Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

I ТАРАУ ОТБАСЫ ЖӘНЕ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
6
1.1. . Отбасы және балалардың азаматтық және саяси.әлеуметтік құқықтарын конституциялық қорғау ерекшіліктері
6
1.2.Отбасы және кәмелетке толмағандардың бірқалыпты дамуы және оларға дұрыс тәрбие беру шарттары
16
II ТАРАУ ОТБАСЫ ЖӘНЕ КӘМЕЛЕТ ЖАСЫНА ТОЛМАҒАНДАРҒА ҚАРСЫ ҚЫЛМЫСТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
25
2.1. Отбасы және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы
25
2.2. Отбасы және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың жеке құрамдары 27
III ТАРАУ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН АДАМДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ҚОҒАМҒА ҚАРСЫ ІС . ӘРЕКЕТТЕР ЖАСАУҒА ТАРТУ ЖӨНІНДЕГІ ІСТЕРДІ ТЕРГЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

38
3.1. Отбасы және кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстарын тергеу ерекшеліктері
38
3.2. Кәмелет жасына толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан босату ерекшеліктері 45

IV ҚОРЫТЫНДЫ 74

V ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
76
КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасы үшінші 1000-жылдықтың табалдырығын тәуелсіз ел ретінде аттап, құқықтық-демократиялық мемлекет негізін қалыптастыруға кірісті. Қазақстан қоғамын сипаттайтын саяси, әлеуметтік және әкономиқалық өзгерістер мен қайта құрулардың шапшаңдығы Қазақстан жастарының қал-жағдайына және дамуына кейде теріс ықпал етуде. Тұтас алғанда қазіргі қоғамда және экономиқалық байланыстар мен қатынастар жүйесінде бейімделген, тұрақсыз статусқа ие әлеуметтік топ ретінде тани аламыз.
Бұл жағдайлар отбасында қалыптасатын өз ара қарым-қатынастарын сәттілігімен ұштасады. Міне сондықтан да кәмелетке толмағандардың қорғау жалпы отбасылық қатынастарды қорғау мен бір тұтас.
Жаңа қоғамдық қатынастарға көшу және осыған байланысты туындаған күрделі өзгерістер қарапайым халықтың өмір сүруден кейін күрт төмендетіп кедейлікке ұшыраған отбасылар санының күннен күнге өсуіне алып келеді. Ал мұндай отбасыларында олардың балаларының үйінен кетіп қалуына, тіпті ата-ана некесінің бұзылуына ықпал ететін күрделі психологиялық жағдайлар орын алатыны белгілі ерлі-зайыптылардың ажырасу фактілері жиілеп, ал некесіз туылған балалардың саны өсе түсуде. Елде келе жатқан «Әлеуметтік жетімдік» яғни ата аналары бар, бірақ көшеде қалған немесе мемлекеттік тәрбиелену мекемелерінде балалар үйінде тәрбиеленіп балалар санының өсуіне әкеледі. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық қол сұғуышылықтан қорғауға бағытталған нормалардың Қазақстан Республикасының қылмыстық заңында орын алуы 1989 жылы дүние жүзілік «балалардың құқықтар туралы» Конвенциясының ережелеріне сәйкес келеді. Мұндай нормалардың қылмыстық заңға енгізілуі жас тұлғаның дене құрылысының толық жетілмеуімен сондай-ақ ересек адамға қарағанда Кәмелетке толмағандардың қылмыстық қол сұғушылыққа төтеп беру.
1959 жылы 22 шілдедегі ҚазақССР-ның Қылмыстық Кодексімен салыстырғанда 1998 жылы 1 қантарда күшіне енген қазіргі қолданыста жүрген Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде кәмелетке толмағандар мен отбасына қарсы жасалатын қылмыстар үшін жауаптылық қарастырған бапатардың саны едәуір өскен Мысалы: 1959 жылғы заңда тек жасы кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың небәрі алты түрі ғана көрсетілген еді. Олар жасы он алтыға толмаған қыз бен жыныстық қатынас жасау 102 бап, жас баларды аздыру 103 бап, неке жасына жетпеген қызбен іс жүзінде некелі жағдайда тұру 105 бап, балаларды асыраудан немесе тәрбиелеуден бұлтару 112 бап, опекундық праволарын, қиянат жасау 113 бап, біреудің баласын ұрлау 116 бап.
Ең бастысы, жаңа заманда отбасымен кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстар үшін жауаптылықты қарастыратын нормаларға, өз алдына бір тарау арналған. Бұл біздің жаңа қылмыстық заңымыздың отбасымен кәмелетке тлмағандардың құқықтарымен заңды мүдделерін жоғары деңгейге көтеріп отырғанын дәлелдейді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабында:
Неке мен отбасы, ана мен әке жене бала мемлекеттің қорғауында болады (1); Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу — ата-ананың табиғи кұкығы әрi парызы (2); Кәмелетке толған еңбекке қабiлеттi балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға мiндеттi (З) — дслiнген. Бұл көрсетiлген қағидалар халықаралық құқықтын осы мәселелер жөнiндегi негiзгi ережелерiне сәйкестендiрiлген. Адам кұкығы жөнiндегi 1948 жылғы жалпыға бiрдей декларацияда, Азаматтық жене саяси құқықтар туралы 1966 жылғы Халықаралық фактiде отбасы қоғамның табиғи негiзгi ұясы және ол мемлекет пен қоғам тарапынан қорғау құқығына ис деп белгiленгсн. 1989 жылы 20 қарашада қабылданған “Бала құқықтары жөнiндегi” Конвенцияда да балалардың азаматтық және саяси-әлеуметтiк құқықтарының қорғалуына ерекше мән берiлген. Қазақстан Республикасы да отбасы жене кәмелетке толмағандар жөнiндегi халықаралық құқық нормаларын қастерлей отырып, осы мәселелерге байланысты пайда болатын қоғамдык қатынастарды қылмыстық-құықтық жолмен қорғауға ерекше мән бередi.
1997 жылы қабылданған жаңа Қылмыстық кодекстiң Ерекше бөлiмiнiң 2-тарауы отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстар үшін жауаптылық белгiлеген. Бұл тарауда осы тұрғыдағы қылмыстарға арналған нақты қылмыстардың мынадай түрлерi көрсетiлген: кәмелетке толмаған адамды қылмыстық iске тарту (131-бап); кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы iс-әрекеттер жасауға тарту (132-бап); кәмелетке толмағандарды саудаға салу (133-бап); баланы ауыстыру (134-бап); бала асырап алу құпыясын жария ету (135-бап); балаларын немесе еңбекке жарамсыз ата-анасын асырауға арналған қаражатты төлеуден әдейi жалтару (136-бап); кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу жөнiндегi мiндттердi орындамау (137-бап); балалардың өмiрi мен денсаулығының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жөнiндегi мiндеттердi тиiсiнше орындамау (138-бап); қамқоршы немесе қорғаншы құқықтарын терiс пайдалану (139-бап); еңбекке жарамсыз жұбайын (зайыбын) асыраудан әдейi жалтару (140-бап). Осы топқа жататын қылмыстардың объектiсi ата-аналар мен балалардың арасындағы отбасылық қатынастар, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың дене бiтiмi, интеллектуалдық, рухани, адамгершілiк тұрғысынан дұрыс дамып, қалыптасу жағдайлары болып табылады. Ендi осы топқа енген қылмыс құрамдарының әрқайсысына жеке-жеке талдау жасап өтейiк.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


1. Қазақстан Республикасының Конститутциясы. - Алматы, 2001ж.
2. Г. Сапаргалиев. Қазақстан Республикасы Конститутциясына түсініктеме. - Алматы, 1998 ж.
3. А. Ағыбаев. Қылмыстық құқық /жалпы бөлім/ - Алматы, 1999 ж.
4. Е. Алауханов, С. Рахметов. Қылмыстық құқық /жалпы бөлім/. – Алматы, 2001ж.
5. И. Козаченко. Қылмыстық құқық /жалпы бөлім/. – Москва, 1999 ж.
6. Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі. – Алматы, 2002 ж.
7. С. Дьяков. Қылмыстық құқық /жалпы бөлім/. - Москва, 1999 ж.
8. А. Наумов. Россиское уголовное право /общая часть/. – Москва, 1997 г.
9. Е.Кайржанов. Уголовное право РК /общая часть/. – Алматы, 1998 г.
10. Г. Поленов. Уголовное право /общая часть/. - Алматы, 1999 г.
11. Авторскии коллектив. Комментарии к уголовному кодексу РК. – Караганда, 1999 г.
12. И. Рогов, Г. Баймурзин. Комментарии к уголовному кодексу РК. – Алматы, 1999 г.
13. С.Рахметов. Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексіне түсіндірме. – Алматы, 2001ж.
14. Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексі. - Алматы 2001ж.
15. Қазақстан Республикасы қылмыстық іс –жүргізу құқығы. – Алматы, 2001ж.
16. Қазақстан Республикасы қылмыстық іс-жүргізі кодексі. – Алматы, 2001ж.
17. Т.Сарсебаев, А. Хан. Уголовный процесс. – Астана, 2000 г.
18. Авторлық ұжымы. Қазақстан Республикасының қылмыстық атқару құқығы. –Алматы, 2002 ж.
19. Қазақстан Республикасының қылмыстық атқару кодексі. - Алматы 2002ж
20. К. Жоламан, А. Мұхтарова, А.Таукелев. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы, 1999 ж.
21. Е.Баянов. Мемлекет және құқық негіздері. – Алматы, 2001ж.
22. О.Арсентьев. Адвокат в уголовном и гражданских процесах. - Кустанай 1998 г.
23.Уголовная ответственность несовершеннолетних//Правововая инициатива - 1998. - №1. – С. 58 – 61.
24. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сот Пленумының 1999 ж. 30-сәуірдегі «Қылмыстық жаза тағайындаған кезде соттардың заңдылықты сақтауы туралы» №1 қаулысы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сот Пленумы қаулыларының жинағы 3 том. – Алматы, 1999 ж.
25. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 13-желтоқсан 2001ж. № 20 «Жазаны өтеуден мерзімінен бұрын шартты түрде босату және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түріне ауыстыруы туралы» нормативтік қаулысы Егеменді Қазақстан газеті 4/1-2002ж.
26. «Қазақстан Республика тәуелсіздігінің он жылдығына байланысты рақымшылық жасау туалы» Қазақстан Республикасының Заңы 20/11-2002ж.
27. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11-сәуірдегі «Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары және оларды қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы» №6 нормативтік қаулысы Егеменді Қазақстан 13/у-2002ж.
28.Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Ауруға шалдығуына байланысты жазаны одан әрі өтеуден босату туралы» №7 қаулысы. Егемен Қазақстан 13 сәуір 2002ж.
29. Санаға –сілкініс, тәрбиеге серпіліс қажет- Ж. Қарабайұлы Егемен Қазақстан 26/1у-2002ж.
30. ҚР Жоғарғы Сотының 11.07.03 ж. № 4 нормативтік қаулысы
        
        Мазмұны
| | |
|КІРІСПЕ |3 |
|I ... ... ЖӘНЕ ... ... ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ | |
| |6 ... . ... және ... ... және ... ... |
|конституциялық қорғау ерекшіліктері |6 ... және ... ... бірқалыпты дамуы және оларға | |
|дұрыс тәрбие беру шарттары |16 ... ... ... ЖӘНЕ ... ... толмағандарға қарсы қылмыстардың | |
|түрлері |25 ... ... және ... ... ... қылмыстардың жалпы | ... |25 ... ... және ... толмағандарға қарсы қылмыстардың жеке |27 ... | ... ... ... толмаған адамдардың қылмыстары және оларды қоғамға | |
|қарсы іс - әрекеттер жасауға тарту жөніндегі ... ... | ... |38 ... Отбасы және кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстарын тергеу | ... |38 ... ... ... ... ... жауаптылықтан босату |45 ... | ... ... |74 |
|V ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ |76 ... ... ... 1000-жылдықтың табалдырығын тәуелсіз ел
ретінде аттап, құқықтық-демократиялық ... ... ... ... қоғамын сипаттайтын саяси, әлеуметтік және әкономиқалық
өзгерістер мен қайта құрулардың шапшаңдығы ... ... ... және ... кейде теріс ықпал етуде. Тұтас алғанда ... және ... ... мен қатынастар жүйесінде бейімделген,
тұрақсыз статусқа ие әлеуметтік топ ... тани ... ... отбасында қалыптасатын өз ара ... ... Міне ... да ... ... ... ... қатынастарды қорғау мен бір тұтас.
Жаңа қоғамдық қатынастарға көшу және осыған байланысты туындаған
күрделі өзгерістер ... ... өмір ... ... күрт ... ... ... санының күннен күнге өсуіне алып келеді. Ал
мұндай отбасыларында олардың балаларының үйінен кетіп қалуына, тіпті ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар орын
алатыны белгілі ерлі-зайыптылардың ажырасу ... ... ал ... ... саны өсе ... Елде келе ... ... жетімдік»
яғни ата аналары бар, бірақ көшеде қалған немесе мемлекеттік тәрбиелену
мекемелерінде балалар ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық қол сұғуышылықтан қорғауға бағытталған
нормалардың Қазақстан Республикасының қылмыстық заңында орын алуы 1989 жылы
дүние ... ... ... ... ... ережелеріне
сәйкес келеді. Мұндай нормалардың қылмыстық ... ... жас ... ... ... ... сондай-ақ ересек адамға қарағанда
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық қол сұғушылыққа төтеп беру.
1959 жылы 22 ... ... ... ... 1998 жылы 1 ... ... ... қазіргі қолданыста жүрген
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде кәмелетке толмағандар ... ... ... қылмыстар үшін жауаптылық қарастырған бапатардың
саны едәуір ... ... 1959 ... ... тек жасы ... ... ... небәрі алты түрі ғана көрсетілген еді. Олар жасы он
алтыға толмаған қыз бен жыныстық қатынас ... 102 бап, жас ... ... бап, неке ... ... ... іс ... некелі жағдайда тұру 105
бап, балаларды асыраудан ... ... ... 112 бап, ... ... ... 113 бап, біреудің баласын ұрлау 116 бап.
Ең бастысы, жаңа ... ... ... толмағандарға қарсы
қылмыстар үшін жауаптылықты қарастыратын нормаларға, өз ... бір ... Бұл ... жаңа ... ... ... ... құқықтарымен заңды мүдделерін жоғары деңгейге көтеріп
отырғанын дәлелдейді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабында:
Неке мен ... ана мен әке жене бала ... ... ... ... қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу — ата-ананың табиғи ... ... (2); ... толған еңбекке қабiлеттi балалар еңбекке жарамсыз
ата-анасына қамқорлық жасауға мiндеттi (З) — дслiнген. Бұл ... ... ... осы ... ... негiзгi ережелерiне
сәйкестендiрiлген. Адам кұкығы жөнiндегi 1948 ... ... ... ... жене ... құқықтар туралы 1966 жылғы Халықаралық
фактiде отбасы қоғамның табиғи негiзгi ұясы және ол ... пен ... ... ... ис деп ... 1989 жылы 20 ... ... құқықтары жөнiндегi” Конвенцияда да балалардың азаматтық
және саяси-әлеуметтiк құқықтарының қорғалуына ... мән ... ... да ... жене ... ... ... құқық нормаларын қастерлей отырып, осы мәселелерге байланысты
пайда ... ... ... қылмыстық-құықтық жолмен қорғауға
ерекше мән бередi.
1997 жылы қабылданған жаңа Қылмыстық кодекстiң Ерекше бөлiмiнiң 2-
тарауы отбасына және ... ... ... ... ... белгiлеген. Бұл тарауда осы тұрғыдағы қылмыстарға арналған ... ... ... ... ... ... ... iске тарту (131-бап); кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы iс-
әрекеттер жасауға тарту (132-бап); кәмелетке толмағандарды ... ... ... ауыстыру (134-бап); бала асырап алу құпыясын жария ету
(135-бап); балаларын немесе еңбекке ... ... ... ... ... ... жалтару (136-бап); кәмелетке ... ... ... ... орындамау (137-бап); балалардың өмiрi мен
денсаулығының қауiпсiздiгiн қамтамасыз ету жөнiндегi мiндеттердi тиiсiнше
орындамау (138-бап); қамқоршы ... ... ... ... ... ... жарамсыз жұбайын (зайыбын) асыраудан әдейi жалтару (140-
бап). Осы топқа жататын қылмыстардың объектiсi ... мен ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың дене
бiтiмi, интеллектуалдық, рухани, ... ... ... ... ... ... ... Ендi осы топқа енген қылмыс
құрамдарының әрқайсысына жеке-жеке талдау ... ... ... ОТБАСЫ ЖӘНЕ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ҚАРСЫ ҚЫЛМЫСТАРДЫҢ ЖАЛПЫ
СИПАТТАМАСЫ
1.1 Отбасы және ... ... және ... ... ... ... Республикасы Конституциясының 1-бабының 1-тармағыңда
«Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, ... ... ... ... ... ... оның ең қымбат қазынасы — адам
және ... ... ... мен ... ... деп ... 3-бабының
1-тармағында «Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық» деп
бекітілген. Құқықтық ... ... ... ...... ... көтеру мақсатында 1995 жылдың 21 маусымында ... ... ... ... мен ... беру туралы» № 2347 қаулысы ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетін, білімін
жетілдіре отырып, заңдылықты күшейту қажеттілігін негізгі меже етіп ... ... ... ... ... ... әрекеттердің ушығып
кеткенімен байланысты. Ертеректе «кәрші ақысы — тәңір ақысы» деп ... ... ... ... ... бүгінде кәрші кемпірдің талғажау еткен
жалғыз сиырын шімірікпестен қорасынан жетектеп әкететінді шығарған.
Қазақ елінің заңды құрметтеуі, адам ... ... ... ... ... Ғасырлар қойнауынан жол тартып келе жатқан әдет-
ғұрып, салт-сана, мәдениетті сөйлеуге құрылған қарым-қатынасқа айрықша баға
берген. Ел ... ... жіті мән ... ақ ... ... бір ауыз ... өзі тасқын тоқтатарлық күшке ие болған. Ал дуалы
ауыздан шыққан қасиетті ... ел ... ... ... Ата ... бағыт беріп отырған /1/.
Қазақ халқы жазусызуды білмеген кездің ... ... ... ... адам ... қорғауды назарда берік ұстаған. Мысалы, сол заманда ел
тоқтаған «Қасым ханның ... ... ... ж.ж.), ... ... ... ... ж.ж.), Әз Тәукенің «Жеті жарғысы» (1680-1718 ж.ж.) ... ... ... ... пен ... ... ... яғни біреудің алажібін аттамауға тәрбиелей отырып, зорлық
пен зомбылықтың барлық түріне қатаң жаза ... Ал елі ... ... ... күн көрген қаныпезерлерді, Ата ... ... ... ... ... қу» деген қағидамен аяусыз жазалаған.
Ел басқарушыларды ақыл-парасатына, турашылдығы мен әділеттілігіне
қарай құрметтеген. Елге ... ... ... ... ... ұзақ отырмаған.
«Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ», «Көп ... ... ... айтып, тура жолдан тайғандарды жөнге салған да халықтың өзі болған.
Сол себепті, қай хан болмасын алдымен халықтың ... ... ел ... ... ... ... ел бірлігін сақтауға тырысқан.
Содан кейінгі кезеңде қазақ жерін отарлау мақсатында патшалық Ресейдің
хандықты жойғаны, ел басқару ісіне ... ... ... ... ... тарихтан мәлім. Ал қызыл империяның құйтұрқы саясаты халықты
тілі мен дінінен, әдеп-ғүрып, салт-санасынан ... ... ... ... ... ... саясат халықтың теңдік құқын жаншып, оның
ұлттық ... ... ... ... ... жеке ... оның тағдыры деген ұғымдар адыра қалды. Тағдыр демекші, жеке адамның
тағдырын ойлау әр елде, әр кезеңде түрлі ... ... ... ... революциясының негізгі құжаты саналатын «Адам және ... ... ... ... ... ... мен құқы
теңдей» деп көрсетілген. Бул барлық адамдардың құқықтары тең ... ... сөз. Дәл ... ... ... дінінде де бар және онда «Адам
туылғанда да, өлгенде де бірдей, ... ... ... деп ... ... адам және ... құқықтарын теңестіретін демократиялық
көзқарастың деңгейі төмен болғаны рас. ... ... өз ... ... ... ... дәлірек айтқанда 1948 жылы берді. Өйткені, дәл
осыжылы БҰҰ өзінің «Жалпыға бірдей адам ... ... еді. Бұл ... ... ... үшін адам ... қорғау саласында
бағыт беретін негізгі заң актілерінің бірі болды.
Енді құқықтық мемлекет құруға бет алған елімізде қылмыс неге көп, оның
себебі неде ... ... ... ... ... ыдырағаннан кейін басқа
одақтас республикалар сияқты Қазақстанда да жұмыссыздар саны көбейді. Бұған
зауыт, ... ... ... қалыптасқан әкономиқалық
байланыстардың үзілуі ... ... ... республика заңдарын орындамау
жауапсыздық пен құқықтық сауатсыздықты тудырды.
Қазір жасөспірімдер арасында ... ... ... ... әйел зорлау, жезөкшелік сияқты түрлері көп ұшырасады. Бұған,
әлбетте, сағат сайын теледидардан соғыс пен кісі ... ... ... ... ... құрылған бейнефильмдердің шексіз көрсетілуі
себеп. Міне, осындай жүйесіз, жүгенсіз бейнефильмдерге бой алдырып, санасы
уланған жасөспірімдердің ертеңгі күні сол ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы қаулысының
әкономиқалық-әлеуметтік жағдайларды ... ... ... ... ... мұрындық болатын заңдық құжат екендігі шындық. Жалпыға
бірдей құқықтық білім мен тәрбие беру жас ... үшін ... іс ... Бул ... ата-анадан бастап, мемлекетке дейінгі аралықта
атқарылатын маңызды жумыстардың бірі болып есептелуі ... ... ... ... ... міндеттердің бірі — оқұ-тәрбие
жұмысының ... ... ... ... ... ... ... әрбір
оқұшының құқықтық санасын қалыптастыру мен жауапкершілігін нығайтудың
тйімді жолдары мен ... ... ... ... тәрбие беру
үшін, ең алдымен оларға Қазақстан ... 1995 жылы 30 ... ... ... жыл ... ... таныстыру
қажет. Құқықтық сана — қоғамдық сананың құрамдас бөлггі, ал құқық қоғамдық
қатынастарды реттейтін, ... ... ... өмір ... ... ... ... рөлі, әсіресе әкономиқасы дамыған елдерде терең байқалады.
Елімізде ... ... ... ... ... ... ... туралы» және т.б. заңдарды басшылыққа
алған. Ал құқықтық тәрбие берудегі мемлекеттің рөлі айрықша. Бүгінге дейін
біз ... ... ... мемлекетінің құқық негіздері» деген пәнді
оқыту арқылы беріп келдік. Десекте, бұл құқықтық мемлекет құру үшін аздық
етеді. ... ... ... ... ... соңғы сыныпқа дейінгі
аралықта оқытып, құқықтық тәрбиемен ұштастырған жөн. Оларға ... ... заң ... ұғымдарды терең қамти алатындай жағдай ... ... ... ... ... пен жаза ... толық дәріс беріп, оқұшылардың
өздеріне тиісті құқықтары мен міндеттерін, бұған қоса ... ... ... түсіндіріп, өзін-өзі қорғай білуге баулу керек-ақ. Оларға
заңды білген адам ... ... ... да ... ... ... адам ... жасқаншақ, екіжүзді, қорқақ болатының үнемі ... де ... ... Қысқа қайырғанда, әрбір азамат заңгер болуы
керек.
Жоғарыда құқықтық тәрбие беруді ... ... ... ... Ал, ... ... ... мектептен қоғамдық ортаға бағыт алса, ... ... ... мақсатқа жетпекпіз. Мектеп мемлекеттік оқұ-тәрбие ... онда ... ... ... мен тәрбие жұмысы да ... ... ... Әр ұстаз өз пәндеріне байланысты заңдық құжаттарды
пайдалана ... ашық ... ... әр сынып жетекшісі ертеңгілік,
апталық сабақтарды, ... ... ... ... анкета, тест
жұмыстарын, сұрақ-жауап, пікір сайыстарды құқықтық тақырыппен ... ... ... нұр ... нұр болмақ.
Кезінде нарық заманыңың нар белін қайыстырған ... ... ... ұрпақ ауысты дедік, қойшы, ... ... ... саналынатын жастар тәрбиесін уыстан шығарып алғанымызды
күні бүгіндері кеш аңғарып отырмыз. Қазір сол одақ тұсындағы құатты жастар
қозғалысын қанша ... ... ... деп ... ... шатқаяқтап келеді. Жастар мен жасөспірімдердің құқығын қорғау,
оларға тәлім тәрбие беру жөнінде ... заң ... ... ... да ... толық іске қосылмай, бір кездері өзара
сабақтасып жатқан ... пен ... және ... ... ... ... аққудың көкке, шортанның көлге ... ... ... тұрған жағдайы бар. Сонымен соңғы жылдары
патриотизм мен отан ... ... ... ... ... ... қылмыстың қаулап өсуі үлкен алаңдаушылық туғызып отыр. Әрине оның
түпкі себебін бір ауыз сөзбен түсіндіріп беру қиын мәселе /29/.
Қалың ... ... ... ... ... төмендігі,
тұрмыстық ахуал мен күн-кәрістің жүдеулігі, ертеңгі ... ... ... ... тағы да ... толып жатқан объективті, ... ... пен ... тәрбиеден тыс қалған жастар қауымын түзу
жолдан тайдырып, теріс әрекеттерге баруына ... ... ... ... ... салдарынан жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылық
отбасы, ошақ қасындағы тентектіктен асып ... кісі ... әйел ... ауыр жарақат салу, ашықтан ашық адам тонау, есірткі заттарын сақтау
тәрізді кәнігі қылмыскерлермен жасалынатын ауыр ... ... ... басқан жасөспірімдерді жаппай жазалай берудің асқынып кеткені ... ... өзі ... ... арақ ... ... жастың қылмысы
туралы істің букіл органдарды ... ақыр ... ... ... жеткеніне қатты қынжылыс білдіріп, құқық қорғау органдарының
осы бір ақылға сыйымсыз әрекетін өткір сынға ... ... ... ... ... ... ... бұдан ұтылмаса ұтпайтындығын аққа қара
күйе жаққандай етіп анық көрсетіп отыр. Егер тәлім тәрбие мен ... алу ... ... сай ... ... ... бет бұрған көк
әрім жасқа жақсы менен ... ... ... ... жазалау
біржақты сипат алмаған да болар еді. Амал ... ... ... ... тыс ... ... ... қит етіп, қия басқан
тәртібі "қиын" баланың жауапкершілігін құқық қорғау ... ... ... ... ... жеткізіп отыр. Басқа басқа сол түзелуі күрделі
деп саналған балаларды қамқорлықтарына алып ... ... ... ... ... тізгінін ең алдымен құқық қорғау
органдарының өкілдері емес, ұстаздар қауымы ... тиіс емес пе? ... ... ... мен оның жер ... ... мұндай игілікті
істен әзірше шет қалып отыр. Береке бірлігі азайған отбасыларынан шыққан
1180 баланың есепке ... өзі ... ... ... ... ... ... кінәлап немесе керісінше ата-аналар қауымының білім
ошақтарын жазғырып, жасөспірімдер тағдырын әрі тарт, бері ... ... ... орын алып отырған жағдай ... еске ... ... ... мен ... аялы ... зәру панасыз
сәбилердің мына тұрлаусыз тіршіліктен іздеп табатыны қылмыс пен тәртібі
төмірдей ... ... ... ... Респүблиқасының "Білім туралы"
заңында тәлім тәрбие мен ... ... ... ... іс ... тайға
таңба басқандай анық айтылғанымөн өкінішке орай осы бір киелі қағида бул
кундері сыңарынан айырылып, жалқы ... ... Сол ... де ... ... молайып кеткен қоргансыз балаларды қай мекеме ... алуы ... ... басы ... ... дау тудырып келеді. Білім
министрлігінің ... ... ... қиын ... ... бұзған
баланы түзу жолға салу полицияның ісі деп ... ... ... ... қай ... алып ... да ... қауымына тікелей тиесілі
міндет екендігін қадап айтады. Біздің де тоқтайтынымыз осы ... ... ... үшін ... бас салып жазалаудың оның өміріне балта
шапқанмен бірдей екендігін, керісінше түзеу орындарында болып қайтқан ... ... ... ... қайта қабылдамай, сыртқа тебетіндігін
бүгінгі боямасыз ... ... ... ... ... ... адам баласы
жарық дүниеге қылмыскер қалпында ... оны ... ... ... мен қоғамымыздағы түрлі қарама-қайшылықтар қалыптастырады. Бул
мәселенің ... ... ... ... ... бауыздап, әкесін
сақалынан ұстап сабайтын қаныпезер жастар мұндай жан шошытарлық қаталдыққа
қалай ... жүр ... ... ... дәйекті жауап табу да қиын.
Мамандардың пікірлеріне ... ... ... ... дені ... ... әрекеттерден аспай жатады. Алайда жеңіл
желпі жазалармен шектеуге ... ... ... ... ... ... қатал үкіммен аяқталып жатады. Сол себептен де "Сорос-
Қазақстан" қайырымдылық қоры ... мен жасы ... ... ... ... "Ювенальная юстиция" халықаралық
жобасын тәжірибеге енгізуді алғашқылардың бірі болып ... ... ... ... жаңа ... бұл ... қордаланып қалған көптеген проблемалардың
түйінін шешіп, құқық қорғау ... ... ... ұшырайтын
жасөспірімдердің құқығын қорғау ісіне тигізетін ықпал, әсері зор ... жоба ... ... ... аудандарында сынақ ретінде ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдер құқығын
бұзуға жол бермейтін тиімділігін көрсетіп отыр. Тек оның қисапсыз қаражатты
қажет ететіндігі ғана аяқты түсайды. Екіншіден ол ... ... ... ... ... ... бар ... төртіп бұзып, қылмыс
жасаған жасөспірімдер құқығын қысым, қиянаттан қорғайтын жоба ғана. Ал ... ... ... ... ... ... сол
баяғыдағыдай әлі де өз ... ... ... жазушысы Ғабит
Мүсіреповтің "Ел боламын десең, ең ... ... ... ... ... ... орындап, қисая бастаған көш-керуенімізді қайтсек түзете
аламыз? Бәлкім кейбіреулердің айтып жүргеніндей орны ойсырай кәрініп ... ... ... ... ... ... өмірге жаңа
толықтыру, өзгертулерімен жол тартатын ... ... ... ... Ол ... ... еліміздің ертеңгі келешегіне
жетелейтіндей құатты идеологиямен қамтамасыз ете ала ма? Әлде ... аса ... ... ... ме? Айту қиын. Алайда жылдан жылға
қаулап өсіп, баршамызды алаңдатып отырған жастар ... ... ... кесудің осындай мемлекет деңгейіндегі жаңа саясатты қажет ететіндігі
дау тудырмайтын шындық. Онсыз жастар қауымын ... пен ... ... ... жасайтын жантүршігерлік қылмыстардың қаулап
өсіп, нашақорлықтың дендеген ... ... ... десек те тәлімді
тәрбиенің жоқтығы мен қамқорлықтың аздығынан. Әйтпесе ... ... ... ақылы компьютер орталықтары жан дүниесі ... ... ... санасын жақсылықтан ада жат қасиеттермен улар ма ... ... ... жаны ауырып, жүрегі сыздап жатқан ешкім жоқ.
Жастардың алды кісі ... адам ... соңы кун ... ушін тәнін
саудалап, жезөкшелікке туссе бул да өз ... ... ... ... Абай мен Саин ... ... ... жұрт "балалар
бурышы" деп атап кеткен кішкентай ... ... ... ... ... біреу білсе де біреу білмес. Айтуға ауыр болса да ақиқаты
осындай. Қызметінің құны 200-300 ... ... ... ... дені ... ... ... ынтымағы бұзылған
отбасыларынан шыққан қыздар. Ондай ... ... ... тартып,
жазалау заңдарымызда қарастырылмаған. Тіпті жазаға тартқан ... ... ... не ... еді. Сол ... де ... жұмыс істейтін инспекция
қызметкерлері кішкентай жезөкшелерді ұстап, олардың ата-аналарына ... ... ... әкімшілігіне хабарлаумен шектеледі. Бар болғаны
осы. Шынтуайтына жүгінсек бұл да нәтижесі ... ... ... ... Рас, ... ... 137-бабында балаларына дұрыс
тәлім-тәрбие бермеген ата-аналар үшін ... ... Онда да бұл ... ... ... аяқ асты ... адамдық
қалыптан жұрдай болып айырылғандар ғана жауапкершілікке ... ... ... ... ... жоғарыдағы баппен 47 адам жауапкершілікке
тартылып, ата-аналық құқығынан ... ... те ... ... ... аса күрделі бұл бапты тетіктері өнебойы қозғалысқа түсе
бермейтін "өлі" ... бір ... ... Олай ... қай
бала өз әке шешесінің үстінен шағым жазып, арыздана береді ... ... ... әбес қылығы үшін ата-анасын ұялтатындай қажеттілікті
қанша жерден әрекеттенсек те енді қайтып ... ... ... ... ... Себебі заман өзгеріп, ұрпақ ауысты. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ... тұр. Кейде қарап
отырып, тұрмыстық ахуал өз үстемдігін жургізіп отырған мына ... ... гөрі ақша ... ... ме деп те ... ... ... ертеңімізді жалғастырып жататын ұрпақ тағдыры бәрінен де жоғары тұруы
тиіс емес пе? Жазалаумен жастарды түзете аламыз ба? ... да ... ... заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов көкөрім жастарға
қарап ... «Біз ... ... бара ... ал сендер базарға келе
жатқан ұрпақсындар» деген екен. Қайран Мұхаң ... ... ... кетіп қан
базардай сапырылысып, қайнап жататын мынау тіршілікте ... ... ... ... ... ауыз ... ... түйіндеген еді.
Әр қоғамның өзіне тән идеологиясы болатындығын ... ... ... ... қол жеткізе алмай келе жатқан кем тұсымыз дүние танымы мен
көзқарасы өзгерген жастар ... ... ... ... салып жіберетіндей
жаңа тәлім-тәрбие бағытының осалдығы дер едік. Десек те мұндай идеологияның
қиындықсыз жүзеге асуына көзінде өндіріс ошақтарының тоқтап, ... ... ... ... ... ... шешілмей отырған
проблемалар мұрша бере қоя ма? ... ... ... ... ... ... да мұны жокқа шығармайды. Жылдан жылға күрделеніп
бара жатқан жастар арасындағы тәлім-тәрбие жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... жүрген алқалы жиындардың да онды
нәтижеге қол жеткізбей, жай әңгіме ... аса ... ... ... өтуге болмайтын осындай ақиқат себептер бар сияқты. ... де ... ... ... ... кебейіп, тербетіліп отыратындығы
қоғамдағы әл-ауқат деңгейінің ахуалына ... ... да ... ... ... жұмыстары мен патриоттық рухты бір ... ... ... ... ... ... ... уақыт шабысынан артта қалып, тұйыққа тіреле беретініміз
белгілі жағдай. Осындай орыны ойсырай кәрініп тұрған осал буын ... жол ... ... ... ... ... ал ... ауыр қылмысқа, ашықтан ашық баруына өзіндік ықпалын
тигізетін негізгі факторға айналып келеді. ... ... 14 ... ақ ... ... ... ... өлтіріп, қанға бөккен денені
аттап өтсе, 13 жасар қыз бала ... ... ... мерт ... Күні
бүгіндері көпшіліктің еті үйрене бастаған мұндай сұмдық оқиғаларды одан әрі
тізбектеп жалғастыруға да болар еді, ... одан ... ... бар. ... ... әлгіндей төбе шашынды тік тұрғызатын қылмыстарға жаны
киналмастан қалайша баратындығында ... ... ... ... ... ... өсіп, күрделене түсуін әркім әрқалай
түсіндіргісі келеді. Кейбіреулер ... бір ұшын ... мен ... ... ... сабақтастырса, базбіреулер жастарымыздың
бойындағы ... пен ... ... өзіміз айтып өткен
тұрмыстың ... мен ... ... тәрізді тіршіліктің келеңкелі
жағынан іздестіреді. Қалай десекте бүгінгі ... ... ... ... ... ... проблемаларда жеделдетіп түйінін шешуді
қажет етіп отырған бұл ... де ... жоқ ... бар. ... ... қаша бастаған қырық құрау шаруаның басын біріктіріп, кешенді түрде
қалай жүргіземіз ... ... ... ғана ... ... ... ... сәбидің дүниеге келгенінен бастап, ол азамат болып қалыптасқанға
дейінгі аралықты қамтитын тәрбие ... өз ... ... орта жолдан
үзілсе, оның қылаудай тиімділігі болмайтындығын өмірдің өзі көрсетуде. Егер
келешекте ... ... ... бұл ... ... маңызы зор іс-
шаралардың басып біріктіріп оның ... ... ... ... оңда
үмітіміздің ақталғаны. Қазір елімізде жастар мен балалардың мүддесі мен
құқығын қорғауды қамтамасыз ететін ... да аз ... ... ... ... көп жағдайда діттеген нысанасына жетпей, ауада
ілініп ... ... ... күтіп отырған түйткілді
мәселелердің түйіні жатқандығын жоққа ... ... 2002 ... 1
қантарынан бастап «Қазақстан Республикасындағы балалардың құқығы туралы»
жаңа заң өз күшіне ... Осы ... ... ... ... мен
мүддесін қорғауды қамтамасыз ету, оларды қорлауға жол бермеу мемлекеттік
саясаттың басты мақсаты екендігі ашып ... ... те заң ... пен күн көрістің ауырлығы үстемдік құрып тұрған тіршілікте толық
жүзеге аса коятыныңа күмән көп. ... жас ... ... мен ... ... тіпті өлім жағдайына душар ету деректері әлі де ... сол ... ... келеді. Қаршадай баланы қатыгездікке
үйрететін де қоғам мен отбасындағы ... ... ... болып отыр
/27/.
Елімізде 23 тамыз 2002 жылы ... ... ... ... ... ... олардың қоғамдық мәні бар және ... ... ... ... ... адамзатқа тән құндылықтары
негізінде оларды жоғары имандылық қасиеттерге, елжандылық пен ... ... ... ... ... қалыптастыру принциптерінің
басымдығына сүйеніп, баланың Қазақстан Республикасының Конституциясында
кепілдік берілген негізгі құқықтары мен мұдделерін іске ... ... ... ... заң ... ... балалар мүддесін көздейтін мемлекеттік
саясатының мақсаттары:
- балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ету, ... жол ... ... мен заңды мудделерінің негізгі кепілдіктерін нығайту,
сондай-ақ құқықтары бұзылған жағдайларда оларды қалпына келтіру;
- бала құқықтары ... ... ... ... ... мен ... ... қорғау жөніндегі тиісті органдар мен
ұйымаар құру;
- балалардың дене бітімі, интеллектуалдық, рухани және ... ... ... бойында елжандылық азаматтық және бейбітшіл
сезімдерді тәрбиелеуге, сондай-ақ баланың жеке адами ... ... ... ... ... ... және әлемлік мәдениет
жетістіктеріне қол ... үшін ... ... жәрдемдесу;
- кәмелетке толмағандардын құқықтық санасы мен құқықтық ... ... ... жұмысты қамтамасыз ету болып табылады.
Балалар мүддесін көздейтін мемлекеттік саясат мемлекеттік ... ... ... ... ... ... баланың құқықтарын заң тұрғысынан қамтамасыз етуге:
- балаларға толымды тәрбие беруді, олардың құқықтарын қорғауды оларды
қоғамда толымды өмір ... ... ... ету мақсатында отбасын
мемлекеттік қолдауға;
- аймақтық ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... ең төменгі әлеуметтік стандарттарды белгілеуге және
сақтауға;
- баланың құқықтары мен заңды мүдделерін ... оған зиян ... ... ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі функцияларды
жүзеге ... ... ... мен өзге де ... ... ... ... Қазақстан халқының тарихымен, дәстүрлерімен,
рухани қазыналарымен және әлемдік мәдениет жетістіктерімен ... ... ... шығармашылық және ғылыми қабілетін дамыту үшін
ұйымдар құруды, кино және ... ... және ... ... балаларға арналған газеттер, журналдар, кітаптар басып шығаруды
көтермелейді, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... етеді.
Порнографияны, қатыгездік пен зорлық-зомбылықты дәріптейтін, адамның
қадір-қасиетін қорлайтын, балаларға зиянды әсер ... және ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарын, әдебиетті, ойын-
сауык және басқа іс-шараларды ... заң ... ... баланың ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың діни
дүниетанымына негізделген тәрбиеге араласпауға, білім беру, ... ... және өзге де сол ... ... шегінен тыс жерлерде
баланың қатысуымен діни жоралардың жасалуына, аталған әрекеттер баланың
өмірі мен ... ... ... оның ... бұзатын және
жауапкершілігін шектейтін жағдайларды қоспағанда, кепілдік береді.
Кәмелеттік жасқа толмаған балаларға қатысты діни жоралар ата-анасының
немесе олардың ... ... ... жасалады.
Балаларды дінге тарту жөніндегі мәжбүрлеу шараларына жол берілмейді.
Мемлекеттік органдар, жеке және ... ... ... ... имандылық жағынан және рухани дамуына зиян ... ... ... ... пен ... ... ықпалынан қорғауға
міндетті.
Салауатты өмір салтын насихаттау мен балаға құқықтық білім беруді
мемлекет өз ... ... ... бірі деп таниды.
Қылмыстың зорлық-зомбылықтын немесе өзге де ... ... тән ... жан ... ... ... денсаулығын қалпына
келтіру және әлеуметтік бейімделу үшін қажетті көмек көрсетілуге тиіс.
Баланың ата-анасы, басқа да заңды өкілдері, ... ... ... ... мен оған ... беру ... жузеге асыратын
ұйымдар салауатты өмір салтын және алкогольді ... мен ... ... ... ... ... ... ішімдіктерді, темекіні және темекі бұйымдарын сатуға
тыйым салынады.
Алкогольді өнімдер мен ... ... ... ... ... ... пайдалануға тыйым салынады.
Балалар тауарларын ... ... ... және ... ... ... арналған іс-шараларды жүргізу кезінде
шылым шегуге, темекі бұйымдарын сатуға тыйым салынады.
Балалар ... ... беру ... және ... ... ... радиустегі аумақта алкоголь өнімдерін сатуға тыйым салынады.
Бала ... ... ... әсер ... немесе улы заттарды
қолданудан, оларды дайындаудан, ... ... өзге де ... ... ... есірткі, психотроптық заттарды тұтынуға тартқаны үшін Қазақстан
Республикасының заң ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және діни өшпенділікті
өршітуге бағытталған, тектік-топтық ... ... ... ... ... өзгертуге және Қазақстан Республикасының
аумақтық тұтастығын бұзуға шақыратын үндеулері, порнографиясы бар ... ... және ... жағынан дамуына өзгеше зиян келтіретін
ойыншықтарды, кинофильмдерді, дыбыс және бейнежазбаларды көрсетуді, сатуды,
сыйға тартуды, көбейтуді және ... ... ... ... ... ... және ... бұқаралық ақпарат құралдарын таратуға
тыйым салынады.
Баланы жезөкшелікпен айналысуға тартқандарға, балаға порнографиялық
материалдарды ... ... ... ... кино ... ... сипаттағы және эротикалык мазмұндағы
өзге де ... ... ... ... ... Республикасының заң актілерінде көзделген тәртіппен жауаптылық
белгіленеді /27,28/.
Баланы ... ... ... ... ... ... ... құруға тыйым салынады.
Қазақстан Республикасының заңдарына және халықаралық міндеттемелерге
сәйкес, ... ... ... мен ... ... ... алып кетудің, ұрлап әкетудің, олармен сауда жасаудың алдың
алу мен ... ... ... оларды тұрақты тұратын еліне қайтару
жөніндегі шаралар қолданады.
Баланың заңды өкілдері барлық ... ... мен ... ... ... кез ... тұлғамен қарым-кятынаста, арнайы өкілеттіксіз
баланың тууы (немесе баланы ... ... ... куәлігі, ата-аналарының
паспорты, қорғаншының жеке басының куәлігі негізінде балаларға өкілдік
етуді және олардың құқықтарын және ... ... ... ... асырады.
Қазақстан Республикасының заңдарында кәмелетке толмағандардың дербес
азаматтык, неке-отбасылық, еңбек және өзге де ... ... ... өз ... мен мүдделерін қорғау құқығы көзделген жағдайларды
қоспағанда, он төрттен он ... ... ... ... ... және заңмен қорғалатын мүдделерін олардың заңды өкілдері
қорғайды.
Тәрбиелеу, емдеу ... ... ... қорғау
ұйымдарындағы балаларға өкілдік ету мен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге асырады.
Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаға өкілдік ету мен ... және ... ... ... қорғау уақытша, баланы
отбасына немесе балалардың құқықтарын қорғау ... ... ... ... ... ... ... және қамқоршылық органына
жүктеледі. Балалардың құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғауды
өкілеттіктеріне сәйкес мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... білім беру,
оны тәрбиелеу, дамыту, оның денсаулығын сақтау, оны әлеуметтік қорғау мен
оған әлеуметтік қызмет ... оның ... ... ... ... ... іс-шаршіарды және (немесе) ол қатысатын іс-
шараларды жузеге асырушы адамдар Қазақстан Республикасының ... ... ... ... мүлкіне келтірілген зиянды,
сондай-ақ моральдық зиянды өтеу туралы талап ... ... ... ... ... ... ... туралы жыл сайынғы
мемлекеттік баяндаманы балаларды қорғау ... ... ... ... ... ұсынады және ол ресми басылымда
жарияланады.
Босқын және ... ... ... балалардың өз ... ... ... ... ... жеріндегі қорғаншы және қамқоршы ... ... ... ... не өзге де ... ... ... және олардың тұратын жері туралы мәліметтер алуға ... ... ... ... ... ... бала құқықтарын
қорғау жөніндегі функцияларын жүзеге асыратым озге де ... ... ... ... бала ... ... ... сәйкес жауапты болады.
Мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар жаза түрін белгілеу кезінде
баланың өмір сүру мен ... ... ... даму деңгейін, жеке
басынын өзге де ... ... оған жасы ... адамдардың
ықпалын ескеруге тиіс.
Ата-анасы және басқа да заңды өкілдері ата-аналық құқықтарын ... ... ... дене және ... ... оның имандылық,
дамуына зиян келтіруге құқылы емес. Баланы тәрбиелеу тәсілдерінде баланың
адамдық ... ... ... ... ... оны қорлау немесе
қанау болмауға тиіс.
Ата-аналық аялаудан айрылған балаларға қамқорлық жасау, оларды асырау
мен оқыту — мемлекеттің, қоғамның ... ... ... ...... ... ... Бұл іспен мемлекеттің арнаулы органы айналысады.
Ол - білім беру ... және ... ... ... ... қорғау органдары. Ата-анасынан жетім қалғандар туралы
осы органдарға хабарлау ... Олар ... ... ... алады, қамқоршылар мен қорганшылар тағайындайды. ... ... ... ... өз ... қорғай алмайтын, өз міндеттерін
орындай алмайтын балғандықтан балаларды ... ... ... ... үшін ... ... 15 ... дейінгі
балаларға, ал қорганшылық – 15 жас пен 18 жас ... ... және ... толмағандардың бірқалыпты дамуы және оларға
дұрыс тәрбие беру шарттары
Біздің елімізде балаларды тәрбиелеу мен оқыту — тек құқық қана ... ... ... бір деңгейде. Қазақстан Республикасы заңдары бойынша
балалардың орта ... алуы ... ... ... ... ... ету, ... жағдай туғызу ата-аналардың міндеті болып табылады.
Бұрын мектептер тек мемлекет қарауында болды, ал енді білім беру ... ... ... болмауы тиіс жеке мектептер құрылуда.
Тек осындай жағдайда ғана жеке ... ... ... ... ... куәлікке теңестірілелі. Ата-аналар балаларык
мемлекеттік мектептермен бірге жеке ... де ... ... мектептер (гимназиялар, колледждер) жеке ғылым асы бойынша
мейлінше терең білім береді. Әр ... ... ... ... ... бойы ... ... дәстүрлері бар. В. Даль
тәрбиеге мынадай анықтама береді: «...сәби ... ... ... ... және ... ... ... ең кем дегенде ержеткенге дейін
тамақтандыру, асырау және киіндіру; ал жоғары ... өмір ... ... ... ... ... ... үйретуге қамқорлық
көрсету». Тәрбиелі адам — ... ... ... ... бойына сіңірген адам. Ата-ананың ізгі де, ... ... адам ... талпыну.
Әрине, ата-аналар бірінші кезекте өз балаларын ... ... ... ... ... тәрбиелеуге тырысады.
Жеке адам да, қайсыбір қоғамдық бірлестік те (саяси, діни және ... ... ... ... діни теңсіздіктер көздейтін міндеттер
қойып, осы мақсатта жұмыс жүргізе ... ... ... ... ... ... ... дәстүрді кұлкі етуге, қорлауға болмайды. Әр
ұлттың ішкі өз әдет-ғұрпы, дәстүрі өзіне жақын. ... ... кез ... адамдары оқшау өмір ... ... да ... ... бірге өмір сүреді. Мұндай жағдайда баланы тек ... ... ... ... ... ... ғана ... әрине,
адамдарды жақындастыруға, олардың бірге оқуына, бірге қызмет етуіне, бірге
өмір сүруіне игі әсер ... ... ... бойы бір мемлекетте қатар
өмір сүрген қазақтар, орыстар, украиндар, өзбектер, немістер, ... ... және ... ... жалпыхалықтық дәстүрлер, әдет-
ғұрыптар аз емес. Енді ... өмір сүру ... олар одан да ... ие болуда, тіпті, Конституцияға сәйкес, ... ... — бір, ... ... ... ... ата-аналар балаларының мүдделерін қорғауға
құқылы. Кәмелетке толмауына, қабілетінің толық жетілмеуіне байланысты
балалар өз ... ... ... ... ... ... құқығын қорғауға тиіс. Мұндай құқықтың қатарына ... ... ... ... ... ... балалардың заңды мүдделері
жатады. Оған, атап айтқанда, нәтижесінде ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкін фактілерді белгілеу құқықтары
жатады. Құқықтар мен мүдделерді қорғау ... ... ... ... ... өз ... заңды өкілдері болып табылады.
Ол ата-аналардың, белгілі бір ... ... ... ... органдарымен тағайындалуы мумкін қамқоршы мен ... мен ана тең ... ... ... де ... толмаған
балаларының заңды өкілдері болып табылады.
Ата-аналардың өздерінің балаларына қатысты табиғи міндеттерін ... ... ... оларды немқұрайлы орындауы мүмкін. Өкінішке ... ... ... ... жиі ... Әрине, өз балаларының
тәрбиесіне немқұрайды ... ең ... ... өздері зардап
шегеді. Балалардың тәрбиесіздігінен, өнегесіздігінен балалардың өздері жиі
таяқ ... ... ... ... бұзуға колайлы жағдай жасайтындықтан,
басқа адамдарға, тұтас ... ... зиян ... ... ... ... ... қатысты заң ыкпал ету ... ... ... ... (ңемесе олардың біреуі) өздерінің
құқықтарынан айырылуы ... ... деп нені ... Оған, біріншіден, өзінің тәрбие
жөніндегі міндетін орындаудан жалтару жатады. Мұндай ... жәйт ... ... ... мән ... балаларының қалыпты өсуіне,
дамуына және білім алуына қажетті жағдай жасамаған жағдайда ... ... ... ... ата-аналық құқықтардың теріс пайдаланылуы болып
табылады. Мысалы, оқуға қатысуға, сабаққа ... ... ... ... ... да ... ... білімнен қол үзуге мәжбүр етеді.
Үшіншіден, ата-аналар (ата-ана) балаларына қатыгез қарауы: ылғи да ... ... ... қоюы, үйден куып жіберуі, баланың намысына тиюі және
т.б. қиянат жасауы мүмкін. ... ... ... ... ... жат ... балаларына кері ықпал етуі ... егер ... ... ... ... ... нашақорлар
болса олар ата-аналық құқықтан айырылады /26/.
Жасөспірімдер мен ... ... ... ... сай, ... ... ... рухта тәрбиелеу ісіндегі орын алып ... ... бір ... ... ... ... ... аудандар
мен қалалардағы әкімшіліктер, құқық қорғау органдары бірлесе ... ... ... ... тәлім-тәрбиенің тиімді жолдарын іздестірумен
келеді. Қазір республикамыздың көптеген ... ... ... ... ... инспекторды бекіту дәстүрі қанат жайып отыр. ... ... өзі ... арасындағы қылмысты болдырмау және
алдың алу шараларын жүргізуден туындаған ниет еді. ... дәл ... ... ... ... ... пікір айтудың езі де асығыстық болар.
Дегенмен де осы ... ... ... ... тықпалап енгізудің
тиімділігі бола қояр ма екен деген де сауалдың алдымызды кесе көлденендеп
жатып ... рас. ... ... ... ... ... ішкі ... мен балалармен қарым-қатынас жасаудағы іс-тәсілі өзгермесе одан ... Әлде бұл ... ... ... ... ... ... оқушылары
жасқанып жүрсін деген ойдан туындаған шара ма? Онда бұл ... мен ... ... ... Әрбір мектепке
полиция өкілін ... ... ... ... ... ... кеп ... тигізеді деп есептейді. Таразы басын тен тартатын
екі пікірдің де түп ... ... ... ... учаскелік инспектор
тек полиция өкілі ғана емес, кез-келген бүлдіршінмен ортақ тіл ... ... әрі ... ... ... игі ... ұштасып жатыр еді.
Ондай болса, қанеки. ... ... жан ... ... ... ... өзі де осы емес пе? Бір ... айтқанда, жастармен қоян қолтық
жұмыс істейтін учаскелік инспектор біздің ... ... ... төменгі буынның арасын жалғастырып, қылмыстың алдың алатындай тұлға
болса барша жұртты ойлаңдырып отырған олқылықтын орны ... емес ... ... ішкі істер бөлімдерінің жаныңдағы кәмелетке толмағандармен
жұмыс жүргізетін инспекциялардың төртіп бұзған жасөспірімді ... ... ... жазалауға бейім тұратын іс-тәсілі өзгермейінше бұл
салада онды жаңалықтар ... деп ... өзі ... ... ... ... ... сүйенсек, кәмелетке толмағандармен ... ... ... уақытша тыныс алып, есегін орын деп келетін
кездейсоқ қадрлар аз ... ... ... ... ... ойға алған
осы мақсаты орындалып та жатада. Қашан да ... ... ... ... ... инспекциялардағы жұмыстың тар шеңберде
тұйықталынып, ондағылардың жастарға жанашырлық жасаудың ... ... ... бір астарында жаңа іс-тәсілінің жоқтығы мен ... ... ... объективгі себептерде бар. ... ... ... ... ... ... ізбен кетуіне оларға
балалармен тиімді жұмыс ... ... ... ... көрсетілмейтіндігі де теріс әсерін тигізуде. ... ... ... ерекше орын алатын ... ... Ішкі ... ... мен ... және ғылым министрлігінің
мамандары ғылыми тұрғыдан талдай отырып, жарыққа шығарса кемшіліктердің кем-
кетігін толтыруға, қолайлы мүмкіндік жасалынар еді. ... ... ... ... кенжелеп, құқықтық сауаттылығы төмен
жасөспірімдердің адам жаны түршігерлік ауыр қылмыстарға ... ... бала ... ... ... ... ... жұмыс
істейтіндігіне сындарлы сындар айтты. Мұндай қағазбастылықтан көптеген
қалалық, аудандық әкімшіліктердің ... ... ... ... ... да ... алмай келеді. Бірақ бұдан
комиссия жұмысы жолға койылып, ондағылар республика деңгейінде шешуді қажет
ететін проблемаларды ... ... өз ... ... жол ... ... иланғың келмейді. Өйткені, қылмыстың өсуіне бірден бір түрткі болып
отырған әлеуметтік-әкономиқалық, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының дәл
осылайша көз алдайтын жалған ақпарлардың жетегінде кететіндігі ешқандай ... ... ... ... ... ... ... алқалы жиындар дүбірінің алысқа жете алмай, алқынып орта жолда
қалатындығының бір ... де нақ ... ... ... ... ... ... қалыптасып отырған
осындай ахуалы ескерілмегендіктен олардың негізгі ... ... ... ... ... ... 10 күні Қазақстан Республикасының
«Темекі шегушіліктін, алдың алу және оны шектеу туралы» заңы жарық ... ... ... ... арасында темекіні насихаттауға және сатуға
тыйым салған бірқатар баптар бар. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... шетелдік кәсіпорындар теледидарлар
мен ақпарат құралдарының беттеріңде өз өнімдерін насихаттап, жарнамаларын
қыздырып жатқанда жоғарынағы заңның ... өз ... ... сену қиын. Әрі-беріден соң кез-келген кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... әрекетіне шын мәнінде
тосқауыл қойып жатқан кім бар. Осының барлығы да ... ... ... алу ... ... ... ... алғандығымыздан.
Құқық қорғау органдарының өкілдерін былай ... жас ... ... ... ... жирендіретін ұстаздар қауымының өзі тәртібі
нашар қиын балалардан мүмкіндігі келгенінше бойын ... ... ... ... ... келіп тұрады. Яғни, көптеген мұғалімдердің
ондай оқушылармен ортақ тіл табысып, жұмыс істегісі ... Қит ... ... ... қойдыртып маңдайына қара таңба басып қоюдың бір ... мен ... ... ... ... білмейтін
біліксіздігінде жатса, екінші бір ұшы ... ... ... ... ... кодекстің баптарында, балаларға тән ... пен ... ... ... ... деп ... Рас, ... де кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың алдың алу шараларына
көбірек орын берілген. ... олар ... ... ... ылғи да тасада қалып қояды. Сондықтан да сәл ғана ... ... ... ... деп танылып, тынымсыз жұмыс істеп
жатқан жазалау механизмінің тісіне ілігіп кетеді. Осылайша жан дүниесі әлі
бұлініп үлгермегйі ... ... ... ... ... оның ... ... көзқарасын сендіреміз /24,27/.
Сондықтан да жастардың ... ... ... ... ең ... ... өзі ... алуға тиіс деп ойлаймыз.
Ата Заңымыздағы қоғамымыздың басты қазынасы адам және оның құқықтары деген
иманды сөз де ... ... ... ... ... ... бюджеттің мойныңа іліне салынатын бұл істе ала-құлалық орын
алмай, жастарға жасалынатын ... ... ... ... әркендер
еді. Ал дәл қазіргі жағдайда ол ... ... қуат ... ... ... ... ... алуда.
Жастар тәрбиесін қашан да жауапты іс деп ... ... Ал ... жай-күйі мен қордаланып қалған қомақты проблемалары осындай.
Соңғы кездері қылмыс жасаушылардың жас деңгейі жасарып ... ... ... ... кең етек алып бара ... Заңгер болған соң
осынау мәселе төңірегінде ой қозғамау ешбір мүмкін ... ... ... ең алдымен Қазақстан, сосын қазақ ұлты үшін ең ... ... оның ... біз ... ... ... отбасымыздан
қарастырғанымыз жөн. Өнер адамдары ортасында ... киім ... ... ... ... бар. Егер соны тарата келіп, заң ... ... ... ... ... ... онда ... одан да әрі терең кетсек, ананың құрсағынан басталуы тиіс.
Бірақ, біз әңгімені бер жағы ... ... деп ... ... ... жылдары республикамызда жүргізілген социологиялық зертте-улерге орай
«Сіздің отбасыңыз тату ма?» деген сұраққа оқушылардың 72,2 ... «иә, ... деп ... ... ал 24,4 ... «онша емес» десе, қалған 1,8 пайызы
«мүлде тату емес» деген кесімді тұжырым айтқан. 1 пайызы болса мүлдем ... ... ... ... ... ... жасөспірімдердің алатын
орның екшелеуге келгенде отбасының атқарар рөлін анық байқауға болады емес
пе.
Жалпы, адам ... ... ... оның ... ... Сондықтан да, жасөспірімдердің адамға, қоғамға, еңбекке, мемлекет
пен ұлтқа, ... ... ... ана ... деген көзқарасы ата-ананың
көрсеткен үлгісіне қарай қалыптасады. Олардың әрбір жасаған теріс қылықтары
ешуақытта да із-түзсіз қалмай баланың ... ... ... Мысалы, егер
әке шешесі үйге ұрланған зат әкелгенін байқаса, оны ол да бек қайталауы
мүмкін. ... ... ... жөніндегі сөз бос әурешілік болып қалады.
Сондықтан да толыққанды жақсы ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Мысалы, зерттелгендердің 68
пайызында кәмелетке толғанға дейін әкесі де, ... де ... ал ... ... ... ... екеуі де болмаған. Тіпті, оны
айтасыз, олардың 19,4 пайызы некесіз ... ... егер ... әке-
шешесінің біреуі болмаса, оның үстіне бала бірнешеу болса, олардың жүріс-
тұрысын қадағалау, жалпы тәрбие беру мәселесі өте ... ... ... да, ... де ... ... келетін отбасында дұрыс тәрбие
беру мүмкін емес, бірақ соған қарамай, олардың келеңсіз мінез-қылықтары
баланы ... ... де ... етіп ... деу де оншалықты шындыққа
жанаса қоймайды. Мұндай жағдайда ең басты нәрсе, ... ... ... оны
барынша мейірімділікпен ішке тарту немесе жатсынып жақтырмай сыртқа тебудің
рөлі ерекше. Кәмелетке толмағандардың істері ... ... ... 15 мыңға жуық жасөспірімдердің басым көпшілігінде ата-аналарымен
мейірімді байланыс болмаған. Соның салдарынан олардың ... ... ... ... ... ... жол берген. Арнайы
психологиялық-әлеуметтік зерттеудің нәтижелері ондай балалардың сол ... ... ... ... келеңсіз әсер ететін ... ... орта ... ... бір ... ... зерттеудің
бір қыры — «Жасөспірімдердің теріс жолға түсуіне не ... ... ... төмендегідей жауаптар алынған. Олардың 7,5 пайызы теріс жолға
түсуіне туыстарының жасаған қылмысы әсер ... ... ал 14,1 ... мүшелерінің ішімдікке салынуын тілге тиек етеді. Үйдегі жанжал,
көзге шөп ... ... ... деушілердің көрсеткіші — 2,3 пайыз,
көшенің ықпалы тиді деушілердің саны 73,6 ... ... ... ... ... ғана ... ... сыйлап, келеңсіз жолға
түспегендерін әңгімелесе, мұғалімнің, яғни, ... ... 2,3 ... алға ... ... ... ... аңғаратын жағдай, алдымен
жасөспірімдерге отбасы ... ... ... ... қоршаған орта,
араласқан қатар-құрбыларының кім екендігін тексеріп білудің ... ... ... ... өз ... мінез-құлқындағы
жақсы-жаман қасиеттерді, сондай-ақ өзі араласып отырған ортадағы ... ... тез ... ... ... ... ... жайлар
бойға тез сіңеді. Қазақтың «жаман әдет жұқпалы» деуі де сонда ... ... ... ... біз ... ата-аналар, ұстаздар қолдан
жасаймыз /24,27/.
Осынау қиын да, қызық кезеңде өмір сүріп жатқан жасөспірімдердің ... ... ... ... пайымдасақ, олардың көбісінің отбасы,
бала-бақша, мектеп секілді орындардан оң тәрбие кәрмегенін байқауға болады.
Олардың көпшілігінің өзінің ата-анасына ... ... ... сыры
сонда. Олар өздерін отбасы мүшесімін деп толыққанды санай алмаған. Яғни,
қылмыс жасаған жасөспірім ... ... ... ... ... ... өмір ... кемшіліктермен де
байланыстырған жөн. Жалпы, кім-кімнің болмасын қылмысқа баруы, алдымен
оның тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... еш ... ... құбылыс. Оның алдың алуының жолдары да сан ... Бір ... бар ... ... ... отбасының 31 ... ... ... ... ... ... жағдайда да
қауқарлары жетпеген, ал 20 пайызы балаларының қылмыстық әрекетін біліп көре-
тұра, одан арашалап ... еш ... ... ... 49 ... ... көңіл бөлді ме» деген ... ... ... ... ... ... ... оларға отбасының оң
ықпалы болмай, өздерінің балалары алдыңда неге ... ... ... оны ... ... ... үшін ... қылмыстық
жолға түскені жаңалық болып табылмаған. Ата-анасы оны біле-тұра жасырып, ел-
жұрттан ұят ... ... ... аса ... ... Міне, осының барлығы да
бала тәрбиелеудегі қателіктер мен кемшіліктерге ... жол ... ... ... ... аяқ ... қарызға белшеден батып, дүние-
мүлік, үй-жайын сатуға мәжбүр болады. Бұл — нарық тудырған ... ... өзі бала ... ... ... ... ықпал ететіні тағы
анық. Осы түста айта кететін жай, «Жекешелендіру туралы» заңда тұрғын ... ... ... ешнәрсе айтылып, көрсетілмеген. Үйсіз-күйсіз қалған
жасөспірім балалар үйінетапсырылады. Кейін, ол есейген соң қайда барарын
білмей далада ... ... Сол ... ... басына түскен
оқиғаларын жазып әкімшілік орындарына жолдаған хаттары да жауапсыз қалып
жатады. ... да ... ... заңға өзгертулер мен
толықтырулар енгізіп, онда балалардың ... үйге ... ... анық ... ... керек. Бұл орайы келгенде айтылған мәселе.
Бала тәрбиесіндегі тағы бір аңғарғанымыз, ... ... ... себептерінің бірі — мектеп тәрбиесіндегі
кемшіліктер. Сондықтан да қылмыстылық пен ... ... ... ... ... ешуақытта бөле-жара қарамай, оларды бір
мақсаттағы негізде жүйелі жолға қою ... ... ... ... ... ... мәдени деңгейінің жоғарғы ... ... де ... болады. Демек, мектепті де білім бермедін деп ... де ... ... ол ... яғни мектептің күнделікті ... ... ... ... ойшыл-заңгер бір кезде: «Білімділік ілмыс
заңын азайта алмады, ол ек криминалистерге қылмыстарды жаңаша топтастыруға
мүмкіндік ... ... ... деңгейінің қылмыстың рөлі мен ... ... ... деп жазуының өзінде де осынау ойдың астары ... бір ... ... ... ... мектеппен барлық байланысты
жоғалтқан, олардың балаларын оқытып жүрген ұстаздармен, жалпы ... жоқ, ... ... ... ... ... ... олардың айтқандарына құлақ аспайды да. Олар «Балаларымызбен не
істеу керектігін мұғалімдерсіз-ақ езіміз білеміз» деп ... ... ... ... ... ... ... араласуды ұнатпайды.
Қолдағы мәліметтерге жүгінсек, 5- сынып оқушыларының сауал қойылған 100 ата-
анасының 32-сі ... ... ... ... ал 36-сы өз ... ... ... жетекшілерін танымайды екен. Баланың мектепте ан азды-көпті
оң өнегесі ... ... ... ... ... ... балта шабылады.
Сонымен, кәмелетке толмаған қылмыскерлер тобындағы мектеп оқушылары ... ... аз (2,5 есе), ал КТУ ... ... ... ... жоғары, (ол да 2,5 еседей). Бұл мәліметтердің отбасымен байланысы ... ... оны КТУ ... және ... ... ... берген
отбасынан шыққан жұмыссыз жастардың арасындағы қылмыстылықтың ... тұр. ... ... тәптіштеп айтып жатуымыздың сыры, ... ... ... және ... жоғары оқу орындарының қоғамдағы алатын
орның аңғарту.
Қазіргі кезде тағы бір көпшілікті ... ... жай, ... мен ... ... ... қарамастан жасарып жатқандығы. Тіпті,
кейбір ата-аналар қаланы қылмыс жасаудың ... ... ... ал ауылды
ондайдан алыс санайды. Нақты әлеуметтік құрылымдар және қоғамдық ықпал,
әрине ... және ... ... ... ... олар ... ... бар
мінез-құлыққа, оның ішінде қылмыстылыққа бірдей ықпал жасайды. Бұл жерде
әңгіме қаладағы әлеуметтік ... ... ... ашуда болып
отыр. Қаладағы қылмыстылықтың, «байырғы» ауылдық қалыптан өсе келе емес,
өзінше ... ... көз ... Егер бір ... алып ... әр
жылдары сотталғандар саны мен тіркелген қылмыстар саны белгілі бір ... ... да ... ... ... байланысын
сипаттайтын салыстырмалы деректер алу үшін зерттеу жүргізу бекершілік.
Қала халқының саны ауыл адамдарының саныңан ... ... ... ... ... ... Қылмыстың басым көпшілігі
қаладажасалынады. Сондықтан да ... ... ... қоғамдық алдың алу шараларын жүргізгенде аталған
жағдайларды ... жөн. ... ... қалаға қоныс аударғандар арасында
қылмыс жасаушылар басым, олардың көпшілігі адамның жеке басына ... ... ... Ауыл ... ... ... ... шаруаларының қандай да бір нақты бағыт-бағдар алмауы
жеке адамның тұтынушылық қабілетімен оны қанағаттандыру мүмкіндігі арасында
қайшылық тудырып ... ... ... ... жастардың қылмысқа баруына ықпал
етпей қоймайды. Адамның мінез-құлқын тежейтін немесе оған бағдар беретін
әлеуметтік топтар (кәсіптік, ... ... ... ... да ... азайған десе де болады. Бұрынғы «біз» деген түсінік жоғалып,
құндылығын жойған. ... да ... ... алынуға тиісті адамдар
қазіргі кезде, әсіресе ешкіммен ешкімнің ісі жоқ ... ... ... ... да ... ... және ... шабуыл жасағаны үшін
сотталған қала тұрғыңдарының көпшілігі ауылдан келгендер. Қала ... ... ... да ... ... келеді де қылмыс түрі кебейеді. Көші-
қон процесінің есебінен қала ... ... ... көшіп-қону жұмыс
орныңың жетіспеуіне, пәтер тапшылығына, тағы да басқа ... ... ... ... де ... ... ... зорлық-
зомбылық сипатындағы қылмыстардың көбеюіне себеп болады. Бұдан ... ... ... ... әсер ... демографиялық құрам,
яғни адамдардың жыныс, жас құрамы, сотталғандар саны, өндірістік күштердің
дамуына байланысты халықтың ... ... ... мен ... ара салмағы әсер етеді, екіншіден, әкономиқалық, саяси,
мәдени, факторлар, қала ерекшелігі де ... ... ... ... ... ... және әкономиқасы қауырт есіп кележатқан қалаларда
қылмыстылық әкономиқалық, әлеуметтік-тұрмыстық және мәдени қиыншылықтармен,
тіпті ... ... ... ... ... ... ... Олардың көп салалылығы ... ... да ... ... ... ... ... /27/.
Сонымен, қылмыс жасаудағы негізгі себеп әрине адамның, оның ішінде
жасөспірім тұлғасының қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған жас күнделікті
өмір шын-дығынан алады. Оның ... ... және ... оны сондағы дау-дамайдың куәсі болуға душар етеді. Егер ... ... ... ауылда болсын) сотталып келген болса, әсіресе олардың
өзара ынтымақтастығы ... бала ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ Кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың
түрлері
2.1. Отбасы және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың жалпы
сипаттамасы
Қазақстан Республикасы 1995 жлғы Конституциясының 27-бабында: ... ... ана мен әке және бала ... қорғауында болады" -
делінгені мәлім. ... ... оның ... жас мүшелерінің өмірі мен
денсаулығын қорғаудың ... мен ... әр ... және бұл ... етуде жалпы құқықтың, оның ішінде, қылмыстық құқық саласының
орны ... ... да ... ... шараларды пайдаланып
кәмелетке толмағандардың өмірі мен денсаулығына, сонымен бірге ... қол ... ... ... ... күрес
жүргізеді.
Құқықтық шаралардың күшімен аталған қоғамдық қатынастарды қорғаудың
мәні кәмелетке толмаған адамның мүддесін ... оның жеке ... ... ... және адамгершілік жағынан ... ... ... ... ... Өз ... бұл жағдайлар
отбасында қалыптасатын өзара қарым-қатынастардың сәттілігімен ұштасады.
Міне, сондықтан да отбасы және ... ... ... — жалпы
отбасылық қатынастарды қорғаумен бір-тұтас мәселе.
Қазіргі өткінші тарихи кезенде жаңа қоғамдық ... көшу ... ... туындаған күрделі өзгерістер қарапайым халықтың өмір сүру
деңгейін күрт ... ... ... ... ... ... ... алып келеді. Мұндай отбасыларында олардың ... ... ... ... ... ... ... ықпал ететін күрделі
психологиялық жағдайлар орын алатыны белгілі. ... ... ... ал ... туылған балалардың саны өсе түсуде. Елде етек
алып келе жатқан "әлеуметтік жетімдік", яғни ата-аналары бар, бірақ ... ... ... ... мекемелерінде (балалар үйінде)
тәрбиеленіп ... ... ... ... ... және кәмелетке толмағандарды қылмыстық қол сұғынушылықтан
қорғауға бағытталған нормалардың Қазақстан Республикасы қылмыстық ... алуы 1989 ... ... ... құқықтары туралы"
Конвенциясының, ережелеріне сәйкес келеді. Мұндай нормалардың қылмыстық
заңға енгізілуі жас тұлғаның дене ... ... ... ... адамдарға қарағанда кәмелетке толмағандардың қылмыстық ... ... беру ... ... ... ... олардың жас, психологиялық және әлеуметтік жағынан әлі де болса ... ... ... ... 1959 жылғы 22 июльдегі Қазақ ССР-нің Қылмыстық кодексімен
салыстырғанда 1998 жылы ... ... ... ... қолданыста жүрген
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде ... ... ... ... ... қылмыстар үшін жауаптылық қарастырған баптардың
саны едәуір өскен. Мысалы, 1959 ... ... тек жасы ... ... ... ... алты түрі ғана ... еді.
Олар жасы он алтыға толмаған қызбен жыныс қатынасын жасау (102-бап), жас
балаларды аздыру (103-бап), неке ... ... ... іс ... некелі
жағдайда тұру (105-бап), балаларды асыраудан немесе ... ... ... ... ... қиянат жасау (113-бап),
біреудің баласын ұрлау ... ... жаңа ... ... мен ... толмағандарға қарсы
қылмыстар үшін жауаптылықты қарастыратын нормаларға, өз алдыңа бір тарау
арналған. Бұл ... жаңа ... ... ... мен кәмелетке
толмағандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды жоғарғы деңгейге
көтеріп ... ... және ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Қылмыстық кодексінің 131-140-баптарыңда ... ... ... ... ... ... объектісі отбасын қорғау, ата-
аналардың және асырап алушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау,
сонымен бірге ... ... ... ... ... тұрғыда дамып қалыптасуын реттейтін қоғамдық қатынастар болып
табылады. Ескеретін жағдай мынада — бұл ... ... ... ... ... ... ... отбасының мүддесі, ата-ана және асырап ... жасы ... ... ... ... ... объектісі - кәмелетке толмаған адамның ... ... ... ... ... өмір ... ... қоғамдық қатынастар.
Топтық объектілеріне байланысты бұл тарауға кіретін ... ... ... болады:
1. Кәмелетке толмағанның жеке тұлғасының қалыпты адамгершілік және
денесінің дұрыс дамуына қол сұғатын ... ... ... ... іске тарту (131-бап), кәмелетке толмаған адамды қоғамға қарсы іс-
әрекеттер жасауға тарту (132-бап), ... ... ... ... ... ... ... (134-бап).
2. Кәмелетке толмағандардың мүддесіне және ... ... ... басқа да адамдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне
қол сұғатын қылмыстар: бала асырап алу ... ... ету ... ... ... жарамсыз балаларын асырауға арналған ... ... ... ... кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу
жөніндегі міндеттерді орындамау ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді ... ... ... ... ... ... теріс пайдалану
(139-бап), еңбекке жарамсыз жұбайын (зайыбын) асыраудан әдейі жалтару (140-
бап).
Жәбірленушілер ретінде ... ... ... ата-
аналар және асырап алушылар ... ... ... мүдделері
олардың жасына, интеллектуалдық даму ... ... ... заңмен қорғалады.
Жасөспірімдер деп жасы он төртке толмаған ... ... ... ... ... жасы он төртке толған, ... он ... ... жатады.
Бұл қылмыстардың көпшілігінің объективтік жағы әр түрлі әрекеттермен
жасалады. Он ... ... ... және ... ... ... ... арналған қаражатты төлеуден әдейі жалтару", "кәмелетке
толмаған баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді орындамау", ... мен ... ... ... ету ... міндеттерді
тиісінше орындамау" және "еңбекке жарамсыз ... ... ... ... әрекетсіздік жолмен де жасалады.
Аталған қылмыстар өзінің ... ... ... ... ... яғни ... ... міндетті белгісі ретінде қандай да бір
қоғамға қауіпті зардаптың тууын қарастырмайды.
Отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың ... ... ... ... ... мен денсаулығының
қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... кінәнің тікелей қасақаналық турімен сипатталады.
Бірқатар қылмыстарда субъективтік жағының, міндетті ... ... ... ... арам ... ... /4/.
Бұл қылмыстардың субъектілері болып жасы 18 жасқа толған кез келген
есі дұрыс өз ... ... бере ... адам, не ата-аналар, педагог
немесе кәмелетке толмағанды тәрбиелеу ... ... ... ... адамдар, еңбекке қабілетті ... ... және ... ... Ал кәмелетке толмаған балаларды саудаға салу және
баланы ауыстыру қылмыстары бойынша жауаптылық 16 жастан белгіленген.
2.2. ... және ... ... қарсы қылмыстардың жеке
құрамдары
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық іске тарту (131-бап).
Осы қылмыста ... ... ... 18 ... ... адамның
қылмыстық іске тартуы жеке қылмыс құрамы болып саналынады.
Бұл қылмыстың тікелей объектісі — ... ... ... және ... ... ... беру шарттары мұндай ... — 18-ге ... ... ... ... объективтік
жағынан алғанда әртүрлі әдістер тәсілдер қолдана отырып кәмелетке толмаған
адамды қылмыстық іске тарту ... ... ... ... ... адамды қылмыстық іске тарту деп 18-ге толмаған
адамды қылмыстың тікелей орындаушысы немесе өзге де ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді
айтамыз. Қылмыстық іске тартудың әдісі заңда тікелей көрсетілмеген, бірак
ол әртүрлі жолмен ... ... ... Бұл ... ... психиқалық
әдістерді қолдану арқылы (қорқыту, уәде беру, ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Кәмелетке толмаған адамдарды
үрейлендіру немесе оларды басқа бір ... ... ... ... ... әрекеттер арқылы, олардың психиқалық санасына әсер
етулер қорқыту деп табылады. ... ... ... ... аркылы, дене
қимылын көрсету арқылы жүзеге асырылуы мүмкін және ... ... ... ... ... оның ... ... білдірідуі хақ.
Субъектінің болашақта кәмелетке толмағандарға белгілі бір жәрдем
керсетуге (оқуға ... ... ... немесе оларға басқадай
игіліктер жасауға міндеттемелер алуы) уәде беру деп ... ... үшін мәні бар ... ... ... ... немесе олар жөнінде үн қатпау арқылы оларды жаңылыстырып
қоғамға қауіпті іс-әрекетті істеуге тартуды ... деп ... жөн. ... адам ... ... адамға көрші үйден өзіне тиісті жүкті жол
бойына жеткізуді өтінеді, нәтижесінде ол ... ... ... бірак біледі. Кәмелетке толмаған адамды басқа да тәсілдермен
қылмыс жасауға ... ... ... ... алу, ... зұлымдық,
қараниетті іс-әрекеттерді істеуге жігерлендіру, бопсалау, материалдық
тәуелділік жағдайын пайдаланып қалу т.с.с. әрекеттер жатады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... іс-әрекетке баруға қарсылық" білдірсе, онда кінәлінің ... ... ... ... іске ... ... ... формальдық құрамға жатады. Және ол кәмелетке толмағандарды
қылмысқа тартқан уақыттан (яғни 18-ге ... ... оған ... ... ... деп ... Қылмыстық кодекстің 131-бабының 1-
тармағы бойынша онша ауыр ... ... ... ... ... ... ... үшін ғана жауаптылық көзделген.
Субъективтік жағынан ҚК-тін 131-бабында көзделген қылмыс тек қана ... ... ... адам әртүрлі тәсілдерді қолдана отырып жасы
18-ге толмағаны өзіне анық ... ... іске ... сезеді, біледі
және соны жүзеге асыруды тілеп әртүрлі әрекет жасайды. Қылмыстық ниет және
мақсат әртүрлі (кек алу, ... ... ... да ... болуы мүмкін. Бұлардың іс-әрекетті саралауға әсері болмайды, бірақ
жаза тағайындағанда есепке алынады.
Қылмыстың субъектісі ... тура атап ... ... ... қылмыстық іске тартқан жасы 18-ге толған адам. Кәмелетке толмаған
адамның екінші бір кәмелетке толмаған ... ... іске ... ... ... ... педагог не кәмелетке толмаған адамды тәрбиелеу жөніндегі
міндеттер ... ... ... өзге адам ... нақ сол ...... ... түрі болып табылады (ҚК-тін 131-бабының 2-тармағы).
Көрсетілген ... ... ... ... ... құкықтық
жағдайын пайдаланып, осы іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... Ата-аналарды анықтау Қазақстан
Республикасының неке және ... ... 1998 жылы 17 ... ... ... ... деп тәрбие немесе оқу процесімен айналысатын адамдар танылады.
Педагогті қылмыстың субъектісі деп тану үшін оның ... ... ... түрі (жоғары оқу орындары, мемлекеттік немесе мемлекеттік
емес), нысаны (күндізгі, сырттай, кешкі) ешқандай әсер ... ... ... ... ... ... өзіне
жүктелген әзге де адамдарға қорганшы, қамқоршы, асырап алған ... ... ... ... ... бұлардан басқа заңмен
тәрбиелеу міндеті тікелей жүктелген — жақын-туыстары, ағасы немесе апасы,
әжесі немесе атасы ... ... ... ... немесе екінші тармақтарында көзделген, күш қолданып
немесе оны ... деп ... ... әрекеттер (131-баптың 3-
тармағы) — осы қылмыстың тағы бір ауырлататын түрі болып ... ... ... ... қылмыс істеуге ықпал ететін тәсілдерді колдану
жолымен, яғни оны сабау, оған ... және орта ... ... ... қылмыс істеуге көндірулер жатады. Егер мұндай тәсілмен жәбірленушіге
ауыр дене жарақаты келтірілсе немесе өлімге әкеліп соқса, онда ... ... ... бойынша саралануға жатады. Күш қолданамын деп
қорқыту — өлтіремін, денене жарақат келтіремін, жаныңды кинаймын, ... шын ... іске ... нәрсе жәбірленушіге тікелей психиқалық әсер
ететін сөздерді кінәлінің айтуы жатады.
Осы баптың ... ... ... ... ... ... толмаған адамды ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасауға тартуға
байланысты әрекеттер ... ... ... қылмыстың өте
ауырлататын түрі болып табылады.
Криминологиялық зерттеудің нәтижесі көрсеткендей ... ... ... ... ... ... темекі тартуға
және басқа да қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту фактілері өріс ала
бастаған. Нәтижесінде ... ... ... жұқпалы аурулар
мендей түскен, бұл әрине ертенгі болашағымыз үшін аса қауіпті құбылыс.
Қылмыстың тікелей ... ... ... адамдардың дене және
адамгершілік тұрғысынан дұрыс дамып, тәрбиеленуі болып табылады.
Объективтік жағынан қылмыс кәмелетке толмаған адамды есірткілік ... да ... ... ... емес ... тұтынуға не
спирттік ішімдіктерді ұдайы тұтынуға, не жезөкшелікпен, ... ... ... тарту арқылы сипатталады.
Заң бойынша есірткілік немесе есеңгірететін затқа жататын, арнаулы
тізім бойынша ... ... ... екі ... одан көп ... тұрғыда тұтынуға тарту кәмелетке толмаған ... ... ... ... деп ... ... есеңгірететін заттарды анықтау арнаулы сарапшылық
қорытынды бойынша анықталады.
Екі ... одан көп ... ... ... үнемі спирт
ішімдіктерін (арақ-шарап) ішуге тартуда осы қылмыстың объективтік жағаның
бір ... ... ... ... ... ... ... оның ішіңде қолдан жасалған осындай заттарда жатады. Кәмелетке
толмағандармен бірге бір ... ... ... ... ішу, оңы ... ... қылмыс болып табылмайды, мұндай әрекет әкімшілік ... ... ... ... адамды ақшаға немесе басқадай материалдық сыйақы
үшін нәпсіқұмарлық қатынаста болуға ... ... ... тарту деп танылады. Жезөкшелікке тартудың тәсілі — ... ... ... көндіру арқылы болуы мүмкін. Егер кінәлі
адам өзі жезөкшелікке тартқан адамды зорласа немесе оны аздыратын ... ... ... онда оның ... ... ... ... бойынша
сараланады.
Кәмелетке толмаған адамды бір мекен-жайдан екінші бір мекен-жайға орын
ауыстыруға, тұрғылықты орныңың болмауына, ... ... ... ... ... басқадай еңбексіз табыстармен күн көруге көндіріп
тарту қанғы-бастыққа тарту деп ... ... ... ... азык-түлік,
киім-кешек немесе басқадай материалдық құндылықтарды сұрап алып табыс
табуға әртүрлі ... ... ... көндіру, оны
қаңғыбастықпен айналысуға тарту деп танылады.
Кәмелетке толмаған адамды қоғамға ... ... ... тарту
формальдық қылмыс құрамыңа жатады және ол заңда (132-бап) ... ... ... ... ... аяқталған деп танылады.
Қылмыс субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істеледі. Кінәлі
адам кәмелетке толмаған адамды есіртқілік ... ... да ... ... емес тұрғыда тұтынуға не спирт ішімдіктерін ұдайы
тұтынуға, не жезөкшелікпен, қаңғыбастықпен немесе қайыршылықпен ... ... ... ... және осы әрекеттерді істеуді тілейді.
Қылмыстың субъектісі 18-ге ... есі ... ... ... 132-бабының 2-
тармағында: ата-анасы, педагог не кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... езге адам жасаған нақ ... ал осы ... ... осы ... ... ... екінші
тармақтарында қарастырылған бірнеше рет не күш ... ... ... деп ... ... ... үшін қылмыстық жауаптылық
көзделген. Осы бапта көзделген екі немесе одан да көп ... ... рет ... ... деп ... ... ... толмаған адамды саудаға салу үшін жауаптылық бұрын Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... еді. ... ... мұндай құбылыс Кеңес өкіметі ... ... ... Қазіргі жағдайда кейбір жерлерде кәмелетке
толмағандар "зат", ... ... ... ... ... ... ... Дүние жүзінде орын алып отырған осындай келеңсіз
құбылыстарға сәйкес Қазақстан Республикасының ... ... ... осы ... ... қылмыстық жауаптылық белгіленген.
Қылмыстың тікелей объектісі — ... ... ... ... ... ... ... алу, тәрбиелену жағдайлары.
Қылмыс объективтіқ жағынан кәмелетке толмаған ... ... алу ... ... ... қатысты оны біреуге беру немесе оны иемдену
түрінде өзге мәмілелер жасау арқылы жүзеге асырылады.
Кәмелетке ... ... ... ... ақы алып (ақшалай, заттай,
қозғалатын немесе қозғалмайтын мүлік) басқаға беру, сату немесе сатып алу
деп танылады /5/.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... сыйға беру (мысалы шетелге тұрақты өтіп ... ... ... үшін ... шын достықтың белгісі ретінде тегін беру);
қарызын немесе басқадай міндеттемелерін өтеу үшін ... ... ... ... ... беру өзге ... жасау деп танылады. Қылмыс
жәбірленушіні саудаға салу ... ... қол ... ... ... адамды басқа біреуге берген уақыттан бастап аяқталған
деп таңылады.
Субъективтік жағынан қылмыс — кәмелетке толмағандарды саудаға салу ... ... ... ... Бұл ... осы ... ... кінәлі
болып адамды сатқан және сатып алған жақтар, сондай-ақ осындай әрекеттерге
бағытталған өзге де ... ... ... ... заңсыз
біреуге берген немесе оны иемденген адамдар) табылады. ... ... ... ... ... ... ... сезеді
және осы әрекеттерді істеуді тілейді.
Қылмыстын субъектісі — 16-ға толған кез келген есі дұрыс, ... ... ... қатысқан адамдар.
Қылмыстық кодекстің 133-бабының 1-тармағында көрсетілген әрекеттерді:
а) бірнеше рет;
б) екі және одан да көп кәмелетке толмағандарға қатысты;
в) адамдар ... ... ала сөз ... бойынша немесе ұйымдасқан
топпен;
г) адамның өзінің кызметтік жағдайын пайдаланып;
д) кәмелетке ... ... ... ... тыс ... ... ... оны Қазақстан Республикасына заңсыз әкелумен;
е) кәмелетке толмаған адамды ... ... ... ... ... өзге
де іс-әрекеттер жасауға тарту мақсатында;
ж) кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... алу ... жасалса — онда олар осы қылмыс құрамының ауырлататын
тұрлері болып табылады ... ... ... ... бірінші немесе екінші тармақтарында көзделген ... ... ... ... өзге ауыр ... ... ... әрекеттер — көрсетілген қылмыс құрамының аса ... ... ... ... 3-тармағы).
Бұл жерде кәмелетке толмаған бір адамның өлуі туралы сөз болып отыр.
Өзге де ауыр зардаптарға — жәбірленушіге орта, ауыр дене ... ... ... ... кінәлінің заңсыз әрекетіне байланысты өзін-өзі
өлтіруі, ... ... ... ... ... ... қалуы сияқтылар
жатады. ҚК-тің 133-бабының 3-тармағында көрсетілген қылмыс ... ... ... ... ал одан ... ... ... асырылады.
Заң баланы қасақана ауыстырғаны үшін қылмыстық жауаптылық ... ... ... ... сол, ... ... ... ата-анамен
баланың, туыстық қатынасы зорлықпен бұзылып, адамгершілік ... ... ... ... ... ... объектісі баланың
бірқалыпты дамып, жетілу және қалыптасу жағдайлары, олардың және отбасының
мүдделері.
Қылмыс объективтік ... ... ... ... ... ... Баланы ауыстырудеп бір баланы басқа бір баламен ауыстыруды
айтамыз. Мысалы қыз ... ер ... қара ... баланы сары түсті балаға,
іштен мүгедек болып туғаң баланы дені сау балаға ауыстыру т.с.с. ... жаңа ... ... ...... үйлерінде немесе балалар
үйлерінде, немесе уақытша бақылаусыз далада қалған ... ... ... ... ... Өз ... басқа баланың ата-анасының келісімінсіз
оның баласымен ... осы ... ... ... Жаңа ... еқі жақтың да ата-аналарының өзара келісімі бойынша ауыстыру —
қылмыс құрамын түзбейді.
Қылмыс формальдық құрамға ... және ол бір ... ... бір баламен
заңсыз ауыстырған сәттен ... ... деп ... Егер ... сәтінде кінәлі адамның қылмысы әшкереленіп қалып, ол ... ... ... ... ... онда кінәлінің әрекеті осы кылмысқа
оқталғандық болып табылады. Қылмыс субъективтік жағынан тек қана ... ... Ол ... ... ... тура ... Кінәлі
адам баланы қасақана оның ата-анасының немесе заңды ... ... ... және осы ... ... ... Егер баланы
ауыстыру абайсыздықпен жүзеге асырылса, онда адамның әрекеті қылмыс болып
табылмайды.
Қылмыстың субъектісі — 16-ға ... есі ... ... ... ... ... немесе балалар үйінің медицина ... жаңа ... ... ... кодекстің 134-бабының 2-тармағында осы қылмыстың ауырлататын
түрі — ... ... өзге ... ниетпен жасалған бала ауыстыру
әрекеттері үшін жауаптылық ... ... ... — баланы
ауыстырып материалдық ... ... табу ... ал ... ниетке — кек
алу, қызғаныш, ұлттық, нәсілдіқ пиғылда жасалған әрекеттер ... ... ... ... ... ... немесе кәсіптік құпия
ретінде бала асырап алу фактісін сақтауға міндетті адамның не өзге ... ... өзге ... ... ... бала ... алу ... еткені үшін жауаптылық Қылмыстық кодекстің 135-бабыңда көзделген. Бұл
қылмыстың ... ... сол ... адам ... алған балаға немесе
үшінші жаққа бала асырап алу құпиясын заңсыз бұзып, оны жария ету ... ... оны ... ... ата-аналарына орны толмас моральдық зиян
келтіреді.
Қылмыстың тікелей объектісі — бала асырап алу ... ... ... қатынастар, сол бала асырап алушылар мен ... ... ... ... бала ... алу ... ... белгіленген
қоғамдық қатынастар, сол бала асырап алушылар мен асыранып ... ... ... бала ... алу ... жария ету арқылы
жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының неке және отбасы туралы Заңына
сәйкес бала ... ... ... ... ... ... және бала ... жөніндегі фактіні білетін өзге де адамдар бала асырап алу құпиясын
сақтауға міндетті. ... ... бала ... ... немесе асырап
алынған баланың еркіне қайшы қызметтік немесе ... ... ... ... өзге ... ниетпен жасаған бала асырап алу құпиясын
жария етуі қылмыс болып табылады. Бала ... алу ... ... ету деп ... кез-келген адамға, оның ішінде туыстарына, таныстарына, асырап
алынған ... ... ... ... басқадай байланыс немесе ақпарат
құралдарын пайдаланып отырып ... ... ... ... бала асырап алу құпиясын жария ету, оны ... ... ... ... ... ... ғана пайда болады. Бала
асырап алушының еркі деген ұғымға — оны ... ... ... екеуінің
де еркі жатады. Осыған орай ерлі-зайыпты жұбайдың біреуінің ... ... ... бала ... алу кұпиясын жария етуде ... ... бала ... алу ... ... ... ... бастап, қандайда
бір зардаптың орын алған немесе алмағаныңа қарамастан аяқталған ... ... ... ... тікелей қасақаналықпен істеледі.
Кінәлі адам бала асырап алу ... ... ... қоғамға қауіптілігін
сезеді және де осы құпияны жариялауды тілейді. Бала асырап алушының еркіне
қайшы қызметтік ... ... ... бала асырап алу фактісін сақтауға
міндетті ... ... етуі кез ... ниетті басшылыққа ала отырылып
жүзеге асырылады. Ал бала асырап алу құпиясын өзге адамдардың ... ... ... өзге ... ниетпен ғана жүзеге асырылады. Бұл
тұрғыдағы субъектілердің ... ... ... әрекеттері қылмыс
құрамын құрайды. Пайдакүнемдік немесе өзге де ... ... ... ... ... зерделенген.
Қылмыстың субъектісі екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа: бала асырап
алу құпиясы қызметтік ... ... ... ... ... ... — жергілікті өкімет органдары қызметкерлері, бала асырап алуға кеңес
берген адвоқаттар, АХАТ қызметкерлері ... ... ... бала ... ... хабардар болған өзге де адамдар. Олар: жұбайлардың біреуі, жақын
туыстары, таныстары. Қылмыс субъектісінің жас мөлшері 16-ға ... ... ... бала ... алу құпиясын жария етуі ауыр зардаптарға
әкеліп соқса (жәбірленушінін өзін-өзі өлтіруі, психиқалық науқасқа ұшырауы
т.с.с.) олардың ... ... ... ... ... ... еңбекке жарамсыз ата-анасын асырауға арналған
қаражатты төлеуден әдейі жалтару
Ата-ананың сот шешімі бойынша кәмелетке ... ... ... ... ... ... еңбекке жарамсыз балаларын асырауға ... ... үш ... ... ... ... ... 1-тармағы);
кәмелетке толған еңбекке жарамды адамның сот шешімі бойынша өзінің
еңбекке қабілетсіз аға-анасын асырауға ... ... ... үш ... ... ... (136-баптың 2-тармағы) үшін жеке-жеке жауаптылық
көзделғен.
Қылмыстың тікелей объеқтісі кәмелетке толмаған, сондай-ақ кәмелетке
жасы ... ... ... ... еңбекке қабілетсіз ата-ананың
лайықты өмір сүруін қамтамасыз ететін ... ... ... — 18-ге толмаған балалар, 18-ге толған еңбекке жарамсыз
балалар (ҚК-тің 136-бабының 1-тармағы); ... ... ... ... бала ... ... ... жағынан ҚК-тің 136-бабының 1-тармағында көрсетілген қылмыс
ата-ананың сот шешімі бойынша кәмелетке толмаған, сондай-ақ 18-ге толған,
бірақ еңбекке жарамсыз балаларын ... ... ... ... төлеуден
жалтаруы арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасының неке және ... ... ... ... 1) ... ерікті келісімі болған және ол нотариус арқылы
куәландырылған жағдайда; 2) соттың ... ... ... ... ... ... ... 136-бабының талабына сәйкес қылмыстық
жауаптылық соттың шешімі бойынша алимент төлеуден ... үшін ... ... ... ... ... ... жалтаруға соттың
шешімі заңды күшіне енгеннен кейін оны ... ... ұзақ ... ... ... оның ... үш айдан астам уақыт деп белгіленген.
Жалтарудың тәсілі әртүрлі: жұмыс орның себепсіз жиі ... ... ... ... ... ... ... табыс көздерін жасыру т.с.с. болуы
мүмкін. Әдейі жалтару деп тануға сот ... ... ... ... ресми ескертуінің орындалмауы негіз болады.
Қылмыс субъективтік жағынан тікелей қасақаналықпен істеледі. Қылмыстық
ниет әртүрлі болуы мүмкін: ... ... ... ... ... ... ... күмән келтіру т.с.с. көрсетілген қылмыстық
ниеттердің қылмысты саралауға ... ... ... ... ... ... субъектісі — арнаулы
субъект - сот шешімі бойынша қаражат төлеуге ... ... ... ... ... ... 136-бабының 2-тармағы бойынша ... ... ... ... ... асырауға арналған қаражатты сот шешімі бойынша
төлеуден жалтарған кәмелетке толған ... ... өгей ... ... алынған балалары (ұлдары немесе қыздары) танылады.
Кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді ата-анасының
немесе өзіне осы міндеттер ... өзге ... ... кәмелетке
толмаған баланы қадағалауды жүзеге асыруға міндетті педагогтің ... ... ... ... ... өзге ... ... қызметкерінің орындамауы
немесе тиісті дәрежеде орындамауы, егер бұл әрекет кәмелетке толмаған
балаға ... ... ...... ҚК-тің 137-бабы бойынша
белгіленеді.
Қылмыстың объектісі — кәмелетке толмағандардың дене және ... ... ... ... ... ... бірнеше балама әрекеттерді: а) кәмелетке
толмаған баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді ... б) ... ... ... ... арқылы сипатталады. Өзіне жүктелген
міндеттерді толық орындауға мүмкіндігі бола тұра оны ... ... ... ... ... ал өзіне жүктелген міндеттерге
салдыр-салақ, үстірт қарау ... ... ... ... ... ... тартудың негізгі шарты — кәмелетке жасы
толмаған ... ... ... ... табылады. Қатал қарауға — жасы толмаған
баланы үнемі ұрып-соғу, ... ... ... ... ... ... ... жүйелерін бұзу т.с.с. жатады /9/.
Субъективтік жағынан қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады. ... ... ... ... ... ... өзінің құқықтық
міндеттерін орындамағаның, оларға қатал ... ... және ... ... ... ... ... 1) кәмелетке толмаған баланың ата-анасы;
2) кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу жолындағы міндеттер ... ... де ... атап ... — бала ... ... қамқоршылар немесе
қорганшылар; 3) кәмелетке ... ... ... ... ... оқу, ... емдеу немесе өзге де мекеменің қызметкерлері
(мектепке дейінгі ... ... ... орта ... оқу ... мектеп-интернаттардың және қиын
балаларды тәрбиелейтін тәрбие мекемелерінің ... ... және ... ... мен ... ... ... ету
жөніндегі міндеттерді кызметі бойынша өзіне ... ... ... не осы міндеттерді арнайы тапсырма бойынша орындаушы немесе
міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... егер бұл
жас баланың денсаулығына абайсызда ауыр ... ... ... ... әкеп ... — жауаптылық ҚК-тін, 138-бабы бойынша шешіледі.
Қылмыстық құқықтағы бұл бап мүлдем жана құрам болып табылады.
Қылмыстың тіқелей объектісі — ... ... мен ... ... ету ... ... қатынастар.
Қылмыстын жәбірленушісі — балалар.
Қылмыс объективтік жағынан — қызметі бойынша өзіне балалардың өмірі
мен денсаулығының ... ... ету ... ... ... не осы ... арнайы тапсырма бойынша орындаушының
немесе мұндай ... ... ... ... ... ... тиісінше
орындамауы арқылы көрініс береді. Яғни ... ... ... ... ... ... мен ... қауіпсіздігін
қамтамасыз ететін адамдар өз міндеттерін тиісінше орындамайды. ... ... ... жас ... қараусыз тастап, дүкен аралап кетеді, осы
кезде баланың бірі ... ... ... ... қағылып, орташа ауырлықтағы
дене жарақатын алады. Бұл жерде қызметі бойынша өзіне жүктелген міндетті
бала ... ... ... ... ... ... мен денсаулығына
қауіп төнді. Немесе арнайы тапсырмамен меқтеп оқушыларын саяхатқа апарған
адамның ... ... суға ... ауыр дене жарақатын алады. Бұл
жерде арнайы тапсырма алған адам өз ... ... ... ... ... ... Осындай міндетті ерікті түрде өзіне алған
адамдарға — панасыз балаларды өз қамқорлығына алғандар, ... ... ... жатады. Қылмыс құрамы материалдық және ол заңда көрсетілген
зардап — ... ... ... ауыр ... ... ... ... сәттен бастап аяқталған деп табылады. Қылмысты әрекетсіздік ... ... ... арасында себепті байланыс болуы хақ. ... ... ... істеледі. Егер мұндай іс-әрекет қасақана істелсе,
онда кінәлінің жауаптылығы және ... ... ... ... ... ... ... субъектісі арнаулы — жасы 16-ға толған, өзіне осы міндеттер
кызметі бойынша жүктелген адам; осы ... ... ... ... ... ... ... ерікті түрде алған адам. Абайсызда
жас баланың өліміне әкеп соққан әрекет осы қылмыстың ауырлататын түрі болып
табылады (138-баптың 2-тармағы).
Қылмыстың объектісі — ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ олардың материалдық мүдделері.
Объективтік жағынан қылмыс қамқоршылықты немесе қорганшылықты пайдакүнемдік
немесе ... ... ... зиян келтіру үшін өзге арам
мақсаттарға пайдалану ... ... ... ... қадағалаусыз немесе қажетті көмексіз қалдыру қамқоршылықтағы
(қорганшылықтағы) баланың құқықтары мен заңды ... ... ... әкеп соғу әрекеттерін істеу арқылы жүзеге асырылады. Мысалы,
қамқоршылықты немесе қорганшылықты пайда табу ... — яғни ... ... талан-таражға салу үшін пайдалану немесе балаларға тиімсіз
келісімдер жасау; ... ... ... ... ... оларды ұрып-сабау, қорлық көрсету, аш ұстау, оқытпау сиякты заңды
құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтіру.
Қылмыс материалдық ... ... ... көрсетілген баланың құқықтары
мен заңды мүдделеріне елеулі нұқсан келтіру мәселесі нақты жағдайларға
байланысты сот органдары ... ... ... ... ... ... істеледі. Қылмыстың
мақсаты — пайдакүнемдік немесе өзғе де арам пиғылдар. Қылмыстың ... заң ... ... ... ... қорғаншы.
Ең бастысы, жаңа заманда отбасымен кәмелетке толмағандарға қарсы
қылмыстар үшін жауаптылықты қарастыратын нормаларға, өз ... бір ... Бұл ... жаңа қылмыстық заңымыздың отбасымен кәмелетке
тлмағандардың құқықтарымен ... ... ... ... ... ... тарау. ОТБАСЫ ЖӘНЕ Кәмелетжасқа толмаған адамдардың қылмыстары ... ... ... іс - ... жасауға тарту жөніндегі істер бойынша
сот тергеу ерекшіліктері
3.1. Отбасы және кәмелет жасқа ... ... ... ... тергеу ерекшіліктері
Біздің елімізде қылмыс жасағаны үшін қылмыстық ... жас ... ... ... ... ... 15-
бабында көрсетілген. ... іс ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа тартылған адамның
жасын (туған ... ... ... дәл ... ... шара ... Бұл ... адамның белгілі жасқа толуы ол туған күні емес, келесі
тәуліктен бастап есептеледі.
Қылмыстық жауаптылықтан адамның ... ... ... болмаған
жағдайда немесе ол құжаттар күмән тудыратын болса, Қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... сараптамашылар белгілеген жылдың соңғы күні ... күн ... ... ... ең ... және ең жоғарғы мөлшерін
жылдар санымен белгілесе (мысалы, 14-тен 15-ке ... онда ... ... ең ... мөлшері есепке алынуы қажет.
Қ.Р Кәмелетке толмағандарды қылмыстық әрекеттерге немесе қоғамға қарсы
іс-әрекеттер жасауға тарту туралы істерді тергеген және қараған ... ... тек ... ... ... қажет.
Мұндайда қылмыстық жауаптылық, егер айыпты адам осындай қылмысқа тартылған
адамның ... ... анық ... жағдайда ғана туындайтынын
басшылыққа алу ... ... ... ... ... тарту деп қылмысқа
тартушы адамның кәмелетке толмағанның қылмысқа қатысуға ... ... және ... ... ... мақсатты әрекеттерін тану
қажет. Мұндайда ересек ... ... ... ... тиіс ... ... ... зиян келтірумен (ұру, көндіру, қауіп туғызу және
қорқыту, ақша беру, алдау, кек алу, қызғану және өзге де ұждансыз ... ... ... ... ... орны мен тәсілін немесе
оның іздерін жасыру туралы кеңес беру, жасаған әрекеттер үшін ақы ... ... ... сатуға көмектесуге уәде беру және т.б.) ұштасуы
мүмкін. Тергеу органдары және соттар кәмелетке ... ... ... ... ... ... тарту мақсатында ересектердің қандай нақты
әрекеттер жасағанын көрсетуге міндетті. Ересек ... ... ... немесе денесіне зиян келтірмей, қылмыс жасау ... ... ... ... кәмелетке толмағанды қылмыстық әрекетке тарту болып
табылмайды.
ҚК-нің 131 және ... ... ... ... ... ... ықпалымен қылмыстарды қасақана жасау ниеті пайда
болған кезде, қылмысты немесе қоғамға қарсы өзге де ... ... ... бастап аяқталды деп есептеледі /25/.
ҚК-нің 131-бабының 3-бөлігінде және 132-бабының 3-бөлігінде көзделген
кәмелетке толмағандарды ... ... ... қарсы іс-әрекеттерге тарту
кезінде күш қолдану деп кәмелетке ... ... ... ... және орташа дәрежедегі зиян келтірумен байланысты ұрып-
соғуды, өзге де күш қолдану әрекеттерін түсінген жөн.
Егер кәмелетке толмағанды қылмыстық немесе ... жат өзге ... ... ... ауыр ... келтірумен немесе дербес қылмыс құрамын
құрайтын өзге ... ... онда бұл ... ... ... дәрежелеу қажет.
Кәмелетке толмағанды қылмысқа ... және оған ... ... ... ... ... нақтылы қылмысқа қоса қатысқаны және
оны қылмыстық әрекетке ... үшін ... ... ... ... ... ... түсіндірілсін. Мұндайда
қылмыстық жауапкершілік ... ... ... ... ... жасалған
қылмысты адамдар тобымен жасалған деп дәрежелеуге болмайды. Мұндай жағдайда
ҚК-нің 28-бабының ... ... ... ... адамды қылмыстық
әрекетке тартқан ересек адамды қылмысты орындаушы деп тану қажет.
Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылыққа ... ... ... жаза ... ... мәселелерді дұрыс шешу үшін ҚІЖК-нің 117 және
481-баптарында ... ... ... ... бар. ... ... ... ашушаңдығы, тәуелділігі, сөзуарлыққа,
бастамашылыққа, қиялға бейімділігі ... жеке ... ... ... алу ... Бұл ... ... толмаған адамды тәрбиелеп отырған
адамдардан және басқа да адамдардан ... ... оның ... ... ... ... ресми құжаттарды сұратып, сондай-ақ оның жеке
басының құжаттарын ... ... ... ... және ... жөн.
Кәмелетке толмағанның ақыл-есінің кенже қалуы туралы жорамалға негіз
болатын мәліметтер болған жағдайда, оның психикалық жетілуін ... ... ... ... ... сараптама
тағайындалады.
Егер мұндайда кәмелетке толмағанның, психикасының бұзылуына байланысты
емес, ... ... ... ... ... салдарынан онша ауыр емес немесе
ауырлығы орташа қылмысты жасау кезіндегі өзінің іс-әрекетінің іс ... мен ... ... ... алмағаны не оған ие бола ... онда ол ... ... ... ... ... ... жатпайды.
Ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасалған кезде осындай психикалық дамуы
жағынан артта ... оған жаза ... ... ... ... ... 2-тармағына және 486-бабының 2-бөлігіне
сәйкес кәмелетке ... ... ... ... ... ... ұстау немесе қамауға алу кезінен бастап немесе одан ... ... ... ... жауап алынған кезден бастап ... ... ... табылады. Қылмыстық істі жүргізуші орган ҚІЖК-нің 73-
бабының 2-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағанның қорғаушыдан бас ... ... ... қабылдауға тиіс емес.
Егер іс тергелген немесе сотта ... ... ... айыпкер,
сотталушы кәмелетке толған жағдайда, қылмыстық істі жүргізуші орган ҚІЖК-
нің 73-бабының талаптарын қатаң сақтай отырып, оның ... бас ... ... қудалау органдары және соттар Қазақстан ... ... ... және ҚІЖК-нің 28-бабының талабына
сәйкес, барлық жағдайларда кәмелетке толмаған сезіктінің, ... ... заң ... алу ... қамтамасыз етуге тиіс.
Алдын ала тергеу барысында кәмелетке толмаған сезіктінің, айыпкердің
қорғалу құқығы бұзылғаны анықталған болса, ... іс ... ... баға ... ... ... пен сот ісін жүргізудің
принциптері бұзылған деп ... онда ... 9, 116, ... ... заңда көрсетілген негіздер болған жағдайда, істегі
материалдардың кейбір дәлелдемелерінің күші ... деп ... ... ... ... ... істерге міндетті түрде қорғаушының
қатысуы туралы заң ... ... - ... ... ... ... ... іс жүргізу заңын елеулі бұзушылық болып
саналып, оны ... ... ... ... жағдай деп қарау қажет.
Қорғаушының іске қатысуы алдын ала тергеу органдарын және сотты
кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... ... босатпайды. Кәмелетке толмағандардың заңды өкілі
ретінде ҚІЖК-нің 7-бабының 22-тармағында көрсетілген ... ғана ... Егер ... ... ... ата-анасы болмаса және ол жалғыз
тұрса немесе оны басқа біреу асыраса, бірақ ол тиісті ... оның ... ... ... тағайындалмаса, онда ҚІЖК-нің ... ... ... іске ... ... қорғаншы және қамқоршы органдардың
өкілдері қатыстырылуы тиіс.
Заңды өкіл немесе қорғаншы және ... ... ... ... сезіктіден немесе айыпкерден бірінші рет жауап алған сәттен бастап
іске қатыстырылуы тиіс, бұл ... ... ... 487-бабының 3-
бөлігінде көрсетілген олардың құқықтарын түсіндіре отырып, қаулы шығарады.
Туысқандық, қорғаншылық пен қамқоршылықты жүзеге асыру және ... болу ... ... ... тәртіп бойынша расталуы қажет.
Қылмыстық істі жүргізуші орган кәмелетке толмаған ... ... ... ... процессуалдық әрекеттерге заңды
өкілді өздерінің процессуалдық құқықтарын жүзеге асыруы үшін ... өкіл сот ... ... сот ... ... ... оның ... 492-бабының 1-бөлігінде көрсетілген ... ... ... ... түсіндіруге міндетті.
Кәмелетке толмаған сезіктінің, айыпкердің, сотталушының ... бірі ... ... атқарған жағдайда, қылмыстық іс
жүргізуші орган іске оның ... ... ... қатыстыруға, ал ондайлар
болмаған жағдайда қорғаншы және ... ... ... міндетті түрде
қатысуын қамтамасыз етуге тиіс.
Адам кәмелетке толған сәттен бастап заңды өкілдің міндеті тоқтатылады,
бұл туралы ... ... ... ... шығарады, ал сот өз отырысының
хаттамасына тиісті мәлімет ... ... ... бұрын заңды
өкілдері болған адамдардан олардың ... куә ... ... ... ... мінездемесіне, сондай-ақ тұрмыстық және оны
тәрбиелеу жағдайларына қатысты мәселелер бойынша ... ... ... мән-жайларын және кәмелетке толмағанның өмір сүру және тұрмыс
жағдайларын ескере отырып, оларды ... ... ... ... ... да ... ... сондай-ақ өзі тұрған
арнайы балалар мекемесі әкімшілігінің қарауына беру жөніндегі бұлтартпау
шарасын кеңірек қолданған жөн. ... ... ... ... ата-
анасының немесе басқа адамдардың қарауына беру олардың жазбаша өтініші
бойынша ғана мүмкін болатынын ескеру ... ... ... ... өмір сүру және ... алу ... ... тұрған жерінде қалдыруға болмаса, онда ол ҚІЖК-нің 490-
бабына сәйкес прокурордың санкциясын ... ... ... немесе
соттың қаулысы бойынша арнаулы балалар мекемесіне орналастырылуы ... ... ... ... туралы істер бойынша сот
отырысын тағайындау мүмкіндігі туралы мәселені шешкен ... ... ... ... мәселелермен қатар кәмелетке толмағанды қамауға алудың
негізділігін жан-жақты тексеріп, мұндай шараның тек ерекше ... ... ... аса ауыр қылмыс жасағанда, ҚІЖК-нің 150-бабында ... ... ғана ... ... ... ... ... 491-бабының 4-бөлігіне орай осы ... ... ... ... ала тергеу барысында кәмелетке толмағанды қамауда
ұстаудың мерзімі алты айдан аспауға тиіс.
Тергеу органдары жоғарыда аталған талаптарды ... және ... ... қамауға алған жағдайда, сот оның ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді, оның ішінде кәмелетке ... ... істі ... ала ... ... берген жауаптарын
зерделеген кезде, соттар тергеу әрекеттерін жүргізу үшін ... оның ... ... ... ... және ... ... екі
сағаттан артық емес, ал күніне төрт сағаттан артпайтын жауапты ... ... алу ... ... өкілдің, ал қажет болған жаºдайда
психологтың, педагогтың міндетті түрде қатысуымен алуға міндеттейтін ... 484 және ... ... ... ... ... бұл талаптарын орындамау, сондай-ақ кәмелетке толмағанның
қылмыс жасағанына сезіктенуге немесе оған айып ... ... ... ... одан куә ретінде жауап алу кәмелетке толмағанның жауаптарын дәлелдер
ретінде тануға жол бермейді.
Қылмыстық іс жүргізуші ... іске ... ... ... ... ... ... мамандардың құқықтары мен
міндеттерін түсіндіруге міндетті, себебі олар бұл ... ... ... ... қауіптілігі кішігірім қылмыс жасаған кәмелетке
толмағандарға, егер ... ... ... ... ... ... шараларын қолдану арқылы оларды түзеу немесе ... ... ... қылмыстық жаза қолдану жағдайларын болдырмаулары тиіс.
ҚК-нің 81-бабына орай тәрбиелік әсері бар ... ... ... толмағандарды жазадан босату үшін:
а) кәмелетке толмағанның қылмысты бірінші рет жасауы;
б) қылмыстың онша ауыр емес немесе ... ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар шараларды қолдану жолымен ... ... ... ... бар мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы шешімді сот
қана және істі ... сот ... ... ... ... ... кезде
ғана қабылдауы мүмкін. Ата-аналардың немесе олардың орнындағы адамдардың,
немесе арнаулы мемлекеттік органның қадағалауына тапсыру, ... ... ... және ... ... талап белгілеу сияқты тәрбиелік әсері
бар мәжбүрлеу шаралар, ... ... оның ... ... қайта
тәрбиеленуіне қажет мерзімге немесе ол он сегіз жасқа ... ... Бұл ... ... ... ... да болмасын жағдайда, сонымен қатар, егер кәмелетке ... ... бар ... ... ... ... ... жалтарып
немесе жаңа қылмыс жасағанда да тәрбиелік әсері бар шараларды қылмыстық
жазаға ... ... ... көрсетілмегені түсіндірілсін.
ҚК-тің 77-бабының екінші бөлігіне сәйкес тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... жоқ деп ... толмағандарға жаза тағайындаған кезде соттар ҚК-нің 52-
бабында көрсетілген жағдайлардан басқа ... ... және ... ... ... ... ... ата-ананың, басқа туысқандардың
жасөспірімдерге дөрекілікпен, кейде қатыгездікпен ... және ... ... ... жеке ... ... (психикасының
бұзылуы, сабырсыздық, қызбалық және т.б.), ... ... ... "елмен бірге", қызғанушылық, кек ... және ... ... адамдардың әсер етуін ескеруге міндетті.
ҚК-нің 53-бабына сәйкес айыптының кәмелетке толмауы қылмыстық жауаптылық
пен жазаны ... ... ... ... ... ... жөн.
Кәмелетке толмағанға қатысты үкім қабылдаған кезде соттар ... ... ... ... ... ... тиісті.
Мұндайда сот үкімде қабылданған шешімнің ... ... ... ... оның түзелуі және қайта ... ... ... ... ... ғана бас ... айыру жазасын
тағайындау туралы шешім қабылдауға құқылы.
Кәмелетке толмағандарға ұзақ мерзімге бас ... ... ... ... жою ... ... ... бас бостандығынан айыру жазасы ҚК-нің 53-
бабының 4-бөлігінде және 56-бабының 2-3-бөліктерінде ... ... ... ... онда ... ... ауыр түрі ... мөлшерінің жартысы және төрттен үш ... ... ... ... ... үшін тағайындалуы мүмкін бас бостандығынан
айыру жазасы 10 ... 12 ... ... ... ... адам ... ... жасап, олардың бірі 18 жасқа толғанша, ал
басқалары кәмелетке толғаннан кейін жасалса, сот ... ... ... тағайындаған кезде ҚК-нің 79-бабының талаптарын ескере
отырып, әуелі он сегіз жасқа ... ... ... үшін, ал содан ... ... ... ... қылмыстары үшін түпкілікті жазаны ҚК-тің
58-бабының ережелері бойынша тағайындайды.
ҚК-нің 79-бабының 1-бөлігінің мазмұнына орай ... ... ... жаза ... ... ... ҚК-нің ерекше бөлігінің тиісті бабының санкциясы мүлікті тәркілеуді
міндетті қосымша жаза ... ... онда ... оның ... ... ... ... жасай отырып, үкімде дәлелдеулері қажет.
ҚК-нің 13-бабының 4-бөлігіне сәйкес он сегіз жасқа дейін ... үшін ... ... ... тану ... түсіндірілсін.
Сонымен бірге, алынып тасталмаған және жойылмаған соттылықтар ҚК-нің
11-бабына сәйкес, қылмысты бірнеше рет жасау немесе бұрын екі ... ... көп ... істеген адамның қылмыс жасауы ... ... ... ... азаматтық талап арызды қараған кезде соттар Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексінің (бұдан әрі - АК) ... ... ... 18 ... ... кәмелетке толмағандар келтірілген (оның ... зиян үшін ... ... ... ... басшылыққа
алулары тиіс. Егер 14-тен 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың ... үшін ... ... ... өзге мүлкі болмаған жағдайда, зиянды
толық немесе оның жетіспеген бөлігін, егер ... ... ... ... ... оның ... ... алушылары) немесе
қамқоршылары толық өтеулері тиіс.
Зиян келтірген адам он ... ... ... ... немесе оның кәмелетке
толғанша зиянды өтеу үшін жеткілікті табысы немесе өзге мүлкі пайда болса,
не ол ... ... ... ... иеленсе, ата-ананың (асырап
алушылардың) қамқоршының және тиісті мекеменің ... ... ... өтеу ... міндеті тоқтатылады (АҚ-тің 17-бабының 2-
тармағы). Егер зиян ... ... ... ... ... туындаса, онда сотталғандардың ересектері де, ... да ... ... мен ... ... жағдайда, АК-нің 932-
бабына сәйкес ортақ материалдық жауапкершілікке тартылады. АК-нің ... ... ... сәйкес сот жәбірленушінің арызы бойынша және оның
мүддесі үшін бірігіп зиян ... ... ... ... ... ... көрсетілген жағдайларда кәмелетке толмаған сотталушылардың
келтірген зияны үшін жауапкершілікке тартылатын азаматтар мен ... ... ... ... ... шартты түрде мерзімінен бұрын босату туралы
мәселені шешу үшін ҚК-нің 84-бабымен жазаны ... ... ... ... ... ... Егер адам ... жасағаны үшін
он сегіз жасқа толғанға дейін сотталып, оны мерзімінен ... ... он ... ... ... ... туындаса, онда бұл мәселені шешкен
кезде ҚК-нің 84-бабының ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартылған кезде
немесе үкім орындалған кезде кәмелетке толған-толмағанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... тарту мерзімінің өтіп кетуі және айыптау үкімін орындау
мерзімі ҚК-нің 69 және ... ... ... ... үшін
белгіленген мерзімдердің жартысын құрайтынын ескерген жөн.
Соттар ҚІЖК-нің 387-бабының талаптарын бұлжытпай орындаулары тиіс,
әрбір іс бойынша ... ... ... ... ... ... ... анықтауы, олар алатын тәрбиедегі, әкімшілік органдар мен
лауазымды ... ... ... ... бұзушылардың тәртібін
қадағалауды жүзеге асырудағы кемшіліктер мен олқылықтарға, сондай-ақ сот
ісін жүргізуде жол ... заң ... ... аударуы және осындай
фактілер бойынша жеке ... ... ... ... ... ... туралы істерді қарауды
тәжірибесі мол білікті судьяларға тапсыру; қажетті ... ... ... істерді жеке өндіріске бөлу туралы және сот
талқылауының жариялылығын ... ... ... ... ... ... бас бостандығынан айырумен және тәрбиелік әсері бар ... ... ... емес жаза тағайындалған жағдайда бұл туралы
мамандандырылған мемлекеттік органдарға хабарлау және оларға сотталушының
тәртібін қадағалауды жүзеге ... ... ... ... ... ... немесе олардың әрекеттерін
дұрыс дәрежелемеу фактілерін болдырмау үшін соттар апелляциялық (қадағалау)
шағымдарын және наразылықтарды қараған ... ... ... жаза
мөлшерінің сәйкестілігіне және әділдігіне ерекше көңіл бөлуге, әрбір ... ... ... ... және ... уақытылы жоюға шара
қолданулары тиіс.
ҚІЖК-нің 396-бабының 2-бөлігіне, 460-бабының 1-бөлігіне және ... ... ... кәмелетке толмағандардың заңды өкілдері соттың
үкімдері мен ... ... және ... ... ... екендері түсіндірілсін. Заңды өкілдің апелляциялық (қадағалау) арызы
оның іске қатысуы тоқтатылғанша берілсе, арыз қаралған кезде ондағы ... ... ... ... ... ... қаралуға тиісті
/30/.
3.2. Отбасы және ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан
босату ерекшеліктері
Қазақстан Республикасында кәмелетке толмағандарды жалпыға ... ... ... ... ... ... мен ... жазадан босату негіздері де атап көрсетілген. ... ... тек ... ... ... сот арқылы ғана жүзеге асырылады.
Қылмыстық заңда қылмыстық ... ... ... ... қолданылатын
мынандай, негіздері айқындалған.
1/ Шартты түрде соттау ... ... КК- нің 63 ... ... бірдей қылмыстық жазадан босату негіздерінен кәмелетке
толмағандарға колданылатын негіздерді байқаймыз, яғни "егер түзеу ... бас ... ... жазасын тағайындағанда сот кәмелетке толмаған
адамның жазаны өтемей түзелуі мүмкін ... ... ... ... ... ... деп ... қаулы шығарады. Шартты түрде соттау
қолданылған жағдайда сот жасалған қылмыстық сипаты мен қоғамдық қауіптілік
дәрежесін, айыптының жеке ... ... ... ... пен ... және ... ... ескереді. Шартты түрде соттау
тағайындалған кезде сот ... адам ... ... дәлелдейтін сынақ
мерзімін белгілейді. Сынақ мерзімі бір ... үш ... ... ұзақтықта
тағайындалады.
Сот шартты түрде соттауды тағайындай отырып, сотталған ... ... ... ... ... ... ... адамның мінез - құлқын
бақылауды жүзеге асырушы арнаулы органға хабарламай тұрақты ... ... ... Егеменді Қазақстан газеті ғ38 20/П-2002ж оқитын жерін
ауыстырмауды, белгілі бір жерлерге бармауды, маскүнемдіктен, ... соз ... ... ... ... ... өтуді,
отбасына материалдық көмек көрсетуді жүктеуі мүмкін.
Шартты түрде сотталған адамның мінез-құлқын бақылауды оған уәкілдік
берілген мамандандырылған мемлекеттік ... ... ... және ... сот ... ... міндеттерді толық немесе ішінәра бұзуы не
толықтыруы мүмкін" - екендігі көрсетілген.
Қ.Р. КК-тің 64-бабында шартты түрде соттаудың ... жою ... ... ... ... көрсетілген. Бұл баптың мазмұны ... ... ... кезінде түзелгенін дәлелдесе бақылау жүргізуші
органның ... ... сот ... түрде сотталудың күшін жою және
сотталған адамнан соттылықты алып ... ... ... ете ... ... шартты түрде сотталудың белгіленген сынақ мерзімінің кем ... ... соң күші ... ... ... ... сотталған адам өзіне жүктелген міндеттерді
орындаудан жалтарса ... сол үшін ... жаза ... ... бұзса, бақылаушы органның ұсынысы бойынша сот сынақ ... ... ол бір ... ... ... Егер ол осы ... ұдайы және әдейі жалтарса, қоғамдық тәртіпті бұзса, қасақана
жасаса ... ... ... бойынша, сот шартты түрде сотталудың
күшін жою және сот үкімімен тағайындалған ... ... ... қаулы
етеді.
Қылмыстық заң жалпыға бірдей белгіленген қылмыстық - ... ... ... да ... ... ... ... соттап
қылмыстық жазадан босата отырып, ... ... ... ... етеді және оны бақылаушы органдарға жүктеген. Ол міндеттерді бұзған
жағдайда, белгіленген ... ... ... ... - ... ... түрде
сотаудың күшін жойып, сот үкімімен тағайындалған ... жаза ... ... ... ішінде жаңадан басқа бір қылмыс жасамаса, міндеттерін
толық орындап жүрген болса ол сотталмаған адам болып есептелінеді.
2/ Жазаны ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы КК-нің 70-бабында жазаны өтеуден мерзімінен бұрын шартты түрде
босатудың жалпыға бірдей ... ... ... ... 84 ... кәмелетке толмағандарды жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен
бұрын босату негіздері арнаулы бапта көрсетілген. Осы баптың ... ... ... ... ... ... бұрын босату кәмелетке ... ... ... бас ... айыруға немесе түзеу жұмыстарына
сотталған адамдарға:
а) кішігірім немесе орташа ... ... үшін ... жаза ... ... ... ... ауыр қылмысы үшін сот тағайындаған жазаның кемінде жартысын
в) аса ауыр қылмысы үшін сот тағайындаған жаза ... ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасы қылмыстық істер жүргізу кодексінің 455-бабына
сәйкес жазаны өтеуден мерзімінен бұрын шартты түрде босату туралы мәселелер
жазаны ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған адамның
түзелуін қамтамасыз етуші мамандандырылған мемлекеттік органның ұсынысы
бойынша қаралады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... жазаның заңмен белгіленген бөлігін өтегеннен
кейін, жазаны орындаушы мекеме, немесе ... ... бір ай ... ... ... ... бүрын шартты түрде босату немесе одан бас
тарту туралы мәселені қарап, ... ... ... ... ... жеке ... оның тәртібін еңбек пен ... ... және оның ... ... ... сондай-ақ заңмен
белгіленген жаза мерзімінің тиісті бөлігін өтегені туралы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін сотталушының жазаны
өтеп жатқан жердегі ... және оған ... ... ... ... Республикасы КК-нің 84-бабында көрсетілгендей жазаны
өтеуден мерзімінен бұрын шартты түрде босату кәмелетке толмағандардың ... және бас ... ... жазасына сотталғандарға ғана
қолданылады. Қамау, қоғамдық жұмыстарға ... ... ... бір
қызметпен айналысуға құқығынан айыру ретіндегі жазаларды өтеп жатқандарға
қолданылмайды.
Мерзімінен бұрын ... ... ... ... бақылауды
кәмелетке толмағандардың тұрақты түратын жері бойынша ... ... ... комиссияға жіберілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 13-ші желтоқсан 2001 жылғы ғ20
"Жазаны өтеуден мерзімінен бүрын шартты түрде босату және ... ... ... ... жаза түріне ауыстыру туралы" нормативтік қаулысында
"егер босатылған адам жазаның өтелмеген бөлігі ішінде ... ... ол үшін оған ... шара қолданылса, мерзімінен бұрын шартты
түрде босату қолданылған кезде сот ... ... ... ... ... ... ... 7-бөлігінің а) тармағы бойынша
мерзімінен бұрын ... ... ... бұзу ... Сот жүктеген
міндеттерді орындаудан қасақана жалтару деп мерзімінен бұрын шартты ... ... ... оның ... ... ... асыратын
органның оған жасаған ескертуінен кейінгі бір ... ... екі ... оған сот ... ... ... не ... ұзақ уақыт бойы
/30 тәуліктен астам/ орындамағанын есептеген жөн" -деп көрсеткен, ... заң ... ... ... ... мерзімінен бұрын
шартты түрде босата отырып, оларды қадағалау арқылы, түзелу жолына ... және ... ... [27. 31 б.]
3/ Жазаның өтелмеген бөлігін неғүрлым жеңіл жаза ... ... ... босатудың бір түрі ... ... ... ... бап ретінде қарастырылмаған. Қазақстан Республикасы КК-
нің 71-бабында жалпыға бірдей негіздер көрсетілген, ол бойынша: “Кішігірім
немесе орташа ауырлықтағы қылмыс үшін бас ... ... ... ... ... сот оның ... өтеу ... мінез-құлқын ескере отырып,
жазаның өтелмей қалған бөлігін оның жеңіл түрімен ... ... ... адам жазаның қосымша түрін өтеуден толық немесе ішінәра босатылуы
мүмкін.
Жазаның өтелмеген бөлігі оның ... ... ... ... ... ... кем ... үштен бір бөлігін нақты өтегеннен кейін
ауыстырылуы мүмкін. Жазаның өтелмеген бөлігін ... ... сот ... ... ... жаза ... ... осы Кодексте әрбір жаза
түрі үшін көзделген шекте жазаның кез-келген неғүрлым жеңіл түрін ... ... - деп ... ... ... ... ... жаза түріне ауыстыру үшін
кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... үлгілі
тәртібімен көрсетуге тиіс. Үлгілі тәртіп деп барлық ... ... ... ... нормаларының орындалуы, жазаның өтеуі
режимінің барлық талаптарын сақтауды, ... ... ... қауіпсіздік техникасы ... ... ... ... мен ... ... ... қарауды және тағы
басқаларды түсіну қажет. Жазаның неғұрлым жеңіл түрін өтеу ... ... ... ... ... қалған бөлігіне тепе-тең мерзімге
тағайындалады. Алайда бүл мерзім неғұрлым жеңіл жазаның ... ... ... жоғарғы шеңберінен аспауы тиіс.
Бас бостандығынан айырудың өтелмеген бөлігін неғүрлым жеңіл жазаның
түріне ... ... ... шартты түрде босатудан айырмашылығы -
оны сотталушының жағымсыз тәртібі ... ... жол ... ... ... ... ... кезде жаңа қылмыс жасалған жағдайда
оған ... ... бас ... ... өтелмей қалған бөлігі
емес, жаңа жазаның тек өтелмей қалған бөлігі толық не ішінәра ... ... 60 - ... ... ... жиынтығы бойынша жаза
тағайындайды.
4/ Жүкті ... және жас ... бар ... ... ... ... Қылмыстық жазадан кәмелетке толмағандарды жалпыға бірдей
негіздермен ... ... ... Бұл ... ... КК-нің 72 -
бабында көрсетілген. Қылмыстық заңның ... ... ... ... ... қолданыла бермейді. Бұл заңды қолдану үшін
мына төмендегідей талаптар қойылған:
а) Жүкті әйелдерге ... 8 ... ... балалары бар әйелдерге
қолданылады.
б) Жеке адамға қарсы қылмыстар жасаған болса, ... 5 ... ... болса қолданылуы мүмкін, яғни ауыр және аса ауыр қылмыстар
санатына жатпайтын болуға тиіс.
в) Жеке адамға ... ауыр және аса ауыр ... ... қылмыстар
істеген осы топтағы әйелдерге қолданылады.
КК-тің 72 - бабына сәйкес сот бір ... ... ... жас ... ... ... жазаны өтеуден босатуы мүмкін. Баласы сегіз жасқа толса
немесе шетінеп қалса, не жүктілігі үзілген ... сот ... ... - құлқына қарай оны жазаны өтеуден босатуы ... ... ... немесе сот үкіміне сәйкес жазасын өтеуге ... ... жас ... бар ... әйел баладан бас тартса. Немесе тәрбиелеуден
жалтаруды жалғастырса, не болмаса жазасын өтеу ... ... ... органның екі рет жазбаша ... ... ... ... сот сол ... ... ... бойынша үкімге сәйкес
тағайындалған ... ... ... ... Егер сотталған әйел жазаны
өтеуден босату ... жаңа ... ... ... сот КК-тің 60 - бабына
сәйкес үкімдер жиынтығы бойынша тағайындайды.
5/ ... ... ... ... ... ... ... 73-бабы жалпыға бірдей негіздер мен ауруға шалдығуына байланысты
жазадан босатудың тәртібін ... Осы ... ... ... босатуға
екі түрлі негіз қарастырылған:
а) жазасын өтеу ... ... ... іс ... ... мен ... ... не оған ие болу ... ... ... ... ... жағдайда;
б) жазаны өтеуге кедергі жасайтын өзге де ауыр науқасқа ұшыраған
жағдайларда;
Психикасы бұзылған адам қылмыстың ауыр ... ... түрі ... ... ... және ... ... қарамастан жазаны өтеуден
міндетті түрде босатылуға жатады. ... ... ... ... ... ... ... "б" тармағына сай осы кодекстің 90-
бабында көзделген медициналық сипаттағы мәжбүрлеу ... ... ... ... Сотының 11 сәуір 2002 жылғы ғ7 "Ауруға
шалдығуына байланысты жазаны одан әрі өтеуден босату туралы" ... ... ... ... ... өзге де ауыр ... зардап
шеккен адамды жазаны өтеуден босату, егер дәрігерлік комиссия анықтаған
оның науқасы Қазақстан ... ... ... мен ... ... бекіткен аурулар тізбесіне кірсе ғана мүмкін. Сотталған
адамның ауыр науқасқа шалдығуы арнайы медициналық комиссияның қортындысымен
анықталады" - деп ... [28. 31 ... ... ... 73- ... 1 және ... адамдар, ескіру мерзімі өтпеген болса, олар ... ... ... ... жазалануы мүмкін. Есірткі заттарды немесе
жүйкеге әсер ... ... ... ... сатып алу, сақтау,
тасымалдау, жөнелті ... сату үшін ... ... ... ... ... қарастырылған. Бұл қылмыс
кәмелет жасына толмағандар арасында қазіргі кезеңде көп ... ... ... ... Халықтың денсаулығы аталған қылмыстың
тікелей объектісі болып табылады.
Есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды сату ... ... ... ... алу, ... ... сақтау үшін 1-ші бөлім
бойынша жауаптылығы қарастырылды және оған қолданылатын шара үш ... ... бас ... ... Осыдан келіп, Қылмыстық Кодекстің
10-бабының 3-бөліміне сәйкес орташа ауыр қылмыс жасаған дық үшін жауаптылық
туралы сөз қозғауға ... ... ... ... атаған бөліміне
сөйкес, түлғаның жауаптылығы есірткіні сатып алу немесе сақтауды қылмыстық
заңға қайшы келетіндей іске асырған жағдайда орын ... ... ... ... ... ... ... айырбастап алумен,
қарызды өтеумен, қарызға не ... ... ... алып ... ... бар ... ... және басқа да осы сияқты
әрекеттермен байланыстырады. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасының ... ... 1998 ... 14 мамырда қабылдаған "Есірткі заттарының,
жүйкеге әсер ететін заттардың, қатты әсер ететін және улы заттардың ... ... ... ... ... ... туралы №3 қаулысында арнайы
түсініктеме бар. Есірткілік заттарды немесе жүйкеге әсер ... ... ... ... ... ғана ... оларды нақты науқас адамның жеке
өзіне дұрыс толтырылып берген рецепт бойынша емдеу немесе фармацевтикалық
мекемесінен сатып алу ... ... ... ... ... әсер ... заттарды заңсыз
тасымалдаудың мәнін анықтау барысында Қазақстап Республикасының Жоғарғы Сот
1998 жылғы 14 ... ... ... 7-ші ... көрсетілген
түсініктемені басшылыққа ала отыру керек. Онда өз ... ... ... құралын пайдалана отыра есірткілік немесе жүйкеге әсер
ететін ... ... ... ... кез келген қасақана әрекеттерді
заңсыз ... деп ... ... деп ... Дәл осы ... ... ... пайдалану арқылы есірткілердің орнын ауыстыру оларды
заңсыз тасымалдаудың обьективті жағының басты ерекшелігі ... ... ... ... ... белгілі болғандай, мүлік тасымалдау
кезінде бұған қарысты тұлғалар тасымалданушы есірткілерді жасырып қалудың
әдістерін ... ала ... ... ... ... көлік
құрамына. жолаушы жүгіне не қол жүкке, киілген киімге, адам, мал, ... ... ... өте жиі ... ... ... ... әсер етпейді.
Бұл орайда, есірткілік құралдарды ... ... ... ... ... ... түсінік. Алматы. 1999ж.
ететін заттарды бір орнынан басқа орынға жеткізу мақсаты болуы ... ... ... ... әсер ... ... көлік
құралдарын қолдана отыра нақты орын ... ... ... ... ... жағының белгілері бойынша құрамы аяқталған ... ... ... Сот ... түсіндіргеніндей,
есірткіні заңсыз тасымалдауды ... ... ... ... ... үшін, ал тасымалдауды жүктің сипатынан
хабарсыз тұлғалар арқылы іске асырған жағдайда тікелей ... ... ... жауапты болады.
Заңсыз жөнелту есірткілік құралдары, жүйкеге әсер ететін заттарды
ресми ... ... ... ... ... мал мен құсты заңға
қарсы түрде пайдалана ... ... ... ... Бұл ... ... ... тасымалдаудан басты айырмашылығы тұлғаның
есірткі жүгінің белгіленген ... ... ... ... ... әрекетті бағалауға әсер етпейді және тіпті, бір елді
мекеннің ішіндс де іске асырыла береді. ... ... ... ... ... ... заңға қарсы түрде жөнелтіп жіберу сәтінен бастап
қылмыстың құрамы аяқталған болып есептеледі.
Есірткілік заттардың немесе ... әсер ... ... ... үйінен, оның құпия жерінен немесе басқа жерлерден, орын алуы
заңсыз сақтауды білдіреді. Көлік жол бойымен ... ... ... ... қондырғыларды тасу құралы.
Бүл әрекеттердің объективті жағы іс жүзінде оған ... жоқ ... ... ... ... да ... сақталу мерзімінің
бағалау үшін әсері бар. Есірткіні басқа ... ... ... ... ... ... сақтауы да заңсыз деп есептеледі.
Алайда, есірткілік заттар мен жүйкеге әсер ептетіп ... ... ... ... ... фактісінің бәрі бірдей аталған баптың
1-бөлімі бойынша қылмыс құрамының объективті ... ... ... ... заттарының көп мөлшерде болуы қылмысты жауаптылықтың ... ... ... ... заңсыз айналымнан немесе сақталудан
табылған есірткілік құралдары, жүйкеге әсер ететін заттарды аса ірі ... аса ірі ... ... ... құрама таблица белгіленген.
Қылмыстың осы баптың 1-бөлімі ... ... ... ... ... яғни ... ... немесе жүйкеге
әсер ететін заттарды ... ... ... ... немесе оларды
заңсыз өткізудің орын алмауына байланысты. Бұл ... ... ... немесе сақтау кезінде тура ниеттің орын алуымен бір деңгейде (егер
тұлға өз әрекетерінің әрекетсіздігінің қоғамдық қауіптілігін түсіне ... ... ... ... немесе сөзсіз екендігін алдын ала
біле отырса және олардың алуын қадағалап болса, ол бұл қылмыс тура ... деп ... ... құрамының субъективті жағын сипаттаушы
шешуші ... ... ... ... егер де, ... ... ... 2-бөліміне сөйкес, егер тұлға өз әрекетінің (әрекетсіздігінің)
қоғамға қауіпті екендігін ұғынып, оның ... ... ... ... ... ... болмай қоймайтынын алдын ала ... және ... ... ... ... ... ниетпен жасалған деп танылатын
болса, онда сату мақсатынсыз ... ... ... бұл ... немесе тікелей осы әрекеттер аяқталысымен есірткілерді жеке ... ... ... ... білдіреді.
Қылмыстық Кодекстің 259-бабының 2-бөлімі есірткі заттарды ... әсер ... ... ... дайындау, сату, жөнелту, сондай-ақ осы
баптың бірінші ... ... ... ... ... есірткі заттар
мен жүйкеге әсер ететін заттардың құрама таблицасы. Алматы. 1998.бөлігінде
көзделген, есірткі заттарды немесе ... әсср ... ... ... не өте ірі ... ... заттарға немесе жүйкеге әсер ететін
заттарға қатысты жасалған әрекетер үшін жауаптылық қарастырады.
Көріп отырғанымыздай, аталған жағдайда қылмыс ... ... ... екі ... дербес тобымен сипатталады:
а) есірткі құралдарын немесе жүйкеге әсер ететін заттарды
заңсыз дайындау, сату, жөнелтуді іске асыру, ал онын өзі
субъективті ... сату ... орын алуы ... ... ... ... ... құралдарды немесе жүйкеге әсер ... ... ... ... тасымалдау, жөнелту немесе
өткізуді өте ірі ... іске ... ... ... талдау барысында есірткілерді заңсыз иелену
мен сақтау жөнінен түсініктеме берілгендігін ескере отырып, әрекеттердің
екінші тобын ... ... ... дайындау дегеніміз, тұтынуға ... ... ... ... ... әсер ... ... бастапқы қолға тиюін
білдіреді. Дәл осы сәт, ... ... орын ... ... ... ... болып табылады. Яғни, заңсыз дайындау дәлелі Қазақстан
Республикасында, бақылауға алынуға тиіс ... ... ... ... ... және ... ... қандай есірткі енгізілсе, дәл
осы есірткінің қолға тиюімен (дайындауымен) қатаң байланыстырады. Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Пленумының 1998 ... 14 ... ... ... ... ... ... мен жүйкеге әсер ететін ... осы ... ... ... ... ... ... пастаға айналдыруы, т б.) дайындау болып табылмайтындығы
туралы түсініктеме ескерілуі тиіс.
Есірткіні ... ... ... ... бағалауға әсер етпейді.
Ол жұмыс фармацевтикалық өндірістің технологиялы жағдайында да, ... да ... ... ... ... ... ... немесе жүйкеге әсер ... ... ... үшін ... ... ... тетрагидракан-набинолды немесе басқа есірткілік заттарды
арттыра түсу мақсатьмен ... ... ... ... ажыратумен (бөтен
қоспалардан арылту) ғана байланыстырады. Мұндай әреекттердің ... ... ... ... ... ... да ... өзгеруі
мүмкін, алайда, қылмыстық жауаптылық орын алуы ... да бір ... ... ... ... әсер ... заттардың көрсетілген
құрамын арттыру мақсатының ... ғана ... ... ... ... Республикасында бақылауға алынуы тиіс
есірткілік құралдардың ... ... әсер ... ... ... ... өңдеудің емес, заңсыз дайындаудың көрінісі. Осы орайда,
Қазақстан ... ... Сот 1998 ... 14 ... ... ... ... заттар бар дәл сол өсімдіктің түрін
өзгерту, оның ... ... ... алу, ... ... заңсыз өңдеу
болып табылмайды деп атап көрсетілген (одан басқа есірткілік зат ... ... ... осы ... ... ойластырған технологиялық
процесі кезден бастап объективті жақтың белгісі бойынша заңсыз өңдеудің
құрамы аяқталған ... ... ... мен жүйкеге әсер ететін заттарды сату -
есірткілерді ... ... ... ... ... ... ... ең
қауіпті әрекет болып табылады. Тұлғаның ... ... жеке ... ... тұлғаның заңсыз иеленуіне заңсыз түрде аударуы заңсыз
сатудың ерекшелігі ... ... ... ... Жоғарғы
Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы Пленумы қаулысының ... ... ... ... әсер ететін заттар мен прекусорлар бір
тұлғаның ... ... ... ... ... оларды бұлайша берудің
немесе ұқсатудың кез келген әдісін заңсыз сату деп түсіну керек. Есірткілік
құралдары немесе жүйкеге әсер ететін заттарды ... ... ... ... ... ол әр ... ... мүмкін және сатудан, сыйлаудан,
айырбастан, қарызға беруден, қарызды өтеуден, т.б. тұруы мүмкін. Инфекция
ретінде егу де ... ... ... ... ... ... ... алдап сатқан жағдайда мұндай әрекет
алаяқтықтың құрамын жасайды. Ал осындай жалған ... ... ... ... әсер ... ... қолға түсіруге тырысқандардың әрекеттері
оларды заңсыз иеленуге оқталудың ... ... ... ... ... 2-бөлімінде есірткілік
құралдардың немесе жүйкеге әсер ететін ... ... ... көңіл аудару керек. Бүл орайда, тұлға жоғарыда көрсетілген
белсенді әрекеттердің кез келгенін есірткілік құралдар мен ... ... ... ... ғана ... ... ... жағдайда
жауаптылықтың орын алатындығы атап өтілуі тиіс. Есірткілік заттар үшін бүл
мөлшер, мысалы, ІОООг кептірілген немесе 5000г ... ... ... 20мг ... ... бірге), 500г кептірілген не 2500І
кептірілмеген көкнәр сабағы, 1,0г героин немесе жүйкеге әсер ... ... - ... ... ... және тұздар) 3,0мл. Эфедра шөбінен
қолдан ... ... ... ... ... не первитин құрамдас
жалған эфедрин.
Кінәлі тұлғаның жоғарыда аталған әрекеттердің кез келгенін жасауға
тікелей ... ... ... ... ... осы ... ... бойынша
қарастырылған қылмыстың субъективті жағаның сипаттамасының ерекшелігі болып
табылады. Сонымен қатар, егер де ... ... ... ... әсер ... заттарды заңсыз иемдену немесе сақтау әрекеттерінде
алдағы уақытта есірткілерді ұқсату ... яғни ... ... ... іс ... аластату мақсаты айқындалса, ғана бүл әрекеттер
аяқталған қылмыстың ... ... ... өңдеу, тасымалдау және
жөнелту үшін жауаптылықтың ерекшелігі - заңда мұндай ... ... ... ... ... ал ... өзі ... мақсатының
болуымен қатар оның болмайтын кезінде де қылмыстық жауаптылық орын алатынын
білдіреді.
Қылмыстық ... ... ... ... ... немесе
жүйкеге әсер ететін заттарды өткізу, дайындау, ұқсату, ... ... ... ... ... немесе сақтауды не өткізуді:
а) адамдар тобы алдын ала сөз байласып;
б) ... ... көп ... ... ... мен жүйкеге әсер ететін
заттар жөнінде жасалған әрекеттер үшін ... ... ... ... ала сөз байланыс Қылмыстық. Кодекстің 259-
бабының 2-бөлімінде көзделген әрекеттерді жасауды ... ... ... ... ең ... ... жасауға алдын ала,
яғни, қылмыстың объективті жағының нақты жасалуына дейін оны ... ... ... ... ... екі адам ... тиіс. Бұл сипаттамалар
Қылмыстық Кодекстің 31-бабының 2-бөлімінің ережелерінен туындайды.
Қылмыстық ... ... ... ... ... рет ... үшін осы баптың 3-бөліміне сәйкес Қылмыстық
Кодекстің 259-бабының 2-бөлімінде көзделген екі не одан көп ... ... ... Айта кететін жай-бағаланушы әрекеттер жалғасып
келе жатқан тұтас қылмыстың бөліктері болып табылмауы керек. Сонымен қатар,
тұлға бұған дейін жасаған қылмысы үшін ... ... ... бойынша
қылмыстық жауаптылықтан немесе соттылықтан босатылуы тиіс емес. Қылмыс
жасағаны үшін сотталған адам соттың айыптау үкімі ... ... ... ... ... жою ... алып ... кезіне дейін сотты болған деп
есептеледі.
Қылмыстық Кодекстің 259-бабы 3-бөлімінің "в" тармақшасына ... ... ... ... әрекеттерді қай мөлшерде есірткі заттары мен
жүйкеге әсер ететін Қазақстан Республикасының Қылмыстық ... ... ... заттарға қатысты жасағандығы үшін арнайы ... ... ... ... ... 3,4-бөлімдерде көзделген
әрекеттер субъективті жақты бағалау тікелей ниеттің орын ... ... 259 ... ... осы ... 2-ші ... 3-
бөлімдерінде көзделген:
а) ұйымдасқан топ немесе қылмыстық қауымдастық
(қылмыстық ұйым) ... аса ... ... ... ... немесе жүйкеге әсер
ететін заттарға қатысты жасалған әрекеттер үшін жауаптылық
қарастырады.
Қылмыстық Кодекстің 259-бабтың 4-бөлімінің "а" ... ... ең ... ұйымдасқан қылмыстық топты немесе қылмыстық
қауымдастықты (қылмыстық ұйымды) құру және оны ... ... ... ... ... Қылмыстым Кодекстің 235-бабын талдап көруді
ұсынамыз. Сонымен қатар, Қылмыстым Кодекстің 31-бабының 3-бөліміне ... ... бір ... бірнеше қылмыс жасау үшін күні ... ... ... тобы ... ол ... ... теория әрі практика
күзінде қалыптасып болған, өзінің дәл елдігін растап келе ... ... ... ... ... ең ... оның ... болып табылатын қылмыстық ұйымдастырушысы, ... ... ... ... ... жүгіне отырып,
егер қылмысты ауыр ... ... ауыр ... ... үшін ... ... топ ... немесе сондай мақсатпен құрылған ұйымдасқан
топтардың бірлес ... ол ... ... ... ) жасаған
қылмыс деп танылатындығын да атай өтуге болады. Сонымен, әрекетті Қылмыстық
Кодекстің 259-бабының 4-бөлімінің "а" ... ... ... ... топтың немесе қылмыстық қауымдастықтың ... және ... ... ... 2 ... ... бірінде көзделген
қандай да бір әрекетті ... ... алу ... Бүл ... ... ... Қылмыстық Кодекстің 235-бабында көзделген
кылмыстың субъектісі болып табылатын ... ... ... ... ... 235 және ... ... жиынтығы бойынша бағалануы тиіс.
Көріп отырғанымыздай, Қылмыстық Кодекстің 259
бабының 2 немесе 3- бөлімдерінде ... ... ... аса ірі ... ... заттар немесе жүйкеге әсер
ететін заттарға қатысты жасалған ... дәл осы ... ... "б" ... бойынша дербес қылмыс құрамын
құрайды. Жоғарыда аталған құрама ... ... ... аса ірі ... құрайтындар, мысалы: ІООО г
кептірілген немесе 3000 г кептірілмеген марихуана,
гашиш, апиын (нейтрал тастырғыштармен бірге), 500г
кептірілген немесе 2500г ... ... ... ... ... ... заттар мен толықтырғыштарды қоса ... әсер ... ... ... аса ірі мөлшер болып саналатын:
амфетамин (фенамин) (негізі және түз дар) үшін 3,0г лизергид (ЛСД, ... - ... ... шөбінен қолдан жасаған препарат, эфедрин немесе
эфедрон неперантан қүрамдас жалған эфедриннің 100 ... ... ... ... ескертуі екендігін және оған
сәйкес есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ... ... өз ... ... ... ... медициналық емес мақсатта тұтынуына
байланысты медициналық көмек көрсетілуі үшін медициналық мекемеге ... ... және ... ... ... ... әсер ... заттардың
заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ашуға немесе олардың жолын кесуге,
оларды жасаған ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсеткен адам Қазақстан Республикасы Қылмыстық
Кодексіның 259-бабы ... ... ... ... ... ... Ескертпеде көрсетілген жағдайда қылмыстык жауаптылықтан тек
қана бір мезгілде екі жағдай болған кезде ғана ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін заттарды өз
еркімен тапсырған немесе ... ... ... ... ... ... ... көмек
көрсетілуі үшін медициналық мекемеге өз еркімен бару;
2) есірткі заттардың немесе жүйкеге әсер ететін заттардың
заңсыз айналымына байланысты қылмыстарды ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жолмен ... ... ... ... ... ... Кодекстің 259-бабының ескертпесінде сөз болған белсенді
көмек дегеніміз - ... ... ала ... ... аталған қылмысты
ашуға не оның жолын кесуге, істің шынайы ... мен ... ... ... ... ... ... жерін табуға қылмысқа қатысты
тұлғаларды ұстауға, есірткі затты немесе жүйкеге әсер ететін ... ... ... ... өз ... қатысуын білдіреді.
Ұрлық дегеніміз бөтен мүлікті жасырын алу, меншік иесінің ... ... ... ... ... жағынан ұрлық бөтеннің мүлкін жасырын түрде алумен ұштасады.
Бөтен мүлікті жасырын алу екі түрлі — объективтік және субъективтік
белгілер ... ... ... ... сездірмей, білдірмей әрекет
істеуі арқылы мүлікті жасырын алуы — объективтік белгіге ... ... ... ... ... ... ... өзге иеленушіге сездірмей,
жасырын алудамын деген сезімі және осы ... оны ... ... ... субъективтік белгіге, яғни кінәлінің бөтен мүлікті жасырын
алуға байланысты іс-әрекетке деген ... ... ... ... жәбірленуші үйде болмауы себепті онын пәтеріндегі заттарын алу,
жәбірленушіге сездірмей оның қалтасына түсу, мас адамның, ... ... ... өте ... ... ... басқадай аурулық,
жағдайларына байланысты олардың заттарын алу ұрлық болып ... ... ... ... ... ... адам бұл әрекеттерді көріп қалып,
ол ... ... адам ... ... ... одан ... онда оның ... тонауға, ал қылмысты әрекетті кінәлі адам
күш ... ... ... ... ... қарақшылыққа ауысып
кетуі мүмкін.
Заңдылық құрылысына қарай ұрлық материалдық кұрамға жатады. ... ... ... объективтік жағының белгісі — қылмыстың қоғамға кауіпті
зардабы — мүліктік залал келтіру ... ... ... ... бөтеннің мүлкін алуымен бірге, оған билік етуге нақты мүмкіндік
алған уақыттан бастап қылмыс аяқталған деп ... ... ұйым ... күзетілетін объектілерден мүлікті, затты жасырын алып шығу ... ... ... деп ... Осындай тәсілмен ұрланған заттарды
күзетілетін объектілердің аумағынан алып кетуге ... ... осы ... ... ... ... Егер адам ... іс-әрекеттерін немесе ұрлық істеуге тікелей бағытталған дайындалу
әрекеттерін тоқтатса, не ... ... ... ... ... ... аумақтан шықпай тұрып, осы қылмысын ақырына дейін жеткізу
мүмкіндігі бола ... да оны ... өз ... бас ... ... затты
қайтарса онда кінәлінің әрекеті қылмыс істеуден өз еркімен бас тарту ... ол ... ... ... ... ... ... жағынан тікелей қасақаналықпен жасалады. Кінәлі
адам бөтеннің мүлкін ... ... ... ... алу арқылы меншік иесіне
немесе өзге иеленушіге материалдық ... ... ... және ... сол ... ... ... Қылмыс пайдакүнемдік ниет және
сондай мақсатпен жүзеге асырылады.
Қылмыстың субъектісі болып — 14-ке толған адамдар танылады.
Қылмыстық заңла ұрлықтың ... және өте ... ... ... қарсы қылмыстар ұғымы және олардың түрлері.(9.255.б)
Адамның құқықтары мен ... ... ... құқықтың алатын
орны ерекше, себебі ол адамның жеке ... ... ... Бұл ... ... ... ... сондықтан да
олардың атқаратын міндеті көп.
Әлеуметтік ... ... ... ... адамның әлеуметтік
игіліктерінің ішіндегі ең маңыздысы ретінде ... ... да, ... қол сұғушылық адамның өз басына қол сұғушылықпен ... ... ... ... қылмыстық қол сұғушылықган қорғау ... ... ... ... ... бірі ... қарсы қылмыстарды кейде мүліктік қылмыстар деп те ... және 1926 ... ... ... тиісті тарауларының
тақырыптары солай деп аталған. Бұл екі түсінік бірдей, себебі ... ... ... ... заты ... ... ... мүлікті ұрлаудың мәнін түсіну үшін қылмыстың объектісін дұрыс
анықтаудың маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қылмыс объектісі жайындағы жалпы ережеге ... сұғу ... ... ... ... осы ... ... олардың қоғамға қауіптілік сипатын көрсетуге мүмкіндік береді және,
ең бастысы, қылмыстарды дұрыс саралауға бағыт береді.
Меншікке қарсы ... ... ... ... ... ... немесе ұжымдық тұтынуға, не өндірістік қызметті жүзеге асыруға
арналған ... ... бөлу сал ... ... қатынастар болып
табылады.
Жоғарыда баяндалғандарды қорыта келгенде меншікке қарсы ... ... ... деп қарастыруға болады. Қазақстан Республикасынын
Азаматтық кодексіне сәйкес меншікке құқық дегеніміз - ... ... ... иемденуге, пайдалануға, оған билік жасауға құқығын заң
актілерінің мойындауы және ... ... ... өз ... иелену,
пайдалану және оған билік жасау құқығы болады. ... ... ... тараудағы заң нормаларымен қорғалатын тікелей объект ретіндегі
меншіктер қатынасының мәнін осы ... ... ... ... - мүлікті іс жүзінде иеленуді заңмен
қамтамасыз етілген мүмкіндік арқылы жүзеге ... ... ... - мүліктен оның пайдалы табиғи қасиеттерін
алу және одан пайда көру мүмкіндіктерін заңмен қамтамасыз ету. Пайда кіріс,
өсім түрінде, жеміс, өнім ... ... ... ету ... ... - мүліктің заң жүзіндегі ... ... ... ... (ҚР ... ... 2-тармағы).
(10.121.б)
Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты өз ... ... кез ... жасауға, соның ішінде бұл мүлікті басқа адамдардың меншігіне
беріп, иелігінен шығаруға, өзі ... иесі ... қала ... ... ... пайдалану және оған билік ету жөніндегі өз өкілеттігін
тапсыруға, мүлікті кепілге беруге және оған басқа да ... ... ... ... түрде билік етуге құқылы (ҚР АК-нің 188-бабының 3
тармағы). Меншікке қарсы жасалған әрбір ұрлық және ... да ... ... ... ол ... ... бұзады.
Қазақстан Республикасында меншіктін жеке және ... ... ... ... ... ... ... қарсы
қылмыстар» тарауында бекітілген-баптардың диепозицияларының мазмұны ... ... ... ... ... бөтеннің меншігі
екендігін көрсетеді.
Кейбір ... ... ... ... т.б;) ... ... ... келеді. Заң әдебиеттерінде тікелей
объектілер ретінде меншіктің нақты нысаның оның ... ... ... ... не ... ... меншігі болып табылуына
байланысты қарастыру керек деген пікір айтылған. Мұңдай ұсыныспен келісуге
болмайды, себебі ... ... ... ... ... нысанын бірдей қорғауды жариялап отыр. Сондықтан да, ұрлықты, бөтен
мүлікті иеленуді, тағы басқадай әрекеттерді саралау үшін ... ... ... ... ... маңызы жоқ.
Объективтік жағынан алғанда меншікке қарсы қылмысты заң шығарушы
қылмыстың материалдық құрамы ... ... ... да, ... жағы үш ... ... ... іс-әрекет, зардап және іс-
әрекет пен зардап арасындағы себептік-зардаптық байланыс. Тек қарақшылық
пен ... ... қана ... ... ... ... себебі
бұлардың міндетті белігісі - тек кылмыстық іс-әрекет. ... ... ... қылмыс құрамының шегінен тыс жатыр. Қылмыстық зардапта
әрқашанда ... ... ... ... ... ... қарсы жасалған кейбір қылмыстарда ... ... ... түрдегі элементі қылмыс жасаудың тәсілі (күш қолданып
немесе қолданбай, жасырын немесе ашық) болып табылады.
Меншікке ... ... ... ... ... жасқа жеткен,
есі дұрыс адам бола алады, яғни қылмыс субъектісі жалпы. Бір қылмыста ... ... алу ... ... ... - ... қүрамының міндетті
элементі арнаулы субъект болуға тиіс. Кейбір қылмыстарда арнаулы субъект
сараланған құрамның нышаны ... ... ... қызмет-бабын пайдаланып
жасалған алаяқтық (ҚҚ-тің 177-бабы 2 бөлігінің «в» тарімағы), алдау ... ... ... ... ... ... келтіру (ҚҚ-тің 182-бабының 1
белігі), жерге заттай құқықтарды бұзу ... ... 3 ... ... ... ... ... :байланысты мүлікке
қарсы жасалған барлық қылмыстарды екі топқа бөлуге болады. 16 жастан бастап
жауаптылық көзделген қылмыстарға: сеніп тапсырылған бөтен ... ... ... ысырап ету (ҚҚ-тің 176-бабы), алаяқтық (ҚҚ-тің 177-бабы), алдау
немесе сенімге қиянат жасау ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жолмен табылған мүлікті сатып алу немесе сату ... 183), ... ... құқықтарын бұзу(ҚҚ-тің 184бабы),жерге
заттай құқықтарды бұзу (ҚҚ-тің 186-бабы), бөтен адамның мүлкін қасақана жою
немесе бүлдіру (ҚҚ-тің ... ... ... өзге де көлік
кұралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иелену және ауырлататын мән-жайлардың
болмауы ... ... 1 ... ... ... ... мүлкін қасақана жою немесе бүлдіру (ҚҚ-тің 187-бабының 1 ... 14 ... ... жауаптылық кезделген қылмыстарға: ұрлық(КК-тің
175-бабы), тонау (ҚҚ-тің 178-бабы), қарақшылық, (КК-тің 179-бабы), қорқытып
алушылық (ҚҚ-тің 181-бабы), ауырлататын мән-жайларда ... ... де ... ... ... ... ... иемдену (ҚҚ-тің 185-
бабының 2-4 ... ... ... ... адамның мүлкін
абайсызда жою немесе бүлдіру (ҚҚ-тің 187-бабының 2,3 бөліктері). [10.155.б]
Субъективтік жағынан ... ... ... ... ... ... қарсы тек бір қылмыс қана - бөтен мүлікті абайсызда
жою немесе бүлдіру ... ... ... ... нысанында жасалуы
мүмкін.
Меншікке қарсы қылмыстар пайда табу ... және ... ... ... ... табу ... қылмыстардың субъективтік жағының міндетті
белгісі - пайда табуды көздеу немесе сондай себептер. Сонымен катар, ... ... ... ... ... ... қарай, мүлікті
алумен байланысты ұрлау деп аталатын қылмыстарға және ұрлау мен байланысты
емес қылмыстарға бөлуге болады. Ұрлауға мына ... ... ... алу ... ... ету, ... тонау, қарақшылық, ерекше құнды
заттарды ұрлау. Пайда табу ... ... ... байланысты емес
қылмыстарға мыналар жатады: ... ... ... ... ... ... ... келтіру, көрінеу қылмыстық жолмен табьглған мүлікті сатып
алу немесе сату, ... ... ... ... ... өзге де ... құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иемдену, жерге
заттай құқықтарды бұзу. Ал, бөтен ... ... жою ... бүлдіру,
бөтен мүлікті абайсызда жою немесе бүлдіру пайда табу ... ... ... ... қылмыстардың ішіңдегі ең көп таралғаны және ... ... - ... заң, ... үшін, оның жасалу тәсілдеріне қарай нақты
жауаптылық қарастырған. ҚҚ-тің тиісті-баптарына бөліп, нормативтік тұрғыдан
бекіткен, оларға ұрлаудың мына нысандары ... ... ... алу ... ету, ... тонау және қарақшылық.
Ұрлау түсінігін анықтаудың және онын ... ... ... ... ... ... тән белгілерді айқындауға ... ... ... ... нақты нысандарына талдау жасауды
жеңілдететіндігі, оларды меншікке қарсы ... ... ... қол ... соңдай-ақ қылмыстық заңмен жазаланбайтын
әрекеттерден шектеуге көмектесетіндігі қылмыстық заң ... ... ... кезде ұрлау түсінігі Қазақстан Республикасының жаңа
Қылмыстық кодексінде өзінін ... ... ... ... ҚҚ-тің 175-
бабының ескертуінде былай делінген: «Осы ... ... ... ... бөтен мүлікті осы мүліктің меншік иесіне немесе өзге
иеленушісіне ... ... ... ... ... ... адамдардың
пайдасына заңсыз, қайтарымсыз алып кою және ... ... ... түсінігіне берілген бұл анықтамадан көретініміз, ... заң ... ... ... ... түсініктер ішінен заң
шығарушы «алу» терминін мойындаған. Қазақстан ... ... ... 1996 ... 25 шілдедегі «Бөтен мүлікті ұрлауды саралаудың кейбір
мәселелері туралы» қаулысында да ұрлыққа, бірқатар ауытқулармен, осы тектес
анықтама берілген: «Бөтен ... ... ... - ... иесінің мүлкін
пайдакүнемдік мақсатынсыз, қайтарымсыз алу және оны өз ... ... ... ... ... ... ... ұрлықтың объективтік жағын сипаттайтын
мына белгілері бөліп алуға болады:
1. ) мүлікті алу;
2. ) алудың заңға ... ) ... ... болуы;
4. ) пайдакүнемдік мақсат.
«Алу» түсінігі ұрлаудың қарақшылықтан басқа барлық мүмкін болатын жеке
тәсілдерін қамтиды. Ал ... ... ... заң ... оның
аяқталу кезін мүлікті иелену мақсатында шабуыл жасау кезеңіне аударған. ... ... ... ... ... ықпал жасаудың сыртқы процесін неғұрлым дәл
бейнелейді және белгілі бір шамада қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... себебі алу әрқашанда заңсыз қылмыспен,
ұрланған мүліктің меншік қатынастарына қатысушылардын ... ... ... ... ... ... қалай да бұзады, оның қалыпты дамуына нұқсан ... ... әлі ... ... ... алу, белгілі бір мән-
жайларда ... ... ... ... ... ... ... ол - алдау немесе сенімге қиянат ... ... ... ... ... ... ... айыпты оны өз пайдасына немесе басқа
адамдардың ... ... ... адам ... өз ... билік
жасайды, бірақ заң жүзінде ол меншік иесі бола алмайды, ... ... ... ... алу мүмкін емес. Сондықтан да ... ... ... ... ұрлық жоғалта алмайды. Ұрлауға заң
тұрғысынан анықтама бергенде бөтен мүлікті айыптының меншігіне ... ... ... басқа адамдардың пайдасына айналдыру дегенді, бәлкім, осы
тұрғыдан түсіндіру қажет.
Алып қою нәтижесінде меншік иесіне не басқа ... ... ... ... материалдық залал тікелей нақты залал түрінде
көрініс ... ... ... ... ... Соты Пленумының 1996
жылғы 25 шілдедегі қаулысында былай делінген: «Қылмыс объектісі ... ... ... оны ... ... ... ... қылмыс жасалған кездегі мемлекеттік, жеке сауда, нарықтық
немесе комиссиондық бағаларға сүйену ... ... ... жағдайда
мүліктің құны сараптаманың қорытындысы негізінде ... ... ... ... орнын толтырғанда оның мөлшері сот шешім
қабылдаған кездегі бағаларға сүйеніп ... ... ... ... ... материалдық залал келтірмейтін мүлікті алу ... ... тиіс ... сипаттайтын келесі белгі - оның заңға кайшылығы. Заңға қайшы
белгі дегеніміз шындығында да, болжаммен де оған өзінің ... жоқ ... ... ... ... ... - сол ... алуға мүмкіндік
беретін, заңға негізделген құқықтың болуы. Оның заңда
белгіленген тәртіпте рәсімделген, рәсімделмегенінің маңызы
жоқ. Бұл жерде назар ол ... ... ... түп ... ... ... - егер адам мүлікті алуға заңды
негіздемелері бола ... оны алу үшін ... ... ғана бұзса,
онда бұл жағдайда ұрлау болмайды.
Қылмыс аяқталғаннан кейін мүліктік залалдың орнын тол-
тыру ... ... ... ... ... ... босатпайды, бірақ ол жазаңы жеңілдетуге негіздеме бола
алады.
Айыпты мүлікті алып, оған; өз қалауы бойынша билік жасай алатын кезден
бастап ұрлау аяқталған болып ... ... ... жасағандықта емес, сол билікті жасау
мүмкіндігін алғандықта. Сондықтан да ұрлауды аяқталған деп тану ... ... іс ... ... одан ... ... ... емес.
Оның сондай мүмкіндікті алғаны жеткілікті. Егер айыпты бөтен мүлікті ... ... бір ... жасаса бірақ ол мүлікке билік жасау
мүмкіндігіне қолын жеткізе алмаса, онда ол ... ... ... оқталу
ретінде сараланады. Қарақшылық.бұлардың қатарына кірмейді, оның ... ... ... ... осы ... ... қаралған.
Күзеттегі аймақта жасалған ұрлықтың аяқталу кезеңін анықтауда қиындық
туындайды. Тергеу-сот практикасының ... ... ... ... ол ... ... ... ұрлықты сол аймақтан мүлікті ... ... ... ... деп ... қажет, себебі ұрлаған мүлікке
билік жасау мүмкіндігі сол кезден бастап ... деп ... ... аймақтан қанша кашықтыққа алып барғандықтың маңызы жоқ, дегенмең,
ұрлаған затты аймақтың коршауынан асыра лақтыруды және ... ... ... сол мезетте ұсталуын қылмыстың аяқталмағандығы деп санаған
жағдайлар болған.
Күзеттегі аймақта жасалған ұрлаудың аяқталу ... ... ... оның не ... ... ... Мысалы, егер ұрланатын мүлік
тұтынылмайтын болса және оны ... ... ... ... оны сол ... ... алып шықпайынша ұрлау аяқталған
болып есептелмейді. Ал, тұтынылатын мүлікті (мысалы, ... ... ... ... ... айыптының ұрланған мүлікке деген
пиғылына байланысты болады. Егер ол ... ... сол ... ... ... ... - ... аяқталған деп саналады. Егер ол ұрланған
мүлікке күзеттеті аймақтан ... соң ... ... ... ... сол ... ... алу - ұрлық жасауға оқталу ретінде сараланады.
[10.183.б]
Егер айыпты мүлікті алып, кейін оңтайлы кезде шығаруды ойластырып ... ... ... ... қойса, сонан соң оны өз еркімен қайтарса,
онда ол ... ... өз ... бас ... ... ... 26-бабы)
қылмыстық жауаптылықтан босайды.
Ұрлау тек тікелей ниетпен ... ... адам ... заңсыз
алғандығын ұғынады, өз әрекетімен меншік иесіне залал ... ... ... соны ... міндетті нысаны - пайдакүнемдік мақсат. Ұрлауға ... ... ... ... ... ... ... деп
тіке көрсетілген. Ол мақсат айыптының өз пайдасына, ... ... ... мүдделі басқа адамдардың пайдасына материалдық, мүліктік
табыс келтіруді көздейді.
Алудың тәсілдеріне байланысты КР ҚҚ-інде ... алты ... ... сеніп тапсырылған мүлікті иеленіп-алу, сеніп тапсырылған
мүлікті ысырап ету, алаяқтық, тонау, қарақшылық. ... ... ... ... ... жеке ... ретінде танудан заң шығарушы бас
тартты, оны ұрлаудың үш нысанының иеленіп ... ... ... ... ... ... ... карастырады.
Қастандық жасаудың осы түрінің заты ұрлау кұрамынын сындарлы
белгілерінің бірі ... ... ... заң ... қылмыс затының
шын мәнінде мазмұны бірдей екі анықтамасы кең ... ... ... ... ... ... қылмыстық әрекетін жүзеге асыра отырып
қылмыскер тікелей ықпал ... ... ... ... ... ... ... бойынша..қылмыс затына сол қылмыстың жасалуына
себеп болатын материалдық өлшемдегі заттар жатады.
Заң әдебиеттерінде ұрлау заты ... онша да ... ... ... ақша және ... ... болуы мүмкін екендігі туралы
пікірге ешкімнің қарсылығы жоқ. Сонымен қатар, ... де, ... да осы ... ... дау туғызып келген бір мәселе: мүлікті
алуға құқық беретін құжаттар, coндaй-aқ көліk кәсіпорындары, ... ... және ... ұйымдар көрсеткен қызмет үшін есеп ... ... ... ... және ... белгілер ұрлау заты
бола ала ма, жоқ па?
Г.А.Кригердін пікірінше ... және ... ... ... ... белгілері, көлікте жүру билеттері, бензинге
талондар және сол ... ... заты бола ... ... ... ... заты ... қарастырылуы мүмкін басқа да бағалы
қағаздарға жанар-жағар май талондарын жатқызады. Лотерея билеттерін, почта
маркаларын езге ... ... ... ... да, бұл ... ұрлау заты бола алатындығымен келіседі.
Сонымен қатар, сот практикасы көлікте жүру билеттерін, ... ... ... ... ... өзін ... адамға
тиесілі қағаздар екенін ескеріп ұрлау затына жатқызады, сондықтан оларды
алуды ұрлау деп қарастырылады. Мәтінін толтырып, мөрмен ... ... ... соң ғана ... ... билеттерді немесе
басқа белгілерді ұрлау сол әрекетке дайындық болып саналады, егер бұл ... ... ... ... акша табу ... ... «өздерінде көрсетілген құнның немесе қызметтің төленгендігін
растайтын, ұйымның, оның кызметкерлерінің, азаматтардың қолында болғанда
сол тауарлар мен ... ... ... ... ... көлікте жүру билеттері немесе өзге белгілер ғана ұрлау заты бола
алады» деген пікірмен келісу қажет.
Сондықтан легитимациялық ... мен ... ... ... ... ... ... квитанциялар және сол сияқтылар) өздерін иеленушілердің белгілі
бір мүліктерге ғана ... ... ... ... заты ... Бұл ... ... белгілерді иелену меншік ... ... ... ... ... Бұл ... ... алдағы
уақытта жасалуына мүмкіндік туады, сондықтан да, мысалы, жинақ ... ол ... ақша ... ниет ... айыпкердің әрекетін алаяқтыққа
дайындық деп саралау қажет. Егер, жинақ кітапшасымен ақша алу үшін ондағы
мәліметтер бұрмаланып ... онда ... ... ... 325-бабы
бойынша қосымша саралануы тиіс. [11.88.б]
Мүліктік емес сипаттағы фактілерді растайтын кұжаттар мен өзге заттар
ұрлау заты бола алмайды. Оларды ... заң ... ... ... ... ... ... қарастырады, себебі бұл жағдайда құжат
айналымының ... ... ... ... Егер ... мөртаңбаны,
мөрді, мөрқағазды иелену бөтен мүлікті кейін өз ... ... ... ... ... айналдыру мақсатында жүзеге асырылса, бұл
жағдайда КР ҚҚ-нің 325-бабында, 24-бабының 1 бөлігінде және ... ... ... ... ... және ... ... екі қылмыстың жиынтығы орын алады. Егер айыпты
ойластырғанын іске асыра алса, яғни ... ... ... ол ... ... сипаттағы қызмет алса, онда аяқталған екі қылмыстың
жиынтығы шығады (ҚҚ-тің 325 және ... ... ... ... ... құжаттар, сондай-ақ көлік
кәсіпорындары, ойын-сауықтыру, спорттық және басқа ... ... ... ... есеп ... билеттер, талондар, абонементтер және басқа
белгілер ұрлау заты болатын болмайтындығы туралы мәселені шешу үшін:
1) ... ... ... ... құны
төленгендігін растайтын мәліметтердің бар екендігін;
2) оларда заңда белгіленген ... мен ... ... ... қажет.
Ұрлау затына қатысты даулы мәселелерді ... енді ... ... затына жатқызған түсінікті талдауға көшейік. Мысалы, ҚР
Жоғарғы Сотының Пленумы, өзінің 1996 жылғы 25 ... ... ... ... ... мәселелері туралы» қаулысында ұрлау заты
дегеніміз - ... яғни ... ... жатпайтын мүлік деп анықтама
берді.
ҚР АК-нің 115-бабына сәйкес мүліктік ... ... ... заттар, акша, соның ішінде шетел валю-
тасы, құнды кағаздар, жұмыс, қызмет, шығармашылық интел-
лектуалдық ... ... ... нәтижелері, фирма-
лық атаулар, тауарлық белгілер және бұйымды дараландыру-
дың өзге де ... ... ... мен басқа да мүлік
жатады. Ұрлаудың мәніне жүгінсек, оның заты деп ақшалар-
ды, құнды қағаздарды, заттарды, мүліктік құқықтарды тану
қажет.
Зат дегеніміз кез келген ... ... ол газ ... ... жағдайда, жанды және жансыз, бүтіннің. бөлігі болуы мүмкін. ҚР ... ... ақша ... - ... ... ... өз құны ... қабылдануға міндетті заңды төлем құралы ... ... ... заты ... ... бір ... ... бар қасиеттерге ие.
Нақтылай бар болуы дегеніміз - оның кеңістікте ... ... ... зат ретінде бейнеленуі. Ол қоғамдық өндіріс процесінде
алынған ... ... Осы ... ... қасиет болмағандықтан
идеяны, ойды иелену, мүлікті иеленбей мүліктік сипаттағы құқықтарды,
әртүрлі игіліктерді алу ... деп ... ... ... жүру ... ... билетті қолдан жасап алып пайдалану, т.б.
Мүліктің ұрлау заты ретіндегі экономикалық қасиеті сол - онда ... бір ... ... бар. ... акшамен бағаланып өлшенеді.
Сондықтан да, өзінін шаруашылыққа керектілігін жоғалткан заттар ұрлау ... ... ... ... ... деп тастаған мүлкін иелену ұрлыққа
жатпайды.
Құнды анықтаудағы ... ... ... ... дайындауға, өндіруге,
шығаруға немесе өсіруге жұмсалған адам енбегі болып табылады. Экономи-калық
сипат болмағаңдықтан табиғи жағдайдағы, яғни ... ... ... объектілерді өз пайдасына немесе үшінші адамдардың пайдасына
айналдыру ұрлау деп танылмайды. ... ... ... бағалана алмайды,
себебі оларға адам ... ... Егер ... ... жануарлар
әлеміндегі объектілерді өсіруге адам еңбегі жұмсалған болса, онда оларды
заңсыз иелену ұрлық құрамын береді, ... ... да бір ... ... ... ... түлкіні, жасанды су қоймасындағы балықты
ұрлау, паркке отырғызылған шыршаны, ... ... ... ... не
ұрлыққа оқталғандық болып сараланады, егер ол қандай да бір ... ... ... ... ... ... адамдардың көзінше жасалған ұрлықты жасырын жасалған деп тану
үшін, сол адамдардын ... ... ... ... бар екендігін
ұғынбағандығы анықталуға тиіс. Мысалы, айыпты өзін ... иесі ... ... ... ... деп ... айтады; иесіз тұрған автомашинаға
жайбаракат отырып жүріп кеткен адамңың әрекетіне қарап онда тұрғандар ұрлық
жасалды деп ... ... ... ... ... әрекет пен қылмыстық нәтиженің
арасындағы себептік байланысты анықтау қажет.
Теориялық және практикалық тұрғыдан едәуір ... ... ... бірі - ұрлықтың аяқталу кезеңін айқындау. Затты айыптының
иеленген ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелерді шешумен байланысты, олар:
қылмысты саралау, қылмысты жасаудан еркімен бас тарту, қылмысқа ... ... ... және ... ... ... шарасын
белгілеу мәселелері.
Ұрлықтың аяқталу кезеңін қылмыстық әрекеттің бастапқы даму кезеңіне
ауыстыру заңдылықтың бұзылуына әкеп ... Бір ... ... ... ... қылмыс қатарына жатқызылады, нәтижесінде ... ... ... жаза тағайындағанда сот ҚҚ-тің 24-бабында
көрсетілген мән-жайларды ... ... ... ... ... ... мен дәрежесін, қылмыстық ниеттің каншалықты ... және ... не ... ... дейін жасалынбағандығын).
Сонымен қатар, айыпты үшін оның өз еркімен бас тарту мүмкіндігі ... ... оған ... ... ... бұл ... ... күреске
нұқсан келтіреді.
Басқа ж:ағынан, ұрлаған мүлкіне өз қалауымен билік етуге айыптының
мүмкіндігі ... ... ... онын ... ... ... ұрлықты аяқталған қылмыс деп санау қауіпті де едәуір көп таралған
ұрлықпен күресті әлсіретуі мүмкін және әлсіретуде.
Сонымен, ұрлықты аяқталған деп ... ... іс ... ... ... сол ... оның өз ... билік ете алатын мүмкіндігі туған
кезден бастап санау керек.
Егер ұрлық күзеттегі аймақта жасалса, онда қылмыстын, аяқталғандығы
туралы ... ... ... ... және ... пиғылына
байланысты.
Ұрлау затының енді бір сипаты, ол - оның заңдық ... Ол ... ... зат айыпты үшің әрқашанда бөтен болуға тиіс. Айыптының ол алынған
затқа тікелей де, жанама да ... ... тиіс ... Адамның өз мүлкі ұрлау
заты бола алмайды, сондықтан өз мүлкін ... алу ... ... ... ... ... заңына сәйкес ұрлық
дегеніміз бөтен мүлікті жасырын ұрлау ... ... ... - меншік.
Бұл қылмыстың заты - материалдық әлемнің заты ... ... бар ... ... ... ... т.б.), ... үшін адам
еңбегі жұмсалған, сондықтан да ақшамен бағалана алатын бөтен мүлік.
Материалдық құндылығы жоқ зат немесе бұйым ұрлық заты бола ... оны алу ... ... ... ... ... Сондықтан да,
жасау үшін қоғамға пайдалы еңбек жұмсалмаған ... ... ... тағы ... т.б.) ... ... ... қарсы қылмыстар
қатарына жатпайды, олар эқологиялық қылмыстарға жатады.
Ұрлыққа тән белгі - оның жасырын тәсілмен жасалуы. ... ... ... айыптының ниетіне, яғни оның ұрлықты субъективтік
кабылдауына баса назар аудару қажет. Ұрлық болды деп ... үшін ... ... ... ұмтылуы, бөтен мүлікті жасырын түрде иеленуге онын
ниеті болуы тиіс.
Егер айыпты, өзінің ... ... ... ұғынған бөгде адамдардың
араласуына;мүмкіндік бермей, қалыптасқан жағдайға ... ... ... ... ... ... болады.
Жасырын ұрлауды саралау үшін мүліктің алынуы тек меншік иесіне ... оны ... де, ... ... да ... ... Олар ұрлық
жасалған кезде не сол жерде болмайды, не ... ... де, ... ... ... өз әрекетінің қылмыстық сипатынын белгілі болғандығын
ұғынбай, қылмысының ... өзі ... ... әрекетін әріқарай
жалғастырса, ол ұрлық болып саналады. Егер айыпты, әрекетінін ... ... ... ... егер ол ешнәрсе алып үлгермесе, онда
оның күзеттегі аумақтан шығармай-ақ ... ... ... ... онда ... оқшаулап, оған заңсыз иелік орнатқан кезден бастап
ұрлық аяқталған болып саналады. ... ... сол ... жерінде өз
пайдасына жарату мүмкін болмағандыіқтан, оны күзеттегі аймақтан алып ... ... ... оның ... ... ... ... сараланады
(ҚҚ-тің 24, 175-баптары).
Кінә, қылмыстың себебі мен мақсаты ұрлықтың субъективтік ... ... ... Бұл ... ... жасаушы адамның
психикасындағы ішкі процестердің көрінісі, ол ... ... мен ... ... ... әрекетпен (ұрлықпен) байланысын сипаттайды.
Субъективтік жағынан ұрлық - тікедей ниетпен жасалынатын әрекет. Ол
дегеніміз - айыпты өз әрекетінің ... ... ... ... ... зардаптың болатынын алдын ала біледі және соны тілейді; ешқандай
құқығы ... да ... ... ... ... өзіне заңсыз пайда түсіру
үшін мүлік иесіне материалдық ... ... ... жасағанда айыпты өз әрекетінің заңға қайшы екендігін де, мүлікті
жасырын иеленетіндігін де ... ... ... себебі - пайда табу.
Пайда табу болмаса ... та ... Ол ... субъективтік себебі болып
табылады. Бірақ бұл себептің мазмұны, оның тереңдігі, оны ұғыну дәрежесі
және тұрактылығы әртүрлі ... ... - ұры ... ... оған заңға қайшы әрекеттер арқылы қол
жеткізеді. Себепке қарағанда қылмыс жасаудағы мақсат ... ... ... ... ... қол ... ... нәтижесімен сипатталады.
Мақсат пен себеп арасындағы айырмашылық еріктік процесті әртүрлі сипаттауға
негізделген.
Ұрлықтың себебі ұрлық жасаған адам нені ... алды ... ... берсе, қылмыстың мақсаты әрекеттін бағыттылығын адам ұмтылған жақын
арадағы нәтижені анықтайды.
Қылмыстық ... - ... ... ... қайшы жолмен алу - ... ... алға ... ... мақсат, ол ұрлық құрамының элементіне
жатады. Онда ... ... ... ... одан ... ... ұмтылу сипаты
бар. Ұрланған мүліктен пайда көру, іс жүзінде, ұрлық құрамынан ... Ол ... ... қажеттілікті қанағаттандыруға бағытталған.
ҚҚ-тің 175-бабының 2 бөлігінде мынадай сараланушы нышандар көзделген:
а) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;
б) ... ... ... ... ... ... үй-жайға, қоймаға
заңсыз кірумен жасалған ұрлық. [11.121.б]
Адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша түсінігі ҚҚ-тің ... 2 ... ... ... ... жасау женінде алдын ала
келіскен адамдар тобы сондайға жатады. ҚР ... Соты ... ... 25 ... ... ... ... саралаудың кейбір мәселелері
туралы» қаулысының 7 тармағында ұрлық жасау жөнінде алдын ала келісіп, оған
екі ... одан көп ... ... ... ... ... ... алдын ала
сөз байласуы бойынша жасалған ұрлыққа ... ... ... қатысқан
адамдар санын анықтағанда қасақана қылмыс жасауға қатысушылар туралы жалпы
білімге сүйену қажет. Атап айтқанда, ... ... ... ... осы
әрекет субъектісінің нышаны болуға, сондай-ақ олар бірлесіп, қасақана және
келісіп әрекет жасауға тиіс. Топқа қатысушы ... екі адам ... ... ... онда ол нысаны жағынан тек бірге атқарушылық
қана болуға тиіс. Бұл ... ... ... бірдей әрекет орындауы
міндетті емес. Біреуі ұрланатын мүлікке жол ашуы, басқалары ... ... ... да ... ... мүмкін. Сондықтан да бір атқарушы және бір
немесе бірнеше қатысушылар (көмекшілер, айдап салушылар, ... осы ... ... ... ... болмайды. Қылмыс басталарға
дейін, оған дайындық кезінде немесе тікелей оқталар алдында келісімге ... ... ... ала сөз байласқандық; орын алады. Сөз байласқан кезден
ұрлық басталғанға дейінгі аралықтағы уақыттың маңызы жоқ. ... ... ... ... жазбаша, тікелей конклюденттік әрекеттер арқылы (тіл
көрсетіп), үнсіз болуы мүмкін.
Бөтен мүлікті ... ... ... ... ... ... ... онда басқа катысушының кейін келіп қосылғандығы бұл ... ... ... бұл ... ... ... ... үшін алдын ала
сез байласқан деп санауға болмайды. ... ... ... ... ... қылмысты ары қарай бірлесіп жалғастырған адамдардың
қылмыстық әрекеттерін де осы нышан бойынша саралауға ... ... ... ... 3 ... ... ... көзделген қылмыстар бірнеше рет жасалған деп саналады, егер ... ... 248, 255, ... ... ... оған ... немесе бірнеше рет жасалған болса.
Тұрғын, қызметтік немесе өндірістік үй-жайға не қоймаға заңсыз енумен
жасалған ұрлықтың қоғамға кауіптілігі сонда, ұры ... өтіп ... үшін ... бір киындықтарды жеңеді, төбені, қабырғаны немесе есікті
бұзады, жәбірленушінің өз мүлкін сақтау үшін ... ала ... ... ... өз ... жету үшін ... ... дегеніміз - ешқандай құқығы болмаса да тұрғын, қызметтік немесе
өндірістік үй-жайға, не қоймаға, онда жұмыс ... ... ... ... (сатушылар, күзетшілер, т.б.) адамдардың рұқсатынсыз немесе олардың
еркімен санаспай заңсыз басып кіру немесе өтіп кету. Басып кіру ... ... ... өту үшін ... да бір күш жұмсайды, оның ішіндегі
немесе сыртынан күзететін адамдардын қарсылығын жеңеді, төбені ойып түседі
не кілтін тауып кұлыпты ашады және ... ... ... қатар айыпты үй-жайға оның ашық тұрған ... ... ... ... емін-еркін кіріп кетуі де мүмкін.
Үй-жайға немесе қоймаға алдап та кіруге болады.
Мүлік ұрлау мақсатында ... не ... ... ... ... айла ... ... мүлікке билік ететін не оны ... ... ... ... ... баруға мүмкіндік алады (сантехник,
электрик ... ... ... ... ... т.б.)- ... ұрлау
мақсатында айыпты үй-жай не қойма жабылғанда ескерусіз ішінде калып ... ... ... ... ... ... материалдық құндылықтар коюға арналған,
тұрақты немесе уакытша соғылған тиянақты не жылжымалы құрылыстар ... ... ... деп саналады.
Қойма дегеніміз - материалдық құндылықтарды тұракты немесе ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
әңгіме заттарға жету үшін қандайда бір қиындықтар тудыратын қоймалар
жайында. ... атап ... ... ... жабдықталған
автомашиналар, жүгімен күзетте тұрған темір жол платформалары, материалдық
құндылықтарды сақтауға арналған, ... ... ... күзеттегі
аландар жатады. Қойма заттар сақтау үшін арнайы тұрғызылған, қолдан
жасалған болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... бермейді (мысалы, мүлік жатқан шатқал, затты жасырып қойған мұз
ойындысы). [11.142.б]
Қойма деп аталу үшін онда ... ... ... ... ... ... Бұл құрылыстар затты, не барлық жағынан, не оған ... ... ... ... ... Затты сақтауға арналғаң, бірақ оны қоршай
алмайтын құрылыс немесе құрылғы қойма болып ... ... ... ... ... ... құлып). Құрылыстың қан-шалықты мықты
екендігінің маңызы жоқ, оны құрал қолданып, немесе құр ... ... ... рөл атқармайды.
Бұл талданып отырған-баптың 3 бөлігі мынадай ... ... ... ... ірі ... ұрлық не қорқытып алушылық үшін бұрын екі немесе
одан көп рет сотталған адам жасаған ұрлық.
Ұйымдасқан топ жасаған ... ... ... ... 3 ... ... ... қылмыс жасау үшін күні бұрын біріккен адамдардың тұрақты
тобы жасаған қылмыс деп анықтама берілген. Ұйымдасқан қылмыстық топтың және
қылмыстық сыбайластықтың ... ала сөз ... ... тобынан
айырмашылығы сол, олар ұйымдасқан және тұрақты болады. «Қылмыстық ... ... ... және ... атап ... ... ... құрылымдарының тұрактылығы, мүшелеріңің
ымтымақтастығы, топтағы тәртіпке және ұйымдастырушының не ... ... ... ... ... мен ... ... жоспарлау және мұкият дайындау, катысушылар арасында
рөл бөлу, ... ... ... және ... ... ... ... алдын ала ойластыру сияқты нышандардан көруге болады» - делінген ҚР
Жоғарғы Соты Пленумьіның қаулысында.
Егер ұрлықты ұйымдасқан қылмыстық топ жасаса, онда ... ... ... ... және мүшелерінің әрекетін ұйымдасқан
топ жасаған ұрлық үшін жауаптылық ... пен ... ... ... және жетекшілік еткені қарастырылған ҚҚ-тің 235-баптың тиісті
бөлігінің жиынтығы ... ... ... ... ... заң ... ... 175-бабына берілген
ескертудің 2 тармағында карастырған.
Осы тараудың-баптарындағы ірі мөлшер немесе ірі залал деп ... ... ... ... ... белгіленген айлық
есептік көрсеткіштен бес жүз есе асып ... ... құны мен ... танылады.
Келесі саралаушы нышан - «ұрлық нe қорқытып алушылық үшін бұрын
сотталған адам жасаған ... - ... ... ... ... ... ресми түсініктеме берілген. Осы тараудын-баптарында, сондай-ақ осы
Кодекстің басқа-баптарында ... не ... ... үшін ... ... деп осы ... 175-181, 248, 255, 260-баптарында ... ... ... ... үшін соттылығы бар адам танылады. (11.163.б)
Ұрлықты ашықтан ашық ... ... ... ... Егер ... ... жасап тұрмын деп қате ойласа, ал шындығында жәбірленуші
оның ... ... ... ... ... басқа адамдар бақылап
тұрса, онда ниеттің бағыттылығына ... бұл ... ... ретінде
саралануға тиіс. Бірақ сот тергеу практикасында бұл мән-жай әр ... ... ... ... ... сараланбайды.
Ұрлық зорлықсыз қылмыстар қатарына жатады, сондықтан күш ... ... ... мүмкіндігінен айырылған адамның (бір жерге жауып
қойған) мүлкін жасырын алу, көрсетілген зорлықтың сипатына қарай тонау
немесе ... ... ... 178, ... ... саралануға тиіс.
Жәбірленушіні дәрменсіз жағдайға келтіру үшін оның ... ... ... ... мен өміріне қауіпті заттарды енгізу және бөтен
мүлікті иелену қарақшылық ретінде (ҚҚ-тің 179-бабы) сараланады.
Егер сол мақсатта ... ... ... және ... емес зат ... онда бұл ... оның зардабына қарай,
зорлықпен ұштасқан тонау, не сол ... ... деп ... ... жатады.
Егер әшкереленген ұры, бастаған жасырын ұрлығының беті ... ... ... ... ... ... үшін жасырынуға ұмтылса,
мұндай әрекеттер бәрі бір ұрлыққа (немесе оған оқталғандыққа) жатады. Егер
ұсталып қалмас үшін ұры өзін ... ... ... күш қолданса, оның
әрекеті өзінше жеке адамға ... ... ... ... ... ... ұрлық немесе ұрлыққа оқталу ретінде және ... ... ... ... жеке ... ... қылмыс-баптары
бойынша жинақтап саралау керек.
Егер айыпты ұрлықты жасырын ... ... ... әшкереленгендігін
біліп мүлік алуды ашық жалғастырса, онын әрекеті тонау болып табылады (ҚҚ-
тің 178-бабы). Егер ол бүл ... ... ... ... ... алғаннан кейін сол жерде оны сақтап қалу үшін күш қолданса, онда
оның әрекеттері, қолданылған күштін сипатына қарай, күш ... ... ... ... 2 ... «а» ... немесе қарақшылық (ҚҚ-тің 179-бабы)
деп саралануға тиіс.
Мүлікті жасырын және зорлықсыз иеленумен қатар ұрлық жасағанда ұрының
иеленген ... ... ... оны ... ... ... ... Өзіне сеніп тапсырылған мүлікті жасырын алу ұрлық ... ... ... ... ... ... бөтен мүлікті иеленіп алу
ретінде сараланады. Егер, тапсырылған жұмысқа немесе қызметтік ... ... ... ... ... ғана ... бар адам ... ол әрекет ұрлық ретінде саралануға тиіс.
Ұрлықтың бөтен мүлікті ... ... және ... ... ... ... кезінде айыпты бөтен мүлікті алуы, не оған баруға мүмкіндік алуы,
не оны күзетуі мүмкін, бірақ онда ол мүлікке билік етуге, оны ... ... ... ... көрсетілген өкілеттігі жоқ, бірақ тапсырылған жұмысқа ... ... ... ... ... бара ... адамның бөтен
мүлікті ұрлауы ұрлық ретінде саралануға жатады. [11.175.б]
Ұрлықты алаяқтықтан ажырату қажет. Біріншіден, ұрлық жасағанда қылмыс
заты тек ... қана ... ал ... ... заты ... ... құқық та, бола алады. Екіншіден, ұрлық жасалғанда ... оның ... ... ... Ал алаяқтық кезінде меншік иесі
немесе заңды иегері ... ... ... ... жасағандықтан
мүлікті қылмыскерге өзі береді. Үшіншіден, алаяқтық кезінде мүлікті
қылмыскерге әрекет жасауға ... бар, ... ... заң ... ... тиіс. Егер алдау немесе сенімге қиянат жасау арқылы жасына немесе
психикасының бұзылуына байланысты әрекет жасау қабілеті жоқ ... ... ... ... ... онда ... ... алаяқтық емес,
ұрлық болып саналады» себебі ... ... еркі заң ... ... тек ... ғана ... ұрлық кезінде де
болады. Алаяқтық жасалғанда алдау арқылы мүлік иеленеді, ал ұрлық ... ... ... ... бару үшін ... ... қодданылады.
Ұрлықты тонаудан ажырату керек. Олардың басты айырмашылығы - мүлікті
алу тәсілінде. Ұрлық кезінде мүлік ... ... ... ... ... ... өзге де ... құралдарын ұрлау мақсатынсыз
заңсыз иемденуден (ҚҚ-тің 185-бабы) ... ... ... ... сонда, ұрлық дегеніміз мүлікті жасырын ұрлау, ол ҚҚ-тің 185-
бабында ... ... ... және ... пайда табуды көздеген меншікке қарсы өзге қылмыстар
қатарына жатады.
Ұрлық жасалғанда мүлік міндетті ... ... табу ... айыптының
немесе басқа адамдардың пайдасына айналдыру мақсатында алынады, ал көлік
құралын иеленгенде пайда табу ... ... ... ... ... келешекті өсетін балалардың ата-
анасымен өздерінің ойланып Қазақстан елінің жас ұрпақтарының ... ... ... ... үліс ... ... дұрыс деп есептеймін.
ҚОРЫТЫНДЫ
1999 жылы жүргізілген ... ... ... ... 1,5
миллиондай адам түрады екен. 10 жас пен 19 жас ... ... ... саны 2994949, ал бұл жалпы халықтың жуық шамада 20 пайызы.
Соның ішінде жастар арасындағы маскүнемдік пен ... және ... ... ... ... ... күннен-күнге әршуі қаншалықты
дәрежеде қауіпті екендігі айтпаса да түсінікті.
Келешек ұрпақ - қоғамдағы болашағы мол, ... ... топ. ... ... ... дәрежеде біздің бүгініміз де, ертеңіміз де соған
сәйкес болады. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... қылмыстылықпен күресте ең маңызды іс - оның алдың алу, одан
сақтандыру екені ... ... ... ... ... және физиқалық
тұрғыдан сау-саламат болуына, олардың сыртқы әлеммен өзара қарым-қатынасы
барысында және кәмелетке ... ... ... ... әрекеттерге
қатысты қолданылатын құқықтық нормаларды насихаттауға бағытталған арнайы
бағдарламаны қабылдау аса ... Әрі ... ... ... ... іс-шаралардың жүзеге асыратын едік:
1) Халқымызды кітап ... ... ... ... ... ... ... өмірге деген дұрыс көзқарасын қалыптастыру;
2) Мұндай орталықтарда ... ... ... ... ... ... кеткен балаларды, қараусыз қалған және
қайыршылықпен айналысатын балаларды, әр түрлі себептермен ... ... ... ... ... алу және тиісті ... ... ... ... ... және аудандық, ауданаралық жасы
кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... толмағандар тұлғасы ерекшеліктерін қылмыстың
алдың алуда ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік криминолгиялық орталық,
ғылыми зерттеу институты ашылып, оның ... бір ... - жасы ... қылмысының алдың алу мәселелері мен идеялары болуы ... ... ... ... ... ... аймақ, облыстарда
жұмыс жасауы қажет.
5) кәмелет ... ... ... ... жүргізетін әлеуметтік
және әлеуметтік-педагогиқалық қызметтердің бөлімшелерін, яғни:
- ювенальдық полиция;
- ювенальдық соттар;
- реабилитациялық (патронаждық) ... ... ... ... ... ... өкілі) қызметін
ашу;
6) бұрын сотталып, рақымшылық ... ... ... ... ... ... ... араласуына жағдай
жасау, олар үшін еңбекке бейімдеу орталықтарын құру;
7) ... ... ... ... ... ... орналастыру және жастарға әлеуметтік көмек көрсету мен ... ... ... ... ... арналған әлеуметтік қызметтер кешенін, оның ішінде,
жастардың еңбек биржасын, ... ... ... ... ... мен ... арналған баспаналар, жасы
кәмелетке ... ... ... ... ... сауықтандыру
мекемелерін, заңдық көмек беру және демалыс орталықтарын көптеп құру;
9) оқу ... ... ... ... ... бірге
олардың типтік ережелерін жасау;
10) балаларды қорғау мәселесі жалпы ... ... ... ... ... ... ... пікірімізше, жасөспірімдердің
құқықтық санасын жоғары деңгейге ... ... ... ... ... ... ... келтіруге, кәмелетке толмағандардың
құқығын қорғау жөніндегі комиссияның жұмысын ... ... ... жұмысын үйлестіруге көмектеседі деп ойлаймын.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... - ... ... Г. ... Қазақстан Республикасы ... - ... 1998 ... А. ... ... құқық /жалпы бөлім/ - Алматы, 1999 ... Е. ... С. ... ... ... /жалпы бөлім/. – Алматы,
2001ж.
5. И. ... ... ... /жалпы бөлім/. – Москва, 1999 ж.
6. Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі. – Алматы, 2002 ж.
7. С. Дьяков. ... ... ... ... - ... 1999 ... А. ... Россиское уголовное право /общая часть/. – Москва,
1997 г.
9. ... ... ... РК ... ... – Алматы, 1998 г.
10. Г. Поленов. Уголовное право /общая часть/. - Алматы, 1999 г.
11. ... ... ... к ... ... РК. – ... г.
12. И. Рогов, Г. Баймурзин. Комментарии к уголовному кодексу РК. – ... ... ... ... Республикасы қылмыстық кодексіне түсіндірме. –
Алматы, 2001ж.
14. Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексі. - Алматы ... ... ... ... іс ... ...... 2001ж.
16. Қазақстан Республикасы қылмыстық іс-жүргізі кодексі. – Алматы, 2001ж.
17. Т.Сарсебаев, А. Хан. ... ...... 2000 ... ... ... ... Республикасының қылмыстық атқару құқығы.
–Алматы, 2002 ж.
19. Қазақстан Республикасының қылмыстық атқару кодексі. - ... ... К. ... А. ... А.Таукелев. Мемлекет және құқық теориясы. –
Алматы, 1999 ж.
21. ... ... және ... ...... ... ... Адвокат в уголовном и гражданских процесах. - ... ... ... ... ... ... - №1. – С. 58 – ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сот Пленумының 1999 ж. 30-сәуірдегі
«Қылмыстық жаза тағайындаған ... ... ... ... №1 қаулысы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сот ... ... 3 том. – ... 1999 ... ... ... Жоғарғы Сотының 13-желтоқсан 2001ж. № ... ... ... бұрын шартты түрде босату және жазаның
өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза ... ... ... қаулысы Егеменді Қазақстан газеті 4/1-2002ж.
26. «Қазақстан ... ... он ... ... ... ... ... Республикасының Заңы 20/11-2002ж.
27. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы ... ... ... ... және ... қоғамға қарсы
іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы
туралы» №6 ... ... ... ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Ауруға
шалдығуына байланысты жазаны одан әрі ... ... ... ... Егемен Қазақстан 13 сәуір 2002ж.
29. Санаға –сілкініс, тәрбиеге серпіліс қажет- Ж. ... ... ... ҚР Жоғарғы Сотының 11.07.03 ж. № 4 нормативтік қаулысы

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отбасы және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың түрлері29 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Жасы кәмелетке толмағандардың қылмыстары36 бет
Кәмелет жасына толмағандардың қылмыстарын тергеу ерекшеліктері28 бет
Кәмелет жасқа толмағандардың қылмыстық жауаптылығы және жазалаудың теориялық мәселелері78 бет
Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындаудың ерекшеліктері39 бет
Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің қылмыстық жауаптылығы45 бет
Кәмелетке толмаған қылмыстарды тергеу64 бет
Кәмелетке толмағандар істері бойынша қылмыстық іс жүргізу ерекшеліктері35 бет
Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстарды тергеу әдістемесі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь