Қазақстанда XX ғасырдың ең ірі демографилық апатының сипаты

Жоспар:

КІРІСПЕ

I ТАРАУ. 1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДА КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
1.1. РЕСЕЙ ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ЖЕРІНДЕГІ ҚАЗАҚ БОСҚЫНДАРЫНЫҢ ҚАЙҒЫЛЫ ТАҒДЫРЫ
1.2. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ

II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА XX ҒАСЫРДЫҢ ЕҢ ІРІ ДЕМОГРАФИЛЫҚ АПАТЫНЫҢ СИПАТЫ
2.1. АШТЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕС ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАППАЙ БОСҚЫНШЫЛЫҚТЫ ТОҚТАТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ШАРАЛАР
2.2. КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ АПАТТЫҢ ЗАРДАПТАРЫ

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Кейінгі кезде ізденімпаз зерттеушілеріміздің (Ә. Ғалиев, Т. Омарбеков, М. Қойгелдиев, Қ. Атабаев) арқасында көптеген архив деректері табылды. Сөйтіп, біздің бұрынғы таза ғылыми демографиялық талдауларымыз расқа шықты. Мысалы, 1927-ші жылғы республикалық ЦУНХУ-дің болжамы бойынша, 1932-ші жылы Қазақстандағы ауыл халқының саны 4,2 миллион ғана адам болуға тиісті еді.
Ал 1933-ші жылдың ортасында жүргізген ресми санаққа қанша қосып жазуға тырысып бақса да, өлген адамдардың санын көзбояушы шенеуніктер қанша азайтқысы келмегенмен, ауылдық жерде тірі қалған адамдардың санын 1,5 миллионнан асыра алмады.
Жоғарыда жасалған қылмыстың кесірінен есептеуші-зерттеуші сымақтарымыз құрбан болғандардың саны 1,1-1,2 миллион адам деп анықтаманы төмендетіп берді. Өкінішке орай, олар осы деректердің өзін бастапқыда жасырып келді де, кейіннен «темір сандыққа» салып тастады. Қазақстанда ашаршылықтан 2,5 миллион адам өлді деген дерек шындыққа жақындайды. Өйткені, бұл деректер зұлматтың беті ашылып, қателік зардаптарын тез арада түзету керек деген ақ ниет жеңген кезде жиналды.
1926-шы жылғы халық санағынан кейін құрбан болған адамдарының санын 1937-ші жылға дейін қалпына келтіре алмаған қазақстандық төрт ұлт туралы мынандай ресми деректер келтіруге болады. Мысалы, 1926-1937-ші жылдар аралығында қазақтар – 3,627,6 мыңнан 2,181,5 мыңға дейін: украиндер – 860,2 мыңнан 549,6 мыңға дейін, ұйғырлар – 63,4 мыңнан 33,4 мыңға дейін, өзбектер – 129,4 мыңнан 110,0 мыңға дейін кеміп кетті. Олар осы он жыл аралығында барлығы 1,816,2 мың адамын жоғалтқан екен. Бұл санақтардың он жылдық кезеңінде олар 15-17 процент өсудің орнына 40 процентке көшіп отырған. Сонда барлық жиыны демографиялық есеп бойынша 55-57 процент азайған /3/. Тіпті, осынау апатты жылдардағы халықтың өсімін қоса есептегеннің өзінде бұл төрт ұлттың кем дегенде тең жартысы келмеске кетіпті. Рас, украиндар мен өзбектердің және ұйғырлардың көпшілігі Қазақстанмен жапсарлас жатқан, не Сібірге, не Орта Азияға, не Қытайға тиісінше көшіп кетіп, аман қалып үлгерді.
Ал басқа ұлттарға келетін болсақ (орыс, неміс, татар, беларус), олар ашаршылықтан кейін қаңырап бос қалған Қазақстан жеріне күштеп қоныстандырылды. Сөйтіп, олар бұрынғы олқылықтарының орнын толтырып қана қоймай, онан сайын қаулап өсе түсіпті. Алайда, біздің қоғамтанушыларымыздың күні бүгінге дейін білмей жүрген бір нәрсесі – ол орталықтың жасанды жолмен бір мезгілде «ерікті ұжымдандыру» арқылы және екінші жағынан «жедел индустрияландыру» саясатының кесірінен Қазақстандағы байырғы халықтың мүлдем азшылыққа айналғандығы, яғни бұл бірінші бесжылдықта (1929-34) қазақты өз жерінде құрбандыққа шалу есебінен келімсектерге «социалистік бақыт» орнату әрекеті болды.
Сталин мен Голощекин бір халықтың мәдениеті мен ұлттық шаруашылығын құрту арқылы екінші халықтың өркендеуіне ашықтан ашық жол салды. Мысалы, қазақтың малын тартып алып, ауқаттыларын тәркілеп жіберді де, бүкіл Орта Азияны отырықшыландырып, тұрақты егіс алқабына айналдырды. Немесе үшінші біреулерін қалалы жерлерге шоғырландырды. Сөйтіп, жоғары индустрияны жеделдете дамытудың салдарынан ұлттардың бір-бірімен «жақындасқаны» сондай, жойылып кетуге шақ қалды. Қазақтың тәркілеумен тартып алынған малы ірі өндіріс орындарында, «аға халықтың» қолында «бесжылдықтың» балғасы солқылдата соғылуы үшін құрбандыққа шалынған болса, ал қазақтардың өзі малдан айырылған соң аштықтан қырылып қалған.
1926-1959 жылдардың арасында жүргізілген санаққа зер салсақ, ұжымдандыру, индустрияландыру науқандарын айтпағанның өзінде, кейін күшпен жер аударылғандар (депортация) мен соғыс кезінде көшіп келгендердің (эвакуация), тың игерушілердің Қазақстан жеріне жаппай ағылуы ұлт саясатын өрескел бұрмалауға әкеп соқтырды. Егер республикамыздағы ең көп екі ұлт – орыс пен қазақтың арасалмағын, салыстырар болсақ, Орталық ретінде билеп-төстеуші Мәскеудің күштеу саясатының бет-бейнесі айқындала түседі. Тек 1926-1959 жылдары ғана қазақтардың саны 58,7 проценттен 29,8 процентке қатты құлдыраса, ал орыстардың, саны 20,5 проценттен 42,7 процентке бірақ көтерілген./3/ Осы көрсеткіштің өзінен-ақ біраз шындықты айқын байқауға болады емес пе?
Сөйтіп, қазақтар жеке халық болып ұлттық белгісі жағынан, ал Қазақстан Республикасы болып құрамы жағынан бұрынғы КСРО-ның Орта Азиядағы одақтас республикаларының бірі емес, Ресейдің Федеративтік құрамындағы автономиялық республикалармен бірдей болып қалды.
Сондықтан Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің сессиясы Қазақстандағы ұлттық қасіреттің себеп-салдарын түбегейлі зерттеп, оған кінәлілерді анықтау мақсатында арнайы комиссия құрды. Республикамыздағы 1931-33-ші жылдардағы зұламатқа нақты саяси баға беру үшін бұл комиссияның құрамына білікті тарихшылар мен демографтар, заңгерлер мен саясатшылар де енді. Сөйтіп, Голощекиннің құрығынан құрбан болған жазықсыз жандардың бейнесін мәңгілікке есте тұту мүкіндігі енді ғана туды.
Қорыта айтар болсақ, біздің қоғамтанушылар тікелей голощекиндік геноцид салдарынан, тағы басқа әміршіл зұламаттың зардабынан күні бүгінге дейін қазақ халқының ұлттық дамуы демографиялық детерминизм, яғни амалсыз санға тәуелділік жағдайында қалып қойғанын әлі біле алмай келе жатқан сияқты. Сол демографиялық кәріптікті жеңіп, сол ауыр дертті бір жола жазбайынша қазақты ұлт ретінде ұшпаққа шығара алмаймыз.
Диплом жұмысының мақсаты. Қазақстанда XX ғасырдың 30-шы жылдардағы күштеп ұжымдастырудың зардаптарына орны мен маңызына сипаттама беру.
Зерттеу міндеттері. Қазақстан тарихындағы ұлттық мемлекетті қалыптасуы үшін күрестің маңыздылығын ашып көрсету.
Зерттеу әдістері. Зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сәйкес салыстырмалы, талдау, ғылыми-танымдылық әдістер қолданылды. Отандық және жақын шет елдерде жарияларғар деректерден тақырып бойынша
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Омарбеков Т. 20-30-шы жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу құралы. Алматы, 1997.
2. Егеменді Қазақстан, 1992 22 желтоқсан.
3. Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ахуал. Алматы, 1990.
4. Қозыбаев М., Абылхожин Ж., Алдажуманов К. Коллективизация в Казахстане трагедия крестьянства. Алматы, 1992.
5. Халықнама. Сан мен сана. Алматы, 1992.
6. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
7. Назарбаев Н. Әділеттің ақ жолы. Алматы, 1991.
8. Абылхожин Ж. Традиционная структура Казахстана: социально-экономические аспекты функционирования и трансформации (1920-1930 гг). Алма-Ата, 1991.
9. Турсунбаев А. Победа колхозного строя. Алма-Ата, 1957.
10. Тулепбаев Б. Торжество ленинских идей социалистического преобразования сельского хозяйства в Средней Азии и Казахстане. М., 1971.
11. Тулепбаев Б. Социалистические аграрные преобразования в в Средней Азии и Казахстане. М., 1984.
12. Материалы по истории КазССР. Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. Алматы, 1948. С.21.
13. Қараңыз: Алаш-Орда. Сб. документов. Сост. Н.Мартыненко. Кзыл-Орда, 1929. С. 73-76.
14. Отчет Краевого Комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда, 1928. С. 34.
15. Социалистік Қазақстан. 1989. 7-маусым.
16. Проблемы мира и социализма. 1989. № 4. С. 75.
17. Неру Дж. Открытие Индии. Книга вторая. М., 1989. С 393.
18. Ленин В.И. Шығ. толық жинағы. 38-т., 173-176-66.
        
        Жоспар:
КІРІСПЕ
I ТАРАУ. 1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДА КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
1.1. РЕСЕЙ ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ... ... ... ... ... ... ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ
II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА XX ҒАСЫРДЫҢ ЕҢ ІРІ ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАППАЙ БОСҚЫНШЫЛЫҚТЫ ТОҚТАТУҒА
БАҒЫТТАЛҒАН ШАРАЛАР
2.2. КҮШТЕП ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ... ... ... ... кезде ізденімпаз зерттеушілеріміздің (Ә.
Ғалиев, Т. Омарбеков, М. Қойгелдиев, Қ. ... ... ... ... ... ... біздің бұрынғы таза ғылыми ... ... ... ... 1927-ші жылғы республикалық ЦУНХУ-дің
болжамы ... ... жылы ... ауыл ... саны 4,2 ... адам ... тиісті еді.
Ал 1933-ші жылдың ортасында жүргізген ресми санаққа қанша қосып ... ... да, ... ... санын көзбояушы шенеуніктер қанша
азайтқысы келмегенмен, ... ... тірі ... ... ... ... ... алмады.
Жоғарыда жасалған қылмыстың кесірінен есептеуші-зерттеуші сымақтарымыз
құрбан болғандардың саны 1,1-1,2 миллион адам деп ... ... ... ... олар осы ... өзін ... жасырып келді
де, кейіннен «темір сандыққа» салып тастады. Қазақстанда ... ... адам өлді ... ... ... жақындайды. Өйткені, бұл деректер
зұлматтың беті ашылып, қателік зардаптарын тез арада түзету ... ... ... ... ... ... ... халық санағынан кейін құрбан болған адамдарының санын
1937-ші жылға дейін қалпына келтіре алмаған қазақстандық төрт ұлт ... ... ... ... болады. Мысалы, 1926-1937-ші жылдар
аралығында қазақтар – 3,627,6 мыңнан 2,181,5 мыңға дейін: ...... 549,6 ... ... ... – 63,4 ... 33,4 мыңға дейін, өзбектер
– 129,4 мыңнан 110,0 мыңға дейін кеміп ... Олар осы он жыл ... 1,816,2 мың ... ... екен. Бұл санақтардың он жылдық
кезеңінде олар 15-17 процент ... ... 40 ... ... отырған.
Сонда барлық жиыны демографиялық есеп бойынша 55-57 процент азайған /3/.
Тіпті, ... ... ... халықтың өсімін қоса есептегеннің өзінде
бұл төрт ұлттың кем дегенде тең ... ... ... Рас, ... ... және ұйғырлардың көпшілігі Қазақстанмен жапсарлас жатқан,
не Сібірге, не Орта Азияға, не Қытайға тиісінше ... ... аман ... басқа ұлттарға келетін болсақ (орыс, неміс, татар, беларус), олар
ашаршылықтан кейін ... бос ... ... ... ... ... олар ... олқылықтарының орнын толтырып қана
қоймай, онан ... ... өсе ... ... ... қоғамтанушыларымыздың
күні бүгінге дейін білмей жүрген бір нәрсесі – ол ... ... ... ... ... ... ... және екінші жағынан ... ... ... ... ... ... азшылыққа айналғандығы, яғни бұл бірінші бесжылдықта (1929-34)
қазақты өз жерінде ... шалу ... ... ... орнату әрекеті болды.
Сталин мен Голощекин бір халықтың мәдениеті мен ұлттық шаруашылығын
құрту арқылы екінші халықтың өркендеуіне ашықтан ашық жол ... ... ... ... ... ... тәркілеп жіберді де, бүкіл Орта
Азияны отырықшыландырып, тұрақты егіс алқабына айналдырды. ... ... ... жерлерге шоғырландырды. Сөйтіп, жоғары ... ... ... ... бір-бірімен «жақындасқаны» сондай,
жойылып кетуге шақ қалды. ... ... ... алынған малы ірі
өндіріс орындарында, «аға ... ... ... балғасы
солқылдата соғылуы үшін құрбандыққа шалынған болса, ал қазақтардың ... ... соң ... ... қалған.
1926-1959 жылдардың арасында жүргізілген ... зер ... ... науқандарын айтпағанның өзінде, кейін күшпен
жер аударылғандар (депортация) мен ... ... ... ... тың игерушілердің Қазақстан жеріне жаппай ағылуы ұлт ... ... әкеп ... Егер республикамыздағы ең көп екі ұлт –
орыс пен ... ... ... ... ... ретінде билеп-
төстеуші Мәскеудің күштеу саясатының бет-бейнесі айқындала түседі. Тек 1926-
1959 ... ғана ... саны 58,7 ... 29,8 ... ... ал орыстардың, саны 20,5 проценттен 42,7 процентке бірақ
көтерілген./3/ Осы көрсеткіштің ... ... ... айқын байқауға
болады емес пе?
Сөйтіп, қазақтар жеке ... ... ... ... ... ал Қазақстан
Республикасы болып құрамы жағынан бұрынғы КСРО-ның Орта ... ... бірі ... ... ... ... автономиялық
республикалармен бірдей болып қалды.
Сондықтан Қазақстан ... ... ... ... ... ... себеп-салдарын түбегейлі зерттеп, оған
кінәлілерді анықтау мақсатында арнайы ... ... ... ... ... нақты саяси баға беру үшін бұл ... ... ... мен ... ... мен ... ... Сөйтіп, Голощекиннің құрығынан құрбан болған жазықсыз жандардың
бейнесін мәңгілікке есте тұту ... енді ғана ... ... ... ... ... тікелей голощекиндік геноцид
салдарынан, тағы басқа әміршіл зұламаттың зардабынан күні бүгінге дейін
қазақ халқының ұлттық ... ... ... яғни ... ... ... ... қойғанын әлі біле алмай келе жатқан сияқты. Сол
демографиялық кәріптікті жеңіп, сол ауыр дертті бір жола жазбайынша қазақты
ұлт ретінде ... ... ... жұмысының мақсаты. Қазақстанда XX ғасырдың 30-шы жылдардағы
күштеп ұжымдастырудың зардаптарына орны мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті қалыптасуы
үшін күрестің маңыздылығын ашып көрсету.
Зерттеу әдістері. Зерттеудің ... мен ... ... ... ғылыми-танымдылық әдістер қолданылды. Отандық және
жақын шет елдерде ... ... ... ... мәліметтерді
талдау және көрсету.
Зерттеу деректері. Тарихшы мамандардың осы тақырып ... ... ... ... оқу-әдістемелік және құжаттар болып табылады.
Тәжірибелік құндылығы. Диплом жұмысының нәтижелері мен ұсыныстары тарих
ғылымының дамуына, ... ... ... ұйымдастыруды
жетілдіруге көмектеседі.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, 2-тараудан, ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің мақсаты мен
міндеттері анықталып, оның теориялық және тәжірибелік маңызы көрсетілген.
1 тарауда «1930 ... ... ... ұжымдастырудың
зардаптары» қазақ халқы үшін қиын ... ... ... ... ... ... ... туралы айтылған.
2 тарауда «XX ғасырда Қазақстанда ең ірі демографиялық апаттың ... ... үшін ең ауыр ... ... жөнінде айтылған.
Қорытындыда зерттеу нәтижесінің негізгі ... ... ... ... ... тізімінде диплом жұмысында қолданылған
әдебиеттер мен басылымдар жүйелі түрде көрсетілген.
I ... 1930 ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ОРТА АЗИЯ ЖЕРІНДЕГІ ҚАЗАҚ БОСҚЫНДАРЫНЫҢ ҚАЙҒЫЛЫ ТАҒДЫРЫ
Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығын ... ет және ... ... ... ... ... тәркілеу және жойып жіберу
саясаты, күштеп ұжымдастыру және ... ... ... ... органдарының «ұлтшыл», «бандит», «контрреволюционер» деген жалған
жалалармен жаппай қуғын-сүргінге ... ... ... ... ... жүйе ұзақ жылдар бойы тарихымызда ашық айтуға тыйьм
салып келген осы жалпыхалықтық ... ... күні ... ... жатыр. Босқыншылықтың немесе туған жерден көшіп кетушіліктің 1930-
1933 жылдар арасында аса ... ... ... және ... ... ... қазақ шаруалары өмірінде терең, қасіретті із қалдырғаны
белгілі.
Қазақстанның басшы мемлекеттік органдары, Қазақ өлкелік ... ... ... болып жатқан осынау ауыр өзгерістерден әрқашан хабардар
болды.
1931 жылдың 1 желтоқсанында Қазақ ... ... ... ПП ... мәліметтер түсірді:
«1929 жылдың ішінде көшіп кетулер туралы мәлімет (шекаралық аудандарды
айтпағанда) жоқ, өйткені ... кету ... тек 1930 ... ... ауыл шаруашылығындағы капиталистік элементтерге кеңінен шабуыл
кезеңіңде бұқаралық сипат алды.
1930 жылы көшіп кету ... 34 977 ... ... 1931 ... емес мәліметтер бойынша 45 000 шаруашылық көше бастады /1/. Айта
кететін бір мәселе – бұл ... ... тыс ... ... ... ... ... өз ішінде туған жерден қозғалып, босқындар
қатарына қосылғандарды жалпы ... ... ... Яғни орта ... ... 1931 жылғы босқындар жолына түскен қазақ шаруаларының жалпы саны
225 000 адамдай болып ... енді ... ... қайда және қаншасы көшіп кеткенін дәлме-
дәл анықтау тіптен мүмкін емес. Өйткені ... ауа ... ... белгілі бір аймақта тұрақтап қалмай, ... ... ... ... бұл мәселенің көлемін және негізгі бағыттарын
шамамен болса да айқындап беретін тарихи деректер ... ... ... ... ... ... берген 1931 жылғы 5 тамызға
дейінгі мәліметінде босқындардың қайда көшіп жатқаны ... ... 27 ... ғана ... ... ал ... 47 ауданнан әлі мұндай
деректер түсе қоймаған кезең бейнеленген. Бұл дерек босқыншылыққа ұшыраған
қожалықтардың ... ғана ... ... олар ... әкеткен мал басы
сандарын да шамамен есепке алғандықтан да тарих үшін құнды.
Сонымен қазақстандық босқындар ... жат ... ... ... ... ... ... барған жерлер |Босқын ... мал |
| | ... ... ... ... |3436 |187909 ... ... |7371 |319725 ... |Тәжікстанға |1767 |88350 ... ... ... |1031 |33595 ... |Қ. А. 0. |2355 |112621 ... |Т-Волга өлкесіне |2562 |13797 ... ... ... |2100 |27348 ... ... |901 |6652 ... ... қалған бөліктеріне |13511 |100801 ... ... |563 |2276 |
| | |35597 |893074 ... ... ... ... ... негізінен Ресей және Орта
Азия республикаларына қоныс аудара бастаған.
1932 жылы алапат ашаршылық Қазақстанда кеңінен таралғанда жағдай тіптен
ауырлап, жоғарыда ... ... ... қазақтардың жаппай босулары
орын алды. Исаев пен Орымбаевтың 1932 жылғы 11 ... ... ... ... ... ... хаты ... аталған жылдың 1
ақпанына дейінгі мәлімет бойынша, «қоныстан ауу мен ... ... ... ... саны 300 ... асып» кеткен. Бұл орта есеппен
алғанда 1 млн. 500 мың адам.
Босқыншылық 1933 жылдың ... ... ... ... Осы жылдың
мәліметтеріне назар аударсақ, бұған ... ... ... ... 1933 жылы ... ... осы ... байланысты ресми есебінде
мынадай жолдар бар: «1931-1933 жылдарғы салық, ... ... ... ... ... ... саны 490 мыңға, ал село
халқының саны 2,6 млн ... ... Оның ... Қазақстанда қалған
қазақтар қожалықтарының аса үлкен бөлігі өздерінің бұрынғы мекендерінен ауа
көшті... ... ... ... ... ... ... Мәскеудегі
басшылығына және Қазақстанның басшысы Л. И. Мирзоянға ... ... ... ... ауыл ... ... ... қанша адамға
азайғанын анықтасақ, ол төмендегідей болып шығады (мәлімет әр жылғы ... ... ... ... ... ... саны ... ... ... |759,0 ... |1887,0 ... |733,5 ... |3 379,5 ... ... отырмыз, үш жылдың ішіндегі адамдар санының жалпы кемуі
Қазақстанның ауылдық жерінде 3 млн 379,5 ... ... И. ... 1933 жылы 9 ... ... ... ... көшіп барған аудандардан алынған мәліметтер бар. ... ... ... Орта ... ... қазақтар – 40 мың,
Қырғызстанда – 100 мың, Батыс Сібірде – 50 мың, Қарақалпақстанда – 20 ... ... – 30 мың ... жеткен./2/ Сондай-ақ Т. Рысқұлов босқындардың
Қалмақ, Тәжікстан, Солтүстік өлке өңірінен де кездесетінін, Батыс Қытайға
ауа ... атап ... ... ... тыс ... босып кетушілер аз емес. 1931
жылдың күзінен бастап Қазақстандағы Голощекин тәртібінен Батыс ... ... ... ... ... ал 1932 ... ... айларында
аш-жалаңаш босқын қазақтардан Батыс Сібір Өлкелік партия комитетінің
хатшысы М. ... ... ... ... ... ... да, тек олардың шамалы ғана бөлігі бай-кулактар ... ... ... келген босқындардың қаншалықты көлем алғанын Батыс Сібірдің
Қазақстанмен ... ... ... ... ... 10000
адамға көбейгеніне, ал олардың 6000-ы Славгород ... ... ... да ... ... еді. Батыс Сібірдің басқа аудандарындағы
қазақтар да босқындар есебінен шұғыл өсті. Мысалы., ... ... ... ... ... алынды.
Алқымнан алған аштық Сібірдегі босқын қазақтарды қылмысқа итермеледі.
1932 жылдың тек 15-20 ... ғана ... 9 рет ... ұрлау фактілері,
сондай-ақ ұрлық пен тонаудың кеңінен таралуы орын алды. ... адам ... ... есі ... ... ... қазақтар көшелердегілерден де,
пәтер тұрғындарынан да нанды ашықтан-ашық тартып алып, аштық аранына араша
іздеді. Жоғарыда ... ... ... хатшысы М. Зайцевтің Қазақ өлкелік
партия комитетіне жолдаған хатында жазғанындай, 5-8 ... ... ... қазақтар пәтерлерге кіріп, олардан нан ... ... ... ... ... ... қазақтарға аузы-мұрнынан шыға
толып кеткен. Олар столдардан шашылып түскен нанның қоқымдарын теріп жеп,
тамақтанғандардан қалған тәрелкелерді ... ... ... ... ... ... да ... алып, қолдарына ... ... дым ... ... ... аудандық мекемелердің алдына күн сайын дерлік топтасып келетін
босқындар осында балаларын қалдырып, ... ... ... еді. ... ... ... ... қамқорсыз қалған 4-5 ... ... ... орындарының органдары оларды орналастыратын жер таппай,
әбігер болды. Жағдайды қиындата түскен балалар үйлері мен ... ... ... де ... ... өлкесінің кейбір аудандарының өздері де азық-түлік
қиыншылықтарына кездескендіктен аштық ... ... ... ... ... ... жергілікті жерлердегі мүмкіндіктер де шамалы еді.
Сондықтан Батыс Сібір ... ... ... ... ... ... ... қашып келуін тоқтатуды, оған қажетті шараларды
жедел қолдануды, босқындарға қажетті ... ... ... ... ... көрінетініндей, егер 1932 жылға дейін қазақ
босқындары Сібірдің Қазақстанмен шектескен ... ғана ... ал 1932 ... ... ... ... Сібір жеріне тереңдеп
кеткенін, шалғай жатқан Новосибирск жері тәрізді аудандарда да «қоныстана»
бастағанын аңғарамыз. Осыған ... ... ... ... өлкелік партия
комитетінің хатшысы Эйхе Қазақ ... ... ... ... ... ... неге ... түсіне алмай Голощекинге хат
жазды.
Ал Голощекин болса ... ... ... ... ... талап
етумен болды. Батыс Сібір басшылары ... ... ... ... тек ... ... ғана ... асырған жөн деп санады.
Біз қайтатындарды қабылдау ... ... сол ... ... өзінің аумағында босқындар арасынан байларыңды, кулактарыңды
іріктеп ... да, ... ... ... қоныстар)
жөнелтіңдер және оларды орталық ... ... ... ... әр түрлі жұмыстарға пайдаланыңдар, - десті сібірліктер./4/
Республика аумағындағы және Солтүстіктегі көршілеріне ауа көшкен босқын
қазақтардың аянышты халін Батыс ... ... ... ... ... Сталиннің секретариатына 1932 жылы 27 шілдеде
жолданған домалақ хат шынайы да әділ ... ... Осы ... жүзеге асыру барысында жол берілген әр ... ... ... ... хат иесі ... ... ... халқы қазақтарға істеліп жатқан зорлық-зомбылықтар туралы арнайы
әңгімеледі.
Сталиннің секретариатына жолданған бұл хатты едәуір ... ... ... адамы жазған деп жорамал жасауға ... ... ... ... ... баяңдалған. Онда мынадай мәселелер айтылады:
Сібірге қашқан қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... тауып, қорқыту, күштеу және зорлық-зомбылық
көрсету ... ... алып ... ... сиыр ... нанға
тойғызамыз», - дегенге сеніп келген халық туған өлкеде тағы да ... ... ... жаны ... Солтүстікке қайта қашты. Осылайша
біресе Қазақстанға, біресе солтүстіктегі көршілерге қайта оралып, ... ... екі ... жол қылып, аштықтан әбден қалжыраған, екі ... ... ... да ... ... өздері орта жолда көмусіз
қалған, іздер-сұрары жоқ өлекселер қатарын ... ... ... соры ... ... ... ... хат арқылы
Сталиннің секретариаты тағы да хабардар болды.
Қазақтардың осы бір аянышты да мүсәпір ... ... ... иесі ... ауданындағы осы бір аштық зобалаңын Азамат соғысы
жылдарымен салыстыра ... ... ... ... ... ... ... де мұндай сұмдықтар болған жоқ еді, халық қайта солармен жақсы тұрған
еді, ал енді ғой ерікті Советтер ... ... адам ... ... деп ... ... соң ... Қазақстаннан жедел жауап сұрады. БК (б)П
Орталық Комитеті ... 30 ... ... ... ... ... беруді сұраса, келесі жолы (11.XII. 1932 ж.), 27 желтоқсанға дейін
Қазақ өлкелік партия комитетінің ... ... ... ... ... ... ... өлкелік партия комитеті де Батыс Қазақстан облыстық
партия комитетінен хатта жазылғандарды ... ... етіп ... ... Бірақ обком қызметкерлері арызды тексеруге немқұрайлы қарады. Осы
салақтықтың басында отырған осы обкомның бұқаралық үгіт секторы ... ... 1933 жылы 6 ... ... сөгіс алды. Дегенмен бәрібір
бұдан жағдай өзгере қойған жоқ./6/ Тек бір ... ... ... ... айтқанда, 5 ақпанда Шыңғырлау аудандық партия ... ... М. ... ... осы ... ... ... онда
көрсетілген өрескелдіктердің шындығында да орын алғанын мойындады. ... ... осы ... байланысты жоғары орынға - ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайы
туралы мәселе назардан тыс қалды. Арызды тексеруші М. Коломийцев өзінің
қорытындысында ... ... ... сөзді аузына да алмаған.
Босқын қазақтардың аса қайғылы жағдайы Қазақстанда ... ... ... ... оған ауыр ой ... еді.
Осының нақты мысалы, өзі қарағандылық, ал ашаршылық жылдарында Иркутскідегі
Главзолотоның тау-кен институтында ... ... ... ... ... комитетіне 1933 жылы 27 қазанда ашына хат жазуы дер ... ... 1931 жылы ... ... ... оған ... ... қайғылы
өзгерістер бола қоймағанын айта келіп, Л.И. Мирзоянға былай деп ... ж. орыс ... ... білмегендеріне қарамастан тәуекелге бел буған
және үздіксіз лектермен ... ... ... ... онан ары Қиыр
Шығысқа шұбырған қазақтардың көптігі мені таңдандырды. Ал Сіз ... ... ... ... ... аттану дегеннің не екенін менен ... ... ... ащы ... ... бұл ... ... ауылынан шықпаған, өзінің көшу жолынан басқа
жолдарды білмейтін ... енді ... ... ... ... ... ... украин колхоздарына кіруде, Еділ бойындағы және Сібірдегі
жұмыстарға, шаруашылықтық құрылыстарға баруда», - деген тұтас бір ... ... безе ... мүшкіл халіне жан ашырлық білдірудің орнына, ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасымен
үндесе қоймайтыны бірден назар аудартады.
Архив қорында сақталған ресми құжаттардың бірінде Батыс Сібірдің ... 1932 ... 5 ... 46 632 қазақ босқындары есепке алынған.
Олардың осы ... ... ... ... ... ... көшіріліп
әкелінсе, ал 14500-дейі сонда қалып қойған. /1/
Батыс Сібір жерінде аш қазақтардың көрінген бұтаның ... ... ... ауданынан 1932 жылдың 18 наурызында ... ... да ... болады. Оңда соңғы кездері аудан территориясынан өліп
қалған «қырғыздардың» өлімтіктері кездесе бастағаны айтылады. ... ... ... ... ... 6, ал наурызда - 33 қазақтың ... ... 30-ы бір ... ... ет совхозынан 3
километрдей қашықтықтан табылған. Аш қазақтар ет совхозы бар дегенге осылай
қарай бет алса ... Аш ... үй ... нан сұрағанды былай
қойғанда, көрінген жылқыны бас салып, рұқсатсыз табан ... ... етті ... ... ... ... табу өте ... тапқанның өзінде де түгі жоқ аш-жалаңаштарға не айып салуға, не
оларды ... ... ... жоқ ... ... ... ... атап көрсетілген.
Ақтөбе облысының аумағынан бастап, Батыс Қазақстан ... ... ... ... 1929 ... ... Орта ... өлкесіне көшіп
баруды жиілете түсті. Тек үш жылдың ішіңде ғана ... ... ... саны 50 мың ... асып ... ... да қазақтардың қайыршылануы
өте аянышты күйге жетіп, көпшілік орындары олардан аяқ алып жүргісіз болған
соң, Орта Волга ... ... ... бұл ... ... рет талқылап,
әр түрлі шешімдер қабылдады. ... ... ... ... ... Оның ... Большеглущинский ауданыңца қазақтардың 2000 отбасы,
Соль-Илецкіде – 1000, Буртинскийде – 2000, ... – 800, ... 600, ... қаласына – 1000, Каширинскийде – 400, Петровскийде – 300
отбасылары ... ... ... босып келді. Аштық жайлаған туған
жерге қайта оралғылары ... ... ... ... қайдан көшіп
келгендерін жасыруға тырысып ... /1/ ... ... ... ... ... ... осы ауданның Фрунзе
атындағы және «Имилеевский» совхоздарыңда Бұқар өлкесінен қоныстанған 2 ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы Орал
ауданынан келген қазақтарға ұқсайтын.
1932 жылдың 8 наурызында Орта Волга өлкелік партия ... ... ... қазақтар проблемасын шешуді өтініп Мәскеудегі партияның ... мен ... ... ... ... ... ... алдына
мәселе қойды. Қазақ өлкелік партия комитеті Ақтөбе жері ... ... ... ... Орта ... ... аттандырды. Ол өзінің көзі
көрген жайларды нақты түрде баяндап, Голощекиннің өзіне және Исаевқа ... ... ... ... қазақтарды елге қайтару мәселесін ... ... онда ... ... ... ... өкілдері де келді. Оларды ертіп алған ол, Орынборға барды.
Өйткені босқын қазақтардың негізгі ... ... ... ... еді. ... келе сала қазақтардың жағдайымен жіті танысты.
Осында Орынбордың өзінде және оның төңірегіндегі ... елді ... ... ... ... ... шоғырланып қалғаны анықталды.
Олардың біразы осында кірпіш зауытында, ағаш өңдеу кәсіпорнында, құрылыс
кеңсесінде ... ... ... ... ешқандай жұмыс таппай, аштыққа бой
алдырып, денелері ісініп көшеде, кез ... ... жан ... жатты.
Қазақстандық уәкілдер тек осыңда ғана не бары екі айда – ... ... ... 100 ... ... ... ... анықтады. Ауру
қазақтарды орналастыратын жер – ... ... ... ... ... ... онда ... жатқызды.
Әсіресе туыстарынан айрылып көшеде қаңғырып қалған қазақ балаларының
күнкөрісі өте қиын болды. Орынбордың өзінде ғана балалар үйінде осындай ... ... тура ... жас ... арнап 25 адамаық балалар бақшасы да ашылды.
Аштан өліп бара жатқандарды өлім аузынан алып қалу үшін 400 ... ... де, ... тамақпен қамтамасыз ету орны ұйымдастырылды. Бірақ бұл
көмектердің бәрі уақытша ұйымдастырылған, яғни қол ... ... ... ... ... ... оймен жасалған жоқтан бар шаралар ... ... ... ... және Орта Волга аймағында ... ... ... ... мүмкіншіліктер жоқтың қасы
еді./6/ Баспана проблемасын ... ... ... ... жұмысқа
орналастыру мүмкін болмады. Сондықтан ... ... ... ... бірден-бір дұрыс та, ақылға ... ... ... ... ... ... ... жерлеріне қайтару керек, өйтпеген күңде ... ... ал аман ... ... де ... және рухани
жағынан әбден жүнжіп, көше қаңғыбастары мен ... ... ... ... ... ... қазақтардың ауыр халін Орта Волга өлкелік
партия комитеті де Мәскеудегі әр ... ... ... ... ... мәселе етіп қойды. Бірақ Сталиннің әкімшілік аппаратының ғана айдауымен
жүріп үйренген олар безбүйректене міз бақпады. Аш ... ... ... ... ... ... селт ... қойған жоқ. Сондықтан
Орта Волга өлкелік партия комитеті 1932 жылы 8 ... ... ... ... ... ... айтып, Кремльге, Орталық Комитетке хабар
түсіру турайы шешімге келді. Мұнда сонымен қатар ... ... ... 1,5 мың ... шай және қант босатуды міндеттеп, Жабдықтау халық
комиссариатына нұсқау беру ... ... ... өтініш жасалды.
Волга бойындағы босқын қазақтардың ауыр халін Қазақстан өкіметінің
басшысы Ораз ... өз ... ... ... ... та архив
қорында сақталған.
Тегінде, ол бұл ... ... бара ... ... ... ... жеделхат Самарадан Голощекинге 1932 жылдың 27 маусымында
жолданған. Сонда стансаларда нан ... ... өте ... тобын
кездестіргенін айта келіп ол, «көмекке босатылған орасан көп ... ... ... ... дал ... ... «нан және азық-түлік
көмегі туралы мәселені хатшылар қатысатын бюро мәжілісінде талқылауды»
ұсынады./7/
1933 жылы ... ... ... ... ... жағдайы да
бірден жақсарып кете қоймады. Батыс Қазақстан ... ... ... ... 651, ... ауданынан – 932, Тепловскіден – 215, Оралдан –
104, Шыңғырлаудан – 191, Тайпақтан – 151, Гурьев округінен – 200 ... ... ... ... көшіп кетті./1/
1930 жылдың көктемінен бастап Қазақстанның батыс және ... ... ... Орта Азия ... ауа көшулері
үдей түсті. Қарақалпақ ... ... ... Комиссарлары
Кеңесінің РКФСР үкіметіне 1931 жылы ... ... ... ... ... 12830 ... ... 3060 қожалық деп
көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 1931 ... ... ... көп бола ... ... қазақтардың санының азайтылып отырғанын ... ... ... ... үшін ... ... ... берген
мәліметтерінен де айқын байқауға болады. Меңдешев бастаған ... ... ... 2644 ... бар 772 ... шаруалары қожалығын
қайтарды. Ал Қарақалпақ үкіметінің мәліметі бойынша, мұңда бұл ... аз – 1129 ... бар 327 ... ғана ... тиіс еді. Егер
Қарақалпақ үкіметі Шымбай ауданында ешқандай да ... ... жоқ ... ... ... ал ... уәкілдер мұнан да 1044 адамы бар 324
қожалықты іздеп тауып, оларды елге ... ... ... ... ... ... санын дәл анықтап ... ... ... ... да ... қиыншылық туғызды. Өйткені бұл өлкенің
өзі көрші орналасқан екі бірдей одақтас республика жеріне алып ... ... ... де еді. ... ... тобы ... ... өтіп кетіп те жатты. 1929-1930 ... ... ... көрші орналасқан Қазақстанның ... ... ... ... ... және т. б. аудаңдарынан қалың жұрт осынау көрші ... ... «ет ... деп ... ... ... қайырымсыз талабы
жекелеген рулас ауқатты аталарды топ-тобымен едәуір көп малды ... ... ... ... ... ... ... қауымдастыру
әрекетіндегі шектен шыққан оспадар қылықтар ... ашық ... ал бұл ... ... ... өкіметі арнайы әскер бөлімдерін
алдырғанда онсыз да наразы халықтың жаппай ... және ... ... ... күшейе түсті.
1933 жылдың басына қарай базарларда өнімдердің және ... ... ... ... босқын қазақтардың тұрмысы
біртіндеп ауырлай түсті. Олардың ... ... ... айрылды, ашыға
бастады.
1933 жылдың көктеміне дейін жоғары органдарға бас шұлғып уәде ... ... ... өкімет мекемелері шын мәнінде босқын
қазақтарға ешқандай елеулі көмек ... ... ... ... комитетінің нұсқауында және Халық Комиссарлары Кеңесінің қаулысында
босқын қазақтарды жергілікті жерлерде ... алу және ... ... ... ... ... ... жердегілер мұны орындауға
немкетті қарап мән бермеді.
Қазақстаннан барған уәкілдер отандарына қайтуға жарамайтын тым әлсіз
босқындарды Өлкелік партия ... ... ... ... обкомымен
ақылдаса келе Қарақалпақстанда орналастыру жағын ойластыра бастады. Бірақ
жергілікті ұйымдар Қазақстандық уәкілдерден ... ... ... ... етті. Босқындарды Қазақстанға қайтару ... ... ... де туған жерге қайтуды аңсай түсуі ғана емес,
сонымен бірге Голощекиннің орнына ... ... ... туралы хабар да
әсерін тигізді./12/
Қазақ босқындары елге екі түрлі жолмен – құрылық арқылы Қоңырат ... ... және су ... – Арал ... ... жолмен 1933 жылдың желтоқсанына дейін 257 шаруа қожалығы 258
жылқы мен түйені, 320 қой мен ... 422 ... ... ... Ал Арал
теңізімен 8000 адамнан тұратын 2500 ... ... ... ... ... ... уәкілдер қарақалпақ жерінде
қанша қазақтардың ... бара ... оңда ... есеп ... айтып бере алмады. Бірақ олардың шамалауынша онда ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл дегенің
– 10000 ... ... ... ... оның ... ... Қоңырат және
Ходжелі балалар үйіңдегі 600-ге тарта жетім бала да бар ... ... 19 ... ... партия комитетінің бюро мәжілісі
Голощекиннің төрағалық етуімен ... ... ... ... ... ... ... партия ұйымдарының және кеңес аппаратының
кейбір ұлтшыл элементтері ... ... кету ... ...... ... Әсіресе «Ташкенттегі топтасқан ұлтшылдар мен жікшілдердің
ұйымдастырушылық рөліне» баса назар аударылды. Бюро мәжілісі ... ... және ауа ... бастаушыларды ұстап алуға көмектесуді БК
(б) П Орталық ... Орта Азия ... және ... облыстық партия
комитетінен өтініп сұрады. Сонымен бірге осы қаулыда: «Қазақстанның кеңес
мекемелерін және оқу ... ... ... және топшыл
элементтерінен тазарту қажеттігі», – атап көрсетілді./1/
БК (б) П Орталық Комитетінің Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... үшін Өлкелік партия комитетінің хатшысы
Кахиани Орта Азияға ... ... Орта ... ... ... ауыр ... жан-жақты
танысқан соң, бұл туралы БК (б) П Орталық ... Орта Азия ... ... 1932 ... 7 ... ... өткен бұл мәжіліс
орташалар мен кедейлерді ерікті түрде қайтаруға көмектесуді ұсына келіп, 15-
20 коммунист-қазақтарды босқындар ... ... ... ... қажет
деп тапты. Сонымен бірге босқындар арасынан ұйымдастырушы-байларды ұстап
алу мәселесі де ... тыс қала ... ... бір ... бұл ... аузынан бір тастамайтын «ұлтшылдар» туралы бір ауыз да ... Яғни ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... деген дәмесі ескерусіз қалды. Сондай-ақ осы ... ... ... ... ... 10000 пұт астық босату
қажет ... ... ... шешімге келді. Қазақ ... ... ... ... ... 1932 ... 9 сәуірінде шақырылған
секретариат мәжілісіңде Қырғызстанға босқындардың аууы «мемлекеттік
тапсырманы ... ... қалу ... ... мен байлардың
үгітінің және Қазақстанның ішіндегі және одан тыс ... ... деп ... ал ... зорлық-зомбылық пен асыра сілтеулер
екінші қатардағы себептерге ... ... ... ... ... органдары арқылы босқындар арасындағы байларды дүние-мүліктерімен
ұстап беру ... ... ... ... ... өзі қол ... ... Қырғызстан партия ұйымын Қазақстанмен шекаралас аудандарда «алда
байлар мен ... ... ... ... ... ... Қырғызстан жеріне қазақ босқындарының тоқтаусыз ағылуы Қырғыз
облыстық партия комитеті ... осы ... 1932 жылы 31 ... ... ... ... ... қабылданған «Қазақ азаматтарының Киргизия
жеріне жаппай ағылуы туралы» қаулыда «Жолдас Садаевқа оның ... ... БК (б) ... ... қазақ халқының Қыр. АКСР-ы ... ... ... және осы ... ... ... ... қайыршы жағдайы
және олардың арасында жұқпалы аурулардың, ... ... кең ... ... ету» ... қаулы сонымен қатар, БК (б) П ... ... Орта ... осы ... және қазақтардың панасыз балаларына көмек
көрсету үшін нанның қажетті ең аз мөлшерін бөлуді» ... ... осы ... туралы мәлімдемелері БК (б) П ... КСРО ... ... 1933 жылы ... ... ... ... КСРО Халкомынан және РКФСР Халкомынан қазақтарға көмек көрсетуді
өтінген.
Дегенмен бұл өтініштерді ... ... және ... мекемелер
асықпады. Шұғыл көмек көрсетіле қоймады.
Көрші қырғыз жеріне жөңкілген ... ауыр да, ... ... ... ... ... төрағасы Ораз Исаевтың
Қырғызстанның Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы ... ... ... да ... байқалады. Онда республика көлік прокурорының
Қазақ өлкелік партия комитетінің көлік жөніндегі ... ... ... ... ... О.Исаевтың бұл хаты 1933 жылдың 19 ... ... ... 19 және 23 ... ... ғана ... жол ... Қазақстанның әр түрлі аудандарынан 860 аш адам шоғыры
пайда болғаны, олардың ішіңде балалар да әйелдер де аз ... ... ... өте ауыр ... ... да байқауға болады:
күн сайын стансада 6-7 өлген адам табылып отырды. Мұндай жантүршігерлік
көрініс жол ... ... ... араласуын туғызды және ол Қырғызстанның
кеңес органдарына босқындарға қажетті көмек көрсетуді өтініп хабар ... ... ... бұған байланысты дер кезінде шара қолдана қоймады және
босқындарды кері Қазақстанға қайтаруды барынша талап етті.
Бірақ Қырғыз облыстық партия комитетінің бұл ... ... ... қырғыз жеріндегі жергілікті әкімшілік органдары босқындарды
тамақтандыруға және орналастыруға біртіндеп көңіл бөле ... ... ... ... тек ... нан бөлуден арыға бармады.
Сондықтан өзінің хатында Ораз Исаев заңсыздықты тоқтатуды және Пішкек
стансасындағы босқындардың қайда және қалай орналастырылғанын ... ... ... ... ... ... дайындықтың басталуы босқындарды
орналастыру мәселесін екінші қатарға ысырды және ... ... көп ... түрде елге оралса да олардың едәуір бөлігі қырғыз жерін ... ... ... ... ... ... қоныс аударуы да 1932 жылы
күшейе түсті. Сондықтан Өзбекстан Коммунистік партиясы ... ... бұл ... 1932 ... 27 ... ... қарап, «Қазақ
халқының Өзбек КСР-ы аудандарына ағылып келуінің ... ... ... ... «БК (б) П ... ... ... қазақ халқының Өзбек КСР-ы
жеріне ағылып келуін тоқтату үшін Өзбек КСР-мен шекаралық аудандарда ... ... ... ... ... жеріне аууындағы бір ерекшелік – олардың
негізінен қалаларға көптеп шоғырланып, баспанасыз, көшеде өмір сүруі еді.
Бұлар негізінен ... ... ... ... ... нақ ... ... жандар болатын. Жағдай адам төзгісіз ... ... ... 1933 жылы ... ... ... ... мәжбүр болып,
Өзбек Қызыл жарты айы қоғамына 515 мың сом ақша ... ... ... ... ... ... ашуды тапсырды.
Қысқа мерзімде Өзбекстанның қазақтар босып жүрген ... ... ... ... ... ... ... және Ташкент қаласында 22 тамақтандыру орны ашылды. ... және ... да ... ... қамтамасыз етілді. Бұл орындар
талай адамдарды өлім аузынан алып ... 1933 ... ... және тамыз
айларының аралығында ғана осы тамақтану орындарынан күнде ... ... ... 929-ға (бұл ... саны емес, берілген тамақтың саны), жетсе,
оның ішінде қазақтар 107135 рет тамақтанды да, ал өзбектердің өздері 20909
рет ... дәм ... ... ... тамақтандырумен шектеліп қана ... ... ... ... ... 6050 адам совхоздар мен колхоздарға,
қоғамдық жұмыстарға жөнелтілді. Ал ... 2683 адам ... ... ... 547 адам, балалар үйіне 8975 бала
(олардың ішінде қазақтар 3095) ... ... үйде ... ... ... ... күш-қуаттары таусылған 346 адам жан тапсырды.
Жалпы, босқындарды аман алып қалуға 340 мың сом қаражат жұмсалды./1/
1933 ... ... ... босқындар санының біртіндеп азая түсуіне
байланысты жоғарыдағы 22 тамақтаңдыру орнының ... ... ... да, ... саны 12-ге ... ... Олардың ішінен 6-ы Қазақстанға
орапатын жолаушыларға арналса, ал 3-і жан-жақтан жиналғандарға, ап тағы ... ... ... ... ... бір күнде 3200 адам тамақтана
алды.
Өзбекстан жеріндегі қазақтарды елге қайтару жұмысын Қазақстанның Халық
Комиссарлары ... ... ... Ұ. ... ... ... қазақстандық үгітшілер жергілікті жерлерде босқындарды ... ... ... ... ... айтылған қазақ үкіметінің
қарарымен таныстырумен болды. Құлымбетов Өзбекстан Компартиясы Орталық
Комитетінің ... 1933 ... ... ... осы жылдың 1 мамырына
дейін Өзбекстандағы барлық баспанасыз балаларды алып кетеміз деп сендірді.
Осы мақсатты ... ... үшін ... ... ... ... 1000
адамды орналастыра алатын 3 балалар үйі ашылды./1/ Бірақ Өзбекстандағы
жетім балалар бұл саннан ... көп ... ... алып ... ... тура ... ... Өзбекстан жерінде қазақ
балаларына арналған бірнеше уақытша балалар үйлері тағы да ... ... ... көп ... ... ... ... Қуғын-сүргіннен шаршаған
қазақтардың едәуір ... ... ... қалу ... ... ... ... болсақ, Қазақстанға көршілес одақтас
республикаларға бытырай қоныстанған қазақ босқындары аз ... Егер ... 1937 ... Бүкілодақтық санақ материалдарына сүйеніп талдау
жасасақ, көрші ... ... ... ... қазақтардың 300
мыңнан астам екенін байқаймыз. Қысқа мерзімде мұншама халықтың жат ... ... ... ... ... ... қасіретті оқиға.
1.2. ҚАЗАҚТАРДЫҢ ШЕТ ЕЛГЕ АУА КӨШУЛЕРІ
Бүгінгі тарихымызда әлі де жұмбағын ... ... ... ... бірі – сан ... қазақтың 1929-1932 жылдары Қытай ... ... ... ... ... жылдары қанша қазақтың Қытай
асып ... ауып ... ... ... екі ... ... бар.
Біріншіден, осы жылдары қазақтар шет елдерге ... ... ... ... Орта Азия жері ... ... және ... кеткен қазақтар көп емес,
бірнеше мың қожалық ғана.
Сондықтан Қытай арқылы шет елге кеткен қазақтардың санын шамамен болса
да анықтау осы ... ... ... жат ... болғанын білу және ... ... ... ... ... ... кейбір
«жұмбақтарды» жою деген сөз; екіншіден, Қытай арқылы шет ел ... ... ... ... да ғылыми негізде анықтамайынша, осы
жылдары ... ... ... ... ... білу қиын.
Кейбір тарихшылар мен демографтар бұл мәселеде әр түрлі ... ... ... ... ... ... ісін ... түсуде.
Мысалы, еңбектерін орыс тілді басылымдар жаппай жариялап жатқан ... ... ... Қазақстанның шекаралық аудаңдарынан аталған
жылдары ... ... ... 200 мың ... көшіп кетті десе, мәскеулік
зерттеушілер Ю. А. ... В. Б. ... И. Н. ... ... шет елге кеткен ... ... ... ... шығарып
тастағанда) 1,3 млн адамға жеткізеді. Ал енді өзіміздің кейбір ... бұл ... ... ... ...... ... мыңдай адам туралы айтып жүр. Бұл пікірді теріске ... ... М. ... шет елге ... ... ... 165 мындай деп біледі.
Бұл мәселеде осыншама әр түрлі ... орын ... ... де ... ... ... құжаттардың болмауы зерттеушілердің түйінді де тоқ етер
қорытындыға тоқталуын қиыңдатты. Жоғарыда ... ... ... көп ... ... көшіріп жіберуі Қазақстанда
ресми құжатта берілгендей – 1930-1933 жылдарда 3 миллион 379,5 мың ... ... ... ... қосқанда) ауыл халықтарының нақты шығынын,
яғни қазақтардың ашаршылықтан болған тікелей өлімін сан ... ... ... да ... ... ... ... тағы бір назар аударалық. Оларға сенсек, жетіспейтін ... ... 379,5 мың ... 1 ... 300 мыңы шетел асып кеткен, яғни
ашаршылықтан қырылмаған, тірі қалған болып шығады. Дегенмен Қытайға ... ... ... әр ... ... ... ... да зерттеушілер бұл
көшулердің негізінен шекаралық аудандарды қамтығанын мойындайды. ... ... ... бар: 1) ... ... күштеп
ұжымдастырудың қатал саясатын шекаралық аймаққа тән әскери ... ... осы ... ішкі ... араласуы ауырлата түсті; 2)
шекаралық аймақтарда қазақтардың арғы бетте ... ... ... еді. Олар онда ... ахуалдың қалыпты екенін айтып,
туыстарын шекарадан ... ... ... ... ... 3) ... аудандарда Синьцзянмен (Батыс Қытай) еркін сауда-саттық өріс
алғандықтан Қытайдағы едәуір тыныш өмірден шекара қазақтары ... ... 4) ... ... одан ... немесе ашық түрде қалай өтіп
кетуге болатынын тек шекара ... ... ғана ... 5) ... өту ... ... ... саналатындықтан шекара қазақтары мен
ұйғырлары оған өте құпия даярланды, бұл іске сенімді деген өздерінің ағайын-
туыстарын және ... ғана ... ... да ... нар ... ... ... босып келген бірлі-жарым қазақтың қатыстырылуы да
екіталай болды; ең соңында, 6) шекаралық аудандар төтенше тәртіп аудандары
болғандықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... олар
тексеруге ұшырап, кейін қайтарылды немесе қажетті құжаттары бар ... ... ... енді осы ... ... ... аудандарына қысқаша сипаттама
берелік. 1931 жылы бұлардың жалпы саны 11 болды (бұрын 16 еді). ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатай,
Үржар аудандары, сондай-ақ, Талдықорған және Ақсу аудандарының шекараға
жақындау бір бөліктері еді.
Аталған шекаралық ... ... ... саны 1931 жылы ... яғни ... ... 7,33%-і болды. Ал олардың әлеуметтік құрамы
төмендегідей еді: жұмысшылар – 25 510 ... ... – 25 ... – 228 387, ... мен ... – 101 924, ... – 79
264 және кулактар – 45 ... ... тағы бір ... ... ...... ... негізгі бұқарасын колхозшылар меп кедей-батырақтардың
құрауы.
Осы құжатта шекаралық аудандар халықтарының ұлттық ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша, 1931 жылы
мұндағы халықтың 66,10% – қазақтар, 33,35% – ... ... ... – Орта Азия ... ... яғни ... шекаралық аудандардағы
халықтардың ішінде 334 268 адам еді. ... ... ... бәрі ... ... асып ... деу (505 701 адам) тарихқа қиянат
болар еді./3/ Рас, Қытайға өткендер арасында әр ... ұлт ... ... ... Сібірден, Солтүстік Қазақстаннан колхоз құрылысынан ... ... ... осы ... шекара асып кетпек болып, шекаралық
аудандарға ірге теуіп, қоныстана бастады.
ОГПУ органдарының құпия ақпарат ... ... 1930 ... ... ... жағдай «Сібірден қашқан кулактардың
шоғырлануы» деген арнайы тақырыпшамен берілген. Онда ... ... ... ... Сарқанд ауданында Сібірден қашып келген 794 кулак
шаруашылығы есепке алынды. Селолық кеңестерде олар ... мен ... ... ... көпшілігі ешқандай жұмыс істемейді –
қоңды малдары, ақшалары бар, үй ... егін ... және т.б. ... ... Онан әрі құжатқа бұлардың жағдайдың ыңғайына ... ... ... ... ... ... ... жатқаны айтылады. Біздің
қолымызда жекелеген орыстардың ... ... ... ғана ... ... сол ... ұйғырлар мен қазақстандық дүнгендердің де аз өтпегені
байқалады. Соңғыларының 50 процентке жуығы Қытайға ... ... ... ... ... бірі нақты әңгіме етеді.
Дегенмен бұл жерде ең басты нәрсені – Қытай асқандардың ... ... ... шығаруға болмас. Қатал да ... ... ... ... ... ... 1929-31 жылдары өте кең өріс
алды.
Мұны шекаралық ОГПУ мәліметтері де мойындайды. ... ... ... жылдары (1931 жылдың сәуір айына дейін) Қытайға 5 903 ... ... ... 29 656 ... көшіп кеткен болып шығады. Бірақ
бұл деректер дөрекі кемшіліктерден де құралақан емес: біріншіден, ... ... ... ... ... күш ... ... шекара
бұзушылардың санының көп болуы, шекарадағы ПП ОГПУ органдарының кінәсын да
арттыра ... ... ... ... ... қақтығыста шаруалар
шаруашылықтарын дәлме-дәл санап ала қою да оңай болмаса керек; үшіншіден,
шекарадан ... ... ... ... ... жанамалап, бой
тасалап көзге шалынбай өтіп ... ... ... ... біле ... ... қолымыздағы кейбір ресми құжаттар қазақтардың едәуір
бөлігінің Қытайға көшіп ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша, 1930 және 1931 жылдарда
Қазақстаннан Қытайға өтіп кеткен босқындардың саны ... ... ... ... ... ... |р, |р | ... |
| ... | | | |
| | | |
| |1932 ж. |1072,1 мың |
| |1933ж. |1218,9 мың |
| |1934 ж. |1311,6 мың |
| |1935ж. |1437,6 мың |
| |1936 ж. |1499,5 мың ... ... мәліметті беріп отырған аталмыш мекеменің өзі «қала халқының
ауқымды өсуінің ең алдымен селоның есебінен болып ... ... ... ... қала ... ... «кейбір асырып көрсетулерден» құралақан
еместігін де ескерте кетеді.
Дегенмен қала халқының 1931-33 ... 732,7 ... 1218,9 мың ... ... үкіметінің «Қазақ АКСР-інде босқындарды шаруашылықтық
орналастыруға және отырықшыландыруға байланысты шаралар туралы ... ... ... қала халқының өсу ... тым ... ... деп ... ... жоқ. ... қатар жоғарыда
аталған мемлекеттік ресми есепте Қазақстанда жаңадан құрылған совхоздардағы
және т. б. ... ... ... ... ... ... 76,1
мыңнан 334,7 мың жанға өскені де атап ... ... бұл ... ... өзі ... ... ... жаба алмайды»
/1/.
Оның үстіне қалалардағы, жаңадан ... ... және ... ... ... өсуі ... босқын қазақтардың есебінен
болды деуге ешбір негіз жоқ. ... ... ... және ... ... орналастырылғаны белгілі.
Босқындардың шаруашылық түрлері бойынша қалай ... 1934 жылы 1 ... ... ... ... ресми деректерден
де байқай аламыз: /1/
|№ Шаруашылық түрлері |Жоспар бойынша ... |
| |(мың ... ... |
| | |(мың ... |
|1. Тарамай ... |33960 |86789 ... | | ... ... ... |12540 |21034 ... Жекеше қожалықтарда |- |3493 ... ... |5300 |6233 ... ... ... |17700 |14247 ... а р л ы ғ ы |69400 |131796 ... ... ... ... және әр ... мерзімде келіп
түскендіктен әрине дәлме-дәл берілген деп айта ... ... ... бар ... ... ... салыстырғанда да байқай аламыз.
Ресми құжаттар көптеген кәсіпорындарда ... ... ... ... ... орын ... «қазақтар көшпелі,
жұмысқа қабілетсіз халық» дегендей сыңаржақ пікірлердің кең ... ... ... ... және ... ... халық негізінен қазақ босқындарының емес, славян халықтарының,
әсіресе орыстардың есебінен өсті деу керек. ... ... ... ... келгендер еді. Әңгіме болып отырған жылдары Қазақстанды
мекендеген ең ... ... ... ... 57,1 ... ... 19,7 процент), украиндар (үлесі 13,2 ... ... ... және 1937 ... ... санақтар мәліметтері ... әр ... ... ... ... ... санының осы
мерзімде едәуір кеміп кеткендерін, ал орыстардың керісінше 642,5 мың ... ... қиын ... Мұндай тенденцияның орын алып отырғанын ... ... ... ... де ... берді. Дәл осы 1939 жылы
Қазақстандағы ұлттар арасында қазақтардың үлес салмағы 38,0 ... ... ... ... ал осындағы орыстардың үлесі 40,2 процент болған /3/.
Аштыққа ұшыраған қазақ босқындарының негізінен жаңадан құрылып жатқан
совхоздарды, өндіріс кәсіпорындарын және ... жол ... ... ... ... да аш қазақтардың негізінен қайда шоғырланғандарын
жақсы білген. Бірақ солай бола тұрса да ... ... ... өзі ... ... совхоздар мен өндіріс кәсіпорындарына
босқындарды аз ғана ... ... ... ... Ал өндіріс
кәсіпорындары осындай мардымсыз жоспардың өзін де ... ... ... ... аш ... ... тұйықтан шығудың жалғыз
жолын қалдырды. Бұл жол – ... ... ... бас сауғалап қашып
шыққан, аштық пен жұқпалы ... ... ... мен ... ... кіру еді. Ал ... өзі әсіресе қазақтарды жаппай қырғынға ұшыратты.
Қазақстан басшылығына мұндай қатыгез саясаттың тиімді болғанын ... Ең ... және ... ...... ... басқа жол
қалмағандықтан, амалсыздан жаппай колхоздарға ... және ... ... ... ... бесжылдықта негізінен жедел
қарқынмен аяқталуы болды. Аштықтан қырылған және ... ... ... ... ... ... сонда отырықшылануға
мәжбүр болғанын Қазақстандағы шаруалар қожалықтарын ұжымдастыру қарқынын
оған ... ... ... ... ... ... төмендегі
кестеден де байқай аламыз, ... ... ... мөлшері
процентпен және әр жылдың 1 ... ... ... ... ж. |1934 ж. |1935 ж. ... | | | ... ... | | |
| | ... |ірі қара ... |14761 |154445 |148921 ... ... 1934 жылдың алғашқы жартысында сырт жақтардан
Қазақстанға ... ... көп ... бар ... 14 мың 761 ... ... осы ... босқындар негізінен орналастырылған. Сөз орайында
айта кеткен жөн: Қазақстан үкіметі 1934 жылы сырт жақтардан республикаға ... ... ... деп ... соған арналған дайындық жұмыстарын жүргізген
еді. Алғашқы жарты жылдықта-ақ мүның үштен екіден астам бөлігі Қазақстанға
қайтып келген. Ал енді осы 1934 ... 1 ... ... және ... ... қалай орналасқандарына талдау
жасасақ, босқындардың негізінен колхоздарға орналастырылғанына тағы ... ... еді. Мұны ... ... дәлелдей алады./1/
|Орналастырылған ... ... ... (қожалық) | |
| ... ... түр. ... ... |100 мың адам (11 ... ... |85 мың адам (6 ... ... |20 мың адам (8 ... ... |10 мың адам (8 ... ... |9 мың адам (10 ... ... |8 мың адам (11 ... ... |4 мың адам (12 ... |
|Белорустар |3 мың адам (10 ... ... |3 мың адам (25 ... ... |1 мың адам (10 ... ... ... |9 мың адам (10 ... ... бұл кемулерінің едәуір бөлігін кезінде ... жаңа ... легі ... ... күштеп ұжымдастыру жылдарында орын ... ... ... ... апатты анықтауға мүдделі болған ... ... ... «ауыл шаруашылығын социалистік жолмен қайта құру»
деген атпен жүргізіліп шаруа халыққа орасан зор ... ... ... жаппай жазалауға ұласып кеткен қызыл империя саясатын әшкерелеуге
алып барар еді.
Сондықтан Мәскеудегі ... ... ... ... ... опат болған қазақстандық шаруалар туралы өздерінің ресми
деректерінде үндемей кетуге ... осы ... ... көтеріңкі
санмен жауып көрсетуге тырысты. Мұны біз ... ... ... ... жалпы санын көрсететін төмендегі салыстырмалы
кестеден де байқай аламыз:
|Мерзімі |ҚА КСР-індегіхалық саны ... (мың) |
| ... ... ... жос. | |
| ... ... ... | ... |5877,7 |6756,7 |879,0 ... |4906,1 |6796,1 |1890,0 |
| |-971,6 |+ 960,6 | ... ... егер ... ... шаруашылығы есептеу
басқармасы (ҚазХШЕБ) көрсетілген 12 айдың ... ғана ... ... 971,6 мың ... ... ... ... ал Мәскеудегі
Мемлекеттік жоспарлаудың Орталық халық шаруашылығы есебі ... ... ... ... барынша кең өрістеген айларында
Қазақстан халқының 960,6 мың адамға көбейгенін «есептеп» шығарған.
Шындықты бұлайша көпе-көрінеу ... яғни ... ... ... ... ... ... Халық шаруашылығы
есептеу басқармасы бастығының орынбасары Н. Мацкевич өзінің ... ... ... ... ... хатшысы Л. И. Мирзоянға 1935 жылы 23
қыркүйекте жазған «Қазақ АКСР-індегі халықтың жалпы ... ... ... хатында» былай дегені бар: «КСРО Мемлекеттік жоспарлауының ОХШЕБ
1930 және 33 ... ... ... ... орын ... осы
жылдары халықтың санының көп ... алып ... ... белгілі
процестерді объективті түрде көзге ілмей отыр»./1/
Бұдан көрінетіні, осы ... ... ... ... үшін ауыр ... ... жасырмақ болған әрекеті.
Н.Мацкевич мұны айқын аңғарып және әшкерелеп, өзінің хатында ... ... өз ... ... «белгілі процестер» деп жұмбақтайды.
Осы ... ... ... ... ... ... да осылай
айтылады.
Өйткені И. Сталин БК(б)П-ның XVII съезінде атап көрсеткен елдің санының
1933 жылдын соңына 168 млн ... ... ... ... 1937 жылға қарай
халық саны 180,3 млн ... ... деп ... ... ... еді./4/
Бірақ ашаршылық кесірінен бұл болжамның орындалмай қалуы санақшыларды қатты
састырды. Болжам ... орын ... тағы бір ... ... ... ... ... (ал 30-жылдары ол шұғыл өсті деп саналды) халықтың саны да
автоматты түрде арта түседі деп ... ... ... ... бірі ... ... керек еді. Халық ... ... ... ... ... ... ... айналды».
Сталиншілдер бұл жерде тағы бір ... ... ... ... бойы мал
шаруашылығымен айналысқан қазақ тәрізді көшпелі және ... ... ... ... ... өзгерту олардың ... ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін еді. Шын мәнінде осылай болды да.
Қазақстанның ХШЕБ мен КСРО ... ... ... ... ... ... баяңдау хат сол
кезеңдегі Қазақстан халқының әр жылдағы санын ... ... ... (мың) ... (мың) ... (мың) ... |483,5 |5690,2 |6173,7 ... |510,8 |5823,7 |6334,5 ... |549,5 |5908,7 |6456,2 ... |601,4 |6086,7 |6688,2 ... |732,7 |5973,8 |6706,5 ... |1072,1 |4805,6 |5877,7 ... |1171,0 |3735,1 |4906,0 ... |1311,6 |4805,6 |5239,5 ... |1437,6 |4212,4 |5650,0 ... мәліметтерді Л. И. Мирзоянға жолдаған Н. Мацкевич «есептеулер
нәтижелерінің тек ... ... ... ... 1936 ... ... ... отырған Бүкілодақтық халық санағында ғана
жүзеге асыруға болатынын» ескерте кетеді. ... ... ... ауыл ... санының кеміп кетуі 2 млн 351,6 мың адам. Егер ... ... ... негізінен мал шаруашылығымен айналысып, тек 8,6
проценті қана ... ... ... бұл ... негізінен
қазақтарға қатысты екенін мойындауға тура келеді./8/
Дегенмен осы ... ... ... есептеу басқармасының (ХШЕБ)
есептерін әр түрлі жанама есеп-статистика операцияларының (салық есебі, мал
есебі және т. б.) қорытындылары нәтижесінде ... ауыл ... ... ... ... ... шығады. Соңғылар бойынша аталған
жылдардағы ауыл халқының кему саны 3 млн 559,8 мың ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығы есептеу басқармасы ... – 1937 ... ... ... санағына байланысты Мәскеуге, КСРО
Орталық Халық шаруашылығы ... ... және ... өлкелік партия
комитетінің бірінші хатшысы Л.И. Мирзоянға 1937 ... 14 ... ... тағы да осы, ... ... санақ операциялары есептерін
ұсынады. Бұл маңызды құжатқа Қазақ АКСР ... ... ... ... ... өзі қол ... және оны мөрмен
бекіткен./10/
Бұл құжатта төмендегі мәліметтер ... ... ... ... ... 1 ... ауылдық жерлерде жүргізілген салық есебі ... ... саны ... ... ... ... |5873,0 ... |5114,0 ... |3227,0 ... |2493,5 ... |2681,8 ... |2926,0 ... |3287,9 ... ... ... Қазақстанның ауылдағы халқының саны 1930-
1933 жылдардағы ашаршылықта 3 млн 379,5 мың адамға кеміп кеткен. Рас, ... ... ... өзі ... бұл ... есептерінде негізінен
мал және т. б. салық салынатын мүліктерді қамтуға баса ... ... 8-12 ... кем ... ... Оны 1937 жылғы
Бүкілодақтық санақтың алғашқы мәліметтері де растай түсті. Дегенмен ... ... ... ... ... емес пе? Ал бұл ... (тенденция)
құжатта атап көрсетілгеніңдей, онда негізінен дұрыс берілген./2/
Ал енді осы 3 млн 379,5 мың ауылдық жерде жетіспейтін ... ... ... және одан ... жұқпалы аурулардың құрбандықтары деген
мәселені анықтауымыз керек. Мәскеудегі Қазан төңкерісі орталық мемлекеттік
архивінен алынған Қазақстан ... ... ... ... ... 1934 ... 1 ... дейін осы босқындардың 628,2 мыңы
(139,6 мың қожалық) Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... қаладағылар да бар. Осы есептің
өзінде де бұл мәліметтердің «шартты жанама» екендігі атап көрсетіле ... бұл ... ... ... ... мұнан басқа тағы бір ... ... ... ... ... 160 мың босқын шаруа ... мың ... ... айтылған./6/
Бұл деректердің шындыққа сәйкес келетініне күмәнданбауға ... ... ... ... ... сол ... ауа көшулерінің
жалпы көлеміне байланысты деректер баршылық. Солардың ішіндегі аса ... ... ... 1933 ... 9 ... И.Сталинге жазған хатындағы
мағлұматтар. Мұнда хат ... ... тыс ... ... кеткен 240
мың қазақты әр түрлі өлкелерден түскен деректер негізінде санап ... бұл сан ... ... ... ... қамтиды деп айтуға болмас.
Өйткені мұнда Төменгі Волга, Украина, Кавказ, Батыс Қытай, Ауғанстан, Иран
және т. б. ... ауа ... ... кірмей қалған./9/
Бұлардың ішіндегі қазақтардың шетелге – ... ... ... туралы
жоғарыда арнайы әңгімеленді. Енді осыған тағы бір назар ... ... ... ... ... ... ... аудандар халықтары Қазақстанда осы 1929-1931 жылдары 87 мың
адамға ... Ал енді ПП ... шет ... ... ... жедел
барлау мәліметтеріне сүйенсек, 1932 жылдың 1 қаңтарына дейін Қазақстаннан
Батыс Қытайға өтіп ... ... саны 60 ... тарта адам екенін көреміз.
Әрине бұл мәлімет те дәлме-дәл шындықты бейнелей ... ... ... қатар одан кейін қарай, КСРО-ға қайта көшіп қайтқандар да аз
болмаған. Дегенмен аталған санның ... ... ... ... ... комитетінің тапсырмасымен шекаралық аудандарды арнайы тексерген, Ә.
Жангелдин басқарған мемлекеттік комиссия ... да ... енді 1926, 1937 және 1939 ... ... ... және т. б. ... ... өзара салыстыра қарастырсақ,
жалпы алғанда Қазақстаннан шығып кеткен босқындар саны 500 ... ... ... ... 200 мыңдайы Қазақстандағы басшылық ауысқаннан
кейін көп кешікпей қайтып оралды.
Қазақстан босқындарының республиканың кейбір жекелеген ... ... 40-50 ... ... ... қарамастан, олардың
республикадағы село халқының орта есеппен 22 процентке жуығын қамтығаны
ресми құжаттардан белгілі.
1933 жылы ... 500 ... ... ... 300 ... жуығы
Қазақстанның өзінің ішіндегі босқындар болғанын байқаймыз. Бұл туралы Л.И.
Мирзоян ... И. ... және В. ... 1933 жылдың 29 наурызында
жазған хатында былай дегені белгілі: «Барлық ... ... ... ... ... саны 300 000 ... 90 000-нан аса қожалық
(республика шеңберінен тыс жердегіні ... ... ... ... ... ... ... темір жол пункттеріне
көшіп жатыр, яғни ... ... ... ... болуда»./1/
Босқындар саны туралы бұл мәліметтердің негізінен ... ... ... ... ... жаппай орын алғанын және
25-30 қазақ аудандарының азық-түлік ... тап ... ... ... аман алып қалу үшін 3 млн пұт ... ... ... Орталық Комитетке 1932 жылғы 9 қыркүйекте жазған хаты да және Г.
Исақовтың, І.Қабыловтың, Ж. Арыстановтың, ... Ғ. ... ... И. Сталинге (көшірмесі Л.Мирзоянға) 1933 жылдың 24 ... хаты да ... хат ... ... ... ... ... сүйеніп, 800 000 қазақ қожалықтарынан 1932 жылдың көктемінде
450 000 ғана қазақ қожалықтары қалғанын айтады. Хат авторлары «300 ... ... ... ... және Орта ... темір жол стансалары
бойымен орталық қалаларға, көрші облыстарға тарап кеткен. Олардың көпшілігі
өлмеші күн көруде», – деп ... ... ... ... ... және ... ... бір ғана олқылығы бар: мұнда 1932 жылдың көктемінен
кейінгі және 1933 жылдың ... ... ... ... өлгендер саны
есепке кірмей, көрсетілмей қалған. Соның өзінде де осы ... ... ... ... ... болған кемудің 2 млн 100 мың адамнан
асатынын байқай ... М.Г. ... сол ... ... бойынша,
әр малшы от басында орта есеппен 6 адамнан болған. /1/
Рас, күштеп ... ... ... ХШЕБ ... әр қожалықтағы адамдар санының ... ... ... есептеді. Бұған ең басты ықпал – алапат ашаршылықта әр
қожалықтағы адамдар санының едәуір кеміп кетуі еді. Мұны біз ... ... ... кестеден аңғара аламыз./3/
|Жылдар |1930 ... ... ... ... |Екі санақ арасындағы|
|ұлттар ... |авт. обл. ... ... |
| ... ... ... |Қарақалпақ.авт. |
| | ... | |обл. ... ... |6500,9 |6196,2 |5120,1 |-1076,1 ... ішінде | | | | ... |3713,4 |3627,6 |2181,5 |-1446,1 ... |1280,0 |1275, 1 |1917,6 |+ 642,5 ... |860,8 |860,1 |549,9 |-316,2 ... ... |646,7 |433,5 |471 |+ 37,5 ... ... екі ... ... ... кемуі 1
млн адамнан асып кетеді. Оның 1 млн 446,1 мыңы қазақтар да, ал ... ... ... осы ... Қазақстандағы басқа ұлттар ашаршылыққа
қарамастан 680 мың адамға өскен. Әсіресе бұл өсім ... көп – 642,5 ... ... ... ... өсім де өз рөлін атқарған.
Дегенмен бір қарағанда ашаршылықта кімнің өліп, кімнің тірі ... ... де ... аңғартатындай бұл мәліметтердің кемшілігі
де бар. Бұл кестеде ашаршылық жылы ... ... ... ... ... ... ... кейін қайтып кетті, ... ауыр ... ... ... орыс, украин және т.б. ұлттар
көрші республикаларға және Қытайға (ұйғырлар мен дүнгендер) ауып ... ... ... жоқ. Ал оларды анықтамайынша, басқа ... ... ... ... айту ... Біз ... ... мәліметті білеміз:
1928-1930 жылдары Қазақстанда жаңа совхоздар құру үшін ... ... 65 мың (260 мың ... ... ... ... ... 1931-1937
жылдары Қазақстан кәсіпорындарында жұмыс істеуге келген (оргнабор бойынша)
сан мыңдаған жұмысшылар және бар. Бұлардың ... ... ... ... ... саны 642 мың адам. Бірақ ... бәрі ... ... ... кем ... 35 ... яғни 224,7 мың ... тұрақтамай кейін қайтып кеткен./4/
Бұлардың басым көпшілігі украиндар мен орыстар еді. Архив деректеріне
сүйенсек, тағы да ... ... ... ... ... ... ... республикадан кетіп қалғанын көреміз. Сондықтан екі санақ
мәліметі арасындағы Қазақстандағы украиндардың жетіспеушілігі 310,2 мың
адам ... ... ... ... ... халықтарда да орын алды. Нақты
деректер мынаны көрсетеді: көптеген украиндар, белорустар және ... ... ... аймақтары мен облыстарына аштықтың қарсаңында-
ақ, дәлірек айтсақ, 1928-29 жылдардағы Қазақстандағы зорлап ет және астық
дайындау, ... 1930-31 ... ... тап ... ... ... ... қалған. 1937 жылдың Бүкілодақтық санақ
мәліметтерінің алғашқы материалдары Қазақстанмен ... ... ... ... Бурят Монголиясында, Иркутск, Новосибирск, Омбы, Саратов,
Свердлов ... 1937 жылы 1437,8 мың ... мен 123,8 ... ... ... берді. Бұлардың біразы бұрынғы
қазақстандықтар еді./4/
Қазақстандағы ... ... арта ... ... ... ... мынадай
жәйтті де естен шығаруға болмас: 1937 және 1939 ... ... ... қазақстандық украиндар, мордвалар, болгарлар, еврейлер,
белорустар және т. б. славяндар орыс болып жазылды.
Мұның өзі ... ... ... көбейте түсті, аталған этностарды
азайтты. Ал енді 1926-1937 жылдар ... ... ... азайып кеткен
халықтарға келсек: қазақстаңдық қырғыздар – 5 мың 42, дүнгендер – ... – 21 511, ... – 18 821, ... – 103 082 ... ... едәуір бөлігі өздерінің Қазақстанға көрші туған республикаларына
қоныс аударған, ал ... мен ... бір ... ... ... ... ... аталған жылдар аралығыңда Қазақстанда ашаршылық болса
да, немістер 29 465 ... ал ... 11 369 ... ... ... ... ... өсуі олардың ашаршылық
жылдарындағы шығындарын бейнелейтін жоғарыда келтірілген Республика ... ... ... ... ... ... шығара алмайды деп ойлаймыз. ... ... ... ... сырттан келіп қоныстанған әр түрлі этностардың ... ... ... ... орын ... ... кетіп қалудан,
қуғын-сүргіннен, аштықтан қырылудан ... ... ... ... жаңа ... ... жабылып кеткенін дәлелдей түседі.
Қазақстанға қоныстанушылар арасындағы әр түрлі ... ... ... ... ... ... |42,6 ... |3,4 ... |32,8 ... |1,8 ... |13,6 ... |0,2 ... |3,9 ... |2,0 ... ... ... ... ... осы жылдардағы
демографиялық ... ... ... Бұл ... ... Қазақстанға
көрші басқа республикалардың, Қытайдың және т. б. елдердің демографтары мен
тарихшыларының осы ... ... ... ... ... ... қазақ шаруаларын меншігінен зорлап айыруды, олардың
қожалықтарын күштеп ... ... ... тарихының беттері аса
күрделі.
Ұзақ жылдар бойы адамдар санасына дара үстемдік жасаған, ал ... ... ... ... ... ... «тап ... «космополитизм», «ұлтшылдық», «антисоветтік», «антикоммунистік»
дегендей әр түрлі саяси, идеологиялық айдарлар тағып, өз азаматтарын ... ... ... ... ... ... барлық құбылыстарға тек
пролетариат диктатурасының мүддесі тұрғысынан баға ... ... ... ... идеология үстіміздегі жүз ... ... орын ... оқиғаны тарихшылардың жан-жақты, салиқалы
зерттеуіне, ақиқатты өз атымен ... ... ... ... да» ... сүбелі еңбектердің өмірге келуіне ... ... ... жүйе ... ... ... ... әдістерімен қалыптастырғанын, тоқшылық жылдары тұтас халықты
алапат аштыққа ұрындырғанын, ... ... ... жазалағанын, күштеп
ұжымдастыру саясатының адамгершілікке жат, қаскөй ... ... ... ... ... демократия дегендерді шын мәнінде
еңбекшілер билігін шектеуге, жаппай ... ... ... ... ... ұрпақтан жасырып қалуға әрқашан тырысып
келді.
Әкімшіл-әміршіл авторитарлық жүйе өзін сынға алатын, өзінің қылмысты
саясатын ... ... ... ... бола ... жоқ. Осыған
байланысты тарихшылар пайдаланатын деректер аясы да тарыла түсті. ... ... ... ... және ... ... «кемелденген
социализмнің орнауы» және «совет халқының коммунизмге өте ... ... ... ... ... түсіретін, оларға күдік туғызатын
құжат атаулы жарыққа шығарылмай тұншықтырылды. Мұндай ахуалда тарихшылар
үстем ... ... ғана ... ... тек «табыстар» мен
«жеңістерді» дәріптейтін де, ал кемшіліктерді айта ... ... ... ... мен «оңшылдардың» немесе «ұлтшылдардың» қаскүнемдік әрекетінің
салдары ретінде көрсететін. Тарихи шындықты ... ... ... мұндай еңбектер жазуға тарихшылар біртіндеп төселіп алған еді.
Осы уақытқа дейін Қазақстан тарихында назар аударылмай келген нәрсенің
бірі – мемлекетке астық және ет ... ... ... ... жүзеге асыру туралы мәселе еді. И. Сталиннің 1928 жылдың ... ... ... ... ... да шаруаларға жаппай зорлық-
зомбылық жасауға жол ашты. Астықты ... деп ... ... ... немесе онымен сауда жасағандарды РКФСР ҚК-нің 107-бабымен
жаппай соттауды ұсынды. Шаруа өз еңбегімен ... ... ... үшін ... ... шаруаларының ерекшелігі – оларда
астықтың жоқтығында немесе аз мөлшерде кездесуінде еді. ... оны ... ... ... ... онан тап, ... түбін қақ!» деген мәтел осы
жанкешті науқанда елге сондықтан да таралды. ... ... ... ...... ... және еріксіз отырықшыландырудың
беташары және соларға алғашқы даярлық болатын.
«Өнеркәсіптегі артта қалуды жоямыз» деген ұранмен жүргізілген сталиндік
ұмтылыс та ... ... ... дамып келген қазақ ауылына ауыр
соққы болып тиді. Қазақстан Мәскеу, ... ... ... астана
мәртебесіндегі ірі қалаларын, Ресейдегі өнеркәсіп ... ... Орта ... Қиыр ... және ... ... ... негізгі
жабдықтаушылардың біріне айналдырылды. Мұның нәтижесі қайғылы болды. Қысқа
мерзімде Қазақстандағы мал басы он алты есе ... ... ... ... бас көтере алмастай болып күйреді.
Кеңес өкіметі орнықтыра бастаған әміршіл-шаруашылық ... ... ... ... ... ... өмір ... рулық-қауымдық, туысқандық,
меймандостық рухында тәрбиеленген қазақ шаруасына ұнай қоймады. Дәстүрлі
шаруашылықты талқандап, оны жаңа ... ... ... және зорлап
отырықшыландыру жолына түсіру, меншік иелерін ... тыс ... ... шаруаларының қалың бұқарасының ресми үкіметке наразылығын,
тіптен ашық, қарулы бас көтерулерін туғызды.
Материалдарді ғылыми талдау ... ... ... ... ... ... ... кеңес өкіметіне қарсы бұқаралық наразылықтарды
негізінен халыққа қадірлі және ... ... дін ... және ... ... батыл да өжет адамдар басқарған. Халық соңынан ерген,
құрметтеген адамдарды неліктен Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... мен ... Халық Комиссарлары Кеңесінің 1928 жылғы
27 тамыздағы «Бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы», 1928 ... ... «Аса ірі және ... ... ... ... және ... қарсы әрекет жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық туралы» және 1930
жылғы 19 ... ... ... ... ауыл ... ... қайта құруды нығайту жөніндегі және ... ... ... күрес жөніндегі шаралар туралы» қаулыларын зерттеу жөніндегі
Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... және ... ... ... ... ақтау туралы»
Қазақстан Республикасының заңы халық ... ... ... және ... ... ... Енді ... алдында наразылыққа
қатысқандар тізімдерін архив қорынан алып жариялау, халыққа таныстыру, осы
есімдерді тарихымызға енгізу тәрізді қасиетті міндеттер тұр. ... ... ... мен ... ... ... ... бастарын қатерге
тігіп, мейірімсіз де тасжүрек ... ... ... ... ... ... басшыларын ақтаумен ғана шектелмей, оларды халық батыры, қазақ
халқының ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... беру жөн ... еді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Омарбеков Т. 20-30-шы жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу ... ... ... ... 1992 22 желтоқсан.
3. Тәтімов М. Ауылдағы демографиялық ... ... ... Қозыбаев М., Абылхожин Ж., Алдажуманов К. Коллективизация в Казахстане
трагедия крестьянства. Алматы, 1992.
5. Халықнама. Сан мен сана. Алматы, 1992.
6. ... ... ... ... ... Н. ... ақ ... Алматы, 1991.
8. Абылхожин Ж. Традиционная структура Казахстана: социально-экономические
аспекты функционирования и ... ... гг). ... ... ... А. ... ... строя. Алма-Ата, 1957.
10. Тулепбаев Б. Торжество ленинских идей социалистического преобразования
сельского хозяйства в ... Азии и ... М., ... ... Б. Социалистические аграрные преобразования в в Средней ... ... М., ... ... по ... ... Т.ІІ. 1.2. 1741-1751 гг. Алматы, 1948.
С.21.
13. Қараңыз: Алаш-Орда. Сб. ... ... ... Кзыл-Орда,
1929. С. 73-76.
14. Отчет Краевого ... VI ... ... ... С. ... ... Қазақстан. 1989. 7-маусым.
16. Проблемы мира и социализма. 1989. № 4. С. 75.
17. Неру Дж. Открытие ... ... ... М., 1989. С 393.
18. Ленин В.И. Шығ. толық жинағы. 38-т., 173-176-66.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Қазіргі таңдағы демографилық ахуал5 бет
Еуразияның жер сілкіну аймақтары және оның зардаптары19 бет
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар30 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
Автокөлік апаттары6 бет
Антропогендік және экологиялық апаттар11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь