Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі

КІРІСПЕ

I БӨЛІМ.
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі.

1). Монғолия жеріне қазақтардың алғаш аяқ басуы және орналасуы.
1.1. Қазақ диаспорасы Монғолия жерінде қашан және қалай
пайда болды. Алғашқы кезең.
1.2. Қазақ диаспорасының қалыптасқан екінші кезеңі жоңғар шапқыншылығына байланысты.
1.3. Қазақ диаспорасының пайда болған келесі кезеңі Қазақ елінің патшалық Ресейдің отарына айналуына байланысты.
1.4. Мейірбан боғда, жихангез жалама және қазақтар.
1.5. Қазақтардың Монғол елінде орналасуы. (XIX ғ. 70 ж. . ХХғ. 20 ж.)
2). Монғолиядағы социализм дәуірі және қазақ диаспорасы. (ХХ ғасырдың 20.80 ж.ж.)
2.1. Қазақтар қызыл төңкерісті шынымен күткен бе еді?
2.2. Монғолиядағы социялизм дәуірі және қазақ диаспорасының
хал.ахуалы.
2.3. Моңғолия топырағында қазақтар көтерген шаңырақ.

II БӨЛІМ. Монғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы.
1).Монғолия қазақтарының ұлттық ұндылықтары ерекшелігінің сақталуы мен қамтамасыз етілуі.
1.1. Қазақтардың өмір салтындағы моңғолдық әсерлер. Қазақтың ахуал, шаруашылық салтында болған кейбір өзгерістер.
1.2. Рухани өмірде болған өзгерістер
1.3. Мұңғылдағы қазақтардың тілінде болған өзгерістер.
1.4. Ұлттық.этнографиялық құбылысында болған өзгерістер.

2). Монғолиядағы қазақ диаспорасының қайта
oралу мәселесіне орай туындаған жайттар.

Қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы мен болашағы.

ҚОРЫТЫНДЫ
Тақырыптың көкейкестілігі. Шет елдердегі қазақ диаспорасы тақырыбы отандық тарих ғылымында әлі, жеткіліксіз зерттелген мәселелердің біріне жатады. Біртұтас қазақ халқының бір бөлігінің басқа елдерге шашырап кетуінің салдарынан қазақ диаспорасының қалыптасуы, пайда болуы, оның қазақ халқының қазақ ұлтының қалыптасуына тигізген ықпалы сияқты бұл тақырыптың көптеген көкейтесті мәселелері ұзақ жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс қалып келді.
Кеңес үкіметі тұсында, комунистік-тоталитарлық идеология үстемдік құрған кезде, қазақ диаспорасы тақырыбының ғылыми тұрғыдан зерттелмегенін былай қойғанда, көпшілікке арналған әдебиетте өз орнын таба алмай келді. Ұлттардың ірге ажырауының салдарынан диаспораның пайда болғанын, оның себептерін ашып көрсету сол өктемдік саясаттың бет-пердесін ашу деген сөз еді. Қазақ диаспорасының ауқымды бөлігі 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін қазақ халқы арасында жүргізілген әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді күш қолдану әдісімен жүзеге асырудың салдарынан туындаған қателіктер мен бұрмалаушылықтың әсерінен пайда болды. Қуғын-сүгіннің, қудалаудың салдарынан, аштықтан бас сауғалап ата мекеннен ауа көшкендерге «опасыздар», «отанын сатқандар», «мал-мүлкі үшін қашқандар» деген айдар тағылды. Осындай себептерден пайда болған диаспора туралы кеңстік кезеңде ғылыми зерттеу жұмысын жүргізуді былай қойғанда, бұл мәселені ауызға алып, айтудың өзі қауіпті болғаны белгілі. Шет елдерде, әсіресе капиталистік елде, туған-туысы бар екенін мойындаудың өзі ауыр қылмыс саналып келді. Осы мәселеге тоқтала келіп, дүниежүзі қазақтарының құрылтайында жасаған баяндамасында Н.Ә. Назарбаев: «Қайта оралуға осында өзін күтіп тұрған жазадан қорқып, мыңдаған адам туған жерді бір көруге зар болған күйінде өмірден өксіп өтті. Біз демократиялық мемлекет, адам құқығын қорғайтын қоғам құру жолына түскен ел ретінде тоталитарлық жүйе санамызға сіңірмек болған мұндай тарихи әділетсіздікті, мұндай қатігез идеологияны түп-тамырымен айыптаймыз» -деген еді.
Ұлттың бір бөлігінің басқа бір елдерде, соның ішінде капиталистік деп аталынып келген жүйеде, өмір сүруі КСРО-дағы негізгі ұлттың рухани, идеологиялық, экономикалық өміріне іріткі салушы, қауіпті құбылыс деп есептелініп келгені белгілі. Бұрынғы социалистік деп аталатын елдердегі халықтардың бір бөлігі капиталистік мемлекеттерде өмір сүріп, демократияның, бостандықтың татқаны тұрмыс күйі тұрғысынан көп жағдайда жоғары деңгейде болғаны мәлім. Мұндай үлгілердің социалистік елдердегі негізгі ұлтқа әсер етпеуі мүмкін емес еді. Коммунистік шеңбердегі елдерді негізгі ресми идеологияға жат көзқарастардың пайда болуын «басқаша ойлаушылар» деген атпен тоталитарлық жүйе үнемі назарда ұстады. Қазір белгілі болып отырғандай, идеология саласындағы мұндай қолайсыз оқиғаның негізгі себебі- сол елде үстемдік еткен партияның қате туындағаны мәлім.
Ұлттың бір бөлігінің басқа елде, әсіресе қоғамдық құрылысы өзге елдерде тұратындығын мойындау деген сөз - ұлттың бұл екі бөлігінің өзара экономика, мәдениет саласында қарым-катынас жасауына жол беру болып табылар еді. Бұл процесс халықтар мен ұлттардың араласуына, бір-бірімен танысуына, бірігуіне жол ашады. КСРО тарағанға дейін аз ұлттарға байланысты "аға" халықтың жүргізіп келген, саясаты қолайлы бола бермеді. Жоғарыда айтылған және басқадай себептер көп жылдар бойы ұлттардың ажырасуы, бірігуі сияқты тарихи процесті ғылыми тұрғыдан зерттеуге бөгет болып келді. Сөйтіп, ұлттардың өмірінде болып келген, келешекте де бола беруі мүмкін табиғи-тарихи екі процесс: ұлттардың әр ел құрамына енуі мен бірігуі көп жылдар бойы бұқара халықтан жасырылды. Жоғарыда айтылғандардан, біріншіден, қазақ диаспорасы тақырыбы көп жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс келгені, екіншіден, бұл тақырыптың тарих ғылымында теориялық және практикалық зор маңызы бар, зерттеуін күтіп тұрған мәселе деген қорытынды жасауға болады. Бұл зерттеліп отырылған тақырыптың өзектілігінің айғағы.

Зерттеу жұмыстың тарихнамасы. Қазақ диаспорасын зерттеу отандық тарих ғылымында жаңа дамып келе жатқан сала. Әзірше тек кейбір елдерде тұратын қазақтар хақында ғана еңбектер жазылған.
Осы мәселеге байланысты жақын шет елдерді алатын болсақ, тек бірнеше мемлекеттердегі қазақ диаспорасы туралы еңбектер жарық көрді. Атап айтқанда, Ресей қазақтары туралы А.В. Коноваловтың, К.Н. Балтабаеваның, Г.М. Мендіқұлованың, Д.Б. Ескекбаевтің және т.б. зерттеулері оқырмандарға белгілі.1 Олардың еңбектерінде Алтай, Сібір, Оңтүстік Орал сияқты Қазақстанмен шекаралас орналасқан аймақтарда тұратын қазақтардың тарихы мен этнографиялық мәселелері біршама шешімін тапқан. Бұрынғы Орта Азия республикалары бойынша Өзбекстан және Қарақалпақстанда өмір сүріп жатқан қазақтар туралы У.Х. Шөлекенов, С. Мадуанов, Б.К. Қалшабаеваның зерттеулері ғана бар.
Алыс шет елдерден Қытай, Түркия, Монголиядағы қазақ диаспорасы біршама зерттелгенің байқаймыз.
Қытай мен Түркия елдеріндегі қазақ, диаспорасы туралы Готфри Лиаса, Линда Бенсон, Ингвар Сванберг, Г.Ф. Астафьев, К.Л. Сыроежкин, Лүқпан Бадавамов, Хасен Оралтай, Қызырбек Ғаритулла, Халифа Алтай және т.б. құнды енбертер жазды.
Жалпы қазақ диаспорасы тақырыбы өзінің толық мағынасында оқушы қауымға тек 1992 ж. Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы қарсаңында ғана мәлім болды. Құрылтай өтер кезде "Егеменді Қазақстан
        
        КІРІСПЕ
I БӨЛІМ.
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен
ерекшелігі.
1). ... ... ... ... аяқ басуы және орналасуы.
1.1. Қазақ диаспорасы Монғолия жерінде қашан және қалай
пайда болды. Алғашқы кезең.
1.2. Қазақ диаспорасының қалыптасқан ... ... ... ... ... ... пайда болған келесі кезеңі Қазақ елінің
патшалық Ресейдің отарына айналуына байланысты.
1.4. Мейірбан боғда, жихангез ... және ... ... ... ... орналасуы. (XIX ғ. 70 ж. - ХХғ. 20
ж.)
2). Монғолиядағы социализм дәуірі және ... ... ... 20-80 ... ... ... төңкерісті шынымен күткен бе еді?
2.2. Монғолиядағы социялизм дәуірі және қазақ диаспорасының
хал-ахуалы.
3. Моңғолия топырағында қазақтар көтерген шаңырақ.
II БӨЛІМ. ... ... ... қазіргі жағдайы.
1).Монғолия қазақтарының ұлттық ұндылықтары ерекшелігінің сақталуы мен
қамтамасыз етілуі.
1.1. Қазақтардың өмір салтындағы моңғолдық әсерлер. Қазақтың ... ... ... ... өзгерістер.
1.2. Рухани өмірде болған өзгерістер
1.3. Мұңғылдағы қазақтардың тілінде болған өзгерістер.
1.4. ... ... ... ... Монғолиядағы қазақ диаспорасының қайта
oралу мәселесіне орай туындаған ... ... ... ... мен ... ... Шет ... қазақ диаспорасы тақырыбы
отандық тарих ғылымында әлі, жеткіліксіз зерттелген мәселелердің біріне
жатады. Біртұтас ... ... бір ... ... елдерге шашырап
кетуінің салдарынан қазақ диаспорасының қалыптасуы, пайда болуы, оның қазақ
халқының қазақ ұлтының қалыптасуына тигізген ықпалы ... бұл ... ... ... ұзақ жылдар бойы ғалымдардың назарынан тыс
қалып келді.
Кеңес үкіметі тұсында, ... ... ... кезде, қазақ диаспорасы тақырыбының ғылыми тұрғыдан зерттелмегенін
былай қойғанда, көпшілікке арналған әдебиетте өз орнын таба ... ... ірге ... ... ... ... болғанын, оның
себептерін ашып көрсету сол өктемдік саясаттың бет-пердесін ашу ... ... ... ... ауқымды бөлігі 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін
қазақ халқы арасында жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... туындаған қателіктер мен
бұрмалаушылықтың ... ... ... Қуғын-сүгіннің, қудалаудың
салдарынан, аштықтан бас сауғалап ата ... ауа ... ... сатқандар», «мал-мүлкі үшін қашқандар» деген айдар
тағылды. Осындай себептерден пайда болған ... ... ... кезеңде
ғылыми зерттеу жұмысын жүргізуді былай қойғанда, бұл ... ... ... өзі ... ... ... Шет елдерде, әсіресе капиталистік
елде, туған-туысы бар ... ... өзі ауыр ... ... ... ... тоқтала келіп, дүниежүзі қазақтарының құрылтайында жасаған
баяндамасында Н.Ә. ... ... ... осында өзін күтіп тұрған
жазадан қорқып, мыңдаған адам туған жерді бір көруге зар ... ... ... ... Біз ... ... адам ... қорғайтын
қоғам құру жолына түскен ел ретінде тоталитарлық жүйе санамызға сіңірмек
болған ... ... ... ... қатігез идеологияны түп-
тамырымен айыптаймыз»[1] -деген еді.
Ұлттың бір бөлігінің басқа бір елдерде, соның ішінде капиталистік ... ... ... өмір ... ... ... ұлттың рухани,
идеологиялық, экономикалық өміріне іріткі салушы, қауіпті құбылыс ... ... ... ... ... деп ... елдердегі
халықтардың бір бөлігі ... ... өмір ... ... ... тұрмыс күйі тұрғысынан көп жағдайда
жоғары деңгейде болғаны мәлім. ... ... ... ... ұлтқа әсер етпеуі мүмкін емес еді. Коммунистік шеңбердегі елдерді
негізгі ресми ... жат ... ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйе үнемі назарда ұстады. Қазір
белгілі болып отырғандай, идеология ... ... ... ... ... сол елде ... еткен партияның қате туындағаны мәлім.
Ұлттың бір бөлігінің басқа ... ... ... ... өзге
елдерде тұратындығын мойындау деген сөз - ұлттың бұл екі бөлігінің өзара
экономика, мәдениет саласында ... ... жол беру ... ... Бұл ... халықтар мен ұлттардың араласуына, бір-бірімен танысуына,
бірігуіне жол ашады. КСРО тарағанға дейін аз ... ... ... ... ... ... ... бола бермеді. Жоғарыда айтылған
және ... ... көп ... бойы ... ... бірігуі сияқты
тарихи процесті ғылыми тұрғыдан зерттеуге бөгет болып ... ... ... болып келген, келешекте де бола беруі мүмкін табиғи-
тарихи екі процесс: ұлттардың әр ел ... енуі мен ... көп ... ... ... ... ... айтылғандардан, біріншіден, қазақ
диаспорасы тақырыбы көп жылдар бойы ... ... тыс ... бұл ... ... ... ... және практикалық зор
маңызы бар, зерттеуін күтіп тұрған мәселе деген қорытынды жасауға ... ... ... тақырыптың өзектілігінің айғағы.
Зерттеу жұмыстың тарихнамасы. Қазақ диаспорасын зерттеу отандық тарих
ғылымында жаңа дамып келе жатқан сала. Әзірше тек ... ... ... ... ғана ... ... ... байланысты жақын шет елдерді алатын болсақ, тек бірнеше
мемлекеттердегі қазақ диаспорасы туралы еңбектер ... ... ... Ресей қазақтары туралы А.В. Коноваловтың, К.Н. Балтабаеваның,
Г.М. ... Д.Б. ... және т.б. ... ... Олардың еңбектерінде Алтай, Сібір, Оңтүстік Орал сияқты
Қазақстанмен шекаралас ... ... ... ... ... ... ... біршама шешімін тапқан. Бұрынғы Орта ... ... ... және ... өмір ... жатқан
қазақтар туралы У.Х. Шөлекенов, С. Мадуанов, Б.К. Қалшабаеваның зерттеулері
ғана бар.
Алыс шет ... ... ... ... ... диаспорасы біршама
зерттелгенің байқаймыз.
Қытай мен Түркия елдеріндегі қазақ, диаспорасы туралы Готфри Лиаса,
Линда Бенсон,[2] ... ... Г.Ф. ... К.Л. ... ... ... Оралтай, Қызырбек Ғаритулла, Халифа Алтай және т.б. құнды
енбертер жазды.
Жалпы қазақ диаспорасы ... ... ... ... ... тек 1992 ж. ... қазақтарының құрылтайы қарсаңында ғана
мәлім болды. ... өтер ... ... ... ... ... Ә. Нысанбаев пен Ә. Арғынбаевтың "Қазақ диаспорасының
бүгіні мен ... ... ... ... ... ... ғалымдар М. Қозыбаев, Ә. Қайдаров, ... ... ... ... ... С. ... ... Құрылтайда жасаған баяндамаларында құнды деректер бар.
Құрылтайда қазақ диаспорасының көптеген өзекті мәселелері көтеріліп,
олардың кейбірі шешімін тапты. Солардың ең ... бірі - ... ... құру ... ... ... ... дүниежүзі
қазақтарының басын қосып, қазақ диаспорасы тақырыбының ғылыми зерттелуін
жолға қоятын саяси және мәдени-ғылыми орынға айналды.
1993 ж. ... ... ... ... ... ... ... тарихы"3 деген кітап жарық көріп, оқырманды елең еткізді.
Оқырманның ... бұл ... ... ... ... деп ... Кітаптың авторы Қазақстан ғалымдарының еңбегін ... ... ... ... аздап мәлімет қосып, қазақ ... ... ниет ... сияқты болды. Бірақ, бұл мақсат толық
орындалмаған қоймады. ... бұл ... ... ... қарағанда
саяси астар басым.
Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, Қазақстан ... ... ... ... Қожа ... ... ... қазақ-түрік ... ... ж. ... ... "Қазақ диаспорасының мәселелері мен болашағы"
атты халықаралық симпозиум болып өтті. Симпозиум ... ... ... оның ... ... ... жөне практикалық мөселелерін
қозғап, оған нақты ... ... ... қызу пікір таласын туғызған мәселенің бірі "диаспора"
ұғымының мазмұны ... ... ... ... қазақтардың біразы,
мәселен, Қытай Халық Республикасы мен ... ... ... ... бері ... өз атамекенінде өмір сүріп отыр, сондықтан олар
"диаспора" ... ... ... ... пікір айтты. Айтыстың нәтижесінде
Қазақстан Рсспубликасының қазіргі аумағы ... ... ... ... тыс ... өмір ... отырған барлық қазақтар
дүниежүзіндегі біртұтас ... ... ... немесе "диаспорасы" деген
ұғымға жатады деп қорытынды қабылдады.
Бұл мәселеге ... ... ... ... ... жатады.1 Онда ... ... ... ... ... ... және қазіргі жағдайына
ерекше көңіл бөлген. Аталмыш ... ... ... ... миллион қазақтар алыс және ... шет ... ... ... ... кейін бұрынғы КСРО территориясында құрылған ... ... ... 25 ... ... ... ... деректерді
келтірген. Соның ішінде 800 мыңы ... 3,7 ... ... Олар ... ... бір кезде саяси
ықпалмен Ресей, ... ... ... ... ... жерлерінде өмір
сүруде. Автор диаспораның ... ... ... Орынбор,
Қорған, Омбы, Таулы Алтай автономиялық облысындағы ... ... ... Алтай, Тарбағатай, Іле, ... ... ... Баян-Өлгей аймақтарында,
Өзбекстанның ... ... ... Шыршық, аудандарында
тұратын қазақтар жатады деп, біз зерттеп отырған Монғолиядағы қазақтарды да
соған қосады.
Монғолиядағы қазақ диаспорасының ... ... ... ... XIX ... соңы-ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... орыс саяхатшылары мен ғалымдары құнды
деректер қалдырғанын атап кеткен жөн. Олардың қатарына Г.Н. ... ... Н.Я. ... В.В. ... А.М. ... М.В. Певцов,
А.Н. Казнаков, А.В. Бурдуков, т.б. жатады.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... бір бөлігінің тарихын зерттеуде жергілікті ғалымдардың өзіндік
үлес қосқанын атап айту қажет. 1960 жылы Ә. ... және А. ... ... ... ... ... ... тарихынан" деген шағын еңбек қазақ
және моңғол тілінде жарық көрді. Бұл Монғолиядағы ... ... сөз ... ... ... бірі. Бұл еңбекте Монғолияның
батыс белігін мекендеген қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне мәдениетіне көп
көңіл ... Онда ... ... ... ... әдебиет, көне-көз
қариялардың естеліктері негізінде, қазақтардың бір тобының Алтай мен Қобда
өлкесін мекендей бастауының себептері мен ... ... ... Сонымен қатар Монғолияны мекендеген қазақтардың Монғол
халық революциясьша қатысуына, революциядан кейін сонда жүргізілген ... ... ... әр ... баға ... ... ... шыкқан партия қайраткері С. Хабшай
1976 жылы "Баян-Өлгей аймағында партия ұйымдарының ... /18/ ... ... ... ... басып шығарды. Бұл кітапта Монғолияда ... бойы ел ... ... - Монғол Халық Революциялық партиясының
аймақтық жергілікті ұйымының тарихы жөнінде біраз деректер беріледі.
Ислам ... 1978 ж. ... ... 1997 ж. ... ... ... ... Бұл екі кітап бұрынғы авторлардың деректеріне
сүйене отырып, қысқаша шолу ретінде көпшілікке арналған еңбек болды.
А. ... 1991 ж. ... ... ... ... ... ... соңғы кезде жарық көрген аталмыш тақырыпқа қомақты үлес қосқан
еңбек деп есептеу ... ... ... ... отыз жыл ... ... деректерін, қорытындыларын жаңа деректермен, пікірлермен
толықтырып, ... ... бір ... ... ... ... тұрғысынан баға берген.
Қазақстан мен Монғолияның 1960-1980 жылдардағы экономикалык, ғылыми-
техникалық және ... ... ... Х.С. ... ... бар. Диссертацияның екінші тарауында Қазақстан
мен Баян-Өлгейдің мәдени, ағарту, ғылыми кеңінен сөз болған .
Тарихшы, ғалым 3. Қинаятүлы 1995 ж. ... ... ... ... ... еңбегінде Монғолиядағы қазақ диаспорасы тарихынан көптеген
мөліметтер береді, олардын өткені мен болашағына байланысты өткір ... Бұл ... ... диаспорасы тарихына бүгінгі көзқарас тұрғысынан
уақыт талабына сай қорытындылар жасауымен бағалы.
Н. ... ... ... ... ... ... соңғы екі ғасырдағы екі елдің қарым-
қатынастарын даму тарихын ... ... орта және ұлы ... ... ... ... қоныс аударуы,
қазіргі Шыңжанның Іле, ... мен ... ... ... тарихын баяндайды. Б. Кәмалашұлы мен Д. ... ... ... қазақтардың тарихы, олардың салт-
дәстүрлерінің жекелеген мәселелері қарастырылған.
Монғолиядағы қазақ диаспорасы ... ... ... ... теорияға, коммунистік идеологияға, ... ... сай ... ... ... ... ... орын алды. Олардың басым көпшілігі этнографиялық
тұрғыдан жазылған. Бұл еңбектер жаңа ... ... ... ... және әдістемелік талаптарға көп жағдайда сай келе бермейді.
Оларда көбіне мәліметтік-ақпараттық сипат ... ... ... сол ... ... ... ... туралы колға түскен жаңа
деректер мен құжаттарды пайдалана ... ... ... ... теориясы,
ұлттық сана идеологиясы тұрғысынан, тарихи-объективтік шындық принциптері
негізінен ғылыми ізденіс ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген және қысқаша мазмұндарына шолу ... ... ... ... ... мол. ... олар
Монғолиядағы қазақ диаспорасының тарихын арнайы және тұтас қарастырмайды.
Олардың жалпы мәліметтік-ақпараттық сипаты басым екендігін ескерген жөн.
Жоғарыда ... біз ... ... ғылыми жұмыстың тақырыбының
өзектілігін, оның ғылыми танымдық, құндылығын дәлелдейді.
Зерттеудің методологиялық және әдістемелік негізін тарих ... ... ... ... ... қажетті деректерді табу және
оларға сипаттама берудегі тарихи таным; оқиғалар мен жағдайларды зерттеуде
тарихи ... ... ... ... ... және ... нақтылы-тарихи әрекет; танымдағы жан-жақтылық, олардың бір-
бірімен ара-қатынасы, ... ... ... мен ... ... ... ... бүгінгі күндегі өзектілігін ескере отырып, жаңа тарихи пайымдау
түрғысынан ... ... ... тарихын зерттеуді жұмыстың
негізгі мақсаты етіп алдым. Осыған сай мына ... ... ... диаспорасының қалыптасуының себебіне, ... ... ... ... ... ... бір ... Монғолияға қоныстануы, олардың XX
ғасырдың басына дейінгі тарихын қарастыру;
- ... ... Цин ... ... ... ... ... 1921 жылғы революциялық оқиғаларға
қатысуы және жүргізілген демократиялық ... ... ... ... ... "социалистік" эксперименттердің жүргізілуін,
оның Монғолиядағы отандастарымыздың ... ... ... тигізген салдарларын анықтау;
- қазіргі кездегі ... ... ... мәселелерін жөне ... ... ... ... ашып ... ... қазіргі кездегі және болашақтағы даму
жолдарын, олардың тарихи отанына көшуінің ... ... ... деректік негізі. Зерттеуде қазақ диаспорасына, соның ішінде
Монғолиядағы қазақтардың тарихына, байланысты жарық ... ... ... ... ... бүгіні мен болашағына байланысты
мақалалар басылған ... ... және ... ... ... ақ ... пен оқу-әдістемелік және басқада құжаттар
пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- ... ... ... диаспорасының қалыптасуына
толық талдау жасалынған;
еңбекте этникалық отанынан тысқары ... ... ... ... ... ... мен ... нақтылы тарихи тұрғыдан
зерттеледі;
- Монғолиядағы қазақтардың ... ... тың ... Монғол үкіметінің оларға деген көзқарасы мен саясаты ... ... ... ... ... қазақтарға қатысты
Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына назар ... және ... сол ... ... ... осы ... қазіргі кезеңде де жалғастыру өмір
талабына сай екендігі айтылады;
- ... ... ... ... өз ... туралы
жазылған еңбектеріне талдау жасалады;
- еңбекте бұрын ғылыми айналымға ... ... ... ... рет ... ... маңызы. Шетелдердегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... принцип бойьшша орналастыру мен қазақ халқының ұлттық ... шешу ... ... ... ... ... ... Қазақтар Ассоциациясының
қызметінде пайдалануға, материалдарын жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... курстар жүргізуде қолдануға
болады.
Зерттеудің құрылымы. ... ... ... оқиға соңынан түсіп
әдебиеттердің қос мағыналы және қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі
бөлімнен, ... ... ... ... тақырыбының
көкейкестілігі, мақсаты мен міндеттері, методологиялық негізі, ... ... ... ... ... ... жерінде қазақ
диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі» - деп аталады. Бұл ... ... ... бір бөлігінің басқа елдерге ... ... ... ... ... соның ішінде Моңғолия жеріне
мекен ауыстырған қазақ рулары, олардың ұзаққа ... ... ... және ... ... ... ... басқару құрылымын жасауы,
сондай-ақ тарихи қиын-қыстау кезеңдеріндегі кейбір бастан ... да ... ... ... екінші бөлімі: «Монғолиядағы қазақ диаспорасының
қазірігі жағдайы»- деп аталады. Монғолия қазақтарының ұлттық ... ... мен ... ... туралы жаңа тың
деректер де осы ... ... ... ... ... ... ... дүние танымы мен рухани ... ... ... ... ... ... бірге бұл бөлімде
Монғолиядағы қазақ диаспорасының қайта оралу ... орай ... ... ... ... ... жағдайы мен болашағы туралы
мәселе көтеріледі.
I БӨЛІМ. Монғолия жерінде қазақ ... ... ... ... Монғолия жеріне қазақтардың алғаш аяқ басуы және орналасуы.
1.1. Қазақ диаспорасы Монғолия жерінде қашан және қалай
пайда болды. Алғашқы кезең.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ХІІІ ... болды деген мәлімет сақталып қалғаны белгілі болып отыр. ... ... ... ... ... жер аттары бар екенін
жұртшылық біледі. Мұндай ... ... ... ... ... ... Бұл жер ... керей, найман, тайпалары ата мекенінен
ауа көшкені, одан кетерінде еңірегені туралы хабар береді.[3] Ендеше керей,
наймандар ата ... ... ... ... ... ... құрамында керей, найман тайпалары бар. Сондай-ақ ... ... да ... найман тайпалары болған. Ғалымдар
арасында көп жылдар бойы осы екі тайпаның шығу тегі ... ... ... келді, бұл талас күні бүгінге дейін шешілген жоқ. ... ... ... ... ... кеңес ғалымдары бұл екі тайпаны түркі тектес
десе, монғол ғалымдары монғол тарихын зерттеген орыс, ... ... ... ... деп есептейді.
Біз керей, найман тайпаларының тегі туралы мәселені ... ... Ол ... бір саласының қолынан келе бермейді, осыған қатысты
барлық ғылымның, оның ... ... ... ... ... ... ... найман тайпаларының қазақ диаспорасының пайда болуына қандай
қатысы болды деген мәселеге ғана ... ... ... ... монғол деректеріне сүйене отырып,
керейт тайпасы ІХ ғасырда Монғолия теттиторияысында өмір сүрген ... ... ... ... ... » ... ... ХІІІ ғасырда
Монғол империясы құрылған кезде өмір сүрген ... ... айта ... ... сан ... көбі, ықпалы күштісі керейіт тайпасы еді.
Керейттер Орхон, Тула ... ... ... ... ... ... деп ... ғалымдар керей және керейіт атауының төркіні бір деп
пайымдайды. Керейт атауының ... ... « т » әрпі ... көптік
жалғауы екенін ескерсек, ғалымдардың бұл пайымдауы қисынға сияды.
ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... территориясын
мекендеп жүрген бытараңқы тайпаларының басын біріктіріп, бір орталыққа
бағынған Монғол ... ... ... ... ... ... роль атқарған бұл әрекетті іске асыру жолында Шыңғыс хан көптеген
тайпалар мен соғысады, кейбіреулерімен одақ жасайды, ... ... ... ... ... түркі тектес керей, найман тайпалары да бар
еді. Керей мен найман Шыңғыс ханға қарсы бірде ... ... ... ... ... келгенімен, монғолдардың тегеурінді күшіне төтеп бере
алмай Жетісу ... ... ... ... ... ... ... түркі тектес халықтарға келіп қосылған керей, найман тайпалары
ХІІI ғасырдың ... ... рет ... ... шапқыншылығына ұшырайды.
Керей мен найманның біразы өздері жуырда ғана тастап кеткен ата мекеніне ... ... ... ... ... ... болады. Олардың кейінгі тағдыры
күңгірттеу, мәлімет жоқтың қасы. Міне, қазіргі Монғолия жеріне қайта көшкен
керей, найман тайпаларының біз ... ... ... ... ... Қазақ диаспорасының қалыптасқан екінші кезеңі жоңғар
шапқыншылығына байланысты.
ХVІІ ғасырдың бірінші жартысында қазіргі Монғолия мен Қытай ... ... ... ... ... ... дүниеге келген
еді. Жоңғар мемлекеті құрылған күннен бастап көрші елдерге, ең ... ... көз ... ... ... бір ... астам уақытқа созылған
қазақ – жоңғар соғысы деген қайғылы уақиғаны ... елі ... ... ғасырдағы Қазақ хандығы мен Жоңғарияның ара ... ... ... ... ... ... тыс жатыр. Сондықтан аталған
мәселенің ішіндегі қазақ халқының бір ... ата ... ауа ... шапқыншылығының себеп болғанына ғана тоқталамыз.
Иіні келгенде осы тақырыптың әлі күнге ... ... ... ... айта кеткен жөн. Өйткені ... ... ... ... жазылған еңбектер жеткілікті болғанымен, зерттеушілерінің назарынан
монғол, манж, қытай тілдеріндегі тарихи құжаттар тыс қалып отыр. ... ... ... дерлік пайдаланған жағдайда ғана аталған мәселе
шешімін табуы тиіс. Бұл бір. ... ... мен ... ... ... әркім өзінше топшылайды. Біреулер жоңғарларды,
екіншілері қазақтарды шапқыншы етіп көрсетуге тырысады. Бұл, әсірісе, ... тән ... ... қол ... жолы – осы ... ... құжаттарды ғылыми айналысқа енгізу.
Қазақ пен жоңғарлардың арасында ұзақ жылға созылған соғыстың негізгі
себебі жер, дәлірек ... ... ... деп қорытынды жасап жүрген
ғалымдардың пікірі шындыққа жақын. ХVІІ ... ... ... ХVІІІ
ғасырдың 60-жылдарына дейін жалғасқан бұл соғыста бірде ... ... ... ... ... Үш ... басы ... қазақтар жеңеді
де, ыдырап кетсе, жоңғарлар басым түсіп отырады.
Жонғар шапқыншылығы, ... ... ... «Ақтабан шұбырынды»
оқиғасы қазақ халқының саяси-экономикалық және ... ... аса ... әкелген қайғылы апат болған. Жоңғарлар көптеген халықты қырып
тастады. ... туып ... ... ... ... ... Бұл
шапқыншылық әкеден баланы, елден ағайынды, ағадан ініні айырған. Біздіңше
жоңғар шапқыншылығының саяси өмірде екі үлкен зардабы ... ... көз ... ... естімеген зардап шеккен соң ... ... сөз ... ... өол ... ... ... Ресейдің көмегіне сүйенсек қана қазақ халқының тәуелсіздігін,
елдігін сақтап қаламыз деп ойлады. ... ... елі үш ... ... бұғауға түсті. Бұл жоңғар шапқыншылығының ең ауыр зардабының бірі
еді. Екіншіден, шапқыншылардан бас сауғалаған қазақтар ата ... ... ... ... ... ... қарасты жерлерге ауа көшіп ... ... ... ата ... ... ауа ... ... көпшілігін құрағанымен, олардың саны жөнінде ... ... ... ... ... ... болған факторларды өзара
салыстырсақ,қазақ диаспорасының ... ... ... ... пайда олды деп айтуға мүмкіндік береді.
1.3. Қазақ диаспорасының пайда болған келесі кезеңі Қазақ елінің
патшалық Ресейдің отарына ... ... елі ... ... өз ... ... деп партиялық және
таптық принципке сай бұрмалап келген оқиға демократияның, жариялылықтың
нәтижесінде өз шешімін ... ... елі ... өз ... ... ... қазақ елін отарлады деген қорытындыны дәл қазір ақыл – есі түзу адам
жоққа шығармайды. Патшалық Ресейдің қазақ ... ... ... ... шекпендерді қазақ жеріне қоныстандарып, отаршылықтың әлеуметтік күшін
құрастыруы, қазақтардың билеу жүйесін Ресей шенеуніктерінің қолына өткізіп,
олардың саяси тәуелсіздігін ... ...... ... өзін еске ... – ақ, бұл саясаттың
отаршылық сипаты бұлжытпай дәлелденеді.
Отарлық ... ... ... ... қоластына кірген соң
көп ұзамай – ақ белгі бере бастады. Бұған ХVІІІ ғасырдың 70-80 жылдарындағы
қазақтың ұлт – азаттық ... ... бола ... ... ... ... ХХ ғасырдың бастапқы ширегіне дейінгі бір ... ... ... отарлау саясатына 300 рет қарсы шыққаны белгілі. Осы қозғалыстардың
барлығы дерлік ұлт – азаттық сипатта болған.
Қазақ ... ... ... ... ... үшін ... ... жерін айналдыра бекініс салып, оған казактарды орналыстырады.
Бекіністерде ... ... ... ... ... ... аяусыз басып отырады. Үлкенді – кішілі әрбір қозғалыс, дүмпу
жазалаушы әскерлерден ... бас ... жан ... ата ... ... ... болған. Сөйтіп ұлт-азаттық қозғалыста жеңіліп, патша
әскерінің қуғынына ... ... ... ... ... ... Көрнекті қазақ жазушысы Сәбит Мұқанов: « Тянь-Шанның теріскей жақ
бетіндегі халықтардың басым ... ... ... алды ... өлкесіне
Абылай заманында өткен »1 -- деп жазады.
Ресейдің озбырлық әрекеті тек еңбекші халықтың ғана емес сонымен бірге
хандар, сұлтандар, билер, батырлардың да ... ... ... ... ... ... ... үкіметі енгізген ереже бойынша биліктің
хандық ережесі жойылып, қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ресейден шаруалар әкеліп қоныстандырудың салдарынан
қазақтар арасында жер ... ... ... Осы ... және ... үстем тап өкілдерінің отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық қозғасықа
белсене қатысуына әкеп соғады. Бұған Кенесары хан, ... ... ... және тағы ... басқарған көтерілістер дәлел бола алады. Патшалық
Ресейдің жазалаушы әскерлерінің қуғын-сүргініне ... өз ... ... шетке ауытқып отырған. Ресей озбырлығына қарсы он жыл бойы
күресіп, одан пәлендей нәтиже ... көзі ... ... ... ... ... ... шақыруымен Қытай жеріне өз туыстарын,
сарбаздарын алып өтуге ... ... ... С. ... айтуына қарағанда, Орта жүздің ханы Әбілмәмбет
1742 жылы Ресей билігіне карауға наразы болып, өз қарауындағы елдің ... ... ... ... Халық аузында Керей руының батыры Жәнібек
отаршыл саясатқа наразы ... өз ... ... ... ... ... деген аңыз-әңгіме бар. Мұндай мысалдар жетерлік.
Қазақтың Абақ керей тайпасы XIX ғасырдың соңғы жартысына дейін қаймағы
бұзылмай өр ... ... ... ... мен ... (Чин) ... 1864 жылы ... батыс солтүстік шекарасын тексеріп отыру
шарты» деп аталатын естелік хатқа қол қойылып, керейлер тұрған ... екі ... ... екі ... бөлінген соң ғана ру-тайпалар
арасында іштей жылжу басталды. Керейдің кейбір рулары Тау тәңірінің шығыс
бөктері, ... ... ... екі ... дейін қанат жайды.
XIX ғасырдың соңғы жартысында Абақ керейдің мал-жаны өсіп, бақ-дәулеті
тасыды. Деректерге ... бұл ... Абақ ... ... саны 50 ... бір от басында бестен жан бар деп ... адам саны 150 ... ... ... ауылдарының шет мекендерге Қоңыс аудару процесі осы тұстан,
немесе XIX ғасырдың соңғы жартысынан бастау алды. Бұл ... ... ... басталған оқиға емес, ахуалдың тұрмыстық, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... себептері бар еді.
Себептерді ішкі және ... екі ... ... қараған жөн. Керейдің бір
тобының Мұңғыл асуының сыртқы себептеріне келсек, ол сонау «Жоңғар ... ... ... ... бойы ... ішкі ара қайшылығының салдарынан Жоңғар
үкіметі ... Чин ... ұзақ ... бойы ... келген отарлау
саясатына қарсы тұра алмаған.
Мәнжу билеушілері 1758 жылы батыс Моңғолияда ... ... ... ... аса қаталдықпен басып жанышты. Әмірсанаға
қарсы жасаған Батыс Мұңғыл жорығының бас қолбасшысы Саралдың шүршіт ... ... ... есеп ... «Біз ... алдындағы
борышымызды өтедік. Бұдан былай жоңғар жоқ»,1 - деп мәлімдеген.
Сөйтіп, Мүңғыл әулеті ... ... ... ... өтті.
Жоңғар мемлекеті тек төрт ойрат (Дөрвөд, Чорос, Хошуд, Хойд) қана ... ... ... ... ... ... сияқты көптеген
тайпаларын біріктіріп, ұлан-ғайыр даланы билеп тұрған мемлекет болатын.
1850-1864 жылдары жалпы ... ... ... ... ... ... «Тайфун көтерілісі» деп аталатын бұл оқиға Қытай елінің сол
кездегі экономикалық, ... және ... ... ... із ... Учан қатарлы бірнеше қаланы уақытша басып тұрды. Нанжинді
Қытайдың астанасы деп ... ... ... ... енді ... ... ... көтерілісі бұрқ етті. 1862 жылдан басталған,
басында Чин ... ... ... ... бағытта өрбіген бұл
көтеріліс бара-бара мұсылмандық бет-перде жамылып, ... ... ... ... ... қазақ ауылдары осы қақтығыстың салдарынан жайылым жерінен
айырылып, іштей қоныс ... ... ... ... көтерілісі Шэньси,
Ганьсу сияқты Қытайдың батыс аймақтарын, Шығыс ... ... ... ... ... ... Байжігіт ауылын талқандап, 1870 жылы
Мұңғыл асып, Моңғолияның батыс шебіне аяқ басты. Чин үкіметі 1878 ... ... ... аяусыз жазалады. Әрине, көтерілістердің
салдары аяқсыз қалмады. Мәнчжу-Чин үкіметі Тайпин көтерілісіне ... ... жер ... ... ... ... ... қоныс
аударта бастады. «Жер бөліп ... ... ... ... ... болатын. «Жаңадан игеретін жер» тізіміне ең ... ... ... ... Осының салдарынан Тәңіртау бөктері,
Қара Ертіс жағасы, Білезік Алқабек ... ... ... ... ... жер ... келген қытай, дүнген, сарттардың егіс ... ... ... жері ... ... ете ... ... әміршісі
Алтайда жер тарыла бастағанына байланысты қазақтың ... ... ... ... Ерен-қабырғаға, Тарбағатайға қоныс
аудару туралы жарлық шығарды. Жарлық бойынша Тәңіртауға ... ... қана ... 800 түтін, Қарақастан 150, Сарбастан 200 түтін ілінген
екен.1
Көшпенді қазақтар үшін Еренқабырға, Тәңір-тау ... ... ... ... гөрі ... асу әлде ... ... малына жайлы
болатын. Сөйтіп Алтайдың күн бетінде ... ... көре ... ... бір тобы ... теріскей беті, бұрын жоңғарлар мекендеген кең
жайылымға қарай баяу жылжып, малын отарлата ... ... ... ... ... ... ... «Дархад... хасаг, хамнигандардың шығу
тегі туралы» атты ... ... ... ... арғы ... ... бетінен кеңістік жер іздеп келген екен»1 деп ... ... ... ... ... Қара Ертістің бойында
басталған жер дауы ... ... ... бетіне) қоныс аудармасқа шарасыз
болдырды» деп жазады.
«Батыс Қытай аймағындағы мұсылмандар көтерілісі тұсындағы аумалы-
төкпелі ... ... ... ... Алтай асып Бұлғын Саксайдың басына
дейінгі Урианхай жерін басып алды» деп жазады одан әрі Г.Е.Грумм-Гржимайло.
Төмендегі екі ... ... ... ескерсек, Грумм-Гржимайлоның бұл
қорытындысы соншалық тиянақты емес екеніне көз ... ... жылы ... құлаған соң тек Батыс Моңғолия ғана емес жалпы Алтай
қазағын Мәнжу-Чиннің Қобда, Улиастайдағы амбыны билейтін ... ... ... ... ... ... ... Батыс Мұңғыл жерінде анау ресми
дейтін иелік болмаған. Және ол кезде 7 хошун урианхайдың көпшілігі Алтайда
болатын. Ал егер ... ... еді» ... келсек, онда бұл жерді «ойн
иргәдтен» ... ... ... ... ... ... тұста жайылым дауы болғаны рас, бірақ «шекара» мәселесі болған
емес. Сондықтан «басып ... деу ... ... үшін аса ... Көшпенділер үшін жер тарлық еткеннен әзер ауыр ... - ... ... ... және ... жазылымдарға қарағанда,
1879 «қоян жылы» Алтай өлкесінде естен қалғысыз қатты жұт болып, тәмам мал
қырылып, халық аштыққа ұшыраған. «Осы қоян ... жұт бір ... ... ... мен күн ... ... үшін бір ... алып Алтай тауының арғы
бетіне қоныс аударуының бірден-бір басты себебі ... ... деп ... жылы ... ... «Абақ керей» тарихын құрастырушылар. Әйтеуір
қалай дегенмен, қазақ халқы көшпенді мал шаруашылығына ... шөбі ... суы мол ... ... Абақ ... бір тобы ... күн бетінен
теріскей бетіне ауа қоныстануының бірден бір себебі екендігі айта қоярлық
дау тудырмайтын ... Абақ ... ... ауылдары беті ашық, малына
жайлы өңірге алдымен мал ... ... ... үйір бола келе ... ... қоныс теуіп қалып қойып отырды.
Иә, жер, жайылым көшпенді қазақ өмірінің шешуші мәселесі екені ... бел ... ... ... ... жер ... әнтек кем айтқан боламыз.
Өйткені қазақ өмірінде «жер дауы мен ... ... ... ... жүреді.
Осыдан келіп, ел асып, бел асып қоныс аударудың екінші бір ішкі себебі
туындайды. Ол ру ... ат ... ... ... ... үшін ... қағыстыруынан» туындап отырды. Бүл да ... ... ... ... ... ... аса күрделі мәселелердің
бірі. Патшалық Ресей 1822 жылы Орта жүз, 1824 жылы Кіші жүз ... ... ... ... ... жихангез жалама және қазақтар.
1911 жылы Монғолияда тарихи бетбұрыс басталды. ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының
Нәтижесінде Монғолия ұлт бостандығын қолына алды.
Сөйтіп Монғолиядағы Мәнжу-Чин әулетінің 220 жылға ... ... ... ... Қытайдағы билігі де құлап, дербес Жунго
мемлекетін құрғаны да әлемге аян ... ... ұлы ... ... әмір Богда Жабзундамбаны хан
көтеруге арналған салтанат өтіп, Жабзундамба ... ... және ... зайыбы Дондогдулам «Улсын дарь эх» (ел анасы) деп жарияланып, ұлыстың
хас таңбасы және алтын әріппен жазылған мәртебелі ұсыныс хаты ... ... ... ұлы ... ... ... ... басталған тоғыз сыйға
тартылды.
1912 жылдың 1-қаңтарын ... көп ... ... ... дербес
Монғолияның бірінші деп санап, ұлы Хүрээні Богдахан билігіндегі Монғолияның
астанасы етіп жариялады. Осынау жаңаша жыл ... 1941 ... ... ... аты 1924 жылға дейін жалғасты. Монғолияның мемлекеттік үрдісі
осылайша тағы бір рет бой көрсетті.
Монғолияның ... және дін басы ... ... ... жаңа
үкіметі бес министрліктен құралатын болды. Олар: Ішкі істер министрлігі,
Сыртқы істер ... ... ... ... және ... еді. 1912 жылы ... басқармасы құрылды.
Монғолияның Сыртқы істер министрлігі 1912 жылы птшалық Ресей, Франция,
Англия, АҚШ, Бельгия, Жапония, ... ... ... ... көптеген
мемлекеттердің Сыртқы істер министрліктеріне Мұңғыл елі өз ... ... ... ел ... ... ... ... етті.
Моңғолиядан шеткері жүрген Мұңғыл тайпалары бірте-бірте Моңғол елінің
билігіне өту процесі басталды.Бұл процесс әсіресе ... ... ... ... ... қызу ... Қытайдың Юа-нь-ши-хай үкіметі Моңғолияға қарсы аса зұлымдық
саясат жүргізді.
Бір Алтайдың екі ... ... ... шекараның ара жібінсіз ... ... ... қойы ... бейғам жатқан қазақ енді екі
мемлекеттің қарамағында «арғы бет», «бергі бет» болып ағайын екі ... ... ... жетті.
Қазақ бүлікшілерінің ара жігін аңғарған Қытай үкіметі Палтван ... 32 ... ... ... ... ... 200 атты ... 50
мініс атын және Қытай әскеріне қажетті басқадай ... ... ... тобы ... әскері үшін ат-көлік және басқадай қаражат жинауға
қарсы ... осы ... шешу үшін ... ... ... ... қайтарады.
Қазақ арасында көрініс бере бастаған бассыз-баусыздыққа тыйым салуға
қол ұшын беруін сұрап Сүкірбай 1912 жылы ... ... ... Ян ... ... хат ... хаты жөнелтілгеннен 14 күн өткен соң шілденің 16 жұлдызы
күні Моңғолияда мекен ... 400 ... ... ұлы ... ... ... хаты жіберілді. Ұлы Богдаханның тікелей өз құзырына
таныстырылып , Мұңғыл ... өмір ... ... ... қауымының келешек
тағдырында шешуші рөл атқарған аталшыш хатты ... ... ... ... ... делінген: Хунд Қылаңның Монғолияның ықпал билігіне
өтуге жолдаған хаты.
Сөйтіп, ... ... ... ауылдарының келешек тағдыры туралы
мәселе алғаш мәртебелі Богдаханның құзырына жетіп, қазақ мәселесі ... ... ... ... ... қазақ мәселесіне мән ... ... 400 ... атынан Қылаң, Бодаубайлардың жахған хатын
Богдахан бастаған ... ... ... Сайн Ноян ... Ішкі істер министрі Да Лама Цэрэнчимэд, Моңғолияның мемлекет
және діни қайраткері Пунцагцэрэн ... өз ... ... бұл ... ... (мұнда лауазым туралы сөз болып
жатқан жоқ) Моңғолияны мекен еткен ... өмір ... ең ... Бұрын қазақтар қаншама Мұңғыл жерін мекен етіп ... ... елге ... ... іс ... ... келген. Жер тек урианхай,
өлеттерден жалға алу ... ... ... 1912 ... ... ... бойынша қазақтар алғаш рет Мұңғыл азаматы
тұрғысынан мұңғылдармен тепе-теңдік ... жер ... ие ... ... Егер ... ... күндерде бір күн қазақ ... ... ... , тағдырын мұңғылмен жалғаған құт мерекесін белгілейміз десе,
ол күн осынау 1912 жылдың 27 ... жылы ... ... ... 16 ... ... ... 7
хошуны, торғауыттың 3 хошуны және өлет, мыңғыттың кейбір хошундары Мұңғыл
үкіметінің қарамағына өтті. ... ... ... ... ... бастады.1
Бұрын мұңғыл мен қазақ қай-қайсысы шүршіт-қытай ... ... ... ... арғы ... бір ... бергі бетіне бір
өтіп үнемі қозғалыста болды.
Моңғолияның батыс өлкесіне келіп қоныстанған Абақ керейдің бір ... 1920 ... ... ... ... ... орын ... тізімге ілігіп, жерге иелік етуге құқық алуы қазақтар Мұңғыл жерінде
елдікке қол жеткізе бастағнының шынайы белгісі еді.
Ғалым М. ... ... ... ... ... ... отырып,
керейт тайпасы IX ғасырда Монғол жерінде емір сүрген деп ... ... ... ... XIII ғасырда Монғол империясы құрылған кезде өмір
сүрген тайпалар туралы айта келіп, /сан ... ... әрі ... ... болды делінген.
Керейттер Орхон-Тула өзендерінің бойын ... ... ... ... - деп ... М. Тынышпаев. Бүл мәліметтер
бойынша ІХ-Х ғасырда олар қазақтарда ... ... ... ... ... ... ... керек. Керей, найман тайпалары XIII ғасырдың 20-шы
жылдары Шыңғысхан шапқыншылығына үшырайды. Бүл тайпалардың біразы Қазақстан
аумағын мекендеген түркі ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі орта жүздің керей, найман (тайпаларының)
руларының ата-бабалары ... ... ... ... мен ... ... өздері жуырда тастап кетксн мекеніне -Монғолия
жеріне қайта көшуге мәжбүр болады. ... ... ... ... осы ... біз ... диаспорасын" алғаш қүрушылар деп есептейміз. Бұл ру-
тайпалардың қазақ диаспорасын алғаш ... ... ... жер ... ... ... ... Осы оқиғаға байланысты жазба
деректер біздің қолымызға түспеді.
Қазақ диаспорасы қалыптасуының ... ... ХҮІІ ... ... ... ... мсн ... елінің батыс өлкесінде Жоңғар мемлекеті
орнауымен тікелей байланысты болды.1
ХҮІІ ғасырдың ... ... ... алпысыншы жылдарына дейін
жалғасқан қазақ жоңғар соғыстарында ... ... ... ... ... Жоңғарлардың, әсіресе 1723 ... ... ... қазақ
халқының саяси-экономикалық және әлеуметтік өміріне аса зор ... ... апат ... ... көптеген халықты қырып тастады, халық туып-
өскен жерінен айдаған малынан айырылды. Қазақ халқы ... ... ... мен алқа көл ... үшырады. Жоңғар шапқыншылығының саяси
өмірде екі үлкен ... ... ... қол ... ... ... елі екі ғасырдан астам
уақытқа созылған ауыр отарлық езгіні басынан кешірді.
2. Жоңғар шапқыншыларынан бас сауғалаған қазақтар
атамекенін тастап жан-жаққа ... ... ... ... Ресейге,
Орта Азияға, сонымен қатар қазақтардың біразы Қытай жеріне де
ауа көшті.
Жоңғар шапқыншылығы салдарынан ... ... ... ... ... мәліметтер жоқ, бірақ қазақ диаспорасының қалыптасуына себепші
болған факторларды өзара салыстырсақ, диаспораның ... ... ... ... пайда болғандығын көрсміз.
Қазақ елі ХҮІІІ ғасырдың 30 жылдарынан -XIX ғасырдың алпысыншы жылдары
арасында Ресейдің отарына айналды. Қазақ елі ... ез ... ... ... елін ... ... халқының отаршылдықпен ымырласпайтыны
қазақ елі Ресейдің қолына өткен соң көп ұзамай ... бере ... ... ғ. ... жылдарындағы ұлт-азаттық қозғалыстар дәлел
бола алады. ХҮІІІ ғасырдың жетпісінші жылдарынан- XX ғасырдың ... ... ... ғасырда казақ елі 300 рет ... ... ... Осы ... ... ... ұлт-азаттық сипатта болды .
Ұлт-азаттық қозғалыста жеңіліп, патша әсксрінің қуғынына үшыраған
қазақтар ... ... ... ... ... С.Мұқанов
"Тяньшанның теріскей жақ бетіндсгі ... ... ... ... алды ... ... Абылай заманында өткен" - деп жазады.
Ғалым С. Толыбековтің айтуына қарағанда, "Орта жүздің ханы ... ... ... ... ... ... болып, өз қарауындағы елдің біразын алып,
Шығыс Түркістанға көшкен".1
Халық аузында керей руының батыры Жәнібек отаршылдық саясатқа ... өз ... ... ... ... Түркістанға көшкен деген аңыз-
әңгіме бар.
XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ірі-ірі
оқиғалар: 1916 жылғы үлт-азаттық қозғалыс, 1917 ж. ақпан революциясы ... ... ... ... ұлт-азаттық үшін күресінің жаңа сатыға
көтерілгенін паш еткен Алаш ... ... ... ... ... қиыншылықтар т.б. қазақ диаспорасы пайда болуының
жаңа толқынын ... ... ... ... Қазан төңкерісін, оның
нәтижесінде ... ... ... ... ... Ақ ... ... жылдарындағы қуғын сүргінінен халық зардап шекті, осы кездегі
ашаршылық қазақтардың біразын басқа өлкеге бас сауғалауына ... ... М. ... ... ... "1916-1921 жж. 200 мыңдай адам
атамекенін тастап кеткен".
1920-30 жж. Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... Солардың ішінде қазақ байларын тәркілеу, ... ... ... осы ... ... қателіктер мен асыра
сілтеушіліктер, бұлардың аса ауыр зардаптары ең ... ... ... өз ... ауа ... жаңа толқынына әкеп соқты.
Қазақстанда 150-400 ірі қара малы бар ... ... ... де, жер аударылуына тиіс болды /35/. ... ... ... ... орта ... қолына қару алып, өз мүддесін қорғауға мәжбүр
болды. 1929-1931 ж. Қазақстанда халық 372 рет ... ... ... ... ауыл ... ... ... қателіктер мен
бұрмалаушылықтың салдарынан ауа көшушілік қазақ диаспорасының тарихында ... ... ... кезіндегімен пара-пар болғаны күмән туғызбайды.
Белгілі ғалымдардың мәліметтеріне сүйеніп 30-шы жылдары қазақ жерінен
кеткен 1,3 млн. қазақтың 200 мыңы алыс шетелге, ал ... ... ... ... ... ... ... жасауға болады.1
Қазақ диаспорасының пайда болуына Қазақ пен ... ... ... да әсер ... XVIII ... орта ... Цин империясы
Жоңғар мемлекетін құртып жіберді, дәл бұл кезде қазақ жерінің көп ... ... ... айналған еді. Цин империясы Ресеймен шекаралас
болды. Енді екі ... ... ... ... жері мен ... ... туралы мәселе көптеген жылдарға дейін созылған ... ... ... ... ... ... ішінде керейлердің
көпшілігі, батыс Қытай өлкесінде ... ... ... алғаш пайда болған
қазақ диаспорасының болашақ тағдыры әр қилы болды, белгілі ... ... ... XIX ... ... ... жеріне асты. XX
ғасырдың ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалыстың нәтижесіз аяқталғанынан ... ... ... ... еліне асып кетті. Көпшілігі Шығыс Түркістан жерінде қалып қойды.
Тарихшы М.Тынышбаев 1917 жылы Қытайда төрт жүз елу мың ... ... деп ... Ал бүгінгі танда қазақ ... ... ... 4,2 ... ... 1,7 ... алыс шет елде, оның 1,5
миллионы Қытайда, бір жүз мыңы ... ... ... ... және ... ... айтылғандарды қорыта келіп, қазақ диаспорасының пайда болуы
ұзаққа созылған тарихи процестің ... ... ... ... ... ... ... басқа елдерге тарады деген түйін жасауға
болады.
1.5. Қазақтардың Монғол елінде орналасуы. (XIX ғ. 70 ж. - ХХғ. 20 ... ... ... ... жерін мекендеген қазақ ру-тайпалары
Монғолия жеріне XIX ... II ... ... туралы мәлімст
береді. Осы ауа қоныстанудың себебін, уақытын анықтауда Монғолияның қазақ
ғалымдарының ... мол. Олар бұл ... 1960 ... ... зерттеулер
жүргізе бастады. Нәтижесінде қазақтардың XIX ғасырдың 70 жылдарынан бастап
Монғол жерін мекендегені дәлелденіп ... 1911 ... ... Монғолия
Қытаймен бірге Цин империясының бодандығында ... ... екі ... ... ... ... М.Әбілтайн, А.Сарай өз еңбектерінде:
"Қорыта келгенде қазақтар Алтай тауынын ... ... ... ... ... ... келгендігі даусыз" - деген қорытынды жасаған.
Қазақтардың бір ... ... ... мекендеуі Цин империясы үшін
тиімсіз болды, ... ... ... ... ... үкімет
қазынасына түспейтін болды. Цин империясының жергілікті ... ... ... ... ... қайтару тұрғысынан әрекеттер жасады.
А.Сарай ... ... ... ... ... ... кейін
Манчжуриялық-Қытай әкімшілігі кейде алым-салықты толық бермеді ... ... мол ... ... үшін мылтық пен найзаның күшімен
елді қайтарып кешіруді әрекеттенсе де, қазақтар олардың қойған ауыр шартын
орындап, ... ... ... деп жазды.
Қазақ ру тайпаларының Алтайдан Қобда өлкесіне қоныстануының көптеген
экономикалық-әлеуметтік жөне ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы үшін қолайсыз
болды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қауырт дамуы мал жайылымның азаюына әкеп соқты.
Осы жағдайлар ХІХ-шы ғасырдын. ортасында жер мәселесін ... ... ... мал ... ... ... ... жер керек болды. Бүл жәйт қазақ ру тайпаларының кейбір бөлігін
Алтайдан ... ... ... ... ... XIX ... ... жартысында Қытай елінің ішкі саяси
жағдайы шиелсністі және аумалы-төкпелі дамуында күн кешті.
Қытайдың аз ұлттарға қарсы жүргізген шовинистік саясатының
салдарынан жер-жерлерде ұлт-азаттық қозғалыстар өріс ... ... ... ... ... деп жазды
Г.Е.Грумм-Гржимайло, — "кезіндегі жаугершілік керейлер үшін
тиімді болды. Олар Қыран өзенінен өтіп, Алтай ... ... ... ... ... ... ... басып алды";
3. Қазақтардың жекелеген руларының моңғол жеріне қоныс аударуларына
керейлер арасында билік ... ... ... де әсер ... ... ... қазақтарды төрт би биледі, оны қазақтар "төрт ... ... 1923 жылы ... ... ... ... қожалық саны 1870
болған. Осыған сүйеніп "қазақтардың әр үйінде 4 кісіден болған ... жеті мың, бес ... ... 11220 адам болу ... - ... ... Ж.Цэвээн. Қобда жеріне келген қазақтардың экономикасының
негізгі көзі мал болған. Г.Е.Грумм-Гржимайло: "1900 жылы ... ... ... ... жуық малы болды"-дейді.
Монғолия жеріне қоныс аударған қазақтар әр-түрлі ру тайпалардан
құралды. ... ... тобы ... Олар Монғолия жеріне скі түрлі
себептермен ауып ... 1860 ... ... ... наймаңдардың Байжігіт пен
Бура руларының сіңіп кетуіне байланысты.
2. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... қаракерей, наймандар Қыран Ертіс
арқылы Қобда бетіне өтуіне байланысты болды.
Монғол жеріне көшіп келген қазақтардың алдында жаңа ... ... ... ... койылды. Біраз жылдардан кейін көшіп келушілердің
саны өсе ... ... ... ... ... ... жерлерін
көбейтіп отырды, жер ... ... мен ... ... ... ... Қазақтарда ата-бабасының бейітіне қарай жер
кімдікі ... ... ... ... ... ... алғаш өткендердің
бірі Қожамжар қайтыс болғанда Онхатыға ... ... ... шын ... ... Жер ... шешіп беру үшін Цин империясы
қазақтардың көшіп-қонатын ... ... ... оған ... қадап
отырған. А.Н.Казнаков Қобданың бойымен жүріп келе ... "Жер ... ... еді. Ақсу ... басында қазақтар урянхайлардан жерді
жалға алып отырды. Бірақ осы екі халық ... екі ... да ... Қытай үкіметі олардың көшіп-қонатын жерлерін белгілеп берді."
Қазақтар Шығыс Түркістан жерінде де, Монғол жерінде де саяси ... ... ... ... ... ... саяси өміріне
біраз өзгерістер жасады. Ең әуелі қазақтар арасындағы "басқару жүйесіне өз
үлгісіндегі жаңа 6 ... ... ... жүйесін еңгізді. Олар: "ғұн",
"амбан", "үкірдай", "зәңгі", "күнду", "бошық" - деп аталды. ХІХ-шы ғасырдың
басында Шығыс ... және ... ... ... төре ... хандар биледі. 1830 жылы бүл ... төрт би ... ... төрт биге төре түқымының өкілдері тағайындалатын.
Қазақтардың ішкі ... ... ... ... деп аталатын қазақтардың
билеу жүйесі, Манчжур-Қытай жүйесімен қатарласа жүргізіліп, қазақтардың
ішкі мәселесін ... ... ... арасында сот билігін билер
жүргізгені белгілі.
Монғолиядағы қазақтар да барлык казақтардай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысты. Мұнда да жерге жеке ... ... жоқ, ... қауымы феодалдар,
басыбайлылар деген тапқа бөлінбеді. Оларда жеке меншікте көп малы ... малы аз ... және ... ... ... ... ... олардың
әлеуметтік құрылымын формациялық теория тұрғысынан зерттеугс ... ... ... ... ... сипатын анықтауға дәрменсіз.
XIX ғасырдың аяғында -XX ғасырдың ... ... ... ... ... мал шаруашылығы болып, егіншілік баяу
дамыды. Онда мал шаруашылығы жартылай көшпелі түрде ұйымдастырылып, әрбір
ауылдың ... ... ол ... жартылай жекеменшік болды. Мұндағы
қазақтар да төрт түлік мал ұстады. Қолөнер ... ... ... Ресеймен шеклралас өлкесіндегі Сарымсақты жәрменкесі
желтоқсанда ... он күн бойы ... ... ... ... елінің батыс
өлкесіне орыс, қытай саудагерлері келіп, сауда жасаған. Г.И. Потанин ... ... орыс ... ... ... ... ... тұрғандығын айтқан.
Монғолияда 1911-1912 жылдары жеңген ұлт-азаттық қозғалысқа дейін ... ... ... Қобда бетіне өткен қазақтар моңғол
еңбекшілерімен бірдей алым-салық ... ... ... империясының ең ауыр салығының бірі моңғолша "ортен", қазақша
"лау" деп аталды. Әрбір отбасы жыл ... ... бір ... өз ат ... ... ... ... келіп, бір ай бойы лау салығын өтеді
/50/.
Екі ортеннің арасы 30-40 км ... ... ... осы екі ... ... міндетті болды. Лау атын мінетін чиновниктер жоғарыда
көрсетілген қызметтері үшін ақы төлемейтін еді. ... ... ... ... Жылқыны сары ноқта қайыспен байлайтын ... ... деп ... Цин империясының мүддесі үшін керейлер жыл
сайын империя әскерлерінің ат көлігіне арнап мың жылқы ... ... ... алман", "сойыс" деп мал өнімінен, ал "құшыр", "пітір"1
- деп егін өнімінен салық телеп тұратын болды.
XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... үш ... Богдаханның 1912 жылғы ... ... ... өтті. Мұңғыл елінің билігіне өту үшін қозғалыс ішкі Моңғолияда
да өріс алды.
Сөйтіп, мұңғылдар 200 жылдық бодандықтың ... ... ... ... ел ... ... түрінуге ұмтыла бастаған еді. Бірақ
Мұңғыл жұртының бұл ... аса ... ... мемлекеті Богдахан басшылығындағы Мұңғыл елін дербес мемлекет
ретінде танығысы келмеді. Мұңғылдың ішкі ... ... ... ... ат ... ... ... екі қанатындағы екі алыптың сауда
затына айналды.
Тоғыз ай бойы талқылап, 40 рет жалпы отырыс өткізу ... ... ... ... ... ... мойындатқан 1915 жылғы үш ... ... ... ... ... Моңғолия «Қытай (Жунго) билігіндегі
автономиялы мемлекет» деп танылды. Аталмыш шарттың ... ... ... Жунго мемлекетінің сюзеренитетін мойындайды. ... және ... бір ... ... ... Мұңғылдың автономиялық құқын
мойындайды»1 деп ат жалын қиғандай кесіп тастаған.
Бұрынғы социализм тұсында жазылған тарихта Ресей ... ... ... ... ... ... Жунго саясаткерлері өз дегенін
істетті деп жазып келді. Бұл шындыққа ... ... ... үшін ... ... ... Егер ... қатысушы үш елдің ... ... ... ... қала ... еді. ... ... сырттай шешкен «Үш елдің келісімі» деп ... ... ... не үшін ... ... елі ... ... келісімге қатысып «бір жақты бағыт
ұстанған» деген шағыммен кері шақырылған, ... ... ... ... өлген Манлай батыр Дамдинсүрэн бұл зомбылыққа күйінгені соншалық,
«кішігірім елдің төресі болғанша ұлы елдің ... ... ... бармағын шайнаған екен. Осы бір қанатты сөзді кейін Мұңғыл елінің БҰҰ-
дағы өкілі ... ... ... ... ... Дондогийн Цэвэгмид
те қайталапты. Ол да қай жырғағанынан қайталады дейсіз.
Социализм тұсында 1911 ... ... ... ... ... халық төңкерісінің әсерімен бүркемеленіп, әлі күнге дейін ... ... ... ала ... ... ... тарихшылар және
саясаттанушылар 1921 жылғы төңкеріске таптық бет-бейне ... де, ... 1911 ... ... халықтық ұлт-азаттық көтерілісіне қарсы қояды.
Араға он жыл ... осы екі ... ... ... ... жатыр. 20-
жылдары 1911 жылғы ... ... нұр ... ... ... ... ... Мұңғыл халқы 1911 жылы қол жеткізген
дербестігінен 1915 жылы ... ... ... 1920 жылы ... күрес жаңаша қарқынмен өрбіді. Әрине, оған Ресейдегі 1917 ... ... ... ... ... ... халқының ұлт-азаттық күресіне
жеңіске жеткен орыс большевиктері қол ұшын ... ... ... ... ... таптық, «пролетариаттық» бет
перде жапсырылғаны ... 1921 ... ... қозғалысына 1911 жылғы
сияқты дүйім ... ... ... ... қатысқан болатын. Өйткені
бәрінің де көксегені тек ұлт дербестігі еді. ... ... ... ... Ресейден көмек сұрай жолданған хатқа Богдаханның өзі
қол қойғанды. ... бұл ... ... ... мүдделі болатын.
1. Ұлы Қытаймен көршілес Моңғолияны Ресей ықпалына, революциялық
жаңа арнаға тарту Ресей большевиктерінің ... ... ... Моңғолия революцияның шығыстағы қол созымда тұрған аса қолайлы
объектісі болатын. Оның үстіне ... тап жауы ... ... Семеновтың ақ гвардияшыл топтары Моңғолияда бас сауғалап ... үшін ... өз ... алысқаннан гөрі
кісі жерінде шайқасу әлде қайда тиімді еді. ... ... өрті ... ... ... бұл өрттің шығыстағы ұшқыны деп көрген В.Ульянов
бастаған большевиктер ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысының өкілдерін құшақ жая қарсы алды. ... ... ... ... ... ... ... керуенімен қоса Моңғолияға
аттандырды. Зеңбірек, шолақ бесатармен ... ... ... ... тобы
мұңғыл жасақтарымен бірлесе отырып 1921 ... ... ... ... ... қуып ... ... Унгерн бөлімшелерімен болған
бірнеше қақтығыстан кейін, 1921 жылдың 10-шілдесі күні Моңғолия астанасы
Өргеге ешбір қарсылықсыз ... ... ... өзі ... ... халық жасағын құшақ жайып қарсы алды. Сөйтіп 1921 жылғы ... ... ... көне мекенінде осылай жеңіске жетті. Дүйім
Мұңғыл халқы ұлт дербестігін қолымызға алдық-ау деп ... ... ... жара ... ... тудырған мүдде-мұқтаж тұрғысынан, оған ат
салысқан топтың ... алға ... ... ... ... алып қарасаңыз
да 1921 жылғы төңкеріс сөз жоқ мұңғыл халқының 1911 жылғы ... ... ... ... ... ... төңкерісі
көсемдерінің өздері жағдайды осылайша түсінді. 1921 ... ... ... ... ... ... үн ... (Манифест) ұлт-
азаттығы үшін күрес мақсаты ... ... ... көп ... ... большевиктер партиясы Мұңғыл революциясына айқын таптық бет-
бейне бере бастады. Шыңғысханның әйгілі көк туы, ... ақ ... ... ... ... орнына «Ленин» атты орыстың бейне суреті
ілінді. Дін ... ел басы ... ... билігін алып, оны тек қана дін
басы деп таныған «Ант келісімі» атты жасанды шартқа қол ... ... ... ... ... ... ... бес бұрыш ілген бейтаныс
орыстар келіп жайғасты. Өргедегі бұрынғы ... ... ... жайып сала
берді. Мұңғылдың бұрынғы белгілі қайрат-керлері ... ... ... ... ... ... ... сияқты жаңакөсемдер басты.
Бірақ көп кешікпей «халық жауы» деп танылып Д.Бодо 1922 ... ... ... ... ... ... ... белгісіз жағдайда қайтыс болды.
Басында барлығы да жұмбақ болған. 1924 жылы Моңғол Халық ... ... ... алғашқы Негізгі заң қабылданғаннан соң ғана
жұмбақтың түпкі сыры ашылды. Мұңғыл елі «капиталистік ... деп ... ... ... ... ұлы ... елі енді Кеңес Одағының тікелей
ықпалына өтті. Ықпалына өткендігі соншалық, социализм кемеліне келген ... ... ... 16-шы ... атанып, Кеңес Одағында
«Мұңғылды кім шет ел ... ... кім құс ... ... ... ... ... еді. Ол ол ма 1950 жылы VII айдың 3-і күні ... ... ... ... ... ... топ
Моңғолияны Кеңес Одағының құрамына қабылдауын өтініп И.Сталинге ... ... ... ... ... ... ... бұл
пікірді И.Сталин қолдамайтынын алдын-ала сезген Чойбалсан бұл ... Бұл, ... сәл ... ... оқиғалар. Біз енді
Моңғолиядағы «социалистік» дәуірдің кейбір кезеңдеріне тоқталып өтелік.
Бұл ... ... ... су аяғы ... ... дегенмен дүйім
халықтың ел үшін етілген еңбегі, төгілген қаны мен тері жеткілікті. Сондық-
ган бұл ... ... ... сорақылығын жасырмай айтсаң ғана келешек
тарихтың алдында ұятты болмаймыз.
Иә, өткен 70 жылда ... ... ... Партияның «әкелік
қамқорлығы, кемеңгер басшы-лығы арқасында» ... ... ... ... ... орындалмайтын арман арқалап өмір сүрді. Обалы
кәне, ... ... ... ... екі ... өл десе өлді,
тіріл десе тірілді.
Большевизмнен ... бірі ... ... ұлы ... ұлы ... ... байқалып тұрады. Большевизм саясаты ... ... ... мен ... ... ұлт өкілдеріне тіптен
қатаң болатыны сондықтан ба деп ойлаймын. Большевизм деген Мұңғылдың өз төл
табиғатынан туындамаған, оның ... ... тым ... «Мұңғыл
ағашына теріс біткен бұтақ» немесе қауым боп ... ... ... тазы ... ... ... қауымын ең әуелі бай және кедей деп ... ... ... ... ... ... ұстатып ырыс қонған ауқатты
топқа қарсы айдап салды. Халықтың бір ... ... мал ... ... ... ... ... алынған мал-мүлікті 1929-30 жылдары
коммуналық ортақ ... ... ... ... одан ... ... ... өсір деді. Халық малын өсірді. Малын ... одан әрі ... етіп ... және ... ... салды. Оған төзбеген бір
тобы өз ата кәсібінен өзі қашып ... ал ... тобы 1959 ... күшпен қосылды. Сөйтіп халық өз малынан өздері зорға дегенде
құтылды. Бұл ... ... ... 1921 ... ... ... ... төңкеріс деп қабылданды.
Социализм тұсында Мұңғыл жерінде кейбір қол ... ... ... ... ... ... ... темір жол, әуе, автокөлік
жүйелері ашылғаны рас. Бірақ мұнда аталғандар қазіргі жетістіктің шебі ... Егер ... 1921 ... кеңестік саяси арнаға түспей, сол тұста
өркениет ... ... ... болған Жапония, Корея,
Тайландия сияқты ... ... ... ... ... қай ... болар еді? - деген сауал туады. Әзірге бұл сауалға жауап беруге
асықпай, ... ... ... бір тұсына көз жіберіп көрелік.
Социализмнің бір жақсысы халық сауатын ашты, ғылым мен ... шың ... ... да дипломы бар, куәлігі барлардың саны молайды;
мектеп, мәдени ... ... ... ... ... ... жазуы,
орыс әдебиеті мен мәдениеті келді. Бірақ халық саяси сауатымызды ашып, ... мен ... ... деп ... өз ... естелігінен, дін
және ұлттық салт-дәстүрінен айырылып қалды. «Егер социализмнің таңы ағарып
атып, орыс қол ұшын бермеген ... ... елі жер ... құрып кеткен
болар еді» деп халықтың ... ... етіп ... идеология
қалыптасты.1
Барлығы да дінді қудалаудан басталды. 1924 жылдың 20 ... күні ... ... ... ... ... қарсы ұлы шабуыл оның көзі тірісінде-
ақ басталып кетті. Шіркеулер, діни мұрагерлер қуғын-сүргінге ... ... ... ... ... 1936 жылы басталды. Моңғолияда 1937 жылы 771
шіркеуде 90 мың лама (молда) болған екен. 1938 жылы ... бір ... 11 ... ғана ... ... өртеліп, будданың тас мүсіндері
күл-талқаны шығарылып ұраларға көмілді. Кім «ескіліктің» көзін тез жойды,
сол адам ... ... ... ... ең бай ... ... ... бай кітапханалардың күлі көкке ұшты. Бұл ... ... ... да ... сілтеушілік болған екен ғой деп ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығы
жоқ, ол ілім түбірімен асыра сілтеушілікке құрылды да, жетпіс жыл жалғасты.
Әрине, Мұңғылдың көзі ашық, көкірегі ояу зиялылары ... ... ... болды. Өйткені, олардың көпшілігі ... ... ... большевиктік авантюра туралы түсіне де кіріп шықпаған еді. Мұңғыл
революциясының ... бірі ... ... 1923 жылы ... ... ... ... көңілі мәз аттанғаны ... ... сара ... ... ... деп еш ... ... алғаш Мұңғыл төңкерісшілерінің басына "социализм" туралы ой кіріп
те шықпаған болатын. «Лениншіл социализм» Мұңғыл ... ... ... ... ... Сондықтан Моңғолияда лениндік авантюраға наразылық
сонау 1922 жылдың ... ... ... ... ой, ... ... лениндік жаза алдын-ала айқындалып кесіліп қойған болатын.
Ленинизмде қазіргі ... келу ... ... жоқ. Егер ... ... ... ол Лениннің өзімен бірге көз жұмған болар ... өз ... ... ... «не ... не жұмысшы-шаруа осы
екеуінің бірі ғана тұруы ... ... жол ... ... ... деп ... Сонымен, Моңғолиядағы саяси нәубәт 1922 жылы Мұңғыл үкіметінің
төрағасы Бодоны атып өлтіруден басталып, 1949 ... ... ... ... ... оқиғаға дейін жалғасты. Осы жылдары толық емес мәлімет бойынша
70 мыңға жуық адам атылған. Бұлар 70 мың ... ... ең бір ... ... ... ... ... намысы, көкірегінде зейіні, маңдайында
ырысы бар топ еді. Социализмнің ішкі жауы ... ... еді. ... атты ... жау пайда болды, оларға «дер ... ... ... ... қауымын іштей ірітіп-шірітіп жіберуі мүмкін-мыс» деген
идеология өріс ... ... ... ... өзгенің барлығы
жапон милитаризмімен ымыраласқан «жау» болып танылды. ... ... ... ... ... ... ... қарақшылар
тобының» беті ашылды. Ал жау керек болса. ... ... ... ... ... соң бірі ... ... Мұңғылдың екі бірдей үкімет
төрағасы, Парламенттің төрағасы Мәскеуде атылды, Мұңғыл армиясының маршалы
Дэмид ... ... ... ... жүріп белгісіз жағдайда қайтыс
болды.
Сөйтіп, «сыртқы жаумен айқасуға жол ашылды». ... ... ... ... ... ... армиясымен тізе қосып отырып 1939 жылы ... ... ... ... ... Бұл ... «Қызыл армияның күш-
қуаты, екі елдің шынайы ... ... ... ... ... ... Бұл ... партиялық қорытынды. Бірақ 1939 жылғы
Халхын Гол саясатының шын хикаясы әлі толығымен ... жоқ. ... ... біз ... ... маркстік-лениндік идеология, екі елдің достығы
жеңімпаздығын әлемге әйгілеп беру үшін» жапондарды түрткілеп ... от ... ... жоқ па?» ... ойға ... ... бұл келешек
тарих айқындайтын мәселе. Ал 1939, 1945 жылдары Моңғолияның жапонға қарсы
соғысы ... ... үшін оның ... ... ... ... ... үшін «аттыға еріп жаяудың таңы айрылған» оқиға
емес пе деп ойлаймын. Бұған, әрине, соғыста құрбан болғандар ... ... - адам ... ... ... ... зұлмат идеология
болатын.
2). Монғолиядағы социализм дәуірі және қазақ диаспорасы. (ХХ
ғасырдың 20-80 ... ... ... ... ... ... бе ... жылы шілденің 11-і күні Д.Сухэбатор, С.Данзан, ... ... ... ... ... Ресейдің сібірлік бесінші Қызыл
армиясының тікелей ... ... ... ұлы ... ... ... ... Сол күні халықтық мұңғыл үкіметі құрыл-ғанын дүние
жүзіне жария етіп, мұңғылдың барлық ұлт ... ... ... ... ... 20-сы күні ... жаңа үкіметтің Батыс өлкесіндегі төтенше
өкілі етіп ... мен ... ... олар ... ... ... жетті.
Басында бұл төңкеріс мұңғыл халқының 1911 ... ... ... іспетті еді. Бірақ бара-бара Ресей большевиктерінің
тікелей араласуымен пролетариаттық, таптық көрініс бере ... ... ... ... оның ... пролетариаттық бағытты
қолдаушы және қарсы екі топқа бөлді. Осы бір топқа бөлінудің ... жылы ... ... жаңа үкіметінің төрағасы ... атып ... 1923 жылы ... ... ... қолбасшысы Дамдины Сухэбатор кенеттен сырқаттанып қайтыс болды.
Сөйтіп, Мұңғылдың билеуші ... ... ... сырт ... ... ... ... көрінгенімен іс жүзінде бүкіл ... ... ... ... ... ... өтті.
Моңғолияның орталық аймақтарында болып жатқан бұл ... ... өмір ... жатқан көшпенді қазақтар үшін тіптен беймәлім еді.
Бұл, біріншіден, мұңғылдың астанасы Их Хүрээден ... ... ... ара қашықтықта жатқан аймақ. Оның үстіне ... ... ... жергілікті әкімшілік жүйесі толық ... ... ... Алтайдың арғы бетіне көшіп, қону мәселесі де ... ... еді. Ел ... ұзын құлақтан араға айлар, жылдар салып ... ... ... ... қазірдің өзінде аса шалғай саналатын бұл елді мекенде
ол кезде «Қызылдар төңкерісі», олардың бағыт-бағдарламасы туралы естіпбілу
тіптен ... ... ... қиыр ... ... ... отын жағып бейуаз жатқан
қазақтар үшін олардың қабағына кірбің тудырып отырған оқиға ... бір ... ... ... емес, мойындарына шолақ бес атар
асынып, ат ... алып ... ... орыстардың қорасында ат
ойнатып, бастарына қамшы үйіре бастаған жағдайы еді. Бұл 1917 жылы ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінің
қызыл от-жалынының ұшқыны келіп жеткенінің белгісі екенін ... ... ... жылы ... ... ... ... Орталық Комитеті Қобда
шебінің ұлт өкілдеріне арнап әдейі үндеу жолдайды. Үндеуде: «Ұлт ... және ... ... азат ... олардың экономикасы мен
мәдениетін өркендету, ұлт ... ... ... ... ... ... салт-сана, мәдени өмірінің ерекшеліктерін үнемі
ескеріп отыруды біздің партия ... ... ... бірі деп ... -
деп көрсеткен. Үндеуде қай ұлттың өкілі болмасын ... ... ... ... ... деп белгіленген.
1924 жылы Мұңғыл мемлекетінің алғашқы құрылтайы шақырылды. Құрылтайға
шеруші хошунынан Тауданбекүлы Дәуітбай, Молқы ... ... ... ... ... Тынымхан өкілдерге атқосшы болған. Бұл ... ... ... ... ... баяндамасында былай
делінген: «Қазақтың өкілі-2, бірақ келген адамы-3, барлығының қолында Қобда
аймақ әкімшілігінен ... Лау ... ... ... ... бұл жолы
қазақ уәкілдері ... тек ... ... ... Мандат
комиссиясы олар сонау 1400 шақырым қашықтықтағы ... ... ... ... (Зайсан төбе-шігі) деген жерге
әдейі үй тігіп орналастырыпты. Мемлекеттің ... ... ... ... осы ... ... ... өкілі Тұрар
Рысқүловпен, құрылтайға Қазақстан атынан қатысқан Қангелдиновпен ... ... ... ... алып ... ... 1924 жылдың ақпанынан бастап Коминтерннің атқару
комитетінде ... ... осы ... орта ... ... уәкілі
ретінде мұңғылға келді. Ол мұңғылда болған ... ... ... ... ... ұлт саясатының негізін жасауға өз ... ... ... «Да ... атын «Уланбатыр» дап жаңашалауға
Т.Рысқұловтың тікелей қатысы бар.
Қазақстан өкілі Қангелдинов құрылтайда сөйлеген сөзінде қазақтың алты
миллион ... ... ... халқына сәлем жолдап, қазақ халқы Қазан
революциясының арқасында бас бостандығын алғанын айта ... екі ... ... ... ... түсуге қазақ халқы әрқашан дайын екендігін1
атап көрсеткен.
Жалпы мұңғылда, үкіметтік және партиялық ұлт саясатының қисыны ... ... ... бет-бейне таба алмай келді. Егер Орталық партия
комитетінің, Қобда ... ұлт ... ... ... үндеуін
айтпағанда, осы жылдарға дейінгі ұлт мәселесіне байланысты ресми ... ... ... мән ... ... ... 1924-25 ... ұлт
мәселесі төңірегінде төмендегі жүйелер жұмыс жасады: дөрвөд екі аймағының
дербес ... ... және ... ... ... ... ... әкімі, Дариганга және Хөвсгөл ... ... ... ... ... міне осылар.
1921 жылы маусымда қуаттандырылған үкіметтің жерглікті ... ... ... ... тең ... хошун, шавин немесе
мұңғыл дөрвөд, қытай, орыс, хан немесе қарадан деп қарауға тыйым салынсын»
1делінген. Көріп ... ... да ... ... ат ... Бұл жағдай
біріншіден, қазақтың азаматтылығының екі ... ... ... жат ... арасында жүргізілетін саяси іс-әрекетінің жаңа
бағыт-бағдарламасы қалыптаса қоймағандығында еді. ... елі ... ... ... ... ... соң таныды, қазаққа деген саясат
бағдарламасының жөн-жобасы осы бір құрылтайдан кейін қалыптаса бастады. ... ... ... Мұңғылдағы уәкілі Тұрар Рысқұлов және
онан соңғы жылдары Мұңғыл үкіметіне саяси ... ... ... ... ... пен ... Өтепов, әсіресе, қазақтың білімін, мәдениетін
көтеру, ... ... ... әскерге қамту, большевиктер
идеологиясын қазақ арасына жеткізуде көп ықпал еткені белгілі.
С.Данзаннан құтылғаннан ... жаңа ... ... ... соншалық
қиынға түскен жоқ.
Солийн Данзан мұңғылдың халық партиясын алғаш құрушылардың бірі,
партияның алғашқы бас хатшысы, Д. Сухэбатордың ... ... 1924 ... ... бас ... Большевиктер үкіметі делегациясымен екі
мәрте келіссөз жүргізіп, Бурятты, Туваны Монғолияға біріктіру ... ... ... ... ... ... оны большевизмге
қарсы көзқараста деген желеумен Коминтерннің Моңғолиядағы өкілі
Э.Ринчиноның және Монғолиядағы Ресей ... ... ... Ш ... (1924) бір ... ... ... атып өлтірген.
Негізгі заң және билеуші партияның бағдарламасы бойынша мұңғыл елі
«капиталистік емес» жолды қабылдап, елдің ... ... ... ... өмірін ленинизм тығырығына тіреді. Жеке меншік, рухани
азаттық, дін, ұлттық идеологиясына қарсы ... ... ... ... ... өз адал ... мал ... жол бос», «Дін өзімен
өзі
болсын» деп ... ... ... ... айдар тағылды. Коминтерннің
атқару комитеті МХРП ... ... екі ... хат ... ... ... одан әрі күшейте түсуін талап етті.
2.2. Монғолиядағы социялизм дәуірі және қазақ диаспорасының
хал-ахуалы.
Қазақтар 1921 ... ... ... ... жеңіске жеткізу
жолындағы күреске белсене қатысты. Ақ гвардияшыларға ... ... ... ... бөлімшелері мен монғолдардың партизан
отрядтарына қазақтар ... ... ... ... ... және ... өскерлеріне азық-түлік, ат-көлік берді, сонымен
катар ... ... ... ж. шілде айында Монғолия халқы революция ... ... ... ... араласуымен "социалистік даму" жолына түсті.
Ол өз саясатын Коминтерн арқылы жүзеге асырып отырды.
МХРП-ның ... ... аз ... ... ... ... Ол ... ең жоғарғы органы Ұлы Хұралға және лауазымды ... ұлт өз ... ... ... ... ... ... өзінің өмір сүрген ... ... бұл ... ... атап айту ... 1924 жылы ... алғаш Ұлы
Хұралдан бастап онан кейінгі барлық ... ... ... ұлт ... тең құқықпен қатысты. ... ... ... ... қазақ азаматы министр немесе соған тең ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
"жергілікті әкімшілік, шаруашылық жұмыстары ... ... ... ... — деп ... ҮІ ... айтылған. Жиырмасыншы жылдардың
ортасында Монғолиядағы қазақтарды әкімшілік түрғыдан екі хашунға бөлді.
Олар керейлердің екі ... ... ... және Шұбарайғыр деп аталды. Хашун
зәңгілікке бөлінді. Ішкі, сыртқы сауданы ... ... ... бірнеше кеден орнатылды.
Монғол үкіметінің қазақтар жөніндс ұстанған саясатын жүзеге асыруда
білікті кадрлар даярлауға ерекше маңыз ... 1928 ж. ... ... ... мектеп ашылып, алғашында 25 бала оқыды. Бұл ... ... 7 ... ол 1950 ... ... 10 жылды. мектепке
айналды. Қазақ интелегенциясының қалыптасу тарихы ... осы ... ... оқу ... ... ... екінші бастауыш мектеп
Шұбарайғыр ... ... ... ал ... ... ... ... арналған үйірме ашылды.
1929-1930 оку жылында Москвада Шығыс елдері еңбекшілерінің коммунистік
университетіне және Улан-Батор қаласындағы әртүрлі мектептер мен курстарға
қазақ жастары ... ... ... ... ... ... курсты 30 қазақ жастары бітірді.
Қазақстаннан келген мәдени шараларды жүзеге асырушылар қазақтар
арасындағы сауатсыздықты жою мен ... беру ... ... ... ... ... және орташа шаруаларды өлеумсттік-экономикалық тұрғыдан
корғау шараларын жүзеге ... ... ... ... ... ... түрлерін орнату жүмыстары жүргізілді.
Қоғамдық ұйымдар қазақ әйелдерінің құқығын қорғауда іс-шаралар
жүргізілді. 1930 жылы ... ... ... 30-дай адам өз еркімен
тұрмыс құрған.
1930 жылы мәлімет ... ... ... ... ... 2 ... жастар комитетінен 5 әйел сайланды. 1930 ж. қазақ
арасында билер соты жойылып, халық ... ... ... ... ... ... дейін жайылым жерді пайдаланғаны үшін ақы төленіп
келсе, ендігі жерде оны ақысыз пайдаланатын ... ол 1930 жылы ... ... жер ... беру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім бойынша
берілген жердің, шығысы қазіргі Баян-Өлгейдің ... ... ... ... ... болды. 1930-1931 жылдары әкімшіліктің жаңа жүйесі:
"хашун", "сұмын", "бақтар" орнады. Жаңа жүйе ...... ... ... 1932 жылы ... кеңесі құрылды. Ұлттар кеңесі қазақтар
арасындағы жергілікті әкімшілік орындарын демократиялық сайлау ... құру ... ... және ... ... ... ... асып, қайта оралған қазақтарға материалдық көмек көрсету ісіне
басшылық жасады. 1938 ж. ... ... ... ... ... ... 35 мың м2 жер ... осы жылы мемлекет қазақ кедейлері мен
орта шаруаларына арнап 25 мың тугрик (тугрик — монғол ақшасының аты) ... 1940 ... 975 ... 25 ... бар 11 ... мектеп, 1
техникум жұмыс істеді.
1940 жылы қазақтарға ... ... ... орнату туралы шешім қабылдады.
Аймақ Қобда өзенінің жағасы "Өлгейге" орналастырып, ол "Баян-Өлгей" деп
атады. Қазақ аймағының ... ... ... үшін зор ... болды. Қазақ
аймағының автономиялық құқығы болмағанымен, қазақтар ... ... ... ... ... ... бір өлкеге шоғырлануы,
аймақты көп жылдар бойы ... ... ... ... жұмыстың қазақ
тілінде жүргізілуі, қазақ. диаспорасының болашағы үшін аса маңызды еді.
Осыньң нәтижесінде ... ... ... ... ... ... өзінің тілін,
әдет-ғұрпын таза күйінде сақтап қалуына мүмкіндік ... Бүл ... ... ... ... үшін ... ... ынтымақтастық
саясатының да белгілі бір роль атқарғанын атап айту ... ... ... зардабы қазақтар арасында да күшті
болды. Халықтың дін ұстауына тыйым ... ... ... ... ... Соғак өзені бойындағы екі мешіт жабылды. Алтай асқан қазақтар ... ... ... ... айырылды, ашаршылыққа, жоқшылыққа ұшырап
азып-тозды.
1931 жылғы көктемнен бастап Алтайға Қобда бетіндегі қазақтардың біразы
ауып ... ... ... ... ... ... оралады.1
Қазақтарға Алтайға ауа көшерден бұрын (1929 ж.) олардың ... ... мал басы ... 1938 ... ... ... ... малының саны 0,5
миллионға кеміген /56/. Монғол ... ... саны он ірі ... ... ... отыз ... ... көрсетілді.
Қазақ диаспорасының ең зиялы тобы социалистік ксперименттің кұрбанына
айналды. Бұрынғы бай-молдаларды революцияның қас жауы, шет елдің тыңшысы
деген ... ... ... ... ... Осы екі ... ... астам қазақ азаматтары зардап шекті.
1943 жылы қазан айында Баян-Өлгей аймағының Қүлсырты сумынның алпыстан
астам отбасы мал-мүлкін тастап, Алтай асып ... жылы ... ... алты бірлестік кұрылып, оның 220
мүшесінің қоғамдастырылған малының саны 2032-ге жетті. 4 жылдан соң
бұл сандар 12443, 14000 ... ... ... ... аймағының мал саны 0,9-1 млн. аралығында
болып отырған мал және меншіктен ұжымдық меншікке айналғандықтан, оның иесі
болмады. Иесіз малдың өсуі ... емес еді. ... осы мал ... ... ... рухани өмірге де зардабын тигізді. 1930-1940
жылдар аралығында Монғолия қазақтарының әліппесі 3 рет өзгерді.
1960 жылдар моңғол қазақтары ... ... ... ... ... қазақ диаспорасы арасында Қазақстанның мәдени ықпалына бөгет ... ... ... ... өзінің ұлттығын, тілін, әдет-ғұрпын
сақтап қалды. Дүниежүзі қазақтарының құрылтайында академик Ә.Кайдаровтың
қазақ тілі ... ... ... шырайлы да таза сақталған деген
қорытындысы осының дәлелі.2
2.3. Моңғолия топырағында қазақтар көтерген шаңырақ.
1925 жылы ... үш ... ... ... ... ... саны әрі ... үздік-создық көбейе келе және бір хошун қосылып
төртеу ... Бұл ... ... қазақтың 1600 жанұясы бар еді.1 Сонымен
1925 жылы ... ... ... ... дейін қазақтар төрт хошун
(шүбарайғыр, жәнтекей, ... ... ... ... ... ... ... 5 жел-тоқсанда Чандманьның таулы аймағын, 1926 жылы урианхайдың ... ... ... етіп ... ... урианхайлар қазақтар сияқты Чин
империясының қарамағында тұрып, 1925 жылы ... ... ... ... ... өткенді. Бірақ, Урианхай аймағы соншалық баянды
болмады. Толық бір жыл өтпей-ақ 1927 жылы 16 ... ... ... ... ... етті. Осы бір жылда қазақтар Чандмань таулы аймағы
мен Урианхай аймағы аралығында негізінде саяси ... ... ... ... Урианхай аймағынан гөрі Чандмань таулы ... ... ... жылы ... ... VIII, ... VI ... мұңғыл
жерінде шүршіттерден қалған ... ру ... ... ескі ... және ахуал қаражат негізінде қайта құрып, аймақтардың санын
молайтумен қатар хошунның ... ... ... құру ... ... ... негізінде 1930 жылы 9 қарашада үкіметтің 37 санды ... ... ... құру ... ... сол ... төрағасы
Амардың баяндамасы талқыланды. Жиналыстың қортындысында аймақтарды қайта
құру туралы ереженің жобасын тағайындау, халықтық сайлау өткізу және ... ... жер бөлу ... келелі істерді дайындау міндеті жүктелген
Үкімет төрағасы ... бес адам ... жеке ... ... Бұл
комиссия әкімшіліктің жаңа жүйесі туралы заң, ... ... ... ... ... ... 1931 жылы ... 6-сы күні үкіметтің
кезекті жиналысына ұсынды. Қаулы үкіметтің кіші құрылтайының қолдауымен сол
күннің ертеңінде ... ... ... ... ... енді. «Жалпы
Берекешіл Мұңғыл Мемлекетінің ел-жүрт көлемін қайта белгілеу туралы» ... ... ... ... 13 ... ... шебін белгіледі және
хошундарды оның сот ... ... ... ... мен ... жаңа ... құрды. Қазақтың бұрынғы төрт хошуны қысқартылып, екі хошун (шеруші,
шүбарайғыр) алтайлық ... бір ... ... ... бұрынғы
525 сұмынды 324 сұмын етіп қысқартты.
Сөйтіп, 1931 жылы ... төрт ... екі ... ... 13 аймақ
құрылды. Басқа елді мекендерде ... ... ... тек ... ... ... ... хошунын және қазақтардың екі
хошунын жаңадан құрылған Қобда аймағының қарамағында ... ... ... ... ... ... осы бір тоғыз жылда (1931-1940)
аймақ әкімшілігі осында тұратын қазақ, ... ... ұлт ... ... ... күн ... ... және ұлттық салт-сана,
мәдениет үрдісін жалғастыра түсу мақсатында көптеген шаралар ... ... ... ... ... ... мектептер ұйымдастырылды,
адам және мал дәрігерлік, сауда ... ... ... ... ... ... ... атқарылды. 1936 жылы Қобда қаласында
құрылған «ұлттар клубы» келешек ... ... ... ... іспетті еді. Осы клубтан өсіп шыққан қазақ ... ... ... ... драма театрының өнер майталмандары атанды. Мұңғыл үкіметінің
1939 жылы ақпанның 28-і күнгі жиналысы және ... кіші ... ... ... ... Қобда аймағындағы қазақтардың білім, ... ... жаңа ... ... арқылы жүргізу туралы шешім ... ... ... істі араб ... ... ... болатын. Әрине,
аталмыш шара кезінде істі сөзсіз алға бастырған қадам еді. Осы жылдарда
қолданылған шаралардың ... ... пен ... кіші ... 1938
жылы маусымның 28-і күнгі біріккен жиналысының N50 қаулысын ... ... жөн. ... ... аймағындағы қазақтардың саяси-әлеуметтік хал-жағдайы
туралы мәселе қаралып:
Қазақ урианхай ұлт өкілдеріне өзіндік жер ... ... ... ... сұмын жүйесін
құру;
Адам және мал дәрігерлік, сауда нүктелерін құру, қолөнерін ... ... және ... мал ... есепшот мамандарын даярлайтын оқу
орындарында қазақ тілінде бөлімдер ашу ... ... ... ... шараларды іске асыру жөнінде МХРП Орталық ... ... және ... 50 ... жиналысының шешімі
бойынша ұлт өкілдерінің хал-ахуалы, саяси-әлеуметтік жағдайын жетілдіру
саясатын жүзеге асыру ... ... ... комиссия құрылды. Бұл тұста
қазақтар жанұясының саны 1873, адам саны 23229 және ... ... ... ... малы бар еді. ... ... осы жағдайды еске ала отырып,
қазақтарға урианхай мекенінен 21075, Дөрбеттен 1385 шаршы км жер ... 7 ... 45 баг ... ... ... ... талшығы)
етіп ұйымдастырды. Ол кезде бір баг 50 жанұядан ... ... ... аймағының жағрафиялық құрылымының негізі қаланды. Осы тұста
мұңғыл халқына ризашылықпен айта кетерлік бір жай - ... ... ... 1932-34 ... ... ... ... (аймақтық төрелік) төрағасы, 1934
жылдан Баян-Өлгий аймағы орнағанға дейін аймақ әкімінің бірінші ... ... ... кейін 1940 жылы Баян-Өлгий аймағы құрылғанда қазақ
аймағының алғашқы әкімі болды. Жоғарыда аталған ... ... ... ол ... ... болғаны сөзсіз.
Осы жылдары қазақтың көптеген ұл-қыздары ... ... ... ... ... алды. Сөйтіп, қазақтың жаны ... саны ... ... баг ... ... ... саяси,
мәдениет саласында болып жатқан өзгерістерге байланысты қазақ ... ... бой ... ... ... ... ... тілде жүрілумен қатар олардың барлығын мұңғыл тіліне аударып отыруға
тура келді. Мұңғыл тілін білетіндер аз, қазақ қауымына келсек олар ... ... ... еді. ... бәрі ... жеке ... құру ... болып тұрғанын танытты. Үкіметтің басшылық орындарына ... ... ... ... ... ... ... хаттары түсті. Әрине,
халықтың бұл тілегі орынды еді, Үкімет осы мәселеге оң ... ... жылы ... ... ... мемлекеттің VIII
құрылтайы қазақ пен урианхай қауымының пікір талабын еске ала отырып, ... ... ... урианхайлардың жеке аймағын құруды мемлекетік
кіші хурал ... ... ... ... кіші ... 1940
жылғы шілденің 27-сі күнгі N37 қаулысымен қазақ, урианхайлардың жеке
аймағын ұйымдастырып, ... ... ... ... ретке келтіру ісі
тапсырылған жергілікті; комиссия құрылды
Мұңғыл Халық Республикасының ... ... 1940 жылы ... 4-і
күнгі 38 санды жиналасында ... ... ... бабы ... бастаған үкіметтік комиссияның пікірін және қазақ, ... ... еске ала ... ... ... құрғаны туралы
аймақ еңбекшілері құрылтайының шешімін қуатты деп таниды. Баян-Өлгий аймағы
алғаш құрылғанда 10 сұмын (Тұлба көлі, ... ... ... ... Сагсай) 56 баг, 7063 жанұя, 32301 жан, 920480 бас мады бар ... жылы ... он ... жүйе ... ... ұлттық,
жағрафиялық, экономикалық жағдайлардың талабына сай келмейтіні байқалды.
1942 жылғы маусымның 11-і күні N32 ... ... ... ... ... ... құруды жөн деп тапты.
Үкімет төрағасы алқасының 1962 жылғы N2 ... ... ... әкімшілігін 11 бөлімі бар, 83 адам қызмет ететін, айына 372225 төгрөг
жалақысы бар, жайлы орын болдырып тиянақтап берді.2 ... ... ... ... және ... ... қосылып, осы бір жүйе негізінен 1992
жылғы жаңа өзгеріске дейін ... ... 1949 жылы ... аймағы 13 сұмын, 106 баг, 8530 ... ... ... ... ... ... ... айналды. 1955
жылы Қобда сұмыны Қобда аймағының билігіне өтіп, 1956 жылы тамыздың 1-і
күні мемлекеттік Ұлы ... N-104 ... ... мен ... ... ... де, ... орналастырды. Сагсай сұмынын қуатсыз етіп,
аймақ орталығында жергілікті әкімшіліктің жаңа жүйесі Хороо (сұмын) ... (баг) ... ... ... алқасының 1957 жылы шілденің 9-ы
күнгі N190 ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, аймақ және жергілікті әкімшілік жүйесі жылдан-жылға
сабақтап ... ... ... ... ... ... 1954
жылы шілденің 9-ы күнгі N316 қаулысымен аймақ әкімшілігі басқармасының
жүйесін және ... ... ... ... ... ... аймақтық атқару ... ... ... ... және ... тобы (2адам), Жоспарлау кеңесі (5адам),
Денсаулық сақтау бөлімі ... ... ... (1адам), Мал
шаруашылығы бөлімі (10адам), бұған аймақ ... ... ... ... ... қызмет істеді.1
Бұған 1956 жылы ... ... 1958 ... ... істерін басқарған орынбасарлық ... ... жеке ... ... дейінгі аймақ-
Тың және ... ... ... ... ... ... жеке шаруашылықтарды қауымдастыру науқаны 1959 жылы
басталып, 1960 жылдың соңында ... ... деп ... ... өткен жетпіс жылы (1921-1991), соның ішінде халық шаруашылығын
жаппай бірлестіктендіруге әкеліп соққан 1950-1960 ... ... ... мүмкін емес. Мұңғылда бұл науқан екі баспалдақтан өтті.
Алғашқысы 1930 жылдардағы халықты бір қазаннан ас ... ... ... ... Бұл жол ... ... Халық Респуб-ликасында да
тәжірибеге түсіп нәтиже бермеген. ... ... ... қойып,
коммуналық бір жыл жарым ішінде мұңғылдың малының саны 9 миллионға кеміген.
Әйтеуір жерінің кеңдігі, малының көптігі және ... ... ... ... ... Бұл ... елді елең ... соншалық, құбылысты
Коминтерн басқармасының және Иосиф Сталиннің тікелей араласуымен жедел
тоқтатқан. Сталинді бұл ... ... ... ... ... әсер еткендігін Мұңғылға елші болып келген кезінде ... ... ... әсіресе, мұңғыл қатарлы көшпенді елдерде жаппай
бірлестіктендіруге асықпағаны жөн ... ... ... сол ... Орталық партия комитетінің бірінші хатшысы ... ... ... ... ... ... қызмет істеп тұрған кезімде маған
бірде ... бар. 1940 ... ... ... ... ... ретінде жүргізілмеген еді. Бірақ 1940 жылы ... X ... ... «Мүңғыл елі жалпы демократиялық сатыдан ... алға ... ... мақсаттарын орындап, социализм құру жолына нық
табан тіреді» ... бір ... ... ... мәселесіне
еріксіз қайта әкеліп соқты.
МХРП Орталық Комитетінің 1959 жылы ... ... Ш ... ... науқанның қорытындысын талқылады. Ю.Цеденбал
пленумда қойған баяндамасында: «Елімізде халық шаруашылығын бірлестікке
қамтуға ... аса ... ... іс ... ... ... біз ... адамдарының, ұсақ саудагерлердің, құрылысшылардың негізгі тобын
бірлестікке қамтып, отырықты жерлерде де жеке ... ... ... ... ел ... ала ... ... қала және ауыл
шаруашылығының қай-қайсысын қамтыған біріккен ... ... ... ... және үлес қосылған (кооперативтік) екі түрі
қалыптасты. Осылайша еліміз өз даму ... ... ... ... ... жағынан социализм жеңгендігін айқындады» дей келіп, ... ... ... ... ... ... ... табымен үндес шаруалардың мызғымас одағы ... «Бұл ... ... ... ... 1921 ... ... тепе-тең келетін оқиға»
деп мәлімдеді. Міне, сөйтіп қазақтар «Секең» деп ... ... ... бір баяндамасында мұңғыл елінде «социализмді жеңдірді ... ... ... ... ... жаппай бірлестіктендіру ісіне
келгенде теория (қисын) жағынан 1930 ... ... ... ... жағынан дүниежүзілік жаңа рекорд жасады. ... ... тән еді, ол ... ... үш ... тәмамдаса, Ю.Цеденбал
бар жоғы бір жарым жылда ғана аяқтады.
1921-1950 жылдарға дейін біз ана жау, мына ... ... ... ... ... әсіресе, экономика, ғылыми-техника-лық
жағынан өміршең емес екендігі 1960-жылдардан белең бере бастады.
1946 жылдан басталған он реткі бес ... және үш ... ... ... бес ... ... Дархан кешенін, Эрдэнэт комбинатын
тұрғызу сияқты елеулі ... ... ... ... төрт реткі
бес жылдық жоспар іске аспай қағаз жүзінде қалды. Соңғы ... ұлы ... ... ... келген экономикалық көмегінің қарқыны
әлсірей бастады. Бұл жалпы Одақ экономикасының өз күш-қуатының ... ... ... күш-қуаты әлсіреген сайын билеуші ... ... ... ... ... қыл ... ширыға түсті. Барлық
қиыншылық «қытай ревизионистерінің мұңғылға көрсетіп отырған қысымшылығына
байланысты» делініп көрсетілді. Партия халықты «Белді ... ... ... ... ... бірлігін шыңдай түсуге» шақырды. Қарапайым халық
партияның айтқанын екі етпеді. Ал ... де ... бұл ... ... ... ... сәл ... түйетіндерге «партияға қарсы
арандатушы топтар» деген ат-айдар тағылып, «еңбекпен тәрбиелену ... ... ... ... бір ... ... әшкерелемей жатып
екінші бір топтың бет пердесі ашылып жатты. Осылайша ... ... өмір сүру ... ... социализмнің» негізгі қисыны еді.
«Партия түбінде бір ... деп ... жыл арам тер ... ... әсіресе, оның зиялы тобы бұрынғыша өмір кеше беруге болмайтынын ескі
құрылым қандай бір жаңалықтар, ... ... ... сезіне
бастады. Мұндай күтпеген өзгеріс басқадан емес, ленинизмнің, социализмнің
қара шаңырағы Кеңес Одағының ... ... ... аңсаушыларға бір
үміт сенімін тудырды.
Моңғолияда 1990 жылы халық арасынан демократиялық қозғалыс бұрқ етті.
Бұл кезде билеуші ... ... ... ... ... ... болатын.
Моңғолия демократиясы өркениетке жеткен дүние жүзі халықтарының жүріп
өткен таңдамалы жолымен өрбіді. ... ... ... ... ұйымдастыруымен емес, халық көзінен өзінен өзі туып шықты.
«Моңғолдың демократиялық ... бұл ... ... жаңа қозғалыстың
қайнар көзіне ... ... ... ... жаңа ... ... ... бастаған саяси жаңа құбылысты түсіне білген ... ... ... ... басқармасы толық құрамында өз ықласымен
саяси сахнадан кетті. Бұл Моңғолиядағы ... ... әрі ... ... бейбіт жолмен өрлеуінің негізгі бастамасы болды. 1990
жылдары Моңғолияда басталған ... ... ... ... Қытай,
Югославия, Чехия және бұрынғы Кеңес Одағының құрамында болған кейбір
елдердегі сияқты қан ... ... ... жылы ... ... жаңа ... одақ парламентте 40
процент орынға ие болды. 1991 жылдың ... ... ... жаңа Негізгі заңы өмірге келді. Жаңа Негізгі заң ... ... ... ... республика. Мұңғыл елі
қандай бір билеуші идеологияны мойындамайды. Моңғолия - ... ... жеке ... және меншіктің басқадай түрлерінің ... ... ... ... қалыптасуда. Елдің азаматы жеке меншік
иесі болуға құқықты. Жер жеке меншікке сатылмайды.
Мемлекеттің бас билігі әрбір төрт жыл сайын бір рет ... ... ... 76 ... бар ... Их Хүралдың (парламент) қолында. Улсын
Их Хүрал заң қабылдайды, қабылдаған заңының ... ... ... ... ... Министрлер кабинетінің қүрамын бекітеді,
мүшелерін тағайындайды, кабинеттен есеп ... ... төрт жыл ... бір ... ... ... ісін
парламентпен тығыз ұштастырып жүргізеді. Президент - ел ... ... ... ... символ-белгісі саналады.
Әкімшілік құрылымы жағынан ел аймаққа, аймағы сомонға, сомон «баг» деп
аталатын ұсақ әкімшілік жүйесіне бөлінеді. Аталмыш ... ... ... ... жиналысы, ал сомон, баг әкімдерін халық ... ... ... ... ... әкімі, аймақ әкімін аймақтық
хүрал мүшелерінің үсынысы бойынша премьер-министр тағайындайды.
Қазір Моңғолияның ... ... ... МХРП ... ... ... аты ... болмаса, қазіргі МХРП-ні бұрынғы МХРП-мен
салыстыруға болмайды.
Моңғолия халықтың ұлттық ... ... ... ... ... тектес
тайпалардан құралады. Бұл халықтың 93 проценті. Мұңғылдың ең ірі ... - ... 82 ... құрайды. «Халха» атауы халықтың көпшілігі
немесе ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Қалғандары
Мұңғыл нәсіліне жататын бурят, дөрвөд, торғауыт, захчин, тувалар. ... ара ... ... ... ... ... сай келеді.
1992 жылғы санақ бойынша Моңғолия халқының 6,2 ... ... ... ... 1860 ... Шыңжанның Алтай өлкесінен ауып келіп
мекендеген.1 Моңғолиядағы қазақтар ... ... ... ... кеңінен сөз болады.
II БӨЛІМ. Монғолиядағы қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы.
1).Монғолия қазақтарының ұлттық ұндылықтары ерекшелігінің сақталуы мен
қамтамасыз етілуі.
XX ... ... ... ... ... қалыптасқан ... ... ... ... ... оянуына тигізген әсері дүниежүзіндегі ... ... ... өз ... оралып, өз ұлтымен қауышу
мүмкіндігінің игі ... ... ... болашағы туралы мәселені
тарих сахнасына ... бір ... XIX ... 70-ші ... ... Монғолия
жерін мекендеді. Бір ғасырдан астам уақытты артқа тастап, Монғол ... көш ... ... ... ... ... ... қандас
аға-бауырымен қауышу үшін, өзінің болашағы үшін атамекенге көшті.
1. Көштің ең негізгі себебі - XX ... 90-шы ... ... деп ... ... ... ... өзгерістерге
байланысты болды. Әсіресе Кеңес Одағындағы тоталитарлық жүйенің құлауы,
саны аз ұлттардың егемендік алуы, ... ... етек ... ... ... ... Тоталитарлық жүйенің құлауының нәтижесінде ... жас ... ... келіп, атамекенін тастап ... ... ... ұрпағын қабылдауға дайын екендігін білдірді.
жылы қарашада ҚР Жоғары Кеңесі атамекенге көшіп ... ... ... ... беру жөнінде шешім кабылдады.
жылы Дүниежүзі қазақтарының қүрылтайы шақырылды. Дүниежүзі қазақтарының
қауымдастығы құрылды. Қазақ ... ... өз ... ... ... ... сана ... оянды, партиялық идеологияға
бағынған ... ... ... ұлттық мүдде шешуші орынға шықты. Ұлттық
мүддесінің көкейтесті мәселесі ... ... еді. ... ... ғана байланысты.
90-шы жылдардың басында социалистік елдерде тоталитарлық жүйенің құлап,
жариялылықтың өріс алуы ... ескі ... жүйе ... ... жас ... ... Бұрын шешілді деген саны аз ұлттар мәселесі
күн ... ... ... ... ... ... ең ... қазақтардан жерді кайтарып алу ... ... және ... ... ... ... "Түбінде қазақтар
мәселесі моңғолдардың тамағына сүйек болып қадалуы мүмкін", "Шет ... ... ... ... сондықтан жерді ... ... ... ... ... деп ... ... бірлестіктердің
жекешелендіргенде малды тек жергілікті халықтарға ғана беру керек деген
мәселе де ... Осы ... ... ... ... ... қазақтарды аландатпай тұра алмады. ... ... ... экономика саласындағы қайшылықтардың
шиеленісуі қазақтар арасында ... ... әкеп ... 1990 ... ... ... саны он ... асты, ол ел көлемінде
ресми тізімделген жұмыссыздардың 44%-н құрады1.
Монғолия слінде қолданылып келген "кирилл" әліппесі ... ... ... ... алмастырылды. Іс-қағаздар осы әліппемен жазылып
мектепте осы ... ... ... ... Осы жағдай қазақтардың
болашақ ұрпақ үшін деген алаңдауын күшейте түсті.
Монғол елінің ішкі, сыртқы жағдайына, ... ... ... ... басында қалыптасқан жоғарыда айтылған жағдайлар қазақ
диаспорасының атамекенге көш ... ... ның ... ... ... ... ата мекенге көшіп келуін Монғол еліндегі қазақтар
бірінші болып бастады. ... олар көп ... бойы ... ... құрылымы, саяси экономикалық және мәдени өмірге ұқсас жүйеде өмір
сүрді. Осының нәтижесінде қазақ халқының екі ... ... ... ... байланыстың үзілмеуі қазақ диаспорасы өзінің қазақы кейпін
сақтап қалуға әсер етті.
1.1. Қазақтардың өмір салтындағы моңғолдық ... ... ... ... ... кейбір өзгерістер.
Ұлы Үндістан және америкалық индиандар ағылшын тілді халық ... үшін 200-250 жыл, ... және ішкі ... ... ... ... 300-ге жуық жыл, ... ханты, мансы орысқа айналу үшін 150-200 ... ... ... ... ұлт ... ... тарихи атамекенінде
бөгде халық болып қалып-тасқан.
Ал Моңғолиядағы қазақтар мұңғыл ... ... ... ... 130-140 жыл өмір сүрсе де табиғи қазақ күйінде қалып отыр. Бұл,
әрине, қазақтың хас ... ... ... ... деймін. Біріншіден, Моңғолияның халқы аз, жері кең, өркениет,
бірлігі ... ... ... мал шаруашылығымен айналысып, әр-бір
отбасы өз бет-бетімен өмір сүретін тыныс-тіршілігінде, екіншіден, тілі мен
дінінің, ұлттық ішкі жан ... ... ... шет ... қазақтар тарихи Отанынан тағдыр тауқы-метімен айдалғандықтан бөгде
жерінде жүрсе де үнемі өз тарихи ... ... өмір ... келгенінде ме
деп ойлаймын.
Тарих тағылымына аңдап қарасаңыз ұлт жүзінде көз жұмған тайпалардың
барлығы өз ... өмір ... ... ... ... ... ... басқаға азып кетеміз деп еш алаңдамайды, «жер ... ... ... ... деп ... құритын болса керек. Ал бөгденің жерінде
жүрген ұлт тобы үшін ... ұлт ... ... өзі ... тұратын
сақтық иммунитеті пайда болады.
Дегенмен, 130-140 жыл деген бөгде ортада, бөгденің тұрмыс-салтымен
өмір сүріп, бөгде тілде білім ... іс ... ... аз ... ... ... Моңғолиядағы қазақтардың да ахуал, тұрмыс дәстүрінде, дүние танымы
мен рухани өмірінде, тіл мәдениетінде белгілі ... ... ... қазақтың күн көрісінің негізгі тірегі ежелгі мал
шаруашылығы болып келгені белгілі. Иә, ... ... ... мал, ... 1860 ... қазақтың азғантай ауылы алғаш мұңғыл жеріне 30 мыңнан
аса қой, 10 ... аса ... 6 ... аса ... 2 мың түйемен келсе, 1989
жылдың мәліметімен жалпы Баян-Өлгий аймағы 1284,0 мың бас мал ... 0,8 ... ... 6,5 ... жылқы, 8,7 проценті сиыр, ... қой, 24,0 ... ешкі ... ... ... қой ... ... қазақ қойының тұқымы.
Бірақ соңғы жылдары қазақ малының түқымы сұйықтап, сапа нарқы ... да мал ақы ... ... ... (колхоз) атты ортақ қазанға
түскенінен басталды. «Иесіз малдың» киелік қадірі кетті. Қазақ бұрын өте
бір құтты ... ... ... ... ... жаз айларында мал сойып,
қан шығара бермей, ақ тамағын алға тартатын. Күзде соғым ... ... үр ... ... ... жас ... ... ұстамайтын. Мал
«көпшілік меншігіне» өткен соң бұл игі мирас ұмыт ... ... ... жалы мен ... ... ... қойдың құйрығына, ешкінің
мойнына қарап ... төрт ... ... ... ете беретін болдық.
Ақы иесінен айырылған соң осындай жолмен талай сәйгүліктің ... ... Ата ... ... және ... ... салты жойылды. Қазақ ата
малды ... ... дене ... ... қарай таңдап, мүйізі мен жалына
ақтық байлап, маңдайына ақ ... ... деп ... ... еді, ... мал ... жауапсыздығынан пішілмей қосақ арасында тығылып
қалған қошақандар «қошқар» атанып, ... ... ... тағы сәуріктер
«айғыр» атанып жүре беретін болды. ... ... ... ... ... айбар шегетін құйрық-жалы жоқ айғыр-сымақты ынжық байталдар болмаса
мама биелер менсінбейтінге ұқсайды. Ондай мал ... үр төл ... ... ... ана мал ... ... бір ... міне, осында
жатыр.
Мал бағудың уақыт айналымы ... ... Көш ... ... жаз ... ара ... бір шама жақындады. Бұл судың
тұнығын ... ... ... жеп ... ... ... ... біршама
қайтарып тастады. Күйек алатын, төл қабылдайтын уақыт ілгеріленіп, қой
қоздатып көктем ... ... ... ... ... ... ... қотаннан ұзап шықпайтын болды. Бұрын қазақ жаз айында қойға тайбайтал,
қысқы жүріске айғыр, ... адам мен ... ... ... ... құр ... ... күйлі шыққан) мінетін еді, енді жылдың төрт мезгілінде
малшы қазақтың ... ... ... ... ... ... ... малдың беретін өнімін желге ұшырып көрмеген халық. Бірақ
мұның бәрі табиғаттың жағдайына, малдың қоңына байланысты шешілетін. Кейін
үкіметтен мал ... ... деп ... өнім салығы түсті және түйені
қашан жүндеп, түбітті қашан тарау «күн ... ... ... ... ... үкіметтің белгілеп берген күн тәртібі бойынша мұңғыл жерінде
мал маусымда көкке тоя қоймайтынына, кейбір мекенде қарлы ... ... ... ... ... өлі жүнін маусымның 25-жүлдызынан бастап
қырқып немесе жүла бастау шарт. Ал бұрындар қойдың өлі жүні ... тірі ... ... ... орай ... еді. Бұл ... ... мерзімі деп атайды. Малшы қауым үкіметке бір сиырынан
заңды түрде 240 литр сүт, 80 кг ет, қой ... 1,4 кг өлі жүн, 500 ... жүн, 4 кг ет, ... 4 кг ұсақ жүн, 300 ... шуда, ешкіден 250 грамм
түбіт, 400 грамм қылшық, 3 кг ет тапсыруға ... ... басы ... арта түседі де, кемітіп, «кедейленіп қалсаң» үкімет «қамқорлығына
алып» қала ... өмір ... ... ... ... ... ... ірі өзгерістердің бірі - отырықшылдыққа
айналу еді. 1959 жылы халық шаруашылығы жаппай бірлестікке ... ... ... ... да ... сұмын, бөлімше орталықтары
құрылып өзіндік ұсақ инфрақұрылымдар ... ... ... бұл жай ... ... елді ... пайда болдырды. Бұрын аттың
жалында, түйенің қомында жылдың төрт ... ... ... ... отын
сулы мекенді жағалап өмір сүріп келген көшпенді қазақ енді ... ... ... машинаның аяғы жететін жерді шиырлап отырып ... Дала ... ... ... ... ... құру туралы
қисын салмағына салып сараласаңыз бұл, әрине, ... алға ... ... ... еді. Бірақ мұндай жасанды отырықшылық бір жағынан
көшпенділер өрке-ниетінің көптеген игі ... ... ... ... ата ... көбі ... қалып, елді өлкелердің ақшаңдаққа айналу
қаупі туды.
Малшыларды бір жағынан салық салымымен ... ... ... ... қайсы бір әдеби шығармаларда малшыларды малынан
айырғысыз дала тағылары ... ... ... ... ... елді ... ... Сөйтіп, мал шаруашылығы
Моңғолия үшін әлі де жан сақтаудың тірегі бола тұра, саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жылдардан бастап мүңғылды өндірістендірудің саяси-экономикалық
науқаны басталды. ... ... ... батыс аймақтарынан, әсіресе,
Баян-Өлгий аймағынан жұмыс ... ... ... ... ... ... тасымалдай бастады. Баян-Өлгийден Налайхан көмір қазғанына
төрт ... (1942, 1947, 1951, 1957), ... екі ... (1962, ... тас ... екі ... (1957, 1961), ... бір дүркін, Чоногол
көмір қазғанына 1952 жылы бір рет, Эрдэнэт мыс қазғанына екі ... ... ... күші аударылды1 және көптеген қазақ ауылдары егістік жағалап,
басқадай ... ... ... ... ... көшпелі
құрылыс тресі 1970-1980 жылдары Сэлэнгэ, Өвөрхангай, Хэнтау аймақтарында
көшіп ... ... ... ... ... ... геология және кен
қазбалары сияқты күрделі салаларда істеді. Налайхан, Шарынгол, Багануур
көмір ... және ... I, II ... зауыттарының алғашқы
іргетасын қалаушылардың көпшілігі қазақтар болды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... қазақ-мүңғыл аралық деп айтуға тұрар-лықтай жаңа
бір ахуал тұрмыс-салты қалыптасты. Қазақтар қайда жүрсе де еңбекте ... ... ... «Хасгууд хөдөлмөрч» (қазақтар еңбек құмар халық)
деген жылы ниет пайда болған еді. ... ... 1992 ... ... ... 14 адам Еңбек Ері, 12 адам әр ... ... ... ... ие ... 808 адам ... ... сыйланды. Оның ішінде 16
қазақ үкіметтің ең жоғары сыйлығы -Сухэбатор орденін ... Ал ... ... ... ... «Бесжылдықтың екпіндісі» атағын алмаған
қазақ бар ма ... ... әй ... ... ... ... еңбек ету, өмір
сүру деген халықтың ахуал-түрмысына көптеген жаңалықтар ... ... ... ой ... ... сезімнің орнына қауымдастық ахуалы қалыптаса
бастады. Қазақ арасынан білікті мамандар туып ... ... ... ... ... «қол ... ары
аспайтын еді, енді «іскер ... ... ... ... «геолог», «ағаш шебері», «киім мастері», ... ... адам және мал ... сияқты жаңа мамандықтар пайда
болды. Мамандығымен қатар ұлттық зиялылар өсіп жетілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өмір талғамын
тереңдете түсті. Аталмыш өзгерістер халықтың рухани өміріне өз ... ... ... ... ... жылдарда 37 мың қазақ өз ортасынан тысқары елді ... ... ... ... оқыды. Қазақ ортасынан тысқары жүрген
қазақтарды қойып, Баян-Өлгийдің өзінде мұсылманша мешіт, ғибратхана болған
жоқ. Бұл ... ... ... қазіргі ұрпағы жауапты емес. 1930 жылдары
700-ден астам мешіті ... ... ... 1950 жылдары Уланбатырдағы дін
тұтынушыларға даяшылық көрсететін жалғыз мешіт қалып, ... ... ... ... еткен болатын. 1930 жылдары шіркеулер, діни
тарихи ескертшкіштер құлатылып, қайсы ... ... ... ... ірі ... молдаларды заңсыз жазалап, діни оқу орындарын жауып,
шәкірттер мен кедей ламалар өндіріс, кен қазу және қол ... ... ... Бурхандарын күл талқанын шығарып шыңырауға
лақтырып, кітаптарын май ... ... ... ... ... ... ... құранын ақ шүберекке орап үңгірлерде сақтағаны үшін
сотталды. Партия мүшелерінің дін түту құқы ... ... ... ... тыйым салынды. Аузында бісмілләсы барлар Алласына іштей ... ... ... жасырын оқитын болды.1
Неке қию, жас нәрестені тізімге алу істері ... ... ... ... Сөйтіп, дін бұзылды, дін бұзылу деген ұлттық
сананың шайқалуына әкеліп соқты. Дін тек ... ... ісі» ... ... ... ақтыққа орап, басын құбылаға қаратып жерлеу,
құлпытас тұрғызу, қорған орнату, ... асы, ... ... жылын беру,
өлікті арулауға және көр қазғанға кіріскен адамдарға киімдік беру, ... ... ... ... естірту, ой бауырымдап жоқтап көрісу, ... ... ... айту салты сақталды. Тек қазақ бейіт қорғанының бұрынғы
табиғи бейнесі өзгерді. Бұрынғы тас ... ... тас ... ... мирас пайда болды. Ел арасында ішімдік ... етек ... өлім ... ... асқа ... ... қазақтың ізгі салты
сақталды.
Ал қазақтың ас беру, аза тұту және ораза айт салты үзілді. Үзілетіні
қазақтың білместігінен ... ... ... ... ... санап қуда-
лаған коммунистік идеологияның қыспағынан болған еді. Және ... ... ... ... ... ... мал-жанына байланысты болса,
коммунизм тұсында адамдар ауқатымен емес, коммунистік жүйеде алған орнына,
тон-шекпеніне қарай бағаланатын болды. Ораза айт ... ... ... ... жыл ... ұсталатын отыз күн ораза аяқталғаннан соң
өткізілетін үш күндік мейрам. Бұл ... ... ... ... ... ... екіншіден адамдар коммунистік ... ... ... ... ... ... емірде өзін-өзі
отыз күн баптап, үш күн тойлап отыратын мүмкіндігі болмағанына байланысты.
Қазақ халқының жаңа жылы Наурыз бен жыл ... жаңа ... ... ... ... ежелгі үрдіс сыр-сипатынан айырылды. Мұңғылдың өзінің ата
салтынан келе ... жаңа жылы ... ... өзін ... күні»
деп өзгертіп, оның ... ... ... ... ... ат ... қазаққа наурызнама, құрбан айтын белгілеуді ... Бұл салт ... ... ... ... ... жүрегінде
сайрап жатты. Қазақтың көнекөз қарттары ... ... ... өз
шаңырағында, қаңтардың орта тұсында ептеп белгілеп өтетін болды. Өйтетіні
будданың жаңа жылы (Цагаан cap) ... ... ... жаңа жыл «кәпірдің жаңа жылынан» бұрынырақ белгіленуге тиісті
деген бір есеп біздің қарттардың арасында етек алып ... ... ... халықтың жүрегінде сайрап жатқандығы сол емес пе, 1990 ... жаңа ... ... ... ... ... да жаңғырып
бұрқ ете түсті.1
Мұңғылдық қазақтар ... айт ... ... ... ... көреген халық көне есептен жаңылмаған. Мұңғыл қазақтары оны
жайлауға көшіп бара жатқан жолда беретін. Бұл ... орта ... ... ... қазақтарының арасында дін жойылғанының салдарынан 1940
жылдардан бастап ... ... ... 1950 ... ... ... ... отырғызу салты үзілді, жастар үлкендерді сыйлаудан қалып
бара жатты. Әйел заты ақ жамылу, ... ... ... ... жаңа ... үкілі желек жамылып, қайын жағының үлкенді-кішісінің атын түйеден
түскендей етіп атамайтын, ... ... ... ... ... бала»,
ағасын «жуас аға», қарындасын «сәнді бала», «серігім», абысынын «Ажеке»,
«Бижан» десе, өмір бақи ... мен ... ... ... егер ... тура келсе «Кенже бала мына кісіге атаның есімін айтып берші» деп
қиылып сұрап тұратын.
Қазақ «жат ... ... деп қыз ... ... қарамайтын,
ауылы болып еркелетіп, қыз баланы ағалары қандай сыйлаушы еді. Қайын іні,
қайын ... ... істе ... ара ... ... ауыр жүк
көтертпейтін, сағын сындырмайтын. 1960 жылдардан бастап бірен-саран болмаса
апалардың ақ ... ... ... ... ... ... ... «көпке үлгі көрсетіп», мойынға шыт жабатын болып,
ақыры көпшілік осы сарынға көшті.
Бұрын ... ... құда ... ұрын ... қыз ... отау тігу ... салт бар еді. Құда түсу үшін ... келбет бейнесінен гөрі ата тегіне
қарайтын. ... ... ... ... ... ұлы, көргенді жердің тұяғы
ғой, тас түскен жеріне ауыр деп ... ... құда ... Бұл ... ... ... ат мінгізу, түйе арттыру, сырмақ ... ... ... әлі ... ... ... жоқ. Бірақ еуропалықтардың
айтатынындай, қазақ «қалың беріп қыз сатып алып» ... жоқ, ... ... ... жан ... өмір ... түсінбеген,
білмеген «тамдағы тағылардың» ойлап тапқан ұғымы. Өмірде қызын ... ... ... ... ұғымында ата-ана мен баланың кіндік тамыры, тыныс-тылсымы бір,
ата-анада бары баланікі, балада бары ... ... ... ұзатқанда
еуропаша «жалаңбұт» жібермейді, мінер ат, артар түйе, ер-тоқым, айыл-
тұрман, ноқтасына дейін тағайындап, ... ... ... киер ... ... өлгенде орайтын ақырет кебенегіне дейін беріп
аттандырады. Үшбу дүние-жасаудың барлығы күйеу жағының ырысына қосылады,
ауқатты адамдар ... ... ... ... ... ... ... жағы
құр қалмай қыздың әкесіне ат мінгізіп, шапан жапса, ... ... ... кигізіп, қызға атқосшы, нөкер болып келген туыстарына ... сый ... бұл ... ... ... сый, ... бал» деген
үғым. Екі жағы да ауқатты, ... ... ... сыйға тартары мол
келеді де, мүмкіндігі төмен адамдар, әрине, «көрпесіне қарай көсіледі».
Иә, қазақ келіндерінің ертемен ... кеш ... ... сияқты жасында
көретін аздаған мехнаты бары рас. ... ... күні ... хал ... соң ... ... әжелері ауылды билейді, қазақтың ханы да
анасынан, ... ақыл ... Ал ... ... ... байға шыққан»
еуропалық «ғашықтардың» көпшілігі жасында ... ... ... ... келе ... бақшасына» қалай түскенін өздері де ... ... ... ... ... әйелдерін «қанаудан құтқарған»
большевиктер тұқымы бүгінде топ-тобымен ... ... қу ... әрең
сүйретіп жүр.
Қазір бұл игі сенімнің нарқы тозғындады. Бүгін адамдардың ... ... ... ... ... қарай сыйлайтын болды. Құда
түсу салты әлде қашан жоғалған, жастар ... ... ... ... ... ... немесе күйеу баласымен өз ... ... ... ... ... ... түсіп жатады, келіннің көңілінен шықсаң
жақсы, шықпасаң «баяртай, до свидания» деп ... ... ... ... ... міне ... ... әйел теңдігі», «еуропалық
өркениет», «демократиялық адам құқы» - деген осы деп ... ... ... ... өзіндік тарихи орны бар. Көшпенділер өркениеті,
қазақтық ұлттық дәстүр, салт-сана ... ... ... деп кім ... еді. ... айта ... себебі олар қазақтың жан дүниесін, терең
сырын біле ... ... ... ... келін түсіру, қыз ұзату, отау көтеру,
бесік тойы, қалжа мен шілдехана, ұл баланы атқа мінгізу той салты сақталып,
сүндет тойы ... ... бала ... «қыз ... ... ұлы той ... әрине, қазір ол салт сұйықтады. Өз басым бұрынғы дәстүрмен қыз ұзатқан
ең соңғы той салтанатын 1947 жылы ... ... ... ... ... еді, ... қыз бен ... көрісінің қаншама тәрбиелік мәні бар еді, қыздың өз бо-
сағасына, кенже бауырына ... ... ... ... қандай естен
қалғысыз еді, тіпті ұзатылған қыздың мініп бара ... ... ... ... ... сияқты елес қалдырыпты. Бүгін мүның бәрі ... ... ... ... ... бермесе жолынан алып кете барады, әйтеуір
той рәсімі жасалады. ... ... ... келіндердің әр
қайсысының «тасы түскен жеріне ауыр» келе ... ... ... ... да ұлың мен ... ... ... отырып құда
түсіп, сыйластық келісіммен қыз ... ... ... ... ... ... ... қаншама әсерлі жүргізілгенімен мұңғыл қазақтарының
арасында рулық жүйе-салт бүгінгі күнге дейін ... ... ... Абақ ... он екі руы, ... үш ... ... бар. Мұңғыл
жерінде бұл рулар мәуе ағаштың бұтағындай салаланып өсіп-өрбіді. Мысалы XIX
ғасырдың орта тұсында шерушілер Күйік, Ақмақта, ... ... ... ... сияқты салаларға бөлініп келген еді. Мүңғыл жеріне
келгеннен соң Төлек, Ақтай, Рысбай деп ... жаңа ... ... ... ... ... Көбек, Секел, Тайлақ деп төрт атаға бөлінетін.
Енді тек мұңғылдағы Ботағаралардың өзі Сәрік, Нүра, Қаражан деп ... өзі төрт ата ел ... ... қазақты қарға тамырлы деп осындайдан
айтса керек. Бұрынғы қазақ ... төрт ата ... ... ... ру асып құда ... салт ... мұңғыл қазақтарының арасында жақсы
сақталды. Қазір мұңғылдағы қазақтар саны аз болғанына байланысты төрт ... ... бір ру ... ... ... етек түйістірмейтін салт бар.
Бұл қазақтың нәсілдік қорын (генофонд) тұнық қалпында сақтауға өз ... ... ... ... ... қан ... мәңкүрт болып
туылған бала жоқтың қасы, ал болды дегенде олар ағайын арасынан ... ... ... ... ... ... әсері сияқты
басқадай себептерге байланысты. Қайсы біреулер осы бір ру ... ... ... ... ... ... сынап, сыбаған кездер
болды. Ал өз басым осы жағдай мұңғылдағы ат төбеліндей азғантай қазақтың
қазақ ... қаны дені таза ... ... тигізген ұлы күш деп санаймын.
Бірақ ұлт болып қалыптасып, ел болып есін жия бастаған іргелі ... ... ... Мұнда қазақ деген ұлт біртұтас тұрғандықтан құда түсу
салты ру қуаламай-ақ төрт атасын тектесе жеткілікті.
Қазақта ұлын ... отау ... енші ... беру ... ... бар. Бұл тек ... қана ... жалпы көшпенділерге тән (мұңғылдың
салты да солай), өз балаларын ала-құла көрмей ... үй ... ... ... еншісін бөліп беру ата мен анаға парыз болса, ата дәулетін
өсіру немесе ... ... сын. ... ... ... алған еншісіне
сүйеніп, өз тұрмысын дөңгелетіп алып кетеді де, қайсы бірі ата ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесінде ата дәулетін
шашқан ұл, ана парызын орындамаған қыз елге шет көрінеді. ... ... ... Онда ... көзі ... ... енші ... бермейді,
өлерінде сенім хатын жазуға қайсы бірінің шамасы келеді, қайсы бірі ... ... ... ... ... ... дүниесі үшін не үкімет пен
баласы, не балалары өзара таласады. Бұл ... ... ... латин-
америкалық жүздеген бөлімді кино сериялар, ондаған дәптер шыңырау романдар
тудыратынын ... ... ... ... ... бар. Ол ошақ басының
тартысы емес, ру аралық малы мен жері үшін ... ... Енші ... ... заң бар. ... ... ... қолында барын
балаларына шама-шарқынша бөліп береді, ал өлгенде артында ... ... ... ... оған ... де, ... де ... жоқ. Бұл қазақ
үшін жазылмаған ... де ... ... ... ... үшбу ... ... пен пәтерде жан
сақтайтын жаңа орта пайда болған күннен бастап сұйықтады. Өйткені, ... ... ... ... ... тұрғын үйін балаларына
бөліп бергенді қойып, өз бастарын қоярға жер таппай жүргенін көресіз. Бұл
да ... ... ... айырып, баспанасына дейін үкіметке басы
байлаулы болдырғанының салдары.
1.3. ... ... ... ... өзгерістер.
Тіл деген үнемі өзгеріп, өсіп ... ... ... Мысалы, XIII ғасырдың қазағы мен қазақтың бүгінгі ұрпағы ... ... ... ... Тек XX ... ... ... қаншама өзгеріс әкелді
десеңізші. Өйткені әрбір халықтың ахуал тұрмысы, өмір ... ... ... ... де белгілі жаңалықтар әкелмей қоймайды. Оның
үстіне XX ғасыр қазақты ... таза ... ... ... көп ұлт ... серіктесіп өмір сүретін жағдайға әкеліп
тіреді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... мұңғыл, Түркиядағы қазақтарға түрік тілінің
белгілі әсері болды. Соның нәтижесінде XX ... ... тілі ... басынан кешірді. Қазір дүние жүзі қазақтары кездесе қалғанда,
әсіресе саяси-әлеуметтік, экономикалық, ғылыми-техникалық, тұрмыс-қаражат
мәселелері ... сөз ... ... ... ... тыпырлап,
жүрісіміз өнбей қалады да, қазақстандықтар осы төңірегінде ... ... ... Моңғолиядағы қазақтар мұңғылшаға келгенде еті
қатып, бойы жазылған арғымақтай сырғып кете ... ... ... кінә ... ... шын ... XVIII ... бастап қазақша іс жүргізіп
көрмеген, ал дүниежүзілік ғылыми-техникалық жаңа тіл ... ... ... ... ұлттардың боданы болып, іс иелік тілінде жүріліп,
қазақтың осы ғасырдағы ... сол ... ... білім алды, іс жүргізді.
Қазақтың тілі көшпенділік өмірде, мал шаруашылығы ... ... ары ... ... ... ... кетіп жатқан тұстарда
қалыптасқандықтан, осы салаларда, әсіресе қапа болып ... ... ... жан ... ал ... және ... ... саласына келгенде
кібіртіктеп қаламыз.
Ұлттық тілдің тынысы кең болу үшін ол ең ... ... ... ... ісін сол тілде жүргізетін ел болып ... ... ... ... ... ... Абылай хандардан соң дербес ел болып етек-жеңін түруі
1991 жылдан, ... тілі ... ... ... тіл ... 1993 ... ... бұған дейін байырғы қазақ тілінің құрылымы, басқадай ... ... ... ... мен ... ... ... қытайлық, мұңғылдық қазақтардың жергілікті тілдері
қалыптасқанын ... ... ... ... осы бір үш ... ... тілім таза», «сенікі қалай?» деп ... ... ... жоқ. Егер ... кездесе қалса, ол қазақтан қазақ
айырылған 260 жылда қалыптасқан саяси тұрмыстың әсері. Байырғы қазақ тіліне
жаңадан ... ... ... ... ... аударылып алынған немесе
кірме сөздер. Мұндай ... ... ... ... Моңғолия
қазақтарының тілінен ондап, жүздеп келтіруге болады, ... бұл ... ... іс. Айта ... ... егер ... ... мен
екпіні байырғы қазақ тілінен алшақ жатса, онда ... ... ... емес» деп бірімізді бірімізге қарсы қоюдың қажеті жоқ, керісінше
солардың ішіндегі ең бір тиімдісін жаңғыртып, қазақ тілінің қорына ... ... ... ... тәлкегімен жырым-далып торғайдай тозған
қазақтың қазіргі ... ... ... ... өз ... ... ... қажеті жоқ. Өйткенше ана тіліміздің тереңіне үңіліп,
ұмытылғанын еске ... ... ... ... ... ... орындалғаны. Ол қай ұлт болмасын, анадан туылғандағы
сәбидің іңгәсі бірдей, ал тіл деген ... «А» деп ... ... ... ... ахуал-тұрмысының жемісі. Тіл деген ... ... ... мінез емес, тілді ахуал жасайды, ахуал өзгертеді. «Мұңғылдағы
қазақтардың ... ... ... төңірегінде сөз болғанда мен осы бір
қисын тәңіріне сүйендім.
Жоғарыда айтқанымдай, қазақтар мұңғыл жерінде өмір сүрген ... ... ... ... ... ахуал-тұрмыстың жаңа кеңістігі
құрылды. Тіл, ахуал мәдениетіне белгілі деп айтарлықтай ... ... ... ... ... сол ... іс жүргізді, оның үстіне қазақтың жазу-
сызуы үш дүркін өзгеріс көрді: 1940 жылға дейін араб әрпін, 1940-42 ... ... 1942 ... қазірге дейін кириллица әрпіне негізделген қазақ
жазуын қолданды. Бұрын ұйғырша жазуын қолданып ... 1946 ... ... ... ... аймағында қазақ мектептерін құруда, оларды оқу құралдарымен
қамдауда Қазақстандағы оқу-ағарту жүйесі өзінің белгілі әсерін тигізді.
1970 ... ... ... ... ... Қазақстан оқулығының
негізінде өзінің оқу ісін жүргізіп келді. 1958 жылға дейін Баян-Өлгий қазақ
мектептерінде ... ... ... қызмет атқарды. Бірақ
кейінгі жылдары бір жағынан мұңғыл қазақтары арасынан ... ... туып ... екіншіден Қазақстанда қазақ тіліндегі оқу жүйесі
әлсіреп, жаппай ... ... ... ... ... қазақ
мектептерінің оқулықтары мұңғылдың ... оқу ... ... ... ... жасалып, Қазақстанда басылып келді.
1940-1950 жылдары Мұңғылдың партия мен үкіметі қабылдаған қаулы-
қарарлары қазақ ... ... ... ... ... ... іс мұңғыл
тілінде жүрілетіндіктен партиялық, әкімшілік атау ... ... ... сол ... ... басқа шара болған жоқ. Ал ... ... ... орысша, Мұңғылда мұңғылша қалыптасты. Және
жоғарыда айтылғандай, 1950 жылдардан бастап қазақтың бір тобы ... өмір ... ... мұңғыл тілінде білім алды. Міне, осы ... ... ... қазақтардың байырғы қазақ тідіне көптеген кірме
сөздер әкеліп, кейбір қазақ сөздерінің Мұңғыл қазақтарынша ... ... ... ... екпін-тынысы мен морфологиясына зерттеу және қазақ-
мұңғыл тілінің салыстырмалы ережелеріне талдау жасауда, мүң-ғыл ... ... ... белгілі еңбек сіңірген адам - мұңғыл тіл білімінің
белгілі ғалымы ... ... Оның ... ... тілі» атты
ғылыми еңбегі және «Мұңғылша-қазақша», «қазақша-мұңғылша ... ... ... ... орын ... еңбек. Б.Базылхан өзінің «Моңғолиядағы
қазақтардың тілі» атты еңбегінде мұңғыл қазақтарының тіліне мұңғыл ... ... 14 ... ... сөз ... түсініктеме берген және 600-ден
астам сөз қамтылған.
Мұңғыл мен қазақтың тарихи тегі мен ... ... ... ... жоғарыда айтып өттік. Қазақ пен мұңғыл тілінің түсіндірмелі сөздігін
салыстырып қарасаңыз екі мыңға жуық түбір сөз таба ... оған ... ... ... ... 600-ден астам сөзді қоссаңыз мұнғыл
қазақтарының тілі мен мұңғыл тілінің арасында 3 ... жуық ... сөз ... ... ... бірі ... екі адам ... ежіктесе қатынауға жетерлік
сөз қоры. Оның үстіне мұңғыл тілі мемлекеттік тіл болғандықтан әкімшілік,
есеп-қисап, қаражат-қаржы ... және заң ... ... ... ғылыми-техника тілі мұңғылша қалыптасты. Мұңғылдар қайтсын, қазақ
ортасында ... ... ... ... ... ... ... Баян-
Өлгий аймағында қазақ театры жұмыс істеді. Өздері ... ... ... ма, мұңғылдар әйтеуір қазақ пен қазақтың ұлт тілінде
сөйлескенін еш ерсі ... ... амал ... өмір салты, замана бағыты,
ахуал-тұрмыс деген әр істің шешушісі.1
Осының куәсі ретінде мұңғыл ... ... ... ... ... ... мән ... көрелік. «Нам үйірінің
дырғысы келе жатыр», ... ... ... ... ... ... мен ... тенсіп, сәңгін яам төсіп бермей қойып, чуд нам ... ... ... ... әрең дегенде жөвчөрді», «Мына жігіт ... ... ... чілжуілгісі дарғысының чугөсінде қалып
қойып биыл торғылып жүріп арең қалды», «Дарғы, осы ... ... ... қасыдыңыз», «Алдымен ана көлептегі кесікке барып бүрткіліп ... ал, ... ... «өзі бірінчі зеріктің жола-шысы
бола түра ... нуур ... ... деп машинесін доңсылтып
аржатырын жыртып алыпты», ... ... ... едім ... ... ... ... Әрине бұл мұңғыл қазақтары үшін күлкі де емес, ар
немесе мін де емес. Ішінде бірде бір орыс сөзі жоқ орыс ... ... бір ... сөзі жоқ ... сөйлемін қазақтан табуға ... ... ... орыс ... ... ... ... қазағында қытайдың, мұңғыл қазағында мұңғыл тілнің екпіндік ықпалы
қалыптасқан.
1930 жылдары орыс тілін ... ... ... кейбір шолақ
белсенділері қазақтармен «революциялық тілмен сөйлесу үшін» тілмаш салыпты.
Біздің мұңғылда бір шолақ қылыш белсенді өзінің әкесін ... ... ... ... енді сізге де кезек келді» дегенде қайсар әке ұлын қамшымен
тартып жіберіп киіне ... ... ұлы ... ... ... қайран
қазақ қытайша сайрай алмай жігері құм болған тұстар кездескенін естігенбіз.
Басында өздері бағынышты ... ұлы ... ... ... қазақ үшін ірі
мәртебе саналып, жиналыстарда көпшіліктің алдында ... ... ... ... мансаптылар үшін мақтаныш саналды.
Билеуші партияның мүшесі болу, мемлекеттік тілді ... ... ... ... бір негізгі өлшеуіші саналды. Амал
нешік, қайсы біреулер осы бір өлшеуіштің буына ... ... ... ана
тілін жат қылып алғанын қазақ егеменді ел болып, қазақ тілі мемлекеттік тіл
болғанда ғана түсініп, кеш қалғанына енді ғана ... жүр. ... ... ... бір жай ... ... ... қаншама
мансаплауазымға жетті дегенмен өзінің ұлттық тілінен жаңылған, өз тілін өзі
жат санаған қазақты көрген емеспін.
1.4. ... ... ... ... дегеніміз ұлттардың біріне бірі ұқсамайтыны туралы ғылым.
Қазақ ... ... ... ... деп ... бір егізден де
өзіндік ерекшелік табуға болады. Тіпті кескін-келбеті ұқсас ... ... бет ... ... ... ... ... қабілеті бір
кісідей болып жаратылмайды. Сол сияқты ұлттың басқаға әсте ... ... бар. Бүл ... ... нәсілдік,
кескін-келбеті түрғысынан емес, тек ... ... ... қарау
керек. Мысалы, тек кескін-келбеті мен дене бітімі түрғысынан алып қарасаңыз
корейлерді қытайлардан, қырғыздарды мұңғылдардан, ... ... ... ... ... ... ... тұра этнографиялық құрылым, дәстүр, салт-сана, ахуал-тұрмысы
жағынан біріне бірі еш ұқсамайды.
Ұлттық-этнографиялық құрылымының, оның ерекшеліктерінің қалыптасуына
ұлттың ... ... ... ... өмірі, әсіресе діні мен тілі,
тіпті мекен еткен жері мен ауа райының өзі елеулі әсер ... ... ... бір дегенмен бірі ойда, бірі қырда немесе бірі теңіз жағасында, бірі
далада тұрған екі ұлт күн ... ... ... ... ... бірі ... ... он ғасыр бұрын «дала тағылары» атанған
түріктің бір тобы 1326 жылы ... 1402 жылы ... ... ... ... елін құрғаннан бері, міне, ахуал-тұрмыс салтын былай қойғанда, кескін-
келбеті мен нәсілдік жағынан қаншама ... ... ... ... - ... ... қарасаңыз, табиғат, тұрмыс деген
ұлтты өзгертуге қаншама әсер ететінін көре ... қара ... - ... ... ... жырақта болған
жылдарда Мұңғылдағы қазақтардың ұлттық-этнографиялық өмірінде көптеген
өзгерістер болды. Өйткені олар осы ... ... ... ... ... екі ... шаруашылық салты, табиғаты ұқсас болғандықтан
ахуал-тұрмысында айта ... ... бола ... ... ... қазақтың басқалқасы - киіз үйінің көлемі аздап үлкейіп, өрнекті ... бау, ... ... үзікті оюлау, жиектеу сияқты әшекейлік салтынан
үзілгені ... ... ... ... салты сақталды. Қайсы біреулер
айтуы мүмкін, әшекейлік салтымыз үзілген жоқ деп. Әрине, онкүндік, үшкүндік
той-томалақтарда ... ... ... бұл салт ... рас. ... ... туралы емес, қазақтардың күнделікті тұрмыс жайын айтып
отырмын. Моңғолиядағы қазақтарда ... үй», ... ... ... үй», ... «қосалқы үй» делінетін үйдің үш түрі бар.1 Үйдің көлеміне қарай
емес, салтына қарай ... ... үй» деп ... ... аттандырып,
ұлының басына үй, бауырына қазан асып берген ата-ананың өздері отырған
шаңырағын айтады. «Отау» деп ... ... ... өз алдына түтін
түтете бастаған аталы ұлдың басқалқасын айтады. Үлкен ұлының ... ... жаңа ... ... ... үйді ... ... дейді. Жанынан жан,
үйінен үй бөлініп шыққанға дейін осы бір отау аты ... ... үй» ... ... деп отарлап мал оттатуға, қос болып жылқы ... ... ... ... ... ... ... қазіргі «қос»
деп жүргені қазақтың ертедегі «шынышпа қосы» немесе ... ... ... ... гөрі «қосалқы үй» десе болғандай. Қосалқы үйді қыста
соғым етін кептіруге, жазда құрт-ірімшігін сейілтуге ... ағаш ... киіз басу ... ... ... ... ... қазақтар арасында бұл салт жалғасып келеді. Қазақ қашанда үй
ағаш біткен күні кереге майлайды, киіз ... күні шашу ... ... ... ал үй және отау ... ... ауыл тойы, қазақ осы
оқиғалардың қай ... бір ... еш ... емес. Қазіргі заманда
«жуу» деп ішімдіктен бастың айналғанын айтса, бұрын қазақ той деп ... ... ... от ... ... ... туралы жазылмаған заң
бар. Осы бір ... ... ... ... кіріс-шығысына, мал-жайына
ерлер жауапты болса, үй ішінің жайы үшін әйел заты жауапты. Ептеп ... ... ... ... «ішкі жүмысына» соншама
араласа бермейді. Сондықтан керей үйінің сыртқы көркі ... ішкі ... ... ... мол, ... үйірімді, қызы қырағы, ұлы орамды от
басының ойы ... үйі ақ ... ... мен ... ... кір де әйеліне бағаңды бере бер. Қолынан іс келетін әйелдің үйінің әр
бұйымы өз орнында, көзге жылы, ... тоқ ... ... от ... ... көмкерілген төсек, кестелі түс-киіз, оюлы текемет көре
аласыз. Жайнамаздан бастап аяқ ... ... ... ... бастап
желбаужеті бауға дейін тоқылып, барлығы өз орнында, көңілге бір ... ... ... үйінің сырын оның көшінің сәнінен де ... көш ... ... өмір ... ... бір бөлегі,
этностық салт-сананың бірегей белгісі. Қазақ малының жайына қарай ... ай ... ... ... ... ... аттың жалында, түйенің қомында
ер жастанып өмір кешкен. Атам қазақтың елгезек те қонақжай, ... ... ... малсақ, елсақ болуының түпкі сыры осы көшпенділікте жатыр.
Қазақ пен далада біреудің малын ... қоса ... ... көрпе-
жастығын қонақ үшін кірсіз ... ... ел ... ... ақы пұл ... тек ... кәде - ән, әңгіме тілейді.
Бірлестік делінетін алпауыт келіп ел ырысынан айырылғанға ... ... көш ... ... көштің алдынан айранын ала шығып,
адамдар мәре-сәре ... ... көш ... ... ... ... құтты
болсын айтып, ауыл арасы жақын болуын тілесіп, бір шұрқырасып қалушы еді.
Қазақ көшінің ... ... бет ... көш. ... жаз деген жердің
шөбі шүйгін, суы мол, мал қоңды, ел арасы ... адам ... ... бары ... ... бір ... мезгіл ғой бұл. Аз күн болса да жайлы
өмір сүруден осы бір «жайлау» деген ұғым ... ... ... ... ... ... жақсысын мініп, атанның арқалысын артып, киімнің өңдісін
киеді. Еру отырған ауылдар ... ... ... ауылға жабыла көмектесіп,
қоныс жайлы болсын айтып, «ерулік» апарады. Ерулік әкелген балаларға жейде
кигізіліп, дәмі мен дәм ... ... ... ... сәні мен ... үзілді. Адам ырысынан
айырылып, ниеті тайған кейінгі жылдарда ауылыңның маңынан көш өтсе айран-
шалабыңды ала ... ... ... көшке жиіркене қарап «Малдарыңды
оңдаңдар, көш ілестіріп кетіп жүрмесін», «бүл кімдер, қайда ... ... ... кетпесін» деп жыландай жиырылып ... ... ... ... пәтшағарлар мал сақтығынан емес, (қазақтан малсақтың
әдірә қалғалы қай ... өз ... ... тұрған бірлестіктің бес-алты «ит
құлағынан» көз жазып қалмайық дегені, әйтпегенде құдды «текесі суға кетіп
бара жат-қандай» көштің ... ... ... ... ... ... қол ... халықтың тұрмыс-салты да, адамдардың ниеті
де өзгеріп салды. Әрине, халық хат танып, ... ... ... ... ... адам мен ... дәрігер келгені рас. Бірақ адамдар ... ... өз басы ... ... өтті де ... ... айда
деген жағына айдайды, жүнін қырық ... күні ... ... тұр ... дайын тұрады. Сөйтіп, әйтеуір адамдар Үкіметтің баусыз баспағына
айналды. Айтатын әңгіменің де, құратын кеңестің де ... ... ... салтынан бастап көз қарасы, қас қағымына дейін
өзгеріп кетті. Бұрын ... ... ... ... ба? ... ... ... бе? Қош келдіңіз, төр сіздікі, құтты
қонағым болыңыз» деп төс тиістіріп ... ... ... әңгіме-лесетін
еді. Енді міне амандықты «Сәлеметсіз бе?», «Жақсы ма?» деп шолақ қайыратын
болып алдық. «Сәлеметсіз бе?» дегені ... ... ал ... мұңғылдың «Сайн байна уу» дегені. Сөйтіп, амандасудың өзі ... ... ... ... ... кез ... ... «мырза»,
«азаматым», «ұлым», «қызым» дейтін қазақ бүгіндер ... ... ... деп ... ... ... «қарғыс атқан»
ауқаттылардан аулақтатып «большевикшілдікке» бір қадам жақындатып ... ... ... ... ... ... демесек көңіліміз
көншімей құдды байқаусыздан қайын атасының атын атап ... ... ... бар. ... да ... ... Бұрын «көріскенше
күн жақсы, қош аман болыңыздар» деп үзеңгісінен ұстап қонақты шығарып салып
қиылып қоштасатын қазақ ... «сау ... ... ... ... ... пути» дегеннен аса алмай қалатын болдық.
Жігіттер:
- Сәлеметсіз бе, үлкен кісі? - деп сәлем бергенде басында керейдің
қайсы бір ... ... ... ... ... Сәлеметсіз бе дейтұғын мен қатын ба ... ... деп ... ... ... еді, қазір
«жаңаша» амандасуға қариялар да жатыла бастады. Жатылмағанда қайтсын,
заманың түлкі ... ... ... не ... ... ... он екі түрлі хайуанның атымен атап, он екі жылда
бір мүшел деп санайтын ізгі ... ... ... ... жыл ... екінің
бірінің қолынан келмейді, ондай сұңғыла жандардың қатары жылдан-жылға сиреп
барады. Он екі жыл тышқанмен басталып, ... ... да, ... жылы ... ол адам үшін «мүшел жыл» деп саналады. Мұңғыл
қазақтарының көпшілігі бұл жыл санауды қазақ жыл санауы ... гөрі ... ... пайымдап келген. Бірақ жылды жаранға (60 жыл бір ... 12 ... ... ... ... цаг» (қой уақыты), «морин цаг»
(жылқы уақыты) деп ... ... ... ... ... сіңісті бола
алған жоқты. Бұл қазақтың бесін есебіне ұқсас келсе, ... ... ... бар. ... алаң-елең, күн шыға, бие байланатын тұс, ... ... ... ... кешкі қой уақыты, ұлы ... және ... ... сағат өлшеуіші келгенге дейін ... ... ... ... және ... бағдарлайтын еді, кейбір көнекөз
қариялар әлі күнге дейін ... ... ... ... демей-ақ сол бір
күнімен, көлеңкесімен уақытын пайымдаған күйі келе жатыр.
Күнделікті күн көріс, шаруашылық, ахуал, тұрмыс ... ... ... ... жылды он екі айға бөліп, айларды қаңтар,
ақпан, ... ... ... ... ... ... қыркүйек, қазан, қараша,
желтоқсан деп атап келген қазақ салты 1991 жылға ... ... ... жатқан болатын. Оның орнына айды «бірінші ай», «алтыншы ай», ... ай» деп ... ... ... ... Бірақ бұлайша атауды
мұңғыл салты дегеннен гөрі ертедегі түріктер салты десе ... ... ... ... ханы ... ... мына бір ... беріп қараңызшы: «Күлтегіннің қой жылы он жетіде жаны ұұұшты. Біз ... ... ... ... Мешін жылғы жетінші айдың 27-күні
басына тас ... ... 47 ... ... ... ... ... хайуан атымен атау және айды санымен тізу ... VII ... ... ... түр. Қазіргі мұңғылдағы қазақтардан «қашан туылдың?»
деп сүрасаңыз «1940 жылы 12-айдың 30-ында» деп жауап қайтарар еді.
Апталық күндерді - ... ... ... лхагва, пүрэв, баасан,
бямба, ням» - ... ... ... сәрсенбі, бейсенбі, жүма,
сенбі, ... деп ... ... қазақтары осылардың қай-қайсысына
еліктемей-ақ «бірінші, екінші, үшінші, төртінші, бесінші, ... ... ... деп зыр ... ... ... ай атауы сияқты сарын да, ал
«бүтін азат» дегені «бүтэн сайн өдөр» немесе ... ... ... ... ... ... ... аудармасы.
Қазақтың бұрынғы жыл санауында наурыз бен құрбан айттан өзге ... ... ... ... ... ... Ac ... қыз ұзату, келін
түсіру, отау көтеру, киіз ... ... алу ... ... ... ... ... өз мүмкінділігіне қарай белгілейтін. Мұңғылдағы қазақтарда ас
беруден басқа осынау мерекелік үрдісті күндер сақталды.
Наурыз бен ... айт ... ... ... ... ... «ақ ... еуропалық және «төңкерісшіл» жаңа ... ... ... ... немесе христиандық жаңа жыл,
мүңғылша жаңа жыл немесе бірлестікшілер күні, 8 наурыз, 1 ... ... күні (VII. 11), ... Қазан төңкерісі жеңіске жеткен күн (XI.7),
Мұңғыл республикасының күні (ХІ.24), В.Лениннің, Д.Сухэбатордың туылған
күні, Мұңғыл ... ... ... құрылған күні жыл сайын ресми
түрде, ал Маркс, Энгельс және ... ... ... ... және ... күндері торқалы кезеңдерде (әрбір 5,
10 жыл сайын) белгіленіп тұрды. Оның үстіне орден алған, әскерден ... ... ... ... ... ... алған», «алғашқы еңбегі
жарияланған», «партия мен көпшілік ... ... ... ... ... сайланған», «кеңестерге қатысқан», «лауазымы
озған» деген сияқты ... ... ... ... ... барлығы қазақтың
ата дәстүрлерінің бірталайын «жаңартып», қазақтың этнографиялық ... ... ... ... ұлттың этнографиялық бет-бейнесінің өзекті мәселелерінің
бірі. Қазақ эстетикалық талғамы биік, сәнділікті ... ... ... той ... ... ... ... қайынға аттанғанда,
алтыбақанда, тіпті ауылға бөгде қонақ келгенде қызыл, жасыл, ... ... ... ... ... көзі ... деп бекер айтылмаған.
Қазақтың, ... ... ... ... гүл ... ... ... салты бұрын да қазақтың басқадай тайпаларынан ерекше
болған. Керейдің киімі кең келеді. ... ба екен ... ... «кең ... ... ... етек ... деген ұғым бар. Мұңғыл
жерінде өмір сүрген түста керейлердің ... ... ... ... ... ... кебіс, мәсі киетін. Ауылға келгенде кебісін босағада
қалдырып мәсімен төрге өтетін. Керейдің ... ... етік ... ... пен ... сірі өкшесін күмістеп тіреме темір қадап, нәлі қағатын.
Бұл біріншіден, сәндіктің салты болса, екіншіден ... ... ... ... боз ... үкілі бөрік, пұшпақ тымақ, саптама етік киіп,
күмістенген жеңіл белбеу ... ... қос етек ... ... бел
бешпент киініп, келіні желек жамылып, түрлі-түсті моншақ, маржан тағынады.
Қыз, бозбалалардың киімі ою-кестелермен ... ... ... ... ... ... ... сахналардан көрген болмаса
күнделікті өмірден кезіге бермейді. ... киім ... ... ... ... ... ... болмаса, одан тысқары
және қалалы жерлердегі қазақтар ... және ... ... ... ... ... Шарынгол сияқты жерлерде қазақша киінген адамдар сирек
кездеседі. Өйтпегенде қайтсін, қазақ киімдерін тігетін, ... ... жоқ ... ... ... ... болса бөркің солай» деген
ақиқатпен санасып жүріп жатыр. Кейде тіпті бөгде халықтың ортасында ... ... мен ... ... ... жоқ ... ... тұстар
болады. Оның үстіне қазақтың киімдері мал шаруашылығы мен көшпенді ... ... ... ал ... ... ахуал-тұрмысы күннен күнге
өзгеріп бара жатса оны да еске алмасқа шараң жоқ.
Әйтеуір ахуал-тұрмысы мен рухани ... ... ... ... аздап шұбарланып, жан дүниесі жаңарғанымен мұңғылдағы ат ... ... ... ... күйінде қалып отыр. Байырғы қазақ ахуалы ... ... ... тілі мен ... ... сырларын бүгінгі
мұңғыл қазақтарының өмірінен кездестіруге болады. Бұл ... ... ... ... ... қазақ қауымы алдында беті ұялатын ештеңесі
жоқ. Сол үшін біз мұңғыл халқына, Мұңғылдағы қазақтың аға ... ... ... ... ... мен қайсы біреулерше ... ... ... ... ... деп айта ... Қазақ
деген халықты бір-бірінен ешқашан бөліп-жарып қарағым келмейді. Талай-талай
қиын-қыстау кезеңдерден өтіп, қазақты ұлт ... ... ... үшін ... аты бар адам ... ... ... мол.
2). Монғолиядағы қазақ диаспорасының қайта
oралу мәселесіне орай туындаған жайттар.
Қазақ диаспорасының ... ... мен ... ... ... ... тек ... еліндегі ғана емес,
сонымен бірге жалпы ... ... ... ... ... ... да, ғылыми салада да ең ... ... ... бірі ... ... аяғында халықаралық аренада, сондай-ақ жекелеген
елдерде қалыптасқан саяси хал-ахуал. ... ... ... ... ... ... ... диаспора аталып жүрген халықтардың
өз ата мекеніне оралып, өз ұлтымен ... ... игі ... ... ... ... ... тарих сахынасына көтерді.
Қазақ диаспорасының болашағы туралы мәселе атамекенге оралу
туралы және олардын өз ата мекеніне еркімен қайту ... ... ... елінің зиялы қауымынан қолдау тауып ... ... ... ... «Бүгінгі қиыншылығы мол заманда көңілімізге
медеу болар бір жай – ... өз ата ... бас ... ... ... туған жерден үдере көшіп кеткен тусқандарымыздың өз
еліне қайта ... ... ... ... сарғая күткен ұлы көштің ата
мекенге жетуі»1 - деп ... ... ... көші 1991 жылы ... ... ... ... қазақ диаспорасының ішінен бірінші болып ... көш ... ... ... тарихында болған, болып жататын әрбір үлкенді-кішілі
оқиғаның себебін экономикадан іздейтін методология көп жыл ... ... ... ... ... бет ... ... себебін тек
экономикадын іздесек, бір шындыққа жете ... ... ... үшін ... ролі ... қасы еді. Қазақтар монғол халқымен бірге
отызыншы жылдардағы ... ... ... соңғы социалистік
эксперименттің зардабын тартқанмен, экономика саласында таршылық көрген
жоқ.
Олардың малы, жаны ... ... көш ... себептер, күнделікті өмір, тіршілік мұқтаждығы негізгі себеп
бола алмады. Бұл жағдай бізді Монғолиядаңы қазақ диаспорасының ... ... ... ... ... ... іздеуге итермеледі.
Сонымен, Монғолия қазақтарын көші-қонының себептері неде еді?
1. Көштің ең негізгі ... - XX ... ... ... социалистік деп аталатын елдерде болған демократиялык
өзгерістерге байланысты болды. Әсіресе, Ресей ... ... ... ... Кеңес Одағындағы тоталитарлық жүйенің құлауы,
ұсақ ұлттардың егемендік алуы, ... ... етек алуы ... ... ... жағдайлардың нәтижесінде казақ халқының бір бөлігінің диаспора
аталып, басқа жерде жүргені, олардың атамекеніне коныс аударуы Халықаралық
сипат ала ... ... ... ... ... бұрын
ажыраған бөлігінің өз ұлтымен бірігу ... ... ... ... ... ... Монголиядағы қазақтардың көш бастауы
дүниежүзіндегі көптеген ұлттарды ... ұлы ... бір ... ... ... ... ... тәуелсіз жас қазақ
мемлекеті дүниеге келді. Қазақ мемлекеті ... ... ... ұшырап, атамекенін тастап кеткен қазақ диаспорасынын бүгінгі
ұрпағын қабылдауға дайын екендігі жөнінде жер ... жар ... жылы ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың
"Алыстағы ағайындарға ақ тілек" атты хаты ... ... ... деушілерге жол ашық. Ата-баба аруағы алдарыңнан жарылқасын" деген
ақ тілек ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесі
қаулы қабылдап, шет елден көшіп келетін ... ... үй, ... ету, ... әлеуметтік жәрдем керсету, балаларын оқыту,
айтылған шараларды жүзеге асыруға байланысты үкіметтен ... бөлу ... ... 1992 жылы ... ... қазақтарының кұрылтайы
шақырылып, адасып қалған ағайын ағайынмен ... ... ... ... көкейтесті мәселелеріне көңіл бөліп, шешімдер
қабылдады.1
Дүниежүзі қазақтарының ... ... ... ... және демография жөніндегі агенттігі және ... ... 1992 жылы ... келу ... "Азаматтық туралы" заңдар
қабылдады. Бұл заңдарда ... ... ... ... ... көптеген жеңілдіктер көзделген, Қазақ диаспорасы ... өз ... ... мен ... ... ... ... ашылды. Екі ел арасында
саясаткерлер, өнер қайраткерлері, жазушылар, журналистер, ғалымдар, сондай-
ақ ағайынның хал-ахуалын өз көзімен ... ... жер ... ... сапар шеге бастады.
Жоғарыда айтылған жағдайлар ... ... ... ... әсер ... ... ұлттық санасының оянуының нәтижесінде бұрынғы
тап партия мүддесінің орнына ұлттық мүдде шешуші орынға шықты. ... ... ... ... ... ... ... барлық мәселеге өзінің
ұлттық мүддесі түрғысынан қарайтын дәрежеге көтерілді. ... ... ... ең ... болашағындағы күмәнді мәселенің бірі ... ... ... ... еді. Жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... ... Бұл ... ... сондай-ақ
ұрпақтың болашағына ешкім кепіл бере алмайтын ... ... ... туралы әрбір адамның ойлауына тура келді. Ал, ұрпақ болашағы
Атамекенге ғана байланысты. Сөйтіп, ... ... ... ... оның
қазақ диаспорасы Атамекеніне шақыру мүмкіндігі мен әзір ... ... ... ... оянуы Моңғол еліндсгі қазақ диаспорасының
атамекенге бет бұруының ... ... бірі ... ... бас ... ... саяси-экономикалық және ... ... ... ... ... алаңдатпай қоя алмады, оларды
өзінің ұрпағының болашағын ойлауға мәжбүр етті.
Социалистік деп аталып келген ... ... ... құлап,
жариялылықтың өpic алуы Моңғолияда да әсер ... ... жоқ. ... 1990 жылы ескі ... жүйе ... ... басына жас
демократтар келді. Елдің өмірінде демократия ... ... өpic ... Бұрынғы жүйе кезінде шешімі табылды деп келген ұсақ,
ұлттар мәселесі күн тәртібіне қойылды. ... ... ... ... ... өмір ... Жариялылыкты пайдаланған жекелеген урянхай
интеллигенттері қазақтардың өздеріне қысым көрсетіп келгендігі туралы,
кірмелерден урянхайлардың жерін ... алу ... ... көтере бастады.
Үкімет басына келген кейбір демократтар урянхайлардың ... ... ... ... ... "Демократия" деген газетте "Түбінде
қазақтар мәселесі моңғолдардың тамағына сүйек болып ... ... ... Сондай-ак, осы бағыттағы "Ұлттық прогресс" деген газет "Шет казақтар
Қазақстанға көшіп кетуі мүмкін. Сондықтан, ... жеке ... ... ... қарау керек"-деп жазды. Кейбіреулер бірлестіктердің малын
жекешелендіргенде малды тек жергілікті халықтарға ғана беру ... ... де ... Осы ... ... ... жеке ... пікірі
болғанымен, Моңғол үкіметі тұрғысынан мұндай мәселе көтерілмегеніне және
көтерілмейтінінғ қарамастан, қазақтарды алаңдатпай тұра алмады.
Баян-Өлгей ... ... ... өнеркәсіп орындары болғанымен,
олар енбек жасындағы адамдардың барлығын жұмыспен қамтамасыз ете ... ... ... ... байланысты экономика саласындағы
қайшылыктардың шиеленісуі қазақтар арасында ... ... ... 1990 жылы ... ... ... саны он ... асты.
Бұл ел көлемінде ресми тізімделген жұмыссыздардың 44 процентін кұрады1. Осы
жағдай Моңғолиядағы қазақтардың атамекенге көшуі Қазақстанға жұмыс ... ... ... себебі еді. Үкімет басына келген
демократтардың күш салуымен Моңғол ... елу ... ... ... ... ... "ұйғырша моңғол жазуы" деп аталатын әліппесімен
алмастыру туралы шешімі ... ... осы ... ... ... осы ... ... болды. Тік жазу деп аталатын моңғолдың көне әліппесі ... ... ... ... халқының мәдени емірінің баға ... еді. ... ... ... ... ... әліппесімен
ауыстырылған. Сондықтан, моңғол халқының бұл мәдени мұрасын қалпына ... ... ... Әліппені реформалау қазақтардың рухани сұранысына сай
келмеді. Ескі моңғол әліппесімен ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпынан айырылып қалуы оп-оңай болары анык.
Осы жағдай қазақтардың болашақ ... үшін ... ... ... ... жылдары моңғол мемлекетінің сыртқы саясатында болған бетбұрыс та
қазақ ... әсер ... ... Тоқсаныншы жылдарға дейін ... ... ... ... ... ... елдермен, ең әуелі
бұрынғы Кеңес Олағымен тығыз байланысты болғаны белгілі. ... ... ... жүйе ... ... ... ... елдің сыртқы саясатын Шығысқа бұрды. Моңғол елінің саяси
экономика, мәдени өмірінде ... ... ... ықпалы
күшейе бастады Бұл жағдай да қазақтарды алаңдатпай тұра алмады. Моңғол
елінің ішкі, ... ... ... ... ... ... ... түзілген жоғарыда айтылған жағдайлар қазақ диаспорасының
атамекенге көш басын бұруының негізгі себебінің бірі болды.
Алыс шет елдердегі қазақ ... ... ... келуін Моңғол
еліндегі қазақтар бірінші болып бастады. Моңғолиядағы қазақ диаспорасы көп
жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... ұқсас жүйеде өмір сүрді. ... ... ... екі ... ... байланыс, әсіресе, мәдени байланыстың
үзілмеуі, қазақ диаспорасынын өзінің қазақы кейпін сақтап ... ... ... ... ... ... ... себебі болды деп есептеу
қажет.
Моңғолиядағы қазақтардын көшінің екпіні 1991-1992 жылдары күшті болды.
1991 жылы наурызда ... ... ... қазақтарынын көшін бастап
тоқсан жеті отандасымыз атамекенге көшіп ... Олар сол ... ... ... ... орналастырылды. Қоныс аударушылардың
ішінде МХРП-ныц құрылыс министрінің ... Зұқа ... ... инженерлер Институтын бітіруші Тохтар, Белорусияда жоғарғы білім
алған Жәлелбек, сәулетші - ... ... - ... ... ... ... ... Алматыдағы қазақтардың Дүниежүзілік ассоциациясында
қызмет жасайтын Ботакөз Уатқан және т.б. ... ... ... ... облысы Кеген ауданына орналастырылды. Одан кейінгі ... ... ... басқа аймақтарына орын таба бастады1.
Қоныс аударушылар легінін кобеюіне байланысты ... ... ... ... ... ... институты 1992 жылы
Моңғол Халық Рсспубликасы Баян-Өлгсй ... ... ... ... ... Оның ... олардың өмірінің .әлеуметтік-
экономикалық жағдайларын ... және ... ... ... ... білу ... Сұралған үш жүз елу төрт қазақтың 80,5
проценті Қазақстанға кешу ниетін білдірсе, ... 58,8 ... ... ... көшетіндігін байқатты . Олардың өздерінің көшіп-барып
орналасатын аймақтарын былайша айқындады: ... ... (29,4 ... ... (25,7 ... ... Қазақстанға (20,0 процент),
Солтүстік Қазақстанға (16,1 процент), Батыс ... (3,4 ... ... алғашқы елі аймақты таңдап алуының ... ... ... ... көп ... Соңғы екі
аймаққа тілек білдірушілердің аз ... - ... ... және орыс ... көп ... ... 30,5 ... тұрғылықты мекен-жайы
ретінде ауылдық жерлерді - 48,9 проценті қалаларды, соның ішінде 2/3 ... - ... және ... ... ... ... ... қоныс аудару себептерін
былайша түсіндіреді:
24,6 ... ... ... беру ... процснті өздерінің атамекенінде тұруы үшін;
- 14,4 проценті ұлт мәселесіне байланысты;
8,2 проценті қалаларда өз ... ... ... табу
мақсатында:
4,0 проценті ауылдық жерлерде өмір сүру үшін;
3,1 ... өз ... ... ... және ана тілінде қарым-қатынас
жасау үшін; ... ... ... үрдісіне кедергі жасап,
киындыктар туғызып отырған себептер ретінде мыналарды атады;
28.0 проценті - материалдық қиыншылықтар;
23,5 ... - ... ... ... ... киыншылықтар; ,
15,0 проценті - Қазақстандағы саяси проблемалар2.
Қазақтардың Моңғолиядан Қазақстанға жаппай ... екі ... ... ... ... ұлттық мәдениетті сактау және дамытуға жөніндегі
ұмтылыстары, себебі олар ... ... ... ... (1992 жылы
республика халқының 4,6 процент болды); өздерінің өмірлік ... ... ... ... ... деңгейге жетуді іске асыруға
тырысады. Екіншіден, Монғолиядағы қазақтардың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... аймағы
экономикасындағы ауыл шаруашылық бағыттың басымдығы. ... ... ... ... ... және жалпы адамзаттық дамуында
үлкен мүмкіндіктер ашуы тиіс.
Осыдан кейін ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында Монғолиядан Қазақстанға он екі мың алты жүз ... ... ... ... екі мың бір жүз ... алты адам ... ... жылдары - сегіз мың жеті жүз сегіз отбасы, қырық екі мың терт ... ... ... жылы - үш мың бес жүз ... төрт ... он жеті мың ... жүз бір
адам;
1994 жылы - бір жүз тоғыз отбасы, төрт жүз ... екі ... жылы - ... үш ... екі жүз ... ... ... 1996 жылы - екі жүз қырық үш отбасы, бір мың ... алты ... бәрі іс ... ... ... бір ... ескі
мектептер, кітапханалар, клубтар мен уақытша ... үйге ... да ... ... ... ... ... бір-екі жылдық мерзім еліміздегі тұрғын үйлерді жекешелендіру
және кеңшарлар мен ұжымшарларды мемлекет ... алу ... ... Жергілікті басшылар оралмандарды тұрғын үймен және жұмыс орындарымен
қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелерден көпшілігінде бас тартты. Өйткені,
мемлекет ... ... ... ... еді. Көптеген
мекемелер қысқарып, ... ... ... жұмыстан босап қалды.
Осындай жағдайлар оралмандарды қиындық қыспағына алды.
Өкінішке орай, қаржы-қаражат жағынан ... пен ... ... алдында қарыздар. Тұрғын үйдің болмауы салдарынан шалғайдан
қоныс аударған ... ... ... ... ... ... Ал, бүл
жағдай облысаралық көші-қон мәселесін едәуір қиындатып жіберді.
Оралмандарды ... ... ... ... 46 ... ... ... Соның ішінде өйелдер 37 процентті құрайды. Ең төменгі
көрсеткіш Солтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... ... тән. ... коныс аударушылар өз мамандыктары
бойынша жүмысқа орналаса алмады. Себебі, ... ... ... бөлу
ісінде кәсібі бойынша жұмыс табылатын жерге ... ... үй ... жер
учаскесін бере алатын шаруашылықтарға бөлген1.
Келесі бір маңызды мәселе - ... ... ... алуы ... төлқұжатпен қамтамасыз ету. ... ... бес ... ... ... ... оралмандардың уақыты
бітті. Қазақстан мен Моңғолияның арасындағы 1994 жылғы жиырма ... ... ... ... күн тәртібіне осы отандастарымыздың
Казақстан Республикасы азаматтығына өтуі немесе Моңғолияға қайтуы мәселесі
қойылып отыр.2 Онда қазақтардың ... ... ... ... ... және оның ... ... алуға кедергі
келтіретінін ескере отырып, Сыртқы істер министрлігіне ... ... ... қол кою тапсырлды. Бұл мәселеде ... ... ... ... мен ... нақтыланып, жалпы жағдайы
ерекше бақылауға алынуға тиіс.
Сөйтіп, біздің елімізде тұрақты тұру үшін келген отандастарымыздың
Монғолия ... ... ... тәртібі туралы келісімге қол
кою жөнінде келіссөз жүргізу ұсынылды.
Моңғолиядан еңбек шартымен келген қазақтардың көпшілігі Қазақстанда
қалғысы ... ... ... үшін ... және Моңғолия үкіметтерінің
өкілдерінен арнайы жұмыс тобы құрылды. Оның ... екі ... ... мен ... ... ... Жұмыс тобы қазақтардың
Атамекеніне қоныс аударуына байланысты барлық мәселелер кешенін ... ... тобы он төрт ... екі жүзден астам ауданын
мекендеген елу мыңдай адаммен жүздесіп әнгімелесті. Ол ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының азаматы болуды қалайтынын мәлімдеген.
1997 жылы ... ... ... ... ... түрде өтініш
білдірген екі мың жеті жүз адамның, ал 1998 жылдың ортасында - үш мың төрт
жүз адамның өтініштері ... ... ... әлі де төрт мың ... ... шығу кезінде рәсімделетін қажетті кұжаттардың саны едәуір
қысқартылған. Қоныс аударушылардың мәселесін тезірек шсшу ... ... тек қана ... ... ... және ... ... штатына арнайы кызметкер енгізді. Қазақстанның көші-
қон және демография жөніндегі агенттігі барлық ... ... ... ... басқармаларына оралмандар арасынан ... ... сол ... құжаттарды рәсімдеуге көмектесетін қызметкер алуға шешім
қабылдады. Жұмыс тобы қазақ ұлтынан ... ... ... ... ... шешу үшін екі мемлекеттің үкіметаралық комиссиясына көптеген
мәселелерді шешудің ... атап ... ... ... ... ... сәйкес жұмысқа орналастыру;
жер учаскелсріне ие болу құқығын айқындау;
зейнетақылары мен ... өз ... ... жеке мал ... қарапайым тұрмыс заттармен, еңбек
құралдарымен, техникамен қамтамасыз ету;
отандастарымыздың бала-шағасына орта, ... орта және ... ... ... ету;
кейбір аймақтарда орыс тілді ортаның басымдылығына байланысты осы ... ... ... ... оралған отандастардың азаматтығы мәселесін толық ... ... ... ... ... ... мен мүдделерін қорғау;
сонымен қатар, елімізге кайтушы отандастарымыздың өмір бойы жинаған мал-
мүлкін, ... ... ... ... мал-мүлкінін акшалай
өтемдерін шекарадан алып өту мәселесін ... ... ... ... ... жоқтығы және басқа да
көптегсн мәселелері шешілмегендіктен, қазіргі күні ... ... ... ... ... және кері көшу ... етек алып ... мәліметтер бойынша Солтүстік Қазақстан облысына 1991-1993 жылдары екі
жүздей отбасы көшіп келсе (әрбір отбасы орташа есеппен бес адам ... ... ... ... ... ... ... көшіп кеткен1. Сол
сияқты 1996 ... ... ... облысына орналастырылған отбасылардан
екі жүз қазақ ... ... ... мәлімдеген. 1998 жылдың
ортасында жинақталған нақты деректер бойынша Моңғолияға ... үш ... ... ... яғни бір мың бір жүз ... алты адам ... ... алғанда, 1991-1997 жылдары аралығында Қазақстанға ... төрт мың ... ... болса, 1997 жылдың тоғыз ай ішінде оның бес
жүзден астамы қайта көшіп кеткен1.
Көшіп ... ... ... ... ... ... мен ... қалаларына орналасты. Ең көп шоғырланған жерлері:
Қарағанды облысы - бір мың тоғыз жүз жиырма екі отбасы, сегіз мың ... ... бір ... облысы - бір мың алты жүз жетпіс алты отбасы, жеті мың тоғыз
жүз отыз тоғыз адам;
- ... ... - бір мың үш жүз ... үш ... алты мың ... тоқсан алты адам2.
1998 жылғы көші-қон квотасы бойынша Моңғолиядан Қазақстанға екі жүз
елу ... келу ... ... көпшілігі ... ... ... ... ... ... жоспарланып
отыр. Бірақ, бұл қалыптасқан тәртіп өзінің тиімсіздігін байқатады. Себебі,
көшіп ... ... ... ... этномәдени, салт-
дәстүрлік, әдет-ғұрыптық ерекшеліктерін сақтап қалу үшін бір ... яғни бір ... ... ... Ал, іс жүзінде бұның бәрі
керісінше.
Соңғы жылдары этникалық қазақтардың өзінің тарихи ... ... ... ескере отырып, елбасының тапсырмасырмен ... ... ... көші-қон және демография жөніндегі агенттік
отандастарымыздың ел-жұртқа ... ... жаңа ... мен ... ... ... бұл мәселедегі проблемалар уақытша
қиыншылықтардан туып отырған көріністер, көштің зор ... алда ... Ол ... ... ... берері сөзсіз.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қазақстан мен ... ... ... ... ашылды. Екі ел арасында
саясаткерлер, өнер қайраткерлері, жазушылар, журналистер, ғалымдар, сондай-
ақ ағайынның ... өз ... ... ... жер шолушылар топ-
тобымен сапар шеге бастады.
Жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... әсер етті. Халықтардың ұлттық санасының оянуының нәтижесінде бұрынғы
тап партия мүддесінің орнына ұлттық мүдде шешуші орынға шықты. Үлкен ... ... ... ... ... ... барлық мәселеге өзінің
ұлттық мүддесі түрғысынан қарайтын ... ... ... ... ... ең ... ... күмәнді мәселенің бірі -
ұрпақтың болашағы туралы мәселе еді. ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайдың тұрақтылығында, сондай-ақ
ұрпақтың болашағына ешкім ... бере ... ... ... ұрпақ
болашағы туралы әрбір адамның ойлауына тура келді. Ал, ... ... ғана ... ... ... елінің тәуелсіздік алуы, оның
қазақ диаспорасы Атамекеніне шақыру ... мен әзір ... ... ... ... оянуы Моңғол еліндегі қазақ диаспорасының
атамекенге бет ... ... ... бірі ... ... бас ... ... саяси-экономикалық және әлеуметтік
өмірінде қалыптасқан жағдай қазақ диаспорасын алаңдатпай қоя ... ... ... болашағын ойлауға мәжбүр етті.1
Бұл жағдай да қазақтарды алаңдатпай тұра алмады. Моңғол ... ... ... үкіметтің саясатына байланысты тоқсаныншы жылдардың
басында түзілген жоғарыда айтылған жағдайлар қазақ диаспорасының ... ... ... ... ... бірі ... шет ... қазақ диаспорасының атамекенге көшіп келуін Моңғол
еліндегі қазақтар бірінші болып бастады. Моңғолиядағы қазақ диаспорасы көп
жылдар бойы ... ... ... ... саяси-экономикалық
және мәдени өмірі ұқсас жүйеде өмір ... ... ... ... екі ... ... ... әсіресе, мәдени байланыстың
үзілмеуі, қазақ диаспорасынын өзінің қазақы кейпін сақтап қалуы ... ... ... ... ... бастауының себебі болды деп есептеу
қажет.1
Моңғолиядағы қазақтардын көшінің екпіні 1991-1992 жылдары күшті болды.
1991 жылы наурызда Моңғолиядан ... ... ... ... бастап
тоқсан жеті отандасымыз атамекенге көшіп келді. Олар сол ... ... ... ... ... ең ... ... - XX ғасырдың тоқсаныншы жылдары бұрынғы
социалистік деп ... ... ... ... өзгерістерге
байланысты болды. Әсіресе, Ресей ... ... ... ... ... ... ... жүйенің құлауы, ұсақ
ұлттардың егемендік алуы, демократиялық жариялылықтың етек алуы ... ... ... жағдайлардың нәтижесінде казақ халқының бір бөлігінің диаспора
аталып, басқа жерде жүргені, олардың атамекеніне коныс аударуы ... ала ... ... ... ... ... бұрын
ажыраған бөлігінің өз ұлтымен бірігу процесі басталды. Ұлттардың ... ... ... ... ... көш ... көптеген ұлттарды қамтыған ұлы оқиғаның бір бөлігі ретінде
өрістеді.
Қазақ диаспорасының болашағы ... ... ... оралу
туралы және олардын өз ата мекеніне еркімен ... ... ... ... ... ... ... қолдау тауып отыр. Н.Ә.Назарбаев Дүниежүзі
қазақтарының құрылтайында: «Бүгінгі ... мол ... ... ... бір жай – ... өз ата мекенінде бас ... ... ... ... ... ... ... кеткен тусқандарымыздың өз
еліне қайта орала бастауы, біздің барлығымыз сарғая күткен ұлы ... ... ... - деп ... еді.
Ұлы Үндістан және америкалық индиандар ағылшын тілді халық болып
қалыптасу үшін 200-250 жыл, шүршіт және ішкі ... ... ... ... 300-ге жуық жыл, ... ... мансы орысқа айналу үшін 150-200 жыл
қажет болыпты. Жоғарыда аталған ұлт ... ... ... ... халық болып қалып-тасқан.
Ал Моңғолиядағы қазақтар мұңғыл жерінде, мұңғыл ... ... 130-140 жыл өмір ... де ... қазақ күйінде қалып отыр. Бұл,
әрине, қазақтың хас ... ... ... ... деймін. Біріншіден, Моңғолияның халқы аз, жері кең, өркениет,
бірлігі қалыптаспаған, халқы көшпенді мал шаруашылығымен айналысып, әр-бір
отбасы өз ... өмір ... ... ... тілі ... ... ішкі жан дүниесінің айырмашылығында, үшіншіден, шет елдегі
біздің қазақтар тарихи Отанынан тағдыр тауқы-метімен айдалғандықтан ... ... де ... өз ... тамырын аңсаумен өмір сүріп келгенінде ме
деп ойлаймын.
Дегенмен, 130-140 жыл ... ... ... ... ... ... ... тілде білім алып, іс жүргізген жанға аз уақыт емес. Бұл
жылдары Моңғолиядағы қазақтардың да ахуал, ... ... ... танымы
мен рухани өмірінде, тіл мәдениетінде белгілі өзгерістер болды.
Тарих ... ... ... ұлт ... көз ... ... өз ... өмір сүріп келгендерден екен. Өйткені ұлттар өз
атамекенінде басқаға азып кетеміз деп еш алаңдамайды, «жер ... ... ... ... деп ... құритын болса керек. Ал бөгденің жерінде
жүрген ұлт тобы үшін оларды ұлт жүзінде ... өзі ... ... ... ... ... 130-140 жыл деген бөгде ортада, бөгденің тұрмыс-салтымен
өмір сүріп, ... ... ... алып, іс жүргізген жанға аз уақыт емес. Бұл
жылдары Моңғолиядағы қазақтардың да ахуал, тұрмыс дәстүрінде, ... ... ... өмірінде, тіл мәдениетінде белгілі өзгерістер болды.
-----------------------
[1] Н.Ә. Назарбаев. Құшағымыз бауырларға айқара ашық // Дүниежүзі
қазақтарының құрылтайы. – А., 1993. -4-21 б. / ... ... А. В. ... ... Алтая: (Проблема этнической группы) –А.,
1986. Балтабаева К.Н. Казахи и татары Западной Сибири. 1919-1932 г.г. – ... ... Д.Б. ... Орал қазақтары (Орынбор губерниясы
қазақтарының материалдары бойынша) // Тар. ғыл. канд. ... ... ... Бенсон Линда, Сванберг Ингвар. Казахи Китая // Казахская диаспора ... ... ... – А., ... ... Ә., ... Ә. ... диаспорасының бүгіні мен ертеңі //
Егеменді Қазақстан. – 1992. ... ... М.Қ. Ата ... ... сыр. ( ... ... ... хақында )
// Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы. – А., 1993. 22-42 б.б
3 ... ... ... ... ... – А., ... Г. М. Меңдіқұлова. Қазақ диаспорасының тарихи тағдырлары. – ... Г. ... ... ... ... ... қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., ... Г. ... ... қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. ... ... ... .-1991. 26 ... ... Қазақстан» .-1992. 22 тамыз
1 Абақ Керей. Халықаралық Алтай әлемін зерттеу материалы. Күйтін .1994.-
43бет
1 Абақ Керей. Халықаралық Алтай ... ... ... ... ... Абақ Керей. Халықаралық Алтай әлемін зерттеу материалы. Күйтін .1994.-
43бет
1 Зардыхан ... ... ... ... -А., 1995. ... ... Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 83 бет.
1 Г. Қозғанбаева. Монғолиядағы қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 15 ... Г. ... ... ... ... ... ... жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 21бет.
1 Г. ... ... ... ... тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 17 бет.
1 Тортаева Ә. Шығыс Түркістан қазақтары // Қазақ ... 1998. № 1. 16 ... ... ... ... қазақтар. – А., 2001. 123 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 134 ... ... ... ... ... – А., 2001. 143 ... ... Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 157 бет.
1 ... ... ... ... – А., 2001. 161 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 169 ... Г. ... ... қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 18 бет.
1 Г. ... ... ... диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 19 бет.
2 Қайдаров Ә. Ана тілі ... ... ... // ... ... – А., 1993. -71-83 ... ... Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 170 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 172 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. ... ... – А., 2001. 173 ... ... ... Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 183 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 185 ... ... ... ... ... – А., 2001. 187 ... Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 188 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы ... – А., 2001. 189 ... ... Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 193 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001. 199 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы ... – А., 2001. 217 ... ... ... ... ... – А., 2001. 219 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы қазақтар. – А., 2001.222 ... ... ... ... қазақтар. – А., 2001. 225 бет.
1 Зардыхан Қиянатұлы. Монғолиядағы ... – А., 2001. 226 ... ... ... ... қазақтар. – А., 2001. 228 бет.
1 Н.Ә. ... ... ... айқара ашық // ... ... – А., 1993. -4-21 б. / ... // Егеменді Қазақстан. – 1992. 22-тамыз.
1 Зардыхан Қинаятұлы. «Жылаған жылдар шежіресі» -А., 1995. 185бет.
1 Г. М. Меңдіқұлова. ... ... ... ... – А., ... Г. ... ... қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 10бет.
2 Бұл да ... ... ... елі». – 1997. 20 маусым.
1 Тұрысбеков З. Еліміздің іргесі беки ... ... // ... елі. 1998. ... Г. ... Монғолиядағы қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 12бет
1 Сандаг Ю. ... ... ... келгенінің бәрін істеймін. // Қазақ
елі. – 1997. 20 маусым.
2 Тұрысбеков З. Еліміздің іргесі беки ... ... // ... елі. 1998. 3-9
шілде.
1 Муканова Г. Трудный хлеб переселенцев или проблемы обустройства
«монгольских» казахов на исторической ... // ... – 1997. №2. с. ... Бугаев В. Родина родиной, а кушать хочется. // Аргументы и факты.
Казахстан. – 1996. -№44 (180)
1 Балғабаев С. Үміт те мол, ... те көп. // ... елі. – 1997. ... // ... елі. 1997. ... // ... елі. 1998. 10-16 ... Г. Қозғанбаева. Монғолиядағы қазақ диаспорасы: тарихы, қазіргі жағдайы
мен болашағы. // Автореферат. А., 2002. 11бет
1 Г. ... ... ... ... ... ... ... болашағы. // Автореферат. А., 2002. 12бет
1 Н.Ә. Назарбаев. Құшағымыз бауырларға ... ашық // ... ... – А., 1993. -4-21 б. / 14-15б./

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Моңғолиядағы социалистік құрылыс жылдарындағы қазақ диаспорасы83 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Ислам діні қазақ жерінде таралуы.Ислам дінінің әлеуметтік және негізгі бағыттары17 бет
Монғол жеріндегі рекреациялық ресурстар48 бет
Монғолия5 бет
Монғолия Қазақтары7 бет
Моңғолия мемлекеті12 бет
Моңғолия қазақтарының этнографиялық зерттелу мәселелері103 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь