға
қаншалық “қамқорлық” ... ... ... ... кең бағдарламаны жүзеге асыру үшін ... ... ... ... басқармасы құрылып, оған жоғарыда
көрсетілген 50 млн сом ... ... ... ... ... ... қырғыз және қазақ халықтарының
ғасырлар бойғы арманын іске асыру үшін жер ... ... ... ... ... ... ... шешуші әсерін тигізді.
Энтузиаст агроном Бушуев пен инженер-ирригатор Васильевтің ... ... ... ... бұл декретке қол қойып, ақша бөлумен қатар, осы
декреттің өмірде жүзеге асуы үшін ... ... ... ... ... ... Лениннің қолы қойылған хатта: “Түркістан ... ... ... ... ... жұмысшылар мен
қызметкерлер басқа жұмыстарға жіберілмесін, оларға тұрғын ... ... ... тез ... ... Ленин осы күні Петроградтың
төтенше комиссиясының председателі ... ... ... Түркістанның ирригациялық басқармаына жөнелтілетін жүктердің
тоқтаусыз ... ... ... ... жұмыстары Лениннің
инициативасымен қолға алынып, ... ... ... ... да ... жоқ. Бұл ... ... ауыл шаруашылығының электрлендірумен,
механикаландырумен қатар жерді мелиорациялау, яғни жерді суару мен ... ... ... ... ... ... да жерді суарудың ауыл шаруашылығын дамытудағы
маңызына үнемі үлкен назар аударылып ... 1921 ... ... Грузия, Армения, Дағыстан және тау халықтары республикаларының
еңбекшілеріне жазған хатында ... ... пен мал ... ... да ... үшін ... суару ерекше маңызды… Суару бәрінен де гөрі
керек және бәрінен гөрі ... ... ... оны ... ... жібереді, жаңа өмірге өтуді нығайтады” деп ирригация мәселесіне
ерекше көңіл бөлген.
Күн ... өсіп келе ... ... ... ... ... ... ету үшін ауыл шаруашылық дақылдарының
өнімін де, көлемін де ... түсу ... ... ... ...
ауыл шаруашылығымызды өркендетудің негізгі бір қайнар бұлағы, байлық көзі.
Сондықтан бұл саланы өркендету әрдайым ... ... жөн. ... ... мемлекетіміз соңғы жылдары қатты шұғылданып келеді. Таяу ... ... жер ... ... ... ... суармалы егіншілік
дамымақ. Себебі республикамыздың табиғи жағдайда ... ... ... ... ... ... егістікке игерілген, ал қалған
егісікке жарамды жерлерді ... үшін ... ... ... ... ... ... жер көлемі кезінде 2,4 млн гектар болса, оңғы
жылдары көп ... 1,0-1,2 ... Олар ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарында. Болашақта осы
облыстардағы мол сулы ... – Іле, Шу, ... және ... майда
өзендердің суларын тиімді пайдалану арқылы Оңтүстік Қазақстандағы суармалы
жер көлемін 2-2,2 млн. ... ... ... Біраз жерлерді
республикамыздың батысындағы Жайық өзені, ал республикамыздың шығысы мен
терістігінде Ертіс, Есіл, Тобыл ... ... ... кең көлемде дамыту әр елдің техникалық және экономиалық
мүмкіншіліктеріне тікелей байланысты.
Соңғы жылдары мелиорациялық ... мен ... ... ... ... ... ... мелиорацияны ХХ ғасырдың резерві деп
болжаған. Шындығында ... ... ХХ ... басында суармалы жер
көлемі 40 млн гектар болса, қазір ол алты еседей көбейіп, 235 млн гектарға
жеткен. ... ... ... жер ... 235 млн га, яғни ... ... ... алты еседей аз. Соған ... ... ... азық-түлік өнімдерінің жартысы өндіріледі, демек бір гектар
суармалы жер өзінің өнімділігі ... алты ... ... ... ... Бұл ... ... да тән.
Жерді мелиорациялау мәселелерін негіздеу мақсаттарымен Сырдария, ... ... Іле, ... ... ... ... Арыс өзендерінің бойлары мен
сағалары, Маңғыстау ... ... ... ... ... ... Ұлттық ғылым академиясының Топырақтану институты
республикадағы күріш егуге ... ... ... ... ... Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда және Талдықорған
облыстарында күріш егуге жарамды жерлер анықталды. Алматы ... ... ... Іле ... бойы мен ... ... Зерттеу жұмыстарының
нәтижесінде 500 мың гектардан астам күрішке жарамды жерлер ... ... су ... қолайлысы –300 мың гектардай. Дегенмен оның барлығын
суаруға су жетпейді. Кезінде Ақдала ... ... ... ... ... ‘’Жеңіс’’, ‘’Тыңның 25 жылдығы’’ күріш овхоздары
ұйымдастырылып, Отанымызға ... ақ ... дән ... ... жай: бұл ... еліміздегі күріш егілетін ең терістік аймақ,
сондықтан мұнда күріш ... ... ... кейбір жылдары вегетациялық
уақыттың жетіспеуі байқалады. Бұған қоса Балқаш көлінің деңгейін бірқалыпты
сақтау мақсатымен, бұл өңірде ... ... ... ... азайтып, мал
шаруашылығымен шұғылдану жоспарланған.
Алматы облысында соңғы жылдары суармалы егіншіліктің дамуына ... ... ... ... зор үлес ... ... ... Қазақстан
облысының Шардара ауданындағы Сырдария өзенінің ескі жағалауларында да
күрішке жарамды ... көп. ... ... және ... ... 1 ... астам суаруға жарамды жерлер зерттелді, оның 500 мың гектардай
жері су келуге ыңғайлы. Дегенмен оның ... ... ... су ... ... ... Сыр ... теріскей жағалауындағы аймақ Қызылқұм
каналы арқылы игерілуде. ... ... ... ... ... игерілген. Қазір мұнда көлемі 40 мың гетардан астам суармалы
жерде ... ... ... ... өнім ... ... топырақтар, оны суарып, тыңайтқыштар қолданған кезде гектарынан
40-50 ц-ден ақ маржан беруде.
4-кесте
Бұрынғы КСРО-ның кейбір аудандарындағы жер суарудың тиімділігі
(Ф.Ф.Давитая мен ... ... 1963 ж.) ... |Аудандар және олардың |Астықты ... ... ц/га |
| ... ... ...... оңтүстікте – күріш) |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... ... |
|1 ... қара ... |34 |50 |16 |
|2 ... қара ... |40 |51 |11 |
|3 ... ... қара ... |30 |43 |13 |
|4 ... ... қара |15 |32 |17 |
| ... | | | |
|5 ... ... |10 |37 |27 |
| ... топырақтар | | | |
|6 ... ... ашық |0 |45 |45 |
| ... ... | | | |
|7 ... ... құба |0 |52 |52 |
| ... | | | |
|8 ... ... сұр ... |67 |67 |
| ... ... | | | |
|9 ... сұр және |0 |72 |72 |
| ... ... | | | ... ... ... және |0 |85 |85 |
| ... ... | | | ... ... ... ... ... бұл ... ... кезеңінде 60
мың гектар суармалы жер іске қосылды. Екінші кезектегі игерілген жерлердегі
шаруашылықтардың ... ... ... ... ... Осы ... ... алтын’’, ‘’Достық’’ атты мақта шаруашылықтары ‘’ақ
алтын’’ өнімін жап-жақсы өткізуде. Мұнда суармалы егіншіліктің дамуын тежеп
отырған нәрсе – су ... ... ... күрішті аймағы Қызылорда облысы екені ... ... ... ... ... ... ... егуге
жарамды жерлер облыста 5 млн. гектардан астам, оның 2?4 млн. ... ... ... етпейді. Дегенмен республикадағы су
тапшылығын ескере отырып, суармалы жер көлемін бұл ... 150 мың ... оның 70-80 мың ... ... тек ... ... өзенінің бойы – суармалы егіс үшін мүмкіншілігі мол ... ... ... ... суаруға жарамды, бірақ әртүрлі
мелиорациялау жұмыстарын қажет ететін жер көлемі 8-10 млн. ... ... ... ... ... мұндай жер көлемі 2,0 млн.
гектарға жуық.. Бұл ... ... ... ... ... су ... ... біршама жерлерді сурауға мүмкіншіліктер бар. ... ... ... жүргізілуде.
Қазақстанның терістік және орталық аудандарының топырақтары өте құнарлы
болғандықтан, оларды суару көбінде ... ... ... ... Оның ... бұл аудандарда суару мөлшері аз. Терістік аудандарда
негізінен дәнді дақылдар егіледі. Сондытан осы дақылдарды ... ... ... ... ... жаздың басқы айларында бір-екі рет қосымша суарса,
астықтың өнімділігі гектарына 30-40 центнерге жетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ‘’Степногор’’
совхозының тәжірибе учаскелерінде тыңайтқыш енгізіп, жаңбырлатқыш машинамен
бір рет суарған ... ... 650 м3 су ... ‘’Саратовская-29’’
тәлімі бидайдың өнімі әр гектарына 40-42 ... ... Бұл ... ... үшін мол сулы ... ... суы біршама пайдаланылады.
Біраз егістіктер, негізінен көкөністер ... ... ... ... көп ... климаты құрғақ, шөл дала, шөл, оның үстіне
аймақтарда жерді суаратын табиғи су кемшін, яғни барлық ... суға ... ... Қазақстанның құрғақ шөлді аудандарында жер асты ... қоры бар. ... ... ... ... Социалистік еңбек ері
У.Ахметсафиннің көп жыл жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде Қазақстанда
жерасты ... ... ... мұны ... суаруға кең көлемде
пайдалану ... ... ... ... ... жай суармалы жерлерді игеру арзанға түспейді. Каналдар қазып,
жердің мелиорациялық жағдайын жақсартуға аз ... ... ... ... ол ... ... ... бірнеше жылдарда-ақ өтелетіні
сөзсіз. Қазақстан жағдайында ... егу үшін ... ... 3 ... ... егу үшін ... ... 4-5 жылда, күріш егуге жұмсалған қаржы
5-7 жылда, ал көкөніс пен мал азықтық егістерге жұмсалған ... 2-3 ... екен ... ... бұрынғы Одақ құрамында жерді кең ... ... ... ... бұл ... жұмыстар республикамызда
көп төмендеп кеткені рас. ... ... бұл ... ... ... ... жер бедеріне, топырақтың құрамы мен ... ... ... қабаттары мен жер асты суларының құрамы мен тереңдігіне
т.б. қарай қолданатын арнайы ережелер, шаралар бар. Бұл ... ... көп ... ... ... жерлердің тез арада сорланып немесе
батпақтанып, істен шығып қалуы ықтимал. Жерді мелиорациялау дегеніміз –
жерді ... ... сөз, ... деп ... ... ... алғанымыз
кешірілмес қате болмақ. Суармалы жерлерімізді бағалау жұмыстары жоғарыда
академик ... ... ... Сортаңданған жерлерді игеру мәселелері
Елуінші жылдары басталған тың игеру эпопеясынан кейін Қазақстанда бос
игерілмей ... ... ... Ал ... күш ... жерді жақсартып
пайдалануға болатындай етіп игеретін жерлер жеткілікті. Сондай жерлердің
бірі - сортаңданған жерлер.
Сортаңданған ... - ... ... бір ... Бұл ... ... ... топырақтарға қарағанда, жоғары ... ... зиян ... ащы ... жоқ, олар ... ... ... жауын-шашынмен жуылып, топырақтың төменгі қабаттарына
шайылып ... ... ... кезінде суға ерігіш тұздардың ... ... ... ... ... ... қанығып, сіңіп қалған. Бұл
жерлерде топырақтың сіңіру ... ... ... осы натрий катионының
үлесіне тиеді. Мұндай жерлерді егістікке игеруге қиындық келтіріп тұрған -
осы натрий катионы. Құрамында ... мол ... ... ... минералды бөліктер бірігіп, байланысу орнына, ылғалдан ісініп,
ыдырап, сумен төмен ... ... ... топырақтың жоғары
қабатындағы құнарлы ... ... ... ... ... түсі кремнийге
байығандықган, бозғылт тартады, оның ... ... ... ... коллоидты және органикалық қосылыстарға қанығып, түсі қара
қоңырға ... ал оның ... ... ... Су ... ... бұл
қабаттың көлемі ісініп, жібіп, батпаққа айналады, ал кепкен кезде құрылымы
ірі кесекті, бағаналы болып, қатып қалады. Бұл ... суға ... ... ал ... қабатта жоғарыдан шайылып сіңген тұздар жеткілікті. Осы
тұздардан ... ... ... қабаттың физикалық қасиеттерін алдын ... ... ... ... өнім алуға мүмкіндік ... 75 млн. ... ... ... бар.
Қазақстанның сортаңданған жерлерін зерттеу жұмыстары 1956 жылы
басталған еді. Бұл ... ... ... ... ... ... үш ... жүргізген болатын (27).
1. Сортаңданған жерлерді картаға түсіріп агромелиоративтік қасиеттерін
анықтау үшін территориялық зерттеулер жүргізу. Сортаң ... әр ... ... ... ... ... қарай оларды
игеру, жақсарту жолдары да әрқилы. Сондықтан сортаң ... ... ... ... ... ... анықтау қажет. Мұндай
жұмыстарды Казақстанның терістік, орталық және ... ... ... ... ... ... ауыл ... академиясы Жайылым-шабындық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... мен ... жетілдіруде тұрақты
тәжірибе жұмыстары жүргізілді. Қолданған әдістердің арқасында ... ... ... ... негізінен шалғынды-далалы және
далалық қалдық сортаңдар кешенін игеру үшін ... ... ... ... дейін қайырмалы әдіспен жыртады да, одан төменгі ... ... ... ... ... ... ... дақылдар
араластыра егіледі. Бұл әдіс орта есеппен гектарынан 15 центнер шөп, ... ... ... ... ... 10 центнер дән береді.
Агрохимиялық мелиорация. Бұл әдіс бойынша сортаңның ... ... үшін ... өңдеу арқылы топырақтың төменгі қабатында жатқан әк
пен гипсты ... Ол үшін ... ... ... ... ... топырақтың әр қабатын арнайы өңдейді. Өңделген жерге ... ... ... Шөп ... ... 15-22, ал шөп жыртылған жерге
егілген арпа гектарына 9-12 центнер өнім береді.
Фитохимиялық мелиорация. Бұл ... ... ... ... ... ... етіп ... оның астыңғы қабатын қопсытады
да сортаңданған ... ... үшін оған ... гипс пен ... Бүл ... ... бұршақты шөп, түйе жоңышқа егіледі. Оның
өнімділігі гектарына 17-25 центнер, ал оны жыртып орнына еккен ... ... 10-14 ... жетеді. Ал тұзы мол сортаңға төзімді шөптер егіп,
оларды шалғынға айналдырған жөн. Ол үшін ... ... ... ... етіп ... оның астын тереңдетіп қопсыту қажет. ... ... ... 12-14 ... жетеді. Сонымен бұл көрсетілген
сортаң топырақтарды жақсарту әдістері кезінде ... ... ... ... 12 ұжымшарда қолданылып, 300 гектардай ... ... ... ... ... ... еді. Осы әдісті қолданып,
сортаң жерлерді ... ... ... өнім өңделмеген табиғи сортаң
жерге қарағанда 7-10 еседей көп. Бүл ... ... ... ... ... көзі ... ... Себебі аса күрделі жақсарту жұмыстарын
жүргізбей-ақ, мол ... ... ... ... ... 7-10 есе
арттыруға болады. Жүргізілген ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесіне сүйене
отырып, институт ғалымдары ... ... ... жөнінде практикалық
ұсыныстар жасады. Ол Қазақстан Ауыл ... ... ... арнайы әдістемелік басшылыққа алынды.
Енді республикамыздың солтүстік облыстарында Казгипрозем және облыстық
агрохимиялық лабораториялары жасаған жобалар мен сортаң ... ... ... ... ... ... еді. ... дәнді, қара топырақты
және қоңыр топырақты алқаптарында суарусыз, көп қаржы жұмсамай 15,6 ... ... ... ... ... жасалды. Оның ішінде
фитоагротехникалық мелиорациялау ... 1 млн га, ... ... 1,0 млн, ал ... шөп егуге 3,4 млн гектар жер
әзірленді.
Сортаң жерлерді ... жыл ... шөп ... 8 млн ... ... ...... сұлы, тары өнімін 5,5 млн ... ... ... Бұл ... мал шаруашылығын өркендетуге көп септігін
тигізбек.
3.3. ... ... ... ... және ... ... ... институты ғалымдарының көпжылдық
зерттеулері республикамыздың жері ... кең ... ... жарамдысы мен ылғалмен ... ... ... ... ... ... ... егістікке айналған жердің ... ... ... - бүгінгі күннің басты міндеті. Егістік ... ... - оның әр ... ... мол өнім алу ... ... мол өнім алу үшін ... жерлерге ғылыми негізделген егіншіліктің
ауыспалы жүйесін ... ... ... ... ... ... егіп, озат агротехниканы қолдану қажет.
Көпжылдық тәжірибе республиканың негізінен жаздық астық ... ... ... ... ... жүйесі
тиімді екенін көрсетті. Бұл құрғақ аудандарда парға егілген дәнді дақылдар
жыл сайын астық егілетін ... ... ... 5-7 ... ... ... ... танапты бір жылдай қара пар етіп өңдеп, "тынықтырса",
арамшөптерден ... ... ... қоры ... да, ... ... қоректі заттар көбейіп (әсіресе азотты заттар),
бұдан кейінгі үш-төрт жыл бойы дәнді дақылдардың ... өнім ... ... ... ... әсіресе топырақ құрамы жеңіл
алқаптарда жыртылған жерлердің жиі әрі ... ... ... ... шаңданып, тозаңданып, құнары азаяды, ал эрозияға қатты ... ... ... ... жойылып кетеді.
Эрозияның халық шаруашылығына тигізетін әсерін жеткізу қиын. Мәселен,
жел эрозиясына ұшыраған бір гектар егістік жер 600 кг жалпы ... 36 ... ... 108 кг ... ... 105 кг ... жоғалтады. Ал
су эрозиясының зардабына көбірек ... ... ... ... ... ... ... жалпы азотты, 120 кг жылжымалы азотты, 280 кг фосфор мен 215
кг калийді ... екен ... Р.Д., 1977 (28)). ... тың ... ... ... жүргізген кезде жыртуға жарамды
жер таңдауда ... ... ... ... ... жел ... ... ұшырағаны баршаға белгілі. Мұндай жерлер тек
Павлодар облысында 805 мың гектарға жетті. Қостанай, ... ... ... ... көптеген алқаптар жел эрозиясынан бүлінді. Кейін
жүргізілген түбегейлі зерттеулердің нәтижесінде, солтүстіктегі аудандарда
жел ... ... 1,5 млн ... ... ... ол ... әр
түрлі көп жылдық шөптер егілді. Табиғаттың бұл апатымен күресуде Шортанды
астық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті (Бараев А.И., 1972) (29).
Институт ғалымдары егіншілікті топырақ эрозиясынан ... ... ... ... ... сақтау мен арам шөптерге қарсы күресу
үшін шаралар ... ... ... ... ... ... ... орнына, оны арнайы соқамен ... ... егіс ... ... үшін ... және топырақ желмен ұшпайды. Танаптарға қар
тоқтатып, жел күшін бәсеңдету үшін парды белдеу-белдеу етіп орналастырады,
яғни пар ... ... биік ... өсімдіктерді жолақтатып егеді.
Егіншіліктің қысқа ротациялы - парлы-астықты ... ... ... үш жыл ... ... ... жылы пар жыртады. Егіншіліктің осы
жүйесін топырақ эрозиясына ... ... ... және ... ... аудандарында қолданған кезде эрозия тоқталып, астықты ... өнім бере ... ... қорғау жүйесі Қазақстанда тың игерумен, тыңдағы
егіншілікпен тығыз байланысты болғанымен, ... бұл ... ... ... ... кең. Сібір, Орал, Еділ бойы,
Ставрополь, тіпті Украина егіншілері де егіншіліктің бүл ... ... ... ... ... терістік облыстарда негізінн қолданып келе жатқан парлы-
астықты жүйесінің кемістігі жоқ емес. Жалпы парлы-астықты егістік жүйесін
ауыспалы ... ... ... ... Бұл егістік жүйесінде жерді
органикалық тыңайтқыштармен толықтыратын шөп танапты егіс ... ... ... ... да кесірін тигізуде. Парлы ... да ... ... ... Міне осы ... ... Ауылшаруашылығы
академиясының академигі, Шортанды астық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... жақсы нәтижеге меңзейді.
Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы облыстарда негізгі ... ... ... ... топырақтағы азотты арттыратын дақыл
- беде (люцерна). Сонымен қатар беде өте ... ... ... ... бұл ... ... ... беделі-қызылшалы
ауыспалы егістер нәтижелі егіліп ... ... ... шаруашылықтың мамандандырылған бағытына қарай ... ... ... орны әр ... ... ... 50%-ға дейін).
1961-1962 жылдары академик В.Р.Вильямстің шөп ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде біздің
оңтүстік облыстарымыз да беде егістері жөнсіз жыртылып ... ... ... тұқымы әлі күнге дейін көп шаруашылықтарда жетіспей
келеді. Суармалы аудандарда негізгі құнды ... мол өнім алу ... егіс ... ... ... ... оның ... беде өзінің
заңды орнын алуы қажет.
Егер республикамыздың солтүстік облыстарында топырақтың жел эрозиясы
басым болса, оңтүстіктің суармалы ... су ... орын ... су ... деп ... су ... ... жоғарғы құнарлы
қабатының, кейбір кезде тіпті төменгі қабатының жуылып-шайылып, жыралар мен
сай-салалардың пайда болуы сияқты ... ... ... ... ... ... ... дамыған Алматы, Жамбыл, ... ... тау ... ... орын ... Оған бұл жерлердің
тым ... ... ... су ... өте ... ... (лесс типтес) түзілуі септігін тигізеді.
Су эрозиясының негізінен екі түрі болады: топырақ бетінің ... ... ... ... нөсерден немесе суарғанда судың мөлшерден артық
жіберілуінен топырақтың беткі ... ... ... ... ... ... тілінген майда жыралар пайда болады. Бұл жерлер жер
жыртылған ... ... ... ... ... уақытта қайта
тегістеледі де, топырақтың шайылғаны жөнді ... Бұл ... ... ... ... топырақтың құнарлы қабатының біразы шайылып,
топырақ құнары төмендейді. Мұны шайылу эрозиясы деп ... ... ... ... ... топырақтың су эрозиясына
ұшырауы жойылады. Қазақстандағы жел ... ... жер ... мәліметі бойынша, 70 млн гектардан асады, яғни республика
территориясының 26%-ті ... ... оның 52 млн ... ... ... ... болса, 18 млн га астам су ... ... ... ... ... жарамды жерлер. Су эрозиясы бұл ... ... ... қана ... сонымен қатар жылына 2,5 млн тоннаға жуық азот,
фосфор, ... ... ... ... ... да су ... аса бір қауіпті апатты түрі екені
белгілі. Алматы облысы ... осы сел ... ... үшін ... ... ... өзен бойларында салынған тосқауыл-құрылыстар көпшілікке
белгілі. Алматы төңірегіндегі аласа таулар мен ... ... ... тас ... тау ... ... ... арқылы бау-
бақша отырғызып, қала халқының ... ... ... қала
тұрғындарын саяжай ретінде учаскелері үшін бөліп беру өте ... ... ... бұл ... қала ... қосалқы шаруашылығы ретінде де,
оларды азық-түлікпен, әсіресе жеміспен, көкөніспен қамтамасыз ... ... ... Дәл ... жерлер тау етектеріне ... ... да ... ... ... көрсетілген әдіспен
бұл жерлерді де тиімді пайдалану құптарлық мәселе.
Жыртылған егістік жерлерді тиімді пайдаланып, құнарын арттырумен ... ... ... ... - мал ... ... үшін
республикамыздың мол байлығы - миллиондаған гектар жайылым мен шабындық
жерлерді де ... ... ... ... 180 млн ... ... бар, олар ... ТМД елдеріндегі жайылым жерлердің жартысынан астамы.
Өкінішке орай, соншалықгы мол байлық бүгінге дейін ... ... Оның ... ... бұл ... және шөлді аймақта орналасқан
жайылымдар осы ... ... ... суландырылмай келеді.
Болашақта жер асты суларын, жер ... ... ... ... бұл кең ... ... - ... күттірмейтін іс. Сондай-ақ
жайылымдық жерлерді топырақ эрозиясынан сақтау ... ... бұл ... бір ... ... жая ... шөптердің сиреуінен және мал
тұяқтарымен беткі қабаттарының бұзылуынан пайда болады. Мұндай ... ... ... ... алып ... ... ... шөпті аузымен емес, тұяғымен жейді" дегені тегін болмаса керек. Мүндай
жайылым эрозиясына ұшыраған ... ... елді ... мен ... ... көп орын ... Бүлінген жерлерді қалпына келтіру
Өркениеттің үдемелеп дамуына байланысты ауыл ... ... ... ... мақсаттарға пайдаланылып келеді. Мысалы, олар ... ... ... жол және ... ... ... ... жұмсалуда. Ал өндірісті қарыштатып дамыту үшін ... ... ... ... ... ... алу және байыту
кезіндегі жұмыстарды үлкен геологиялық жүмыстармен салыстыруға болады.
Мәселен, 1970 ... ... жер ... ... ... шаққанда орта
есеппен жыл сайын жер астынан 20 ... әр ... ... мен тау ... ... ... әр адам үшін 30 ... минерал мен тау жыныстарын
шығарады (29). Дегенмен жер қыртысынан шығарылған соншама көп заттардың тек
2%-дайы ғана пайдалы мүқтаждыққа ... ... ... ... түрде қайтарылады. Бұл жағдай табиғат "денсаулығына" көп ... ... ... ... басып қалып, пайдасыз етеді. Сондықтан
мұндай жерлер көп ұзамай қайта қалпына келтіріліп, пайдаға асуы ... ... ... сияқгы біздің елімізде де жылдан-жылға халық саны
үдемелеп өсуде. Адам қоғамынның жерден өндіретін тамақтық, киімдік ... ... ... ... ... ... пайдалануға
негізгі бағыт - әр гектар жерді тиімді ... ... мен ... ... ... ... ... егістіктердің әр гектарынан
түсетін өнімді арттыру, жерді талан-тараждықтан ... ... ... бір жолы - осы ... ... ... жерлерді қайта
қалпына келтіріп культивациялау (рекультивация), құнарландыру.
Баршаға мәлім, соңғы жылдары үкіметіміз біздің сарқылмас алтын қорымыз
- жерді ... ... оның ... ... оны ... ... ... шаралар қолдану жөнінде заңдар қабылдады. 1993 ... жер ... заңы ... ... жаңа ... ... 2003 жылы қабылданды. Бұл заңдарда айтылғандай, ... ... ... алып ... соң, көп ұзамай өз
қаражатымен бұзылған жерлерді қайта культивациялап, ... ... ... орай, бұл мәселе Қазақстанда әлі жөнді қолға алынбай ... ... ... ... Москва аймағында, Грузияда,
Оралда, Сібірдің кейбір жерлерінде ... ... бар. ... ... қазылып, қазір бос тасталған кен карьерлері, тау
жыныстарының үйінділері, жылу ... ... ... ... әр түрлі қоқыс-қалдықтар, үйілген жарамсыз жиындылар көп-ақ. Бұл
аймақтар табиғатқа адам қоғамының ... ... ... шөп ... ... соң, олар ... ұшып, суға ағып, аймақты
былғайды. Мұндай жерлер Қазақстанның өндірісі мен ... ... ... кездеседі. Соңғы есептеулерге қарағанда, Қазақстанда мұндай
өндіріс бүлдірген жер көлемі 200 мың ... Оның ... ... ... ... ... металл, құрылыс т.б. министрліктерінің
үлесіне тиеді. Ал бүкіл ... ... ... жерлер көлемі 2 млн
гектардан асады. Республикамызда осы күнге дейін “жарақат” жерлерді ... ... ... әлі де ... ... ... жоқ. Бұл ... созуға болмайтын, толғағы жеткен мәселе.
Қазақстанда жерді ... ... ... ... республика
көлемінде жөнді қолға алынбағанмен, бұл мәселені өз инициативаларымен қолға
алып, шұғылдана бастаған мекемелер бар. Оның ... ... ... бірі - ... ... ... Көмір шахталары бар
алқаптарда террикондар - көмірдің үстіңгі ... ... ... ... ... бос ... түратын үйінділер кездеседі. Бұлар қалаға
жақын жатып, кейбіреулері тіпті жанып, ... ... ... ... ... Оның ... ... ауыл шаруашылығына қажетті
қымбат жерлерді істен шығарады. Мұндай ... саны ... ... дейін жүзден астам болатын. Террикондар астындағы және санитарлық
аймақты қоса есептегенде, 7000 гектардан астам жер пайдасыз жатқан. Кейінгі
кездерде ... ... бұл ... құртуда жақсы нәтижелерге
жетуде. Көптеген жылдар үйілген тау ... ... ... ойпатты
жерлерді немесе табиғи жағдайда кездесетін сай-саланы ... ... жол ... ... төселініп, пайдаға асуда. Тау
жынысынан босап, ... және ... ... ... ... ... көк ... гүлдер, ағаш пен ... ... ауа ... қаланың сәні ... ... ... ... ... қазірдің өзінде жойылды. Оларға Астана ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп келеді.
Біздің республикамыз – үлкен құрылыс алаңы. Оған көп ... ... Сол ... ... ... оны ... алып,
пайдалану кезінде жерге көп жарақаттар салды, әсіресе құрылыс материалдарын
өндіру министрлігінің әр түрлі заводтары зор зиян әкелді. Сондықтан ... ... ... ... бірі ... кіріскен де осы
министрліктің мекемелері.
Бүлінген жерлерді қайта культивациялаудың ... ... ... алайда іс жүзіне асуы баяу жүргізілуде. Себебі бұл жұмыс әлі ... ... ... ... ... ... культивациялау дегеніміз жерді
бұрынғы бүлінбеген жағдайына, яғни жердің ... ... ... ... деген сөз. Ол үшін қазылған, құнарсыз карьерлер ... ... оның ... ... ... ... ... тиіс.
Әңгіменің негізгі түйіні осы, төсейтін құнарлы топырақ қабаттары көпшілік
жағдайда ... ... ... ... ... культивациялауға қажет
карьерлердің көбісі ... Ал ... ... ... карьерлер қазудан бұрын
топырақ қабаттары алынып, оларды жерді қайта культивациялау мақсаты үшін
арнайы сақталған емес. Табиғи жағдайда ... бойы ... ... ... негізгі карашіріндісі бар, ең құнарлы ... ... ... ... ... ... болып, үйінділер астында
қалған. Ал қазір керек кезінде оны табу өте ... ... жер ... заңда
жер қыртысын бұзушы мекемелер алдын ала құнарлы қабатты бөлек алып, жерді
қайта ... ... ... ... ... Демек, бұдан былай
қазылатын карьерлерді қайта культивациялау көп оңайға түседі деген үміт
бар.
Бұл ... ... ... Қазақстандағы жерді қайта
культивациялау ... ... ... ... кезіндегі құрылыс
материалдарын өндіру ... мен ... ... ... ... ... тау алқабындағы суарылмайтын, бүлінген
жерлерді кайта культивациялағанда егілетін егістерді сынау жұмыстарын ... ... ... ... жүргізсе, Оңтүстік Казақстан облысының
тау етектеріндегі бүлінген жерлерді қайта культивациялағанда ... ... ... әр түрлі тыңайтқыштар енгізу жүмыстары Топырақтану
институтының ғалымдарына жүктелген болатын. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... ... республикамыздың
шығысындағы кенді Алтайда жүргізілді. Топырақтану институты мен Орталық
ботаника бағының ғалымдары бұл салада ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік немесе шығыс облыстарында ғана
емес, басқа да облыстарда да баршылық. Жерді "жарақаттайтын" тек ... ... және ... ... министрліктер мекемелері мен
Қарағанды көміршілері ғана емес, ондайлар көптеп ... Бұл ... әрі ... ... ... Үкіметіміздің жер туралы арнайы қаулылары
мен заңдарын ... ... ... ... ... тыңайту мәселелері
Егілген егіннен мол өнім алу үшін ... ... ... және ... ... жеткілікті болуы шарт. Әдетте топырақтың
қай жерде орналасуына және басқа табиғи жағдайларға қарай оның ... ... ... ... ... қоры шексіз емес, олар
жыл сайын егілетін өсімдіктердің өсіп-жетілуінен, ... ... ... ... ... ... отырады.
Егістіктердің топырақ құрамынан қаншалықты мөлшерде қоректік заттар
алатынын мына мысалдан анық көруге ... ... ... ... ... көк балауса жинау үшін өсімдік өсіп жетілу дәуірінде жерден 150
кг азот, 70 кг фосфор, 200 кг калий тұздарын ... Ал қант ... ... 400 центнер тәтті тамыр алу үшін қызылша ... ... ... орта есеппен 160 кг азот, 60 кг ... 260 кг ... екен (31). Өнім ... жоғары болған жағдайда өсімдіктердің жерден
алатын қоректік заттарының мөлшері де арта ... Егер ... ... әрі ... өнім ... ... онда қосымша тыңайтқыштар енгізу
қажет. Егістікке тыңайтқыштарды топырақтағы минералдық және ... ... ... егіндердің физиологиялық ерекшеліктеріне қарап
енгізеді.
Бұл жөнінде республикамыздың барлық облыстарында ... ... ... ... ... Бұл ... ... барлық ұжымшарлардың егіс танаптарының
агрохимиялық картограммаларын жасап, әрбір шаруашылық басшыларына қай ... ... және ... ... ... ... ұсыныстар береді.
Республикамыздың білім министрлігі - Ғылым академиясының Ө.О.Оспанов
атындағы Топырақтану институты ... көп ... ... ... ... ... көрсетеді:
1. Қазақстанның барлық топырақтары табиғи ... ... ... қамтамасыз етілген. Калий тыңайтқышын тек картоп пен қызылша үшін
енгізген жөн.
2. Қазақстанның барлық топырақтары фосфорлы тыңайтқыштарды ... ... оны ... ... үшін ... ... жөн. Әсіресе
суармалы жерлерде фосфорлы тыңайтқыштар ауадай қажет.
3. Қазақстанның топырақтары азотты тыңайтқыштарды да көп қажетсінеді.
Әсіресе олар ... ... ... ... ... мен ... ... басқа дақылдар үшін өте қажет.
4. Қазақстан топырақтары микроэлементтермен - ... ... ... ... ... ... ... Каспий маңы ойпатында
мөлшерден артық ... ... ... мен ... ... тапшы болса,
мыс орта мөлшерде ... ... ... ... ... аз. ... ... егістікке тек қана жоғарыда
айтылған макротыңайтқыштарды ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... егістіктің өнімін едәуір арттырады, сондай-ақ
дақылдардың сапасына әсер етеді.
Минералды ... ... ... ... ... ТМД-да алдағы орында. Бұған Жамбыл облысының Қаратау аймағындағы
шикізат негізінде ... ... ... ... зауыты, Шымкент
фосфорлы тұздар зауытының үлесі мол. ... ... ... Ақтөбеде,
фосформен қоса азот, калий тыңайтқыштарын өндіретін зауыттар соңғы жылдары
Маңғыстауда, ... іске ... ... сөз ... негізгі үш
микроэлементтерден (азот, фосфор, калий) басқа өсімдік тіршілігіне өте аз
мөлшерде болса да, ... ... ... да айта кету ... ... бұл микроэлементтерден жетіспейтіндері мырыш,
молибден, ... ... ... ... Осы
микроэлементтерді егістіктерге немесе мал жайылымдық ... ... ... ... ... ал ... малдың қоңдылығы жоғары
болады. Қазақстан агрохимиктері бұл салада әлі де ізденіс ... ... тек ... тыңайтқыштар туралы сөз еттік. Ал негізінен
егіс өнімдеріне тек минералды тыңайтқыштар ... ... ... ... түрлері де көп әсер ... Бұл ... ... ... бір түрі ... тыңайтқыштар және бактериялы
тыңайтқыштар болып бөлінеді. Органикалық тыңайтқыштардың көп ... ... ... көң ... құс ... ... компосталған
жасыл шөптер.
Органикалық тыңайтқыштарды күрделі немесе кешенді тыңайтқыштар деп ... ... ... оның құрамында органикалық заттардан басқа азды-көпті
минералды ... да бар. ... ... бір түрі - ... ... ... ... тыңайтқыштар немес сидерация деп,
еккен кезде топырақ құнарын көп талап етпей, өніп-өсіп ... өнім ... не ... ... ... тұрған кезінде тамырымен қоса
жыртып тастауды айтады. Тыңайтқыштың бұл түрі ... және ... ... кедей, құрамы жеңіл топырақтарды (құмдақ)
органикалық заттармен байыту үшін ... ... ... ... белгілі болғандай, тірі бактериялардан тұрады. ... ... ... топырақ түзу процесіне, оның
құнарлылығына ... оның ... ... өте ... Тіпті кейбір бактериялар түрлері бұршақ тұқымдас
өсімдіктер ... ... ... ... болып өсіп ауадан бос
азотты өз денесіне жинап, топырақтың тыңаюына көп ... ... ... ... ... да ... оны өсімдіктер
үшін сіңімді қоректік ... ... да ... ... ... ... топырақ микроорганизмдері
топырақта өзінше өсе бермейді. Осы ... ... үшін ... ... ішінен нитрагин, ... ... т.б. ... ... ... тыңайтқыштар енгізу мөселесі оңай шаруа емес.
Бұған ұқыптылық пен сауаттылық ... ... ... ескере отырып,
үкіметіміз егістікті химияландыру жұмыстарын ... ... үшін ... ... арнайы химияландыру басқармаларын ұйымдастырған.
Мәселе осылардың қолқабысын тиімді пайдалану.
Қорытынды
Күн жүйесіндегі планеталар ішінде тек қана жерде тіршілік бар. ... ... ... ал ... әрқилы өсімдіктер өсіп, органикалық
заттар қорын жинап ауаға оттегін бөліп шығарып, ... ... ... туғызады. Дегенмен планетамызда да тіршілік ... яғни ... ... бар ... аса көп ... ... басым көпшілігін, 71%-тін
мүхиттар алып жатыр, онда тек су ... ... ... ... ... ... ... небары 29% қана. Құрғақ жердің барлығында бірдей
құнарлы топырақ қаптап жатқан жоқ. Көп жерлерді мәңгі ... мен ... ... біраз аймақтарда жылжымалы құмдар мен ... ... ... ... ... жерлер қамтиды. Құнарлы жерлердің көп аймақтарын
халық мекендеген қалалар мен ауылдар, жолдар мен су ... ... ... ... алып ... Бұл ... ... мәліметтер
кестеде келтірілген. Ф.Н.Шипуновтың мөліметі (32) бойынша құрғақ жерлердің
мөлшері миллиард гектар есебімен. ... ... ... ... бірі ... мәліметіне қарағанда құрғақ жердің басым көпшілігі ... ... ... ... жерлердің 70%-ы аз өнім беретін алқаптар, оның 20%-ы -
өте салқын аймақта, 20%-ы - өте ... ... 20%-ы өте ... ... ал ... ... ... өте жұқа. Сонымен құрғақ
жердің тек 30%-ы ғана ауыл шаруашьшығына пайдаланылып жүр. Оның ... ... ... ... 20%-ы ... шалғынды және шабындық жерлер.
Қазірдің өзінде ашаршылық жер шарының ... ... ... ... адам саны ... ... есе ... кезде не
болмақ? Бұл сұраққа әркім әр кезде әрқалай жауап берген. ... ... ... ... епископы Мальтус қоғамның тұтыну қажетінің шексіз
өсуі мен өңделер ... ... ... ... ... жер
құнарының жылдан-жылға кемуі бақытсыздықтың себептерірі болып табылады деп
санады. Былайша айтқан, Мальтус "теориясы" ... Жер ... ... ... ... өссе (2, 4, 8, 16, 32...), ... ... арифметикалық прогрессиямен (2, 4, 6, 8, 10...) ... адам ... ... өмір ... ... ... өсуін тұтыну
заттардың өсуіне үйлесімді етуді қадағалап отыруы керек деді, яғни ол
халықтың ... ... ... ... эпидемия аурулар арқылы қырылып
тұруын мақұлдады. Бүгінде ... ... ... әлі де ... Оларды жер бетіндегі халықтың қазіргі жағдайда үдемелеп өсуі қатты
үрейлендіруде. Олар: “Адам тіпті ... ... ... ... ... қолдануда. Жер шарының сонша адамды асырауға шамасы келмейді”, -
дейді. Мұндай ... ... ... етек ... ... індет ауыру,
соғыс арқылы немесе тууды тежеу арқылы адамзат ... ... ... ... дегенді уағыздауда. Бұлардың ойлауынша, экономикалық жағынан
нашар ... ... ... ... өсуі бұл ... дамуына кедергі
жасайтын негізгі фактор болып табылады.
Құрғақ жерлердің басым ... ... ... ... бірақ жыртуға
жарамды жерлердің көлемі де аса аз емес. Кейбір мамандардың есебі бойынша,
дүние жүзінде ауыл ... ... ... жер көлемін күрделі
мелиорациялаудан кейін 5 млрд гектарға, яғни ... ... 33%-на ... бар. Ал таяу ... аса ... мелиорациялаусыз-ақ құрғақ
жердің 20-25%-ын, яғни 3,0-3,2 млрд гектар жерді егістікке игеруге болады.
Бұл жағдай 1974 жылы ... ... ... ... ... ... анықталды. Ал сонда бұл жеріміз қанша адамды асырай алады?
Қазіргі жағдайда астықты дақылдардың орташа түсімі жер жүзінде 15-17
центнердей ... ... 1,5 млрд ... ... ... 6,3 ... ... отыр, яғни бір адамды асырау үшін орта есеппен 0,25 ... ... ... жүр. Ал ... ... 3,2 млрд ... ... жоғардағы есеп бойынша, 10-12 млрд халықты ... ... ... ... бұл ... ... дәнді дақылдар өнімдері қазіргідей
гектарына тек 15-17 центнердей ғана қала бермесі анық, оның ... күн ... ... орта ... 2000 жылдардың алғашқы ширегінде әр гектар
егістік жерден алынған өнім ... 15-17 ... ... 20 ... бұл ... 10 млрд ... орнына 12-13 млрд халықты асырауға
мүмкіндік туады.
Ал алыстағы болашақта ... ... ... ететін батпақты
жерлерді құрғатып, шөлді жерлерді суарып, теңіз бен ... ... ... суаруға пайдалану арқылы игеруге мүмкін 5 млрд гектар ... ... ... ... ... ... көрнекті прогресшіл оқымыстысы, профессор Р.Ревельдің ғылыми
негізде жасаған ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық өндірісіне енгізіп, бос жатқан жерлерді мелиорациялап, түгел
игерген кезде 100 млрд ... ... ... болатынын дәлелдеді. Жер
бетіндегі халықтың өсу қарқыны ... ... ... дамыса (жылына
1,2-2%) жер шарындағы халықтың 100 млрд-қа жетуіне 200 жылға жуық уақыт
керек. Осыған ... ... ... ... ... ... ... академиясының академигі, профессор В.М.Боровский де жүргізген (1975.
(36))
Бұл келтірілген ... мен ... ... ... жер ... ақыр заманды ертең орнатып отырған жоқ. Керісінше,
жер шарының адамды асырау мүмкіншілігінің әлі де болса, өте мол ... ... ... есе көп адамды асырай алатындығын дәлелдейді.
Дегенмен, бұл есептеулер Жер бетіндегі егістікке игеруге жарамды қоры ... ... оның ... емес ... адам саны көбейген сайын оның
қоры кеми ... ... Адам саны ... сайын игеруге оңай
түсетін жақсы жерлер қоры кеміп, игеруге қиын жерлер көбейеді. Сөйтіп бірте-
бірте егістікке игеруге жарамды жер ... ... ... ... ... ... бар ... бізді қоршаған табиғатымызды дұрыстап,
тиімді пайдалану мәселелері қазіргі күн тәртібіне ... ... ... ... оның ... жол ... табиғат
байлығын тиімді пайдалану, табиғатты жоспарлы түрде, адам мұқтаждығына
ыңғайлап өзгерту - өте күрделі ... ... ... жеке ... ... дүние жүзілік масштабта шұғылдануға тура келеді. Көптен бері
бұл мәселемен Халықаралық биологиялық бағдарлама ... ... ... ... және Биосфера" атты жаңа бағдарлама бойынша шұғылдана
бастады. Бұл бағдарламамен айналысуда дүние жүзіндегі ең ірі, әрі ... – ТМД ... мен ... ... Штаттары жетекші рөл атқаруға
тиіс.
Демограф-ғалымдардың болжауынша, келешекте жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... халықтың өсуі
жылына 1,5-2 % болса, ХХІ ғасырдың басында ол 1,1-1,З %.-ға төмендеп, одан
соңғы ... әрі ... ... ... бар. Белгілі демограф-ғалым
Б.И.Урланистің болжамы бойынша ХХ-ғасырымыздың аяғында жер ... ... 6 ... келесі ғасырдың екінші жартысында 12-13 млрд-қа жетпек. Сол
кезден бастап Жер бетіндегі халықтың санын әрі ... ... ... ... ... ... ... осы жоғарыда келтірілген кейбір мәліметтерге сүйене ...... ... ... тіпті “негізсіз” деп сынау
қисынға ... ... ... ол ... ... көзқарастар, ғылыми
мәліметтерге қарап, біршама өзгерістер енгізу керек сияқты.
Әлемге танымал Америка ғалымы Ю.Одумның (20) бағалауы бойынша әлемдегі
тіршіліктің үйлесімді болуы ... яғни тек ... ... ... қамтамасыз етілуі ғана емес, сонымен қатар масайрап дем алуы ... әр ... орта ... 2 гектардай жер қажет екен. Оның ... ... ... ... 0,2 гектары өндірістік қажет пен мекендеуі үшін,
ал 1,2 гектары бос болуы керек. Ол ... ... дем ... ... ... ... ... экологиялық жағдайда болуы үшін қажет.
Қазақстан әлемдегі ең жері бай ... ... оның ... ... ... әр адамға 1,3 гектардан келеді. Ескеретін тағы бір ... гәп ... жер ... ғана ... оның өнімділігінде. Мәселен, көп
жағдайларда суармалы жерлер, суарылмайтын жерлерге қарағанда өнімді бірнеше
есе артық береді. ... ... ауа райы бұл ... ... 2 ... рет өнім ... ... береді. Тағы есте болатын жағдай, ... еске ... ... тек астықты дақылдар туралы ғана ... ... ... басқа тамақгық және техникалық заттарды өндіру
үмкіншілігін ескеру керек. Мәселен, бір гектардан алынған шай, ... ... ... ... бір ... ... алынған астық өнімдерінен көп
қымбат. Оның үстіне соңғы дақылдар барлық аймақтарда өсе бермейді. Астықгы
дақылдардың да ... ... өсе ... ... ... олардың өсу
географиясы жоғарғы айтылған дақылдарға қарағанда көп ... ... ... да жердің халықты асырай алу мүмкіншілігін ... ... ... ... ... ... керек, қай жерлерде адам ... ... ... ... ... заттарды мол өндіру түрғысында
болуы қажет. Қазіргі әлемдік интеграция, нарық заманында жер шарының, бір
жерінде өндірілген адам ... ... ... жер ... ... ... ... табатыны анық. Дегенмен бүл мәселе де экономикалық
тиімділік заңына бағынатыны ... ... жері ... ... асырай алады деген сұраққа қалай жауап
береміз? Жоғарыда келтірілген мәліметтерге қарағанда Қазақ жері кең ... ... ... ... ... - ... ... жақсарту шараларын
әрі қарай өрістету, игерілген жерлердің өнімін арттырып. қосымша тағы да
игерілмеген жерлерді игеру - ... ... ... ... ... кезде де асырай алатыны анық.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Муравлев Г.Г. ... ... и ... ... ... ... Алма-Ата. 1978. Изд.КазГУ. 108 стр.
1. Вронский В.А. Экология, словарь-справочник, ... на ... М. ... 157 ... ... К.Э. ... ... энциклопедический словарь. М.,
1980. стр.1488.
3. Тихов Г.А. (1875-1960). Советский энциклопедический словарь. М., 1980.
стр. 1344.
4. Аболин Р.И. От ... ... ... до снежных вершин Хан-
Тенгри. Ленинград. 1930.
5. Абуталипов Ж.А. ... в ... ... ... ... 1992.
44 стр.
6. Оспанов Ө., Жамалбеков Е. Құнарлы жер - ... ... ... ... 132 ... Чигаркин А.В. Геоэкология и охрана природы Казахстана. Алматы, Қазақ
университеті. 2003. 235 с.
8. Әліпбай ... Қуаң ... ... ... келе ме? Егемен Қазақстан.
2004, 24 наурыз.
9. Указания к проведению ... ... ... и ... ... под посев зерновых. Алма-Ата. МСХ. 1954.
10. Успанов У.У. Природные, природно-хозяйственные зоны и пахатноприродные
земли Казахстана. Вестник АН ... 1958. ... ... У.У. ... ... почв и качественный
учет земель Казахстана. В книге успехи ... в ... ... ... ... В.М., ... М.Ш. ... состояние в южном Казахстане
и меры по его улучшению. Производительные силы ... ... Том ... ... ... ... 1967. Стр. ... Боровский В.М. Геохимия засоленных почв Казахстана. Изд. ''Наука'' М.
1978, 192 ... ... И.Д. ... и ... бонитировки почв. Аналитический
обзор КазНИИНКИ. Алма-Ата. 1991. Стр. 50.
15. Гаврилюк Ф.Я. Бонитирова ... Изд. ... ... М. 1970. 266 ... Карманов И.И. Научные основы и методика расчета цен на ... ... ... ... с/х ... 1989 ғ3. С. 3-9.
17. Жер учаскелері және меншікке берілген кезде, ... ... жер ... жалға берген кезде олар үшін төлемақының
базалық ставкаларын, сондай-ақ жер ... ... ... ... мөлшерін бекіту туралы. Егемен Қазақстан. 2003 ж. ... ... ... Жер ... ... ... ... Егемен
Қазақстан. 2004. 27 қазан.
19. Одум Ю. Основы экологии. М. 1975. 740 ... ... С. ... ... созылған кесел. Халық кеңесі газеті. 11 ақпан
1993 ... ... Қ. ... государственная программа. Каз.правда. 10.07.1991.
22. Воейков А.И. Орошение Заспийской области с ... ... ... ... Изв. ... 1908. Т.44. ... ... Қ.Н. Каспийское море. Алматы. ''Қазақ университеті''. 1999.
110 стр.
24. Давитая Ф.Ф. Сапожникова С.И. ... ... ... ... ресурсы СССР, их использование и воспроизводства.
М.изд.Ан СССР. 1963.
25. Сарықұлов Д.С. Эффективность капиталовложений в ... ... ... ... Изд. ... ... ... 1980. 6.1 п.л.
27. Джанпеисов Р.Д. Эрозия и дефляция почв Казахстана. Алма-Ата, Наука.
1977. 231 стр.
28. Бараев А.И. ... ... ... М.Колос. 1972.
29. Василенко В.Н. Готовы ли мы к ... ... ... ... К. ... ... ... жүйесі. Алматы. Қайнар.
1970.
2. Щипунов Ф.И. Опасная болезнь ландшафтной ... ... 1968. ғ10. ... ... ... Р. ... по Ковде В.А. Почвенный покров, его улучшение,
Использование и охрана. М.Наука, 1981. Стр. 11.
Прошляков В.П. ... и ... ... М.Колос. 1979. 158 стр.
32. Ковда В.А. Биосфера, почвы и их ... М.1974. 124 ... ... В.М. Что нас ждет ... ... Алма-Ата. 22/11-1975.
34. Урланис Б.И. Народонаселение. Исследования, публицистика. ... 1976. ... ... К. ... ХХІ ... Егемен Қазақстан. 25.05.1996.
36. Тәтімов М., Әлиев Ж. Дербестігіміз - демографияда. Алматы. Жеті жар
ы. 1999. 264 б.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданының жер қоры87 бет
Топырақ туралы түсінік, топырақтану ғылымы106 бет
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары туралы30 бет
"шығыс Қазақстан топырақтарына сипаттама"5 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Агротехника сапасыз болғанда топырақты суарудан соң күтіп-баптау20 бет
Алматы облысы Көксу ауданы «Үйгентас» ЖШС топырақтары және оларды ауылшаруашылығында пайдалану55 бет
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет
Антропогендік іс әрекет және гидросфера. Антропогенез және педосфера. Геожүйелермен экожүйелердің жер-топырақ ресурстарының күйіне антропогендің әсер етудің зардаптары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь