Қазақстан Республикасы президенті өкілеттіктерінің ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ
3
1 ПРЕЗИДЕНТТІК ИНСТИТУТТЫҢ
МЕМЛЕКЕТТЕП ҚҰҚЫҚТЫҚ ТҰҒЫРНАМАСЫ 9
1.1 Мемлекеттік билікті басқаруда ерекше орын алатын
Президенттің негізгі қызметі (функциясы) 9
1.2 Президенттік сайлаулар жүйесі 26

2 Қазақстан Республикасы Президенті
өкілеттіктерінің ерекшелІктері 35

ҚОРЫТЫНДЫ 60

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың маңыздылығы. Қазақстанның құқықтық мемлекет құру идеалы мен азаматтық қоғамды орнатуға ұмтылу ынтасының іске асуы, мемлекеттік басқару нысанының соған сәйкес түрленуімен, сомдалуымен және басқару жүйесінід тиімділігімен тығыз байланысты.
Мемлекеттік басқару нысаны объективті түрде кез келген елдің әлеуметтік және саяси өмірінің негізі, оның өзегінің көрінісі ретінде саналады. Мемлекеттік басқару нысаны ретінде Қазақстанға президеыттік институтты енгізу посттотолитарлық уақыт пен өтпелі кезеңнің талабына сай келіп, қиыншылықтан шығудың дүрыс жолы болды.
Сонымен қатар, басқару нысанынан елдін, тарихи —ұлттық ерекшелігі, қоғамның саяси- мәдени дәстүрі, халық менталитетінің белгілері орын алуы керек. Тек осы жағдайда ғана оның барлық қолайлы, жағымды сипаттары толығымен айқындалып, нәтижесінде мемлекеттік билікті толықтай тиімді қамтамасыз етеді. Керісінше, ұлтқа жат идеялар мен саяси институттарды күштеп будандастыру қоғамдық қатынастарды шиеленістіруге, қоғамды түсініксіз мемлекеттік нысанның көлеңкесінде қалдырып, тоқырауға әкеліп тірейді.
Екі ғасырдан астам өмір сүрген Америка континентінде пайда болған президенттік институт бірте-бірте жаңа кеңістікті жаулап алды. Дегенмен, бір континенттен екінші континентке, бір елден екінші елге, бір тарихи кезеңнен келесісіне өтуде ол неше түрлі өзгеріске ұшырады, яғни, демократияның өзіндік ұғымын бейнелейтін, қоғамдағы түлғалық рөлі мен орныи білдіретін жаңа ерекшеліктер мен сипаттарға ие болды.
Тарихи тұрғыдан аз уақыт өмір сүруіне қарамастан, Қазақстандағы осы институттың билік идеясы өзінің қозғалысын ашып, маңызды өзгерістерге төтеп берді. Оған негіз болған Қазақстанның бірінші Президентінің ұстанған ұлт пен мемлекеттің эволюциялық жолмен даму саясаты [1, с159]. Ол үшін 1995 жылғы Конституция ережелерін 1993 жылғы Қазақстандық Конституциямен салыстырудың өзі жеткілікті.
Бұл қозғалыстан президенттік биліктің күшейіп, заң қабылдау процестері үкімет тиімділігінің жетілдірілгенін, екі палаталық Парламенттің үкіметті тікелей бақылау ауқымының төмендегенін аңғаруға болады.
Бүгінгі күнгі өзгерістер және келешекте орын алар оң өзгерістер тұрғысыыан Қазақстандық президенттік басқару жүйесінің тәжірибесін, онын, өкілдік ерекшеліктерін зерттеу және алып отырған орнына жан-жақты терең баға беру кезекте тұрған өте қажет мәселе.
Академик Н.А.Сахаровтың "Жалпы айтқанда, президенттік институтты талдауға байланысты мәселе келешекте кеңінен және әр алуан және жан-жақты анық зерттеуді қажет етеді" [2, с173] деген пікірі көңілге қонатындай.

Қазіргі кезде қалыптасқан президенттік институт мемлекеттік құрылыс аумағындағы әлемдік өркениеттің қол жеткен озық тәжірибесінің жиынтығы екендігін есепке алмауға болмайды. Отандық ғылым үшін әр түрлі елдердегі президенттің өзіндік құбылыстарын тарихи тұрғыда зерттеу олардың өкілеттіктерінің жалпы және арнайы ерекшеліктерін айқындайтын себептерін анықтауда ерекше маңызды.
Тарихи тәжірибенін, зердесінде қоғам мүдделеріне жауап бере алмайтын президенттік институттың конституциялық құқықтық реттелуі оқта-текте заңды сыйламау, билікті теріс пайдалану, лауазымды адамдар мен азаматтардың жауапсыздығы және заңға үстірт қана құлықтылық таныту, жемқорлық сияқты әлеуметтік кемшіліктер түрінде көрініс тапқан фактілері тіркелгені хақ.
Президенттік институттың қызмет тәжірибесін және оның конституциялық қүқықтық реттеуін жетілдіруді мемлекеттік басқарудың қандай да бір түрінің қүрылымы мен тиімділігін конструктивті- сыни қабылдаудан тыс және әлемдік тәжірибені қорытпай жүзеге асыруға болмайды.
Президенттік институттың пайда болуы мен өкілеттіктерінің дамуынық тарихи- құқықтық аспектілерін қарастыру өтпелі экономика және заңнамаларды жетілдіруге қажетті күш жұмсау және мемлекетте билікті бөлу механизмін реттеу жағдайында біздің қоғамды демократиялық қайта құрудың жолдары мен тәсілдерін, мүмкіндіктерін ой елегінен өткізуге ықпал етеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі..
Президенттік билікті құру мәселесі әртүрлі мемлекеттердің әр қилы тарихи кезеңдерінде конституциялық жобаларды дайындау мен талқылау кезінде өткір туындап, заң арқылы монархтың, көсемнің, диктатордың жеке билігін шектеу идеяларымен айқындалатын. Бұл идеялар XX ғасырдың басында М.М. Сперанский мен Н.И. Муравьевтің Ресейге арналган, М.Дулатов пен А. Бөкейхановтың Алаш Қазақ автономиясына арналған конституциялық жобаларында өскін алып, басқа да "ұлттық шеткері аймақтың" көрнекті қоғамдық-саяси қайраткерлерінің еңбектерінде қарастырылған.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы — дәстүрлі түрде елдің ұжымдық ирезиденті деп саналатын, бұның өзі зандарды түзеуге және оны КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлықтарымен алмастыру тәжірибесімен ақтауға мүмкіндік беріп келген. Президенттік республиканы мемлекеттік басқару нысаны ретінде қабылдамау буржуазиялық деп танылған және ол социалистік мемлекеттің алқалық- жауапсыз партия органдарымен сыйыспайды деп саналатын сол кездердегі құқықтық мемлекет концепциясына және билікті бөлу теориясына сыни көзқарасқа байланысты пайда болды.
Алайда, 70 -ші жылдары шет мемлекеттердегі президенттік институттарға терең талдау жасаған жұмыстар дүниеге келді. Сол кезеңдегі жұмыстардың авторлары арасынан А.А. Мишинді, И.П. Ильинскийді, С.А. Егоровты, М.А. Крутоголовты, Ю.К. Абрамовты атауға болады.
80-ші жылдардың екінші жартысында "социалистік" деген атаумен құқықтық мемлекет идеясы, билікті бөлу теориясы саяси және мемлекеттік құжаттарда танылып, С.С Алексеев, Г.В. Атаманчук, Г.В.Барабашев, А.П. Бутенко, В.Е. Гулиев, Н.Н. Деев, И.П. Ильинский, Д. А.Керимов, В.Н. Кудрявцева, Б.П.Курашвили, Г.В.Мальцев, В.С. Нерсесянец, Н.В.Черноголовкин, В.А. Четвернин сынды құқық және тарих, мемлекеттік жүргізу және басқару теоретиктерінің еңбектерінде көрініс таба бастады.
Қазақстанда 80-ші жылдардың аяғы мен 90-шы жылдардың басында құқықтық ғылыми ой президенттік республика идеясы және билікті бөлу теориясына қайта оралады. КСРО тарағаннан кейінгі саяси жағдайды таңдауда республикаға қолайлы басқарудың практикалық нысаны іздестіріледі. Парламенттік республикаға, сондай —ақ "қуатты атқарушы тіке билік" құру мақсатында ел басына үкімет басшысының қызметін қоса беру арқылы мемлекеттік басқарудьщ президенттік түріне баса назар аударылады.
Бұл модель тәуелсіз Қазақстанньщ 1993 жылғы Конституциясында бекітілген. С.З. Зимановтың, С.С. Сартаевтың, Г.С.Сапарғалиевтың, Н.А. Шайкеновтың, А.К. Котовтың және В.А. Малиновскийдің еңбектерінде өз көрінісін тапқан осы маңызды мәселелер бойынша идеялар сол кездегі қазақстандық құқықтанушылар мен мемлекеттанушылардың жарқын да өткір де маңызды идеялары болып табылды.
Мемлекетті басқарудың нысаны ретінде президенттік республиканың
түбеғейлі өзгеше моделін қалыптастырған 1995 жылғы Конституцияның
жасалуы мен қабылдануы Қазақстан Республикасындағы басқару
құрылымы мәселелерін зерттеуге өзгеше қарқын берді. Алайда, біздің көзқарасымыз бойынша Қазақстанда президенттік қызметке тағайындаудың, онын, өкілеттіктерінің қалыптасуының теориялық және тарихи алғышарттары, республикадағы қазіргі заманғы президенттік институттың ауысуының себептері мен кезеңдері және келешегі әлі де болса толық зерттелмеген.
Заң қабылдаушы және атқарушы биліктің жоғарғы органдарыньщ өзара іс-қимыл жүйесінде болып жатқан саяси-тарихи процестердің дамуы, олардың Елбасымен өзара қарым-қатынасы, президенттің осы қарым-қатынасты үйлестіруі, президенттің мемлекет басшысы және мемлекеттегі жоғары лауазымды тұлға ретіндегі конституциялық ролінің басқа да мәселелері терең талдау жасауды және ой елегінен екшеуді қажет етеді.
Сонымен, мемлекеттік басқарудың жаңа, неғұрлым алдыңғы қатарлы нысаны ретінде президенттік республиканың пайда болу және даму тарихын зерттеу маңыздылығы елімізде оның қазақстандық мемлекеттіліктің қалыптасу процестерімен өзара қарым- қатынасының теориялық жағынан өңделуінің жеткіліксіздігі осы дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға себеп болды.
.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мемлекеттік басқарудың жаңа
нысаны ретінде президенттік республиканың тарихы мен теориясы,
өкілеттіктері ерекшеліктерінің қалыптасуының себеп-
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. Алматы.: Онер, 1996.-
159 С.
Назарбаев Н.А. Выступление Председателя Верховного Совета
Казахской ССР на ХУ сессии Верховного Совета Казахской С
Одиннацатого СР. Созыва// -Казахстанская правда. — 1990, 23
февраля.
Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Послание Президента страны
народу Казахстан. — Алматы.: Білім, 1997. - С 113.
Назарбаев Н.А. Инаугурационная речь Президента РК // Мысль.,
1999 .-№2, С 63-67.
Назарбаев Н.А. Послание Президента Республики народу
Казахстана. — Казахстанская правда. - 2005, 19 февраля
2 Сахаров Н. А. Институт президентства в современном мире.
М., Юридическая литература, 1994.- 175 С.
3 Крутоголов М.А. Президент Французской Республики.-М., Наука
1980.- С336.
Центральные органы власти Французской республики.- М., 1956.-80 С-
4 Лазарев Б.М. Энциклопедический словарь правовых знаний.-
М.: Сов. Энциклопедия, 1965.- 512 С.
Лазарев Б.М. Общая теория государства и право.- М.: ВШ МВДРФ. - 1996.-472 С
5 Большой юридический словарь М.: Инфра-М, 2000.- 704 С.
6 Решетников Ф.М. Правовая система стран мира. N1.: Юрид.лит.,
1996.- 254 С.
7 Конституции Французской Республики.- М.: Наука, 1980.- 326 С.
8 Дзейтов С.А. Государство и экологическая безопасность
(теоретико- правовые аспекты): Автореф. дисс... канд. юрид.наук.
СПб, б/и, 1994. —33 С.
9 Демишель М., Демишель Ф., Пикемаль М. Институты и власть во
Франции. - М.:Прогресс, 1977.- 232 С.
10 Юдовская А.Я. Тоталитарный режим: его сущность и признаки.-
Спб., 1992. - 33 С.
11 Заварнов Н.А. Замещение поста президента в странах
тропической Африки//Правоведение.-1976.-№5.-122 С.
12 Новыеые Конституции стран СНГ и Балтии. Сборник документов
М., Манускрипт, 1994.- 800 С.

13 Кабышев В. Исторический опыт свидетельствует // Российская
газета, 1992, 9 апреля.
14 Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 года ( с
изменениями от 7 октября 1998 года). —Алматы., 2003
15 Конституционный Закон Республики Казахстан О выборах в
Республике Казахстан от 6 апреля 1999 г.
16 Джунусова Ж.К. РК: Президент. Институты демократии.-
Алматы: Жеті Жарғы, 1996.- 202 С.
17 Котов А.К. Суверенный Казахстан: Гражданин нация народ.
Вопросы конституционного права. —Алматы.: Жеты Жаргы.-
1997.- 288 С
Котов А.К. Государственный суверенитет РК. Политика правовой анализ становления и проблемы национального-государственного развития: Автореф. докт.дисс...- Алматы., 1994.
18 Малиновский В.А. Глава государство суверенного Казахстана.
Казахстана . Алматы.: Высш. школа право «Әділет», 2003.-402 С.
19 КимВ.А. Годы созидания. Алматы., 2000, 317 С.
20 Ведомости Верховного Совета Казахской ССР. 1989. - №40-41.-
336 С

21 Декларация о государственном суверенитете Казахской ССР от
5 октября 1990 т.Н Ведомости Верховного Совета Казахской
ССР. 199О.-№44.- с408.
22 Конституционный закон РК «О государственной
независимости» // Ведомости Верховного Совета Казахской
ССР,-1991.-№51.-с.622
23 Барнашев А.М. Теория разделения власть: Становление,
развития, применения. —Томск.: Издательство Томского Унив.
1988.-100 С.

24 Майлыбаев Б.А. Становление и эволюция института
Президента Республики Казахстан. Проблемы, тенденции,
перспектива. Алматы., 2001. - 532 С.
25 Абдрасулов Е.М. Толкование закона и норм Конституци;
26 Темирбулатов С. Судебная власть. Каз. Правда. 1998, 7 апреля.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым Министрлігі
_____________________________________Кафедрасы
Қорғалуға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
__________________________
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
на ... ... ... ... ... ... ПРЕЗИДЕНТТІК ИНСТИТУТТЫҢ
МЕМЛЕКЕТТЕП ҚҰҚЫҚТЫҚ ТҰҒЫРНАМАСЫ 9
1. ... ... ... ... орын алатын
Президенттің негізгі қызметі (функциясы) 9
1.2 Президенттік сайлаулар ... 26
2 ... ... ... ерекшелІктері 35
ҚОРЫТЫНДЫ 60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың маңыздылығы. ... ... ... ... мен ... ... орнатуға ұмтылу ынтасының іске ... ... ... ... ... ... ... және
басқару жүйесінід тиімділігімен тығыз байланысты.
Мемлекеттік басқару нысаны объективті түрде кез келген елдің әлеуметтік
және саяси ... ... оның ... ... ... ... ... нысаны ретінде Қазақстанға президеыттік институтты
енгізу посттотолитарлық уақыт пен өтпелі кезеңнің талабына сай ... ... ... жолы ... қатар, басқару нысанынан елдін, ... ... ... ... ... ... ... менталитетінің белгілері орын алуы
керек. Тек осы жағдайда ғана оның ... ... ... сипаттары
толығымен айқындалып, нәтижесінде мемлекеттік ... ... ... ... Керісінше, ұлтқа жат идеялар мен саяси институттарды
күштеп ... ... ... шиеленістіруге, қоғамды
түсініксіз мемлекеттік нысанның ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Америка континентінде пайда болған
президенттік институт бірте-бірте жаңа кеңістікті жаулап ... ... ... ... континентке, бір елден екінші елге, бір тарихи
кезеңнен келесісіне өтуде ол неше ... ... ... ... ... ... бейнелейтін, қоғамдағы түлғалық рөлі мен орныи
білдіретін жаңа ерекшеліктер мен сипаттарға ие болды.
Тарихи тұрғыдан аз уақыт өмір ... ... ... осы
институттың билік идеясы өзінің қозғалысын ашып, маңызды өзгерістерге төтеп
берді. Оған негіз болған ... ... ... ... ... ... ... жолмен даму саясаты [1, с159]. Ол үшін ... ... ... 1993 ... ... ... өзі ... қозғалыстан президенттік биліктің күшейіп, заң қабылдау процестері
үкімет тиімділігінің жетілдірілгенін, екі палаталық Парламенттің үкіметті
тікелей бақылау ауқымының төмендегенін аңғаруға ... ... ... және келешекте орын алар оң өзгерістер
тұрғысыыан Қазақстандық президенттік басқару жүйесінің тәжірибесін, ... ... ... және алып ... ... ... ... беру кезекте тұрған өте қажет мәселе.
Академик Н.А.Сахаровтың "Жалпы айтқанда, президенттік институтты
талдауға байланысты ... ... ... және әр ... және ... зерттеуді қажет етеді" [2, с173] деген пікірі көңілге ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылыс
аумағындағы әлемдік өркениеттің қол жеткен озық тәжірибесінің жиынтығы
екендігін есепке алмауға ... ... ... үшін әр ... ... ... ... тарихи тұрғыда зерттеу олардың
өкілеттіктерінің ... және ... ... ... ... ... ... тәжірибенін, зердесінде қоғам мүдделеріне жауап бере ... ... ... ... ... оқта-текте заңды
сыйламау, билікті теріс пайдалану, ... ... мен ... және заңға үстірт қана құлықтылық таныту, жемқорлық сияқты
әлеуметтік кемшіліктер түрінде көрініс тапқан фактілері тіркелгені хақ.
Президенттік институттың ... ... және оның ... реттеуін жетілдіруді мемлекеттік басқарудың қандай да бір ... мен ... ... сыни ... тыс және ... қорытпай жүзеге асыруға болмайды.
Президенттік институттың пайда болуы мен өкілеттіктерінің дамуынық
тарихи- ... ... ... ... ... және ... қажетті күш жұмсау және мемлекетте билікті бөлу ... ... ... қоғамды демократиялық қайта құрудың жолдары ... ... ой ... ... ... ... зерттелу деңгейі..
Президенттік билікті құру мәселесі әртүрлі мемлекеттердің әр ... ... ... ... ... мен ... ... туындап, заң арқылы монархтың, көсемнің, диктатордың жеке билігін
шектеу идеяларымен ... Бұл ... XX ... ... М.М.
Сперанский мен Н.И. Муравьевтің Ресейге ... ... пен ... Алаш ... ... ... конституциялық жобаларында
өскін алып, басқа да ... ... ... ... ... еңбектерінде қарастырылған.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумы — дәстүрлі түрде елдің ұжымдық
ирезиденті деп саналатын, ... өзі ... ... және оны КСРО ... ... ... ... тәжірибесімен ақтауға
мүмкіндік беріп келген. Президенттік республиканы ... ... ... ... буржуазиялық деп танылған және ол социалистік
мемлекеттің алқалық- жауапсыз партия органдарымен сыйыспайды деп ... ... ... мемлекет концепциясына және билікті бөлу теориясына
сыни көзқарасқа байланысты пайда болды.
Алайда, 70 -ші жылдары шет ... ... ... ... жасаған жұмыстар дүниеге келді. Сол кезеңдегі жұмыстардың
авторлары арасынан А.А. ... И.П. ... С.А. ... ... Ю.К. Абрамовты атауға болады.
80-ші жылдардың екінші жартысында "социалистік" деген атаумен құқықтық
мемлекет идеясы, билікті бөлу теориясы ... және ... ... С.С Алексеев, Г.В. Атаманчук, Г.В.Барабашев, А.П. Бутенко, ... Н.Н. ... И.П. ... Д. ... В.Н. Кудрявцева,
Б.П.Курашвили, ... В.С. ... ... ... сынды құқық және тарих, мемлекеттік ... және ... ... ... таба ... 80-ші ... аяғы мен 90-шы жылдардың басында құқықтық
ғылыми ой президенттік республика ... және ... бөлу ... қайта
оралады. КСРО тарағаннан кейінгі саяси ... ... ... ... ... ... ... Парламенттік
республикаға, сондай —ақ "қуатты атқарушы тіке билік" құру мақсатында ... ... ... ... қоса беру арқылы мемлекеттік басқарудьщ
президенттік түріне баса назар аударылады.
Бұл модель тәуелсіз ... 1993 ... ... С.З. ... С.С. Сартаевтың, Г.С.Сапарғалиевтың, Н.А.
Шайкеновтың, А.К. Котовтың және В.А. ... ... ... ... осы ... ... ... идеялар сол кездегі
қазақстандық құқықтанушылар мен мемлекеттанушылардың жарқын да ... ... ... болып табылды.
Мемлекетті басқарудың нысаны ретінде президенттік республиканың
түбеғейлі өзгеше моделін ... 1995 ... ... мен ... ... Республикасындағы басқару
құрылымы мәселелерін зерттеуге өзгеше қарқын берді. Алайда, біздің
көзқарасымыз бойынша Қазақстанда президенттік ... ... ... ... ... және тарихи алғышарттары,
республикадағы қазіргі заманғы президенттік институттың ... ... ... және ... әлі де ... ... ... қабылдаушы және атқарушы биліктің жоғарғы органдарыньщ өзара іс-
қимыл жүйесінде болып жатқан ... ... ... олардың
Елбасымен өзара қарым-қатынасы, ... осы ... ... ... басшысы және мемлекеттегі жоғары
лауазымды тұлға ретіндегі конституциялық ролінің басқа да ... ... ... және ой ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың жаңа, неғұрлым алдыңғы қатарлы ... ... ... ... болу және даму ... ... ... оның қазақстандық мемлекеттіліктің қалыптасу
процестерімен өзара ... ... ... ... ... осы дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға себеп болды.
.
Дипломдық жұмыстың мақсаты ... ... ... ... президенттік республиканың тарихы мен теориясы,
өкілеттіктері ерекшеліктерінің ... ... өз ... ... ... осының негізінде мемлекеттік
құрылыс пен ... ... ... ... заң шығармашылық және басқа да мәндегі
ұсыныстар мен ... ... ... ... ... ... мақсаттан туындайтын мына төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... қорыту
және зерттеу, жаңа өзекті проблемаларды жарыққа шығару және зерттелінетін
тақырыптың теориялық өңдеу деңгейі мен дәрежесін ашу ... ... ... ... ... анықтау;
- "мемлекеттік басқару нысаны", "мемлекеттік басқарудың түрлері ... ... ... ... ... ... талдау және мазмұнын ашу;
президенттік басқару ... ... ... ... ... және дамуының тарихи-қүқықтық аспектілеріне
талдау жасау;
- президенттік институттың мемлекеттік-құқықтық мәртебесінің алуан
түрлі үлғісінің қызметтік ... ... ... ... ... ... ... негіздеу;
- президенттік республиканың қазақстандық үлгісінің конституциялық-
құқықтық ерекшелігін көрсету;
Зерттеу объектісі президенттік республиканың ... ... ... ... ... басқару нысаны дамуының тарихи- құқықтық
тәжірибесі болыптабылады.
Зерттеу пәні ... ... ... ... ... ... республиканың дамуы меи
президент өкілеттіктерінің конституциялық-құқықтық ерекшелігін
көрсетуге арнаган.
Дипломдық жұмыста әртүрлі ... ... мен ... жататын
отандық және шетелдік ғалым-мемлекеттанушылардың, құқықтану,тарих,
философия, мәдениеттану, ... ... ... және ... ... ... ірі ... еңбектеріқорытылып, талданады. Соның
ішінде, ең ... ... ... С.З. Зимановтың, М.Т.
Баймахановтың, С.С. ... Г.С. ... С.Н. ... ... А.К.
Котовтың, В.А. Малиновскийдің, Ж. ... ... Б.А. ... М.Б. ... Р.Т.
Окушеваның, А.Х. Бижановтың Н.А. Шайкеновтың, алыс және жақын
шетелдік авторлар: М. Амеллердің, В.Е. Гулиевтің, Н.Ф. Бабанцевтің,
В.П. ... ... ... ... ... ... еңбектері бар.
Еңбектің теориялық негізін күрделі демократиялық процестерге және
қазақстандық ... ... ... ... ... ... басқарудың әртүрлі нысанының дамуына ... және ... ... ... жарияланған көптеген материалдар
толықтырған.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы проблеманың маңыздылығымен де, сондай-ақ, осы
мәселені көтерудің тарихи мәнділігімен және өңдеу ... ... ... оны ... кешенді түрде жүргізумен анықталады. Қазіргі заманғы
мемлекеттердегі президенттік ... ... ... болуынын, және
Президент өкілеттіктерінің ... ... мен ... ... ... ... әртүрлі пәндердің ... оның ... ... президенттік институттьщ
қазақстандық үлгісін талдауға енгізуарқылы интеграциялауға ... ... ... ... ... ... оньщ ... мәртебесін анықтайтын және оны
жүзеге асыруда қатынастарды айқындайтын, сондай-ақ, президентке ... және оның ... есеп ... ... ... пен
органдардың ұйымдық- басқару құрылымын, азаматтық демократия мен ... ... ... ... ... ... еркін жүзеге асыратын
мемлекеттік шешімдерді дайындау мен қабылдауды қамтамасыз ету тәртібін қоса
алғандағы ... ... ... ... ... деген ұғымға
тоқталады.
Қорғауға мына төмендегідей ережелер мен қорытындылар ұсынылады:
1. Президенттік институт ... ... ... пен
қоғам істерін басқарудың жаңа нысандарын іздестіру жағдайында
демократиялық мемлекет үшін қуатты атқару билігі идеясының
неғұрлым жарқын көрінісі ретінде ... ... ... ... мәртебесі тиісті
мемлекеттің өмір сүруінің әлеуметтік-саяси және басқа ... ... ... ... қалыптасады,
қоғам дамуының адами- тарихи және мәдени деңгейін көрсетеді
және бәрінен бұрын сол ... ... ... ... ... институты бар саяси тәртіптің маңызды сипаты осы
институттың заң ... ... ... ... ... табылады. Президенттік институттың және
биліктің басқа тармақтарының өзара қарым-қатынасын ... ... пен ... ... өмір ... ... ... ықпал етеді. "Қуатты президент-
тиімді парламент" формуласы кең көлемде президентке тәуелді
атқарушы биліктің ... заң ... ... ... ... ... алмайды. Президенттің саяси
бағдарламаларының және оның стратегиялық ... жету ... оның заң ... ... сындарлы
өзара қарым-қатынас жасай алу ... ... ... асыратын президент жанындағы ұйымдық
құрылымдардың іс-қимылының нәтижелілігіне тікелей қатысты.
4.Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... мемлекеттік-
кұқықтық негізін нығайтудьщ ұзақ мерзімге арналған ықпалды
құралы деп ... ... ... ... президенттік
институттың, әсіресе, мемлекет басы әкімшілігінің биліктің басқа
тармақтарымен, соттармен және ... мен ... ... ... ... өзара қарым-
қатынасын неғұрлым толығырақ, ... ... ... ... ... ... және елдің сапалық
ерекшеліктеріне, оның ... ... және ... ... ... сәйкес,
өзініқ құқықтық өкілеттілігі және қызмет ету практикасы ... ... ... ... үлгісіне жақын
президенттік институт ... ... ... ... ... ... өмір сүруі ... ... ... барлық жауапкершілікті ... ... ... ... жетекшісінің болуы жаңа
тәуелсіз мемлекеттерде президенттік институттың қалыптасуының
мақызды субъективті алғышарты болып табылады. Басшының
көпшілік қауымның экономикалық және ... ... ... және ... ... ... ... белсенділігі
мен экономикалық өмірдегі еркін кәсіпкерлігін, бәсекелестіктігін
қорғайтын батылдығы мен табандылығы бар.
Зерттеудің теориялық маңызы ... ... ... мен
қорытындылар тарихи-құқықтық ғылымның, мемлекет және ... ... ... ... нысаны ретіндегі
президенттік республиканы және ... ... ... ... ... құқықтың тиісті бөлімдерін дамытып, толықтыра
түседі.
Дипломдық ... ... ... екі ... ... ... ... тізімінен тұрады.
1 ПРЕЗИДЕНТТІК ИНСТИТУТТЫҢ МЕМЛЕКЕТТЕП ҚҮҚЫҚТЫҚ ТҰҒЫРНАМАСЫ
1.1 Мемлекеттік билікті басқаруда ерекше орын алатын
Президенттің ... ... ... ... - ... ... негізгі, аса
маңызды
қызметінің бағытын білдіру үшін қолданылады. Құқықтық мемлекеттегі заң
шығару, атқару және сот ... ... ... ... ... табиғи мәнге
ие. Олардың ең басты мақсаты қоғамның ... ... ... ... табылады.
Президенттік институттың функцияларындағы оның мәні, қоғамдық дамудың
негізгі мәселелерін ... ең ... ел ... сан ... қанағаттандырудағы шынайы ролінен көрінеді. Президент функциясы
оның дамуының әр түрлі кезендерінде мемлекет ... ... ... ... ... жүйесіне байланысты (президенттік,
жартылай президенттік және парламенттік) қойылып, осы мақсаттарды ... ... ... табылады. Президент функциясының мазмұны әр түрлі
ішкі және сыртқы факторларға байланысты анықталады.
Мәселен, елдің экономикалық өміріндегі ... ... ... ... шешу үшін күш- ... ... ... етеді.
Қылмыстың өршуі президентті оған қарсы күресті күшейтуде, оны ... мен ... табу және ... дер ... маңызды іс-қимыл
жасауға бағыттайды. Сыртқы агрессия қаупі президентті ел халқын ... ... ... жүмылдырады.
Әр түрлі елдердегі президент институты функциясының ортақ
сипаттары бар: президенттің әрбір функциясының мазмұны мемлекеттік
қызметтің біртектес аспектілерінің жиынтығынан тұрады; ... ... ... олар ... ... ... ... мен сипаттарына орай бір функцияға біріктіріледі;
қызметтің белгілі бір түрлеріне арнайы белгіленген көптеген мемлекеттік
органдардың (ІІМ, Сыртқы істер Министрлігі, Прокуратура)
функциясымен салыстырғанда президенттің ... ... ... қызметті жүзеге асырудағы жекелеген органдардың мәнін
төмендетпестен, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... сипатта болып келеді; оларда мемлекеттің
күш-қуатын ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... президенттің функциясын оларды жүзеге
асырудың нысандарымен және әдістерімен теңестіруге болмайды: президенттің
нақты функциясы мемлекеттік ... осы ... ... байланысты
мемлекеттік билікті жүргізудің мазмұны, нысаны мен әдістерінің бірлігі
болып табылады.
Қазіргі замандағы президенттің ... ... ... ... адам игілігіне, онын, адамгершілік және материалдық жағдайының
жақсаруына, құқықтық және әлеуметтік қорғалуына ... ...... ... және ... завды мүдделерін қорғаушы болуға тиіс. Жеке тұлғалар арқылы
Президент қоғамның ілгері басуына ықпал етіп, оны ... және ... ... ... ... қазіргі заман қоғамының өмірі негізгі екі аспектіде: елдің
ішкі және сыртқы аренасында өтеді. Сондықтан, президент қызметінің ... ... да ... өмір ... ... ішкі және ... ... функциясының іс-қимылы ұзақтығына қарай тұрақты және уақытша
(төтенше) болып бөлінеді.
Президент түрақты ... ... ... кезеңінде жүзеге
асырады. Уақытша ... ... ... ... ... ... тоқтатылады. Президенттің қызметін жеке- дара (премьер-
министр мен министрліктер тарапынан контрассигнацияны талап етпейтін) және
алқалы (президент тиісті ... ... ... ... деп
бөлуге болады.
Президенттің ішкі функциясы - ел президентінің қоғамның ішкі өмірін
басқарудағы қызметінің негізгі бағыттары.
Оларды саралауды ... ... ... қарап жүргізген жөн.
Олар экономикалық және әлеуметтік функция, сондай-ақ қаржы бақылау, кұқық
тәртібін қорғау мен экологиялық деп ... ... ... - президенттің ел экономикасын неғүрлым оңтайлы
тәртіпте дамытудың стратегиялық ... ... мен ... [4, с ... ... ... ... өмір сүрген қүқықтық
мемлекетте экономиканы мемлекеттік реттеу ... ... ... ... жүргізіледі. Қазіргі заманғы қүқықтық мемлекетте
президенттің экономикалық қызметі мына бағыттардан ... ... ... ... ... тұтас ықпал
жасайды, ол мемлекеттік бюджетті қалыптастыруды және оның
орындалуын ... Ел ... ... даму ... үйлестіреді,
өнеркәсіптік және ғылыми зерттеулер
бағдарламасын
қаржыландырады;
3. ... ... ... ... ... ... береді.
Экономикалық процестерді мемлекеттік реттеуге мемлекеттік биліктің
жоғарғы және жергілікті органдары, сондай-ак мамандандырылғын ... ... ... органдарға әкімшілік-бюджеттік бюро, экономикалық
кеңесшілер кеңесі, еңбек қатынастары үлттық басқармасы жатады. Федералдық
резервтік жүйе және ... ел ... ... ... [5, с 71-106
]. АҚШ президенті жанындағы атқарушы аппаратты құрайтын бүл ведомстволар
оның ... ... ... бойынша әртүрлі ұсыныстар жасап
отырады. АҚШ конгресіне түрлі хабарламалар (экономика, бюджет туралы) жасау
қүқығын ... ... ... өз ... ... игі әсер ететін нақты заң ... мен заң ... ... — елдің атқарушы билігінің жоғарғы басшысының
экономикалық функциялары ... да кең: ол ... мен ... ... мемлекеттің экономикалық және қаржы саясатына,
бюджетті жоспарлау мен ... ... ... ... және қаржы
министрліктерінің қызметін бақылайды; ... ... ... ... ... ... өнеркәсіпте, зерттеу қызметтерінде, ауыл
шаруашылығы, көлік, сауда мен қолөнер, экономикалық жағдаят, бұқаралық
қаржы мен ... ... ... ... ... Францияның
саясатын жасайды [3, с 216-217 ].
Финляндия, Швейцария, Үнді, Мексика және Египет ... ... ... ... ... ... ... функциясы - жеке тұлғаның ... ел ... ... ... ... ... ... өмір сүріне қалыпты ... ... ... ... ... бұл ... біріншіден, еңбек үлесіне қарамастан,
әртүрлі объективті себептерге байланысты толық көлемде еңбек ете алмайтын
адамдардың ... ... мен ... ... өмір ... қамтамасыз ету мақсатында әлеуметтік игіліктерді бөлуге жағдай
жасау болып табылады; екіншіден, президент денсаулық ... ... ... ... ... мүшелеріне арзан мемлекеттік үй құрылысын
салуға қажетті қаржы бөлуді құптап ... ... ... ... ... пайдалануға тиісті әлеуметтік құқықтарды жүзеге асыру осылай
қамтамасыз етіледі. Мұндай жағдайда құқықтық ... ... ... ... ... көңіл бөле отырып, ел азаматтарының
шынайы әлеуметтік қорғалуының кепілі болып ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты,
себебі, тек экономикасы және нарықтық қатынастары ... елде ... ... ... өз азаматтарының әлеуметтік қорғалуының кепілі бола
алады.
Францияда "резервтегі салалар" деп ... ... ... олар: әлеуметтік мәселелер, әлеуметтік сақтандыру, радио және
теледидар қызметі, ол Академияның ... ... ... ... Бұл ... ... ... немесе өзіне жақын
қызметкерлерімен бірге шешеді. Республика президенті денсаулық ... ... ... ... ... ... ... тұрғын
үй, сәулет және көгеріштендіру мәселелеріне үлкен назар аударады. ... ... ... ... ... яғни, өзінің жақын
қызметкерлеріне сүйеніп ... олар ... ... ... ... ... ... президентті толық хабардар ... ... ... ... ... ... ел
басының шешімдерін дайындайды. Аталмыш функциялар ... ... ... үшін де ... ... табылады.
Австрия президенті, мәселен, кәсіби атақ беріп, айырықша жеңілдіктер,
зейнетке қосымша ... ... ... Республикасының президенті
республика азаматтарының әлеуметтік қорғалуына нұқсан ... ... ... вето ... ... ... мальталықтардың
әлеуметтік қорғалуының кепілі болып табылады. Конституция ... ... ... ... институттардың кепілі саналады.
Өз функциясын ол президент ... ... ... кеңесші орган —
мемлекеттік кеңеске сүйеніп жүзеге асырады. Әлеуметтік функцияларды жүзеге
асыруда аталған ... ... ... заң актілерін қабылдайтын АҚШ
президенті кең өкілеттіліктерге ие, бұл ... ... ... ... ... зандарға тең [6, СІ2-14, 126-127].
3) Қаржылық бақылау функциясы - бір ... ... өтеу үшін ... ... ... ... ... табысының есебі болып табылады. Президент ... ... ... арнайы қаржылық бақылау органы ... ... бас ... ... Бас есеп беру ... ... ... барлық мемлекеттік органдардың қаржы тәртібін сақтауына
президент алдында есеп ... Есеп ... ... жасайды. Индия,
Финляндия, Сирия, Турцияның президенттері қаржылық бақылауды ... ... ... ... - ... бүл ... мемлекет
зандарын дәл және толық жүзеге асыруды қамтамасыз етуге, қоғамның,
мемлекет пен жеке тұлғаның мүдцесін қорғауға бағытталған. Ең ... ... ... ... ... ... ... мүшесінің,
сондай-ақ мемлекеттің өзі мен оның ... ... ... қорғау қызметінің өзегі болып табылады.
Құқық бұзушылықпен күрес президенттік институттың ... ... ... , ... ен, ... ... емес. Президенттік институт
арнайы органдардың ( сот, прокуратура, арнайы әскери ... ... ... ... ... ... толық сәйкес келетін тәртіп
орнатуға тиіс. Елде тұрақты құқық тәртібін ...... ... ... ең маңызды функцияларының бірі.
Осы функциялар Франция Конституциясында [7, с 324-326] ... оған ... ... ... ... ... бұқаралық
биліктің қалыпты қызмет аткаруының кепілі болып табылады ... ... ... ... елде ... тәртібін сақтаудың
арнайы шараларын қолдануға құқылы (6-бап), рақымшылық ... ... ... ... АҚШ ... де кең ... ие, ол әрі үкімет
Кабинетінід басшысы болып саналады. Кабинетке елдегі ... ... ... ... ... ... ... де кіреді.
Олардың бәрін президент өзі іріктеп, тағайындайды. Мемлекетте заңдылықтың
сақталуында АҚШ президенті жанындағы атқарушы ... ... ... ... де ... роль атқарады. Бұдан бөлек, АҚШ президенті
федералдық атторнейлік қызмет басшысын, мемлекеттің кұқық қорғау ... ... буын ... ... және ... ... қылмыстық іс
қозғау, заң бұзушылықты тергеу, сотта айыптауды ... және ... ... ... ... ... ... - бас
атторнейді тағайындайды. Айырықша ... АҚШ ... ... ... ... үшін елге ... жағдай енгізуге құқылы. Корея
Республикасы, Боливия, Мексика, Алжир, Конго және Филиппин президештері де
осындай функцияларға ... ... ... - ... ... президент қызметінің маңызды
бір бөлігі ... ... ... ... өмір ... экология жағдайына тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... ... қьізмет салдарынан көптеген елдерде қазіргі кезде табиғатты ... ... ... ... жұмыстар атқарылуда. АҚШ-та мәселен,
қоршаған ортаны қорғау саласындағы ұлттық саясат туралы зац ... су ... мен ... ... және тұрмыстық қалдықтармен
ластануын болдырмау жөнінде ұзақ ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз әсерінен қорғаудың
нақты алдын-алу шаралары қарастырылған. АҚШ президенті жанында кеңесші
орган - қоршаған ... ... ... кеңес, сондай-ақ табиғат қорғау
завдарының орындалуына бақылау жасау ... ... ... ... ... федералдық агенттік жүмыс істейді [8 ].
Бразилия, Кипр, Колумбия, Оңтүстік Африка Республикасы, ... ... да ... ... ... ... ... қорғау саласындағы
қызметті, экологияны бүзғаны үшін заң алдында жауапқа тарту ... заң ... ... ... ... мен ... ... сыртқы функциясы мемлекетті халықаралық аренада көрсету
жөніндегі қызметінің басты бағыттарын құрайды. Олар ... ... ... ... және ... елді ... ... қамтамасыз ету секілді сыртқы міндеттерін шешуге
бағытталған. ... ... ... ... ... екі
негізгі сыртқы функциясын бөліп қарауға болады:
1. басқа мемлекеттермен ... ... ... ... елді ... жаулардың басқыншылығынан қорғауды қамтамасыз
ету.
1. Әлемнің басқа мемлекеттерімен өзара ... ... ... тең ... ... ... ... және осы мемлекет
мүдцесінің ... ... ... және ортақ
мүдделерімен үйлесімді сәйкес келетін басқа да ... ... ... ... ... табылады. Барлық өркениетті
мемлекеттердің шаруашылық, ... және ... ... интеграциялау, олардың
ортақ күш-жігерін жеке алғанда әр ... ішкі және ... ... ... ... тиімді шешу үшін біріктіру осыны талап
етеді. Мұндай ынтымақтастық интеграциялық мәселелерді шешудің өзара тиімді
жолдарын ... ... ... ... ... барлығының мүддесіне сай келетін шешім табудағы президенттердің
ортақ қызметін ... Елді ... ... ... ... ... президенттің
функциясы оның қызметінің маңызды бағытын қүрайды. Адамзат ... ... ... қоғам дамуының барлық ... ... мен ... ... сыртқы агрессиядан ... ... ... туып ... Президенттердің елді қорғау
функциясы экономикалық, саяси, дипломатиялық және әскери ... ... ... ... уақытта — бұл елді мүмкін болатын
басқыншылыққа тойтарыс ... ... ... ... — басқыншыларға
қарсы қарулы күреске тікелей басшылық жасау, елдін, барлық күш-қуатын
жеңіске ... ... ... ... ... ... саясатты
қолдайды, оның мәнісі қорғаныс доктринасы, яғни басқа мемлекет немесе
мемлекеттер тобы тарапынан мүмкін ... ... ... беру ... күш-қуат жинау болып табылады. Әскери қарсы тұру мәселесіндегі
бұл тәсіл соғыстың шығу мүмкіндігін ... ... ... оньщ ... ... ... сыртқы басқыншылықтан қорғауды қамтамасыз етудегі президенттің
функциясы сан қырлы. Оған ... ... ... ... ... және соғыс уақытында қарулы күштердің әскери
қуатын қолдаудағы барлық ... ... Бұл ... ... ... сүйенеді және негізгі бес бағыттан ... ... ... ... ... ... күштерді күнделікті жетілдіріп отыру,
олардың жауынгерлік қабілетін үнемі ... ... ... ... қорғанысты ұйымдастыру; қарулы күштер қорын оқып - үйрету.
Президенттердің аталған функцияны орындауына бірқатар елдерде ... ... ... ... ... бас ... және үкімет
басшысы болулары (АҚШ , Чили, Ирак т.б.) ... ... ... жоғарғы
атқарушы билікті үкімет басшысымен бөліседі (Сербия, ... ... т.б.), ... күштердің лауазымды тұлғаларын тағайындайды,
марапаттау ... ... заң ... ... бар және өз ... ... күші бар жарлықтар шығарады (АҚШ, Франция, Панама, Польша
жәнет.б.).
Франция Президенті неғұрлым кен, сыртқы функцияларға ие, "ол тек ... ... ... қана ... ... бірге ол жөнінде үкіметті
хабардар етіп отырады" [3, с 452 ]. ... ... ... 1961 жылы
шілдеде Бизертуға шабуыл жасау, 1964 ... ... ... ... ... ... ... талқылаған емес. Президент де Голль (
бұл мәселелер жөнінде үкіметті хабардар ғана еткен) ... ... ... және ... ... Алжир, Б¥¥ және Квебекке қатысты Францияның
бағытын өзі белгіледі [9, с 180 ... ... ... мен ... басқару үлгісіне байланысты
президент функцияларына нақтырақ тоқталайық.
Әртүрлі елдерде түрлі ... ... ... ... көптеген
факторларға тіреледі. Бүл процеске елдің тарихи дамуының ерекшеліктері,
оның саяси мәдениетінің өзгешелігі, ... ... ... мен ... ... ... ... арасалмағы өзіндік таңбасын
қалдырады. Басқару жүйесін тавдауға жетекші саяси басшының тұлғасы ... ... да ... роль ... ... АҚШ-та Д.Вашингтон),
мемлекеттік билік пен басқарудың барлық құрылымы едәуір деңгейде ... ... ... ... бір ... мемлекет басшысы функциясын
конституциялық монарх немесе президент ... ... ... ... ... ... ... билігі парламент алдында есеп беретін
үкімет қолына жинақталған болса, енді бір ... - өзге ... ... ... өз ... ... заң ... сот билігінен асып түсетін күшті президенттік билік құру жүйесі басым.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, президенттік институт алғаш рет ... ... ... президенттік қызметті енгізе отырып, "негізін
қалаушы -әкелер" соңғы екі ... ... ... ... ... ... қалады, бұл үлгі аяқталған түрінде ... ... ... және оның ... ... ... ... саяси
жүйесі қабылдағанына қарамастан ол толық көлемде тек АҚШ-та ғана ... ... ... ... ... мен ... басшысы
функцияларын бір қолға жинақтаған күшті, жеке-дара басқаратын президенттік
билік ... қана ... ... ... ... ... биліктің жеке билік
тәртібіне айнальш кетуіне кедергі жасайтын, зад шығарушы, атқарушы және сот
билігін, бұл ... ... ... ... "тежемелік" және "тепе-
теңдік" жүйесімен толықтыра отырып, бөлу қағидасын ... ... ... ... үлгісі өзінің негізгі функциялары
жағынан мына төмендегідей ретте көрінеді:
1. Жалпыға бірдей сайлауда сайланған президент АҚШ Конгресіне
тәуелді ... ... оны ... және ... тыс ... тағайындауға құқығы жоқ.
2. Президент үкіметті құрайды (бірақ оның жеке ... ... ... ... аппаратының лауазымды ... ... ... ... бекіткеннен кейін).
3. Президент Конгресс қабылдаған заңға вето қойған жағдайда ғана заң
шығару билігіне тепе-тең бола алады.
4. Президент —бүкіл ... ... ... ... ... ең ... ... атқару билігі органдарының
қызмет айналымына қатысты басқарудың заңға сәйкес актілерін
шығаруға ... ... ... Жыл ... ... бюджеттің жобасын Конгреске ... қана ... ... Ол ... қарулы күштерінің жоғарғы бас ... ... ... ... ... айналымында ел атынан
көрініп, АҚШ-тың халықаралык келісімдеріне қол қояды.
9. Президент өз қалауы бойынша елде ... ... ... үшін ... гвардия мен қарулы күштерді пайдалана алады.
Ю.Президент орын ... ... АҚШ ... ... ... Президент өз әкімшілігінің кез-келген мүшелерін отставкіге жібере
алады.
12. ... ... ... төрт жыл, ол тек екі —ақ ... алады.
Президенттік басқарудың американдық үлгісіндегі президенттің функциясы
міне осындай. Көрініп тұрғандай, осы үлгідегі президенттің функциясы кең де
сан алуан. ... ол ... ... ... ... ғана іс-қимыл
жасай алады және ... ... ... ... ... ... ... басқара алмайды. Бұл салада Президентке
тәуелсіз Конгресс пен ... ... Соты оның ... ... серіктесі бола
алады. АҚШ мемлекеттілігінің бүкіл тарихында, өзінде ... ... ... жеке беделі бола тұра, бірде — бір АҚШ Президенті ... ... ... органы - Конгресс мүшелерінің басым көпшілігінің қолдауынсыз
елдің ішкі және ... ... ... да бір ... ... ... ... Американдық үлгідегі президент функциясының президенттік
басқарудың өктемшілдік ... ... ... ... басты
айырмашылығы осындай.
Президенттіктің американдық үлгісіндегі президент функциясы ... ... онда ... пен ... үкімет
саясатына ықпал үшін жиі бәсекелесетін атқару билігіндегі басқа бірқатар
елдерге тән дуализм жоқ; олар ... өз ... ал ... ... ... өз ... ... кезде АҚШ- тың саяси жүйесінде қос
биліктің ... ... жол ... АҚШ - та пайда болған президенттік
басқару үлгісі ... ... ... ... ... Америкасы
елдерінде енгізілді, онда республикалық басқару нысаны бекітілді, Президент
мемлекет басшысы және үкімет басшысы функцияларын біріктіріп ... ... ... ... ал сот ...... Сотқа берілген. Соған
қарамастан, президенттіктін, латынамерикандық ... АҚШ- ... ... үлгісінен айырмашылығы едәуір.
Латын Америкасы елдерінде президенттік институт функциясы
мемлекеттік институт функцияларының бәрінен басым, ал бұл ... АҚШ ... ... ... ... ... ... Латын Америкасы мемлекеттері Президенттерінің АҚШ
Президентінен айырмасы, олар өзінің үкіметтік кабинеттерін өз қалаулары
бойынша құра алады, және бұл ... ... ... ... тағайындауларын Парламенттің бекітуі
қарастырылмаған. Бірнеше латынамерикандық елдер мемлекеттік
құрылымдарының нысандарына қарай өздерін федерация ... ... бұл ... Президенттері АҚТТТ
Президентінің функциясына тән емес, штат ... ... ... ... ... ... субъектілердің ісіне федералдық
интервенция [2, с 20] деп аталатын заңдастырылған функцияны ... ... ... ... ... ... саяси экономикалық
айналымындағы функциялары едәуір кең. Бұл көптеген латынамерикандық елдерде
Президенттер басқаратын үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... Латын Америкасы елдерінде президенттік
басқару нысанының қалыптасуына қарамастан, осы ... ... ... ... ... ... әскери төңкерістер
салдарынан президенттік биліктің зандастырылуы мен мәртебесіне бірнеше рет
нұқсан келген, президенттік басқарудың ең ... ... ... ... отырған, нәтижесінде армияны басқарушы топ заңды жолмен сайланған
президенттерді құлатып, билікті мүшелерінің бірін президент етіп ... ... ... ... ... ... де, ... уақытта да Латын
Америкасында Президенттіқ өзі мемлекеттік төңкерісті ... ... жеке ... ... ... ... ... Тұтас алғанда,
осы уақытқа дейін барлық саяси институттардың, ... ... ... да ... оның ... ... де) армия мен
генералитетке тәуелді болуы Латын Америкасы елдері саяси ... ... ... ... қазіргі латынамерикандық үлгісінде
президент функциясының жағымды жағына ... ... ... ... де ... ... бұл ... бірқатар
елдердің Президенттері бір мерзімге сайланады және ... ... ... ... өзі жеке ... ... қүру ... азайтады.
Екіншіден, көптеген Латын Америкасы елдерінде бүрыннан ... жүйе ... ... ол президенттік биліктің парламенттік және
парламенттен тыс оппозициясының құрылуына жағдай жасайды және президент
функциясына белгілі бір өзгешеліктер жүктейді. ... сот ... ... ... оған ... ғана парламент және сот билігінің
шешімімен Бразилия және Венесуэла Президенттерінің ... ... ... ... ... Президенттерді әскери төңкеріс арқылы орнынан алып отырған
Латын Америкасы елдерінде тиісті құқықтық рәсімдерге негізделген ... жаңа ... ... ... [10, с 21].
Оңтүстік Америкадағы президенттік билік демократиясының және оның
құқықтық мәртебесі күшеюінің маңызды ... бірі ... ... ... және ... ... жасау арқылы президент функциясының
кеңеюі болып табылады. Бұған Латын Америкасы елдеріндегі ... ... бірі ... ... қарулы күштердің соқғы уақытта құрылықтағы
тұрақтылықтың кепілі және Оңтүстік Америка Президенттерінің ... ... ... ... бола ... ... ... президенттерге қатысты түзу ниет танытуы да ықпал етуде.
Көптегеы Азия және Африка елдерінде мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... үлгі ... ... тәртіп нысанын қабылдап, үлкен өктемдігімен ерекшеледі. Бұл
елдердің басым бөлігінің президенттері өз қолдарына мемлекет және ... ... ... қана ... ... ... ... да
болып табылады. Бұл партиялардың өздері көптеген африкалық және азиялық
елдердегі бірден- бір және осы ... ... ... ... ... ... Президенттерге өз жақтастары есебінен үкіметті ғана
емес, сонымен бірге жергілікті билік органдарын және Парламентті ... ... ... ... ... ... ... шын
мәнінде дербес роль атқара алмайды және іс ... ... ... де жоқ. ... салдарынан, олар президенттік биліктің
мұрагері болуы тұрмақ, оның барлық шешімдеріне қарсылықсыз бас иіп, ... ... ... ... ... ... құрып тұрған
Президенттің өктемдігінен қорғалмаған және оның нұсқауы бойыыша таратылып
жіберіледі.
Көптеген Азия мен ... ... ... ... қатар премьер-
министрдің қызметі болғанына қарамастан, президенттіктің афро-азиялық
үлғісі тұсындағы үкімет өз ... ... ... ... ... өзіне аса берілген адамдар қатарынан тағайындайды және ол
Парламент емес, тек Президент ... есеп ... ... де, ... де, ... мемлекеттік шенеунікті те Президент кез-келген уақытта
босата алады.
Сот билігі жүйесіне қатысты ... ... ... бар: ... жеке өзі ... ... жұмысына бақылау жасайды. Бұдан
бөлек, президенттіктің бұл үлгісіне президент жергілікті ... ... ... ... өз адамдарын қою функциясына ие
бола алатын атқарушы биліктің аса ірі ... тән. ... ... дербес болуы өте сирек жағдай. Көптеген Азия мен Африка елдері
Президенттерінің маңызды
функцияларыньщ бірі елдің барлық аумағында немесе жекелеген
аймақтарында ... ... ... ... тарату құқығы болып
табылады, осының салдарынан елді басқару зан, арқылы емес, жеке
жарлықтар арқылы жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... себебі, көптеген ... ... ... ... да, ... ашық ... да ... Кез-
келген қарсылықты басуда ашық күшті қолдану өздерінің функцияларын
орындауда және өз ... ... ... ... ... осы
аймақ президенттерінің көпшілігінің басты құралы болып табылады.
Нәтижесінде президенттіктің ... ... ... ... ... ... ұласады. Президент- диктаторлар өз елдерінің тәуелсіздігі
үшін ұлт-азаттық күресіндегі жетістіктері нәтижесінде ... ... ... ... шексіз монарх функциясымен
ғана салыстыруға келетін функциясы бар "ұлт әкесі" мәртебесіне ие ... ... ... ... ... ... өз ... тағайындап,
өз отбасыларын билік құрушы династияға айналдыруға ұмтылады. Олар ... ... өз ... ... ... жұмсайды, олардың көбі
өз елдеріне билік құрушы ақсүйектер қолдап тұрғанға ... бір ... ... ... бойы ... ... Жеке билік үстемдік құрған
жағдайда президентті қайта сайлау жалған ... ... ... ... ... мемлекеттерде жақын уақытқа дейін билік басында тұрған
басшылар өмір бойы президент болып жарияланып келді [11, с ... ... жеке ... пен ... ... , яғни ... орнатуларын елдің қоғамдық, экономикалық және әлеуметтік-саяси
даму деңгейінің төмендігінен, әртүрлі халықтар арасындагы ... ... ... ... ... орын ... ... отыр деп
тұжырымдайды. Олар сонымен ... егер ... ... ... мен ... мемлекеттік билік батыс демократиясы үлгісінде
құрылса, бұл ... ... ... мен ... ... ... ұрынады деп
санайды [53, с 105-109 ]. Осы тұрғыдан алғанда, кеңейтілген президенттік
функциясы бар жеке ... ... ... басқару хаос пен
биліксіздіктен шығудың бірден-бір жолы болып табылады.
Соған қарамастан, ... Азия мен ... ... ... ... функциялары бар президенттіктің өктемшілдік және
тоталитарлық түрлері әлеуметтік жарылыстардан да, азаматтық соғыстардан да,
этника аралық шиеленістерден де ... қала ... ... 35 жыл ... мен ... ... ... астам Президент өз орындарынағі күшпен
алынды немесе әскери төңкеріс ... қаза ... . ... қатар
жекелеген Азия мен Африка елдеріндегі президент функциялары саяси жүйеге
толық кірікті, ал президенттік институттьщ өзі тұрақты ... ... ... ... ... бұл ... —Үндістан, Израиль, Кипр, Корея,
Сирия, Ирак және Индонезия; Африкада — Егшіет, ... ... ... ... және ... мен ... елдеріндегі президент функцияларына сипаттама беруде
осы аймақтағы бірқатар елдерде (Үндістан, ... және ... ... ... сәйкес келетін президенттік басқару
функциясы қалыптасқан.
Батыс ... ... ... ... ... ... ... нағыз европалық үлгісі қалыптасқан. Бұл екі жүйеде
президенттік биліктің американдық, латынамерикандық және ... ... ... ... ... ... болып
келеді. Жартылай президенттік үлгі тұсында президент ... ... ие, ... ол ... ... ... ... және премьер-
министрдің қызметін атқармайды. Сонымен ... ... ... ... ... жүйесінде үкіметтің саясатына ықпал
ететіндей бірқатар маңызды функцияларға ие. Ең ... ... ... мәжілістеріне төрағалық етеді, немесе ол мәжіліс
мемлекет басшысы ел үшін ... деп ... ... ... үшін оның
өтініші бойынша шақырылуы ... ... ... президент үкімет
қабылдағаи декреттер мен қаулыларды ... және бұл ... ... оны ... ... үшін ... қайтаруға қүқықтық
мүмкіндігі бар. Бұдан әрі президенттің ... ... ... ... вето қою ... бар , бүл жағдайда ол жетекші саяси институттардың
арақатынасында төреші ролін атқарады. Президент белгілі бір жағдайларда,
нәтижесінде үкіметтің ауысуы орын ... деп ... ... өз ... ... жақа парламенттік сайлаулар тағайындау үшін пайдалана
алады.
Жартылай президенттік республика жағдайында президент лауазымына сәйкес
қарулы күштердің бас қолбасшысы ... ие. ... ... ... және ... оған ... ... берілген, ол белгілі бір
кезде елде ... ... ... ... сондай-ақ өз бастамасы бойынша
жалпыхалықтық референдум өткізе алады. Бұдан, жартылай президенттік
республикада ... ... ... ие және ... саясатына
салмақты әсер ететін ықпалды да белсенді күш болып табылады ... ... ... ... ... ... ... президент
функцияларымен салыстырғанда ... ... ... функциялары едәуір тар. Батыс Европада ... ... ... ... іс ... ... ... фракцияларының
арақатынасына байланысты құрылады: бұл ... ... ... ... ... ... қабілетті үкімет басшысын
тағайындаумен ғана ... ... ... функциясының оньщ жартылай
президенттік нұсқасындағы маңызды шектеулігі үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... табылады, егер президент
және парламенттік көпшілік ір партияға ... ... ол ... отставкіге жіберетін және оны президенттің өзіне, оның ... ... ... ... ... функцияларға ие.
Мемлекеттік басқарудың жартылай президенттік үлгісінің артықшылығы
президентте көптеген ... ... ... бар және ... ... кабинеті атқарушы билікке жетекшілік етеді, сонымен қатар үкімет
парламент алдында жауап береді. Алайда, мемлекеттік ... ... егер олар ... ... ... ... болса, мемлекет басшысы
функциясы мен үкімет басшысы функциясы арасында үкімет саясатын анықтауда
басымдылық көрсету үшін шиеленіс болуы ... Ал егер ... ... ... және сот ... функциялары нақты
қарастырылған болса, мұндай шиеленіс болмауы да мүмкін.
Мемлекеттік биліктің жартылай президенттік үлгісі ... ... ... ... ... ... ... кезде бүл
үлгінің жекелеген нұсқалары ТМД мемлекеттерін қоса алғанда, Европа мен
Азияның бірқатар елдерінде және ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде соңғысы конституциялық мемлекет басшысынын,
функциясына ие. Бұл, үкімет пен оның ... іс ... ... ... ... ... ... заңға сәйкес формалді түрде үкімет басшысын
тағайындау, парламентті тарату жөнінде хабарлау және ... ... тыс ... ... ... ... ... функциялары
болса, іс жүзінде осы және басқа да ... ... оның ... ... алдында жауапты үкімет басшысымен келісе отырып жүргізеді.
Функцияларды осылай бөлісу нәтижесінде мемлекеттік басқарудың парламенттік
жүйесінде ... ... ... ... ... ... бар премьер-
министр атқарушы билік басшысы болады. Ол жоғарғы заң ... ... есеп ... ал ... басқару жағдайында президент өз
үкіметінің іо ... үшіы ... ... және құқық тәртібінін, ... ... ... ... ... ... мызғымастығын
көрсететін, парламенттің үстінен қарайтын түлға болып қалады.
Н.А.Сахаровтың басқарудың ... ... ... ... саласында патшалық қүратын ... ... ... ... ... сияқты рәміздік функцияларға ие деген
тұжырымымен келісуге болады [2, с 28]. ... ... ... мансаптық және өкілеттік функциялар ғана болып қалады.
Батыс демократиясының және оған тән айрықша саяси мәдениет жағдайында
президенттің нақты ... ... ... да ол ... ... ... және ... беделге ие бола алады. Сонымен қатар ол
үкімет ... ... ... саясаттың ағымдағы маңызды мәселелері жөнінде
өз ойын ашық айта алады. Дегенмен, үкіметтің іс-қимылына ... ... түзу ... ... және ... ... тұрған негізгі мәселелерге баса
назар аударуы керек. Президент сондай-ақ шет елге сапарға шығып, үкіметтің
сыртқы саясаттағы функциясын жүзеге ... ... ... ... ... өткір саяси дағдарыстар орын алғанда және ... ... ... ... ... ... кездерде президент билік
дәйектілігін сақтап қалуға және мемлекеттіліктің конституциялық негіздерін
қолдауға ықпал ... ... ... тұлға ретіиде көрінеді.
Президенттің осы функцияларды орындауына мемлекетті басқарудын,
парламеыттік жүйесі кезіндегі премьер-министрлердің де, ... де ... ... ... ал ... ... үшін ... өз функцияларын
өкілеттігінің мерзімі аяқталғанша орындауына кепілдік береді.
ГФР, Швейцария мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Германия Федеративтік Республикасында парламенттік басқару жүйесінде
Президент мемлекет басшысының ... ... ... ... ... ... ... саласында өкілеттіктері шектелген.
Германия Федеративтік Республикасының негізгі заңына сәйкес Федералды
Президент халықаралық құқықтық ... ... ... әрекет етеді.
Дәл осы заңда мемлекеттік саясаттың, соның ішінде сыртқы саяси ... ... ... ... ... басқа да нормалар бар.
Мысалы, Федералды канцлер саясаттың негізгі бағыттарын анықтайды және ... ... ... ... ... ... шеңберінде әрбір
Федералды министр өзінің ... ... ... жүргізеді және
жауапкершілік атқарады.
Сонымен бірге Федералды Президент ... ... ... ... ... өз мемлекеті туралы неғұрлым жақсы ой пікірді қалыптастыру
жолында ерекше роль атқаруы мүмкін ... 1985 жылы ... ... ... Р. фон Вайцзеккер екінші дүниежүзілік соғыстың
аяқталуының қырық жылдығына орай Германияның нацистік кезевді толық ... және ... ... ... ... қалайтындығы туралы бірнеше
мәрте жариялаған. Сондай - ақ, мемлекет басшысы ... ... сөз ... ... ... Бірақ мұндай тақырыптар бойынша
саяси немесе тағы да басқа ... ... ... ... сөз
сөйлей алмайтын болуы тиіс.
Парламенттік Республикада халықаралық шарттарды
ратификациялауды іске асыруда Парламенттің орны ерекше. Осылайша
Германия Федеративтік Республикасында ... ... ... ... ... ... ... көпшілігінің келісімімен
ратификациялайды және бекіту үшін Президентке тапсырады. Мемлекет
басшысы іс ... ... ... және ... ... да бір ... ... құқығы жоқ. Жоғарғы заң
шығарушы органның мақұлдауын қажет ететін ... ... ... заң шығарушылардың келісімін талап етпейтін
мемлекетаралық шарттар мен келісім шарттарға қол қоюға құқылы. Осы
сипаттағы халықаралық актілерге қол қою ... ... ... президенттік (мемлекетте) басқару жүйесінде де Конституциялық
негізде президенттің құзіретіне беріледі. Германия Федеративтік
Республикасының негізгі заңы Федералдық Президенттің әкімшілік сипаттағы
мемлекетаралық шарттар мен ... ... ... ... бекітеді.
Федералды Президент халықаралық құқықтық қатынастарда Федерация атынан
әрекет етеді. Елшілерді тағайындайды және ... ... ... ... заңы ... ... Президентке қарулы
күпітерге қатысты ешқандай өкілеттік берілмеген.
Мемлекеттік басқарудың әр түрлі жүйесіндегі президент функцияларын
қарастырудьщ өзіндік объективті қиыншылықтары бар, ... ... бүл ... сан алуан нысан қабылдаған. Мәселен, Италия
парламенттік республика болып саналады, бірақ бұл ел президентінің
парламентті тарату және вето құқығы функциясы бар. ... ... ... ... ... ... бұл мемлекет
президентінің функциясына парламенттің екі палатасының бірлескен
мәжілісін шақыру құқығы да кіреді. Эстонияда мемлекет басшысы
жартылай президенттік ... ... ... ие, ... ... күштерге жетекшілік ету жөніндегі функцияны
ол емес, қорғаныс министрімен бірлесе отырып премьер-министр жүргізеді [12,
с 250].
Құқықтық құбылыстардың себеп-салдарлы ... ... ... ... болып табылатын салыстырмалы құқықтанушылық әдісін
пайдалана отырып, басқарудың түрлі нысандарының өзгешелік дәрежесі ... ... ... ... маңызды болып табылады. ... мен ... ... құқықтық құбылыстардың терең мәнді
қағидаларын ашуға, олардың даму заңдылықтарын тануға жетелейді.
Салыстыру тиімді, жемісті болу үшін екі шартты ... ... ... ... ... ... ... ортақтық бар құбылыстар ғана
салыстырылуы тиіс, яғни, объектілер біртекті және салыстыруға келуі шарт,
былайша айтқанда, өзара байланысты ... ... ... ... ... ... мен ... есепке ала отырып, неғұрлым мәнді деген белгілерін салыстыру
керек, яғни салыстыру объектілері нысаны жағынан ғана емес, ... ... ... жағынан да қатар тұруы қажет.
Бұл екі шарттың негізі тарихи, экономикалық және ... ... ... ... ... президенті институтының нормаларын АҚШ немесе
Франциямен тікелей салыстыру туралы әңгіме болуы мүмкін емес, ... ... ... ... жоққа шығаруға да болмайды. ... ... ... ... ... президенттік биліктің
қайсы үлгісін толық алу қажет — француздық па әлде ... па" ... ... ... заң ғылымдарының докторы В.Кабышевтін, пікірімен
келіспеуге де болмас [23].
Парламенттік (нақтырағы —парламентарлық) басқару нысанында үкіметті
парламенттегі ( ... оның ... ... ... дауысқа ие
партиялар құрайды. Үкімет парламент пен оның төменгі ... ... ... береді. Бұл жауаптылық тек заң үшін болады және ол ... ... ... ... да орын алуы мүмкін. Бұл жауаптылық әр түрлі занды
нысандар ... ... Ең ... ... ... тарапынан
сенімсіздік білдірілуі немесе үкімет өзі сенім туралы мәселе ... ... ... ... бас ... болып табылады. Бұл
жағдайда үкімет қызметінен кетеді немесе заң шығару мен ... ... ... ... ... ... сайлаушылардың өздері шешуі
үшін президентке парламентті ... ... ... ... және ... ... ... ұсыныс жасайды.
Ең әуелі, "парламенттік" және "жартылай президенттік" республикалардағы
президенттердің қүқығын салыстыру орынды болар еді. Бүл ерекшеліктіқ мәні
президент, парламент және ... ... ... ... ... жатыр.
Парламенттік және "жартылай президенттік" республикалардағы мемлекет
басшысының құқықтық ... және ... ... ... ... ... Президенттері институттарының жекелеген нормаларына
жоғарыдағыдай салыстырмалы-құқықтық ... ... ... мынадай
қорытынды шығады:
4. Қазақстан Республикасы Президенттік институтының ... ... ... АҚШ және ... елдеріндегі тиісті
институттардан алынды;
5. Қазақстан ... ... ... ... ... ... деп ... Қазақстанның тоталитарлық елден құқықтық мемлекет
болып қайта құрылуындағы әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... ол ... даму ... ... билігіне жақын үлгідегі президенттік қызметті
тағайындау бірнеше себептерге байланысты орын алып отыр. Атап ... ... ... ... ... жат ... жүйенің жойылуына байланысты біздің қоғамнын, саяси
құрылымындағы өтпелі кезеңнің түбірлі өзгерістеріне сәйкес;
7. Орталық пен ... ... ... бұрынғы КСРО-ның бірқатар республикаларында
президенттік қызметті тағайындауға негіз ... КСРО ... ... және оған төтенше өкілеттіктер беру арқылы
одақтық деңгейде ... ... ... ... ... қалыптастыру процесінің басталуы және жаңа
қоғамдық-саяси ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... мен ... қоғамның
әлеуметтік топтарының саяси белсенділігінің артуы.
1.2 Президенттік сайлаулар жүйесі
Мемлекет басшысын сайлаудың ... үш ... бар. ... ... —да ... ... ... АҚШ пен Үндістанда тандаушылар
арқылы сайланады. Францияда, Австрия мен Мексикада — төте және ... беру ... ... ... ... сайланады.
Жоғарыда атап ... ... ... ... Парламент сайлайды. Мұндай тәртіп Парламенттік
Респуликаға тән. Ол үшін Германия ... ... 54- ... 3 ... ... Парламенттің
(Бундестаг) төменгі палатасы мүшелерінен және пропорционалдық бастама
негізінде өлкелердің халық ... ... ... тең ... Федералдық Жиын құрылады. Президенттікке кандидаттарды ... ... ... және ... ... ... жүргізу барысында Федералдық Жиында ... ... ... Жиын мүшелерінің көпшілік дауысын жинаған тұлға
сайланды деп есептеледі. Егер ... ... екі ... ... ... жинамаса, келесі турда неғұрлым көп дауыс жинаған ... ... ... ... ... ... Венгрия
мемлекеттеріндегідей Германия Федеративтік Республикасьшың Президенті де
бес жыл мерзімге сайланады. ... ... ... ... ... да елдердегідей белгілі бір талаптар қойылады.
Бұл талаптар Германия ... ... ... ... ... ... Біріншіден, ұлттық этникалық талап, яғни, президентке
кандидат міндетті түрде ГФР азаматы болуы керек (әр бір ... ... ... ... сайлаыу құқығы болуы қажет, яғни, оның Парламенттің
төменгі палатасына сайлану құқығы болуы ... Дәл ... ... да ... Үшіншіден, жас талабы, яғни, ... жасы ... ... ... ... ... Федеративтік
Республикасының Президентін бір мәрте ғана қайта сайлауға жол беріледі.
Федералды Президент қызметке ... ... ... және ... ... ант қабылдайды. Германия Федеративтік Республикасында
Президент қызметке кідірместен, дереу кірісіп кетеді.
Бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ... ... Ресейдін, бірінші Президентін сайлауда жалпыхалықтық ... ... ... Бұл үлгі ... ... бұл ... таңдау кездейсоқ емёс, себебі француз мемлекеті
басшысының жағдайы ... ... ие. Бұл ең ... ... ... қалаушы генерал Шарль де Голльдің ... және ... ... ... ... ... жарқын көрінісін
тапқан президенттік биліктің бүкіл концепциясына байланысты түсіндіріледі.
Бұл концепцияның ... ... ... ... ... есеп беруі,
зандылық пен тәуелсіздіктің жарқын бейнесі болатын халықтармен және ... ... ... ... ... ... ... президентінің пікірі бойынша президент пен халық арасында
өзіндік келісім шарт ... оны өзі ... ... ... бас тарту арқылы халық қана бұза алады.
Бұл жеті жылда бір рет өтетін жалпы сайлаулар арқылы мемлекет
басшысын тікелей сайлаумен қамтамасыз етіледі. ... ... ірі ... ... ... үшін, мемлекеттік биліктің
мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін, ағымдағы саяси және партия аралық
күреске тәуелсіз болмау үшін ... ... ... Франция
Президенттігіне кандидатқа дауыс беру елде мажоритарлық жүйеде, барлық іс-
қимыл ең ұсақ ... ... ... екі ... ... Президенттік
қызметке кандидат:
8. 23 жасқа толған Франция азаматы болуға тиіс;
9. қылмыстық іс және ... ... ... ... ... ( ... ... қорытындыларын қолдан жасағаны үшін),
сырттай үкімдер, кандидатурасын ұсынған ... үшін сот ... және т.б. ... ... ... ... ... мемлекеттік сайланбалы лауазымдағы
парламент ... ... ... ... ... отырғандардың 500 кепілдік қолын ұсынуы керек, және тек
олардың оннан бірі ғана бір департамент пен Францияның ... ... ... қол қоя ... ... ... ... турына дейін 17 күндік мерзімнен кешіктірмей
10 мың франк көлемінде кепілақы беруі шарт.
Осы талаптарды орындаған кез-келген адам 20 ... ... ... және ... ... отырған президенттің өкілеттік мерзімі аяқталғанға
35 күн қалғанға дейін кешіктірілмей дауыс берудің бірінші турына кандидат
ретінде тіркеледі. Сайлау науқаны ... ... ... ... ... ... ... жарияланғаннан кейін басталады.
Бұл сайлаудың бірінші турына 2 апта ... ... ... ... ... ... науқан екі аптаға, (әрдайым жексенбі
күні өтетін келесі дауыс беруге дейінгі жұма ... 24-00 ... ал ... турдың алдында — бір аптаға созылады. Оның өтуін
құрамына мемлекеттік кеңес төрағасының орынбасары, кассациялық соттың ... ... ... төрағалары, сондай-ақ олардың екі өкілі енген
арнайы комиссия бақылайды.
Америка Қүрама Штаттары Конституциясының 1 бөлімінің П ... ... елде ... онда кем ... 14 жыл өмір ... 35 ... толған кез-
келген азамат АҚШ Президенті болып сайлана алады.
Саяси партиялар президенттің ... ... өз ... ол ... бойынша, ақ адам, протестант, шешен, университет түлегі,
үлгілі отағасы болуға тиіс, спортпен ... ... ... ... ... мен ... ... жемқорлыққа қарсы күресуі шарт.
Ол А. Линколнь секілді ... ... ... Ақ үйге ... жол ... ... көрінуі қажет.
Президент екі төртжылдық мерзімнен артық мерзімге сайланбауы ... ... ... ... төрт жыл ... ... өнегесі қайталанбас
үшін 1951 жылы конституцияға XXII түзету арқылы енгізілген болатын.
АҚШ Президентін ... - өте ... ... Ол ... үш кезеңнен
тұрады: партияның ішіндегі ниет білдірушілердщ сайлау алдындағы күресі, екі
партиядан президентке ресми ... ... ... ел ... ... бірінші ниет білдіруші өз кандидатурасын президенттік
қызметке ұсынған кезден және оның ... ... ... ... мен үгіт
жүргізуінен басталады. Сайлаушылардың тиісті санын жинаған кез-келген саяси
партия өз кандидатураларын ұсын.уға құқылы.
Сайлау алдындағы сөрелік "жарыс" сайлау жылындағы ... ... ... дейін созылатын президенттікке кандидаттардың "праймериздердің"
бірінші сайлауымен аяқталады. "Праймершдерден" кейін талапкерлердің саны
едәуір ... тек ... ... ... ... ... ғана талапкерлер
АҚШ Президенті қызметіне партиялардың ресми кандидаты бола ... ... ... дәстүрге сәйкес, бірінші турдағы өз дауыстарын өз сайлау
округіндегі праймериз барысында жеңіске жеткен талапкерге беруі тиіс.
Үшінші кезеңнің басталуы — ... ... ... ... ... АҚШ-тағы жалпыұлттық сайлауларға дейін созылады. ... ... ... жерлерінде дауыс береді. Бірақ бүл ... ... ... үшін ... таңдаушылар алқасының мүшелері
үшін дауыс береді. АҚШ Президентін сайлау тікелей емес, жанама түрде екі
кезеңде өтеді. ... ... ... ... тізіммен
көпшілікке
байланысты мажоритарлық жүйеде сайланады. Тізімі ең көп дауыс алған партия
осы штаттағы барлық ... ... ... ... штаттарда дауыс беру
тізімінде таңдаушылардың тізімі емес, нақты партиядан президенттік ... ... ... ... беру ... ... сондай-ак сайлау машиналарын пайдалану ... ... ... ... бойынша қальштасады: әрбір штат
конгреске қанша сенатор мен өкіл жіберсе, ... ... ... ... ... ... үш таңдаушы сайлайды. Сол жылғы желтоқсанның
екінші сәрсенбісінен ... ... ... бір ай ... ... өз ... астанасында жиналып, өздерінің штатындағы
қатардағы сайлаушылардың ең көп дауысын алған ... ... ... ... ... ... үшін ... көпшіліктің дауысы
жеткілікті).
Грецияда Президентті депутаттар палатасы 5 ... ... ... ... бір рет қана ... ... ... президенттік мандат ол
біткенге дейін ұзартылады (Конституциянын, 30 бабы). 32 бапқа сәйкес
депутаттардың ... ... ... ... ... ... тұлға республика
президенттігіне сайлана алады.
Италия Конституциясының 83 бабына сәйкес Республика ... ... ... ... ... дауыс берудің бірінші турында дауыстың үштен ... ... ... ... бастап толық көпшілік жеткілікті), нақты тұлғаны
сайлау кезінде саяси партиялардың кең келісімі ... ... ... ... ... ретіндегі президенттік қызметтің маңызы сайлау
кезіндегі саяси партиялардың аяусыз және бітіспес ... ... ... ... ... Э де ... бірінші турда сайланса, Л.
Эйнауда — төртінші турда (1948-1955 жж.), Д.Гронки — ... ... ... жж.) ... ... президент А.Сеньиді сайлау үшін тоғыз тур (1962-
1964 жж.), Д.Сарагати үшін 21 тур (1964-1971жж.), Д.Леон үшін 23 тур ... жж.) ... ... ал ... ... 1978 жылы маусымда дауыс
берудің 16 турында маидат алды.
Республика ... ... елу ... ... азаматтық және саяси
құқықтарды пайдалана алатын кез-келген азамат сайлана алады. ... ... ... ... ... ... Италия
Республикасының Президенті жеті жылға сайланады.
"РСФСР Президентін сайлау туралы" Завды қабылдауда әлемнің ... ( ... ... ... іс- қимылды заң арқылы рәсімдеу
тәжірибесі ескерілді. Жоғары лауазымды тұлғаны және ... ... ... басшысын сайлауды жоғарыда көрсетілген заң бойынша Ресей
азаматтары жасырын дауыс беру арқылы жалпыға тең және ... ... ... ... ... ... және 65 ... аспаған, осы Заңга сәйкес сайлау құқығы
бар Ресей азаматы Ресей Президенті болып сайлана алады, ол 5 жыл ... ... екі ... ... ... алмайды. Осы баптың талаптарын
бұзу президент сайлауың заңсыз деп тануға әкеліп ... ... ... ... ... ... ол: ... тікелей және жасырын жүргізу; әр азаматта бір ... ... ... ... ... сайлауының бірге
жүргізілуі. Бұдан бөлек, 4 бап ... ... пен оны ... ... атап көрсеткен. Атап айтқанда, халық депутаттары,
саяси және кәсіби партиялардың және өзге де қоғамдық ... ... ... ұжымдарының, тұрғылықты жерлердегі азаматтар
жиналыстарының, сондай-ақ бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... дауыс беру кезінде және
дауыстарды санау кезінде, сонымен қатар, дауыс беру ... ... ... ... ... ... ... болсақ, Қазақстан
Республикасы Конституциясының 41 ... ... ... ... ... ... жалпыға тең және тікелей сайлау
құқығы негізінде жасырын сайлау арқылы жеті жылға сайлайды.
Конституцияда ... ... ... ... ... ... тілді еркін меңгерген және Қазақстанда кем дегенде он бес жыл
тұрған азаматтың Президент болып сайлануға құқығы бар ... ... ... ... Конституцияның 41 бабына
және "Сайлау туралы" Конституциялық заңға сәйкес өткізіледі. Осы заңға ... ... ... ... жалпыға бірдей, тең және
төте сайлау құқығы негізінде Республиканың кәмелетке ... ... ... беру арқылы жеті жыл мерзімғе сайлайды.
Конституция Президенттікке кандидат алдына қойылатын негізгі талаптарды
бекіткен. Республика Президенті болу үшін ... ... ... ... қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, ... ... ... он бес жыл бойы ... ... сайлана алады.
Менің ойымша, мұндай талаптардың қойылуы орынды, өйткені Президент
болуға үміткер ... өзі ... ... басшы болатын елдің тілін,
әдет-ғұрпын, дәстүрін, тарихын, ұлттық ерекшеліктерін ... ... Тағы ... ... ... ... ... шек қойылып отырған жоқ. Кез
келген ұлттың мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... ... ... алады. "Сайлау туралы" заңға
сәйкес Президет лауазымына үміткерге тағы бір ... ... ... жеке
бір табынушылыққа қызмет етпеуі тиіс. Мұндай талап ... ... ... ... Президент кез келген азамат секілді қайсыбір
дінді ұстауы немесе ұстамауы мүмкін. Алайда, дін ... ... ... бір ... ... ... ... Ол мейлінше, әр түрлі дінді ұстайтыы
азаматтардың дауыс беруімен сайланады. ... ... ... басшысы ретінде бүкіл халықты ойлауы керек. Үміткер заң
тәртібімен ... ... ... адам ... ... ол ... құқығының иесі болуы тиіс.
Республика Президентінің кезекті ... ... ... ... және ол ... жағынан Республика Парламентінід
жаңа құрамын сайлаумен ... ... ... Республикасы Конституциясы Президентті сайлау ушін көпшілік
дауыстың мажариторлық жүйесін белгіледі. Дауыс ... ... елу ... ... ... алған кандидат сайланады деп
есептелінеді. Егер кандидаттардьщ бірде бірі көрсетілген ... ... ... ... ... беру ... оған көп дауыс алған екі кандидат
қатысады. Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың ... ... ... ... деп есептеледі.
"Сайлау туралы" заң Президент сайлау тәртібін ... ... ... өз ... және мүше ... ... ... органдары атынан республикалық қоғамдық бірлестіктер
ұсынады. Сонымен қатар азаматтарға ... ... ... да ... өтер алдында үгіт жұмыстары жүргізіледі, үгіт кандидаттарды
тіркеуден басталады және сайлау алдындағы күні жергілікті уақыт ... ... ... ... қай ... болсын кедергісіз үгіт жүргізуге
кепілдік береді. Сайлау ... ... ... ... бар. ... бұқаралақ ақпарат құралдарын ... ... ... ... ... сайлаушылармен кездесулер), митингілер,
шерулер, демонстрациялар өткізеді. Басылымдар мен таспаға жазулар және
басқа да ... ... және ... ... ... ... ... комиссиялары кандидаттарға тең мөлшерде қаражат бөледі.
Мемлекеттік органдар ... ... ... ... және ... ... ... міндетті. Плакаттар,
листовкалар және басқа үгіт құралдарын ... үшін ... ... тең ... ... ... ... өздері де
сайлауға ақшалай қаражат жинайды. Кандидаттар тіркелген күннен бастап
сайлау ... ... ... ... ... және ... босатылып, олардың орташа жалақысы мөлшерінде шығындары өтеледі
[15].
Кандидаттардың сайлауға қатысқан уақыты олар тіркелген күнге ... ... ... ... ... ... ... Осы уақыт ішінде
каидидаттарды олардың келісімінсіз жұмыстан шығаруға, басқа жұмысқа
ауыстыруға ... ... ... ... тұтқынға алуға, оларға сот
тәртібімен қолданатын әкімшілік жазалау шараларын ... ... ... ... ... адам ... ... қатарынан екі мерзімнен артық сайлана
алмайды.
Жоғарыда айтылып ... ... елу ... ... алған
кандидат сайланды деп есептеледі. Сайланған кандидатты сайлау комиссиясы
сайлау органында тіркейді.
"Кдзақстан ... ... ... ... ... Заңында республика Президенттігіне
қойылатын талаптар мен кандидаттарды ұсыну, тіркеу тәртібі
көрсетілген. Осы талап ... ... ... ... мен ... ... Ресей Федерациясымен салыстырғанда
өзгешелігі бар әрі ... ... ... ... 55 бабына сәйкес Президенттікке кандидаттар
ұсыну құқығына республикалық, ... ... мен ... ... ... ... жекелеген азаматтар ие бола алады.
Қазақстан Республикасында Президентке кандидаттарды ... ... ... ... ... ... Сайлаушылардың
Президенттікке кандидатты қолдауы олардың қол жинауы арқылы расталады,
Осы орайда, Ресей Федерациясында қолданылып жүрген Президенттік
қызметке кандидатты ... ... ... ... және ... ... ұсынудың, осыдан кейін барып,
кол қоюды жинау процесін ұйымдастырудың қаншалықты ... бар ... ... ойымызша, Ресей Федерациясында Президенттікке кандидат
ұсыну құқығын партияларға, ... ... және ... да ... беру ... Бұдан бөлек, осындай
құқықты кандидатураларды өкілетті билік ... ... ... ... ... ... ұжымдарына, тұрғылықты жерлердегі
жиналыстарға да берген жөн.
"РСФСР Президентін сайлау ... ... ... ... ... ету ... ... Федерациясының Президентін
сайлауға байланысты шығындар Ресей Федерациясының республикалық бюджеті
есебінен жүргізіледі. ... ... және ... ... мен ... жекелеген азаматтарының осы мақсаттар
үшін өз еркімен берген қаржыларын президентті сайлау ... ... ... ... Ресей Федерациясы Президенттігіне кандидаттарға
теңдей етіп бөледі.
Ал кандидаттарды үсыну және сайлау алдындағы үгіт науқанына ... ... ... арқылы, сондай-ақ кандидаттардьщ жеке
қаржылары мен ... ... ... ұжымдарының, қоғамдық ұйымдар мен
бүқаралық қозғалыстардың өз еркімен берген ... ... ... ... бұл ... ... және ... Президент сайлауы жөніндегі Орталык ... ... ... тең мөлшерде бөліп отыруы керек, және ол заңда өз ... ... ... ... ниет білдірушілердің "сөрелік бағдарын", соның
ішінде сайлау алдындағы үгіт науқаны барысындағы ... ... ... ... ... Республйкасының Конституциялық Задында
Президентті сайлаудын, ... ... мен ... кандидаттың сайлау қорыньщ мөлшері анықталған. Яғни,
Президентті сайлауға республикалық бюджеттен қаражат бөлінеді, ол ... ... ... мен оның ... және ... ... ... жұмсалады.
Ал, Республика Президенттігіне кандидаттың сайлау қорының мөлшері жалпы
сомасы заңмен белгіленген ең төменгі жалақы мөлшерінен үш мың ... ... ... ... жеке ... ... ... заңмен
белгіленген ең төменгі жалақы мөлшерінен бес мың еседен артық аспауға
тиісті кандидатты ... ... ... ... ... ... сомасы заңмен белгіленген ең төменгі жалақы мөлшерінен он мың
еседен артық аспауға ... ... ... мен ... ... ... ... құралады.
Еліміздегі сайлау алдындағы үгіт ... ... ... ... ... практикадан өзгеше әрі ыңғайлы деуге
болады.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының талаптары бойынша, тиісті
сайлау комиссиялары жария түрдегі сайлау ... ... ... ... тең ... ақша ... ... Президенттікке кандидат
өз сайлау қорларының қаражаты есебінен бүқаралық ақпарат құралдарьшда
сөйлеуге, жария түрдегі ... ... ... ... қосымша үгіт
материалдарын шығаруға байланысты шығындарды төлеуге, сондай-ақ көлік және
іссапар шығындарыиың орнын ... ... ... бұл ... кез ... көздерден өзге де ақша қаражатын тартуға, үгіт ... ... ... және жеке ... ... ... ... ақысы төленбеген кез келген қызметін қабылдауға, аталған заңды
тұлғаларға осы ... ... үшін ... тарапынан кез келген
жәрдем көрсетуге тыйым салынады. Сайлау науқанына республикалық бюджеттен
бөлінген қаржының жұмсалуына бақылауды ... ... ... ... есеп ... сайлау комиссиялары жүзеге асырады.
Кандидаттың сайлау қорын кұрайтын ақша қаражаты тиісті ... ... ... ... банк ... ... ... шоттарға түсіріледі. Сайлау қорларының қаражатын жұмсау тәртібін
Орталық сайлау комиссиясы белгілейді.
"РСФСР Президентін сайлау туралы" Заңының қандай да бір шет ... ... жеке ... ... ... ... ... материалдық
жағынан қолдауына тыйым салуы өте әділетті.
Қазақстан Республикасында да халықаралық ұйымдар мен ... және діни ... ... мемлекеттік органдардың,
шетелдік занды тұлғалардың және ... жоқ ... ... ... ... салынған.
Алайда, егер олардың қаржыландыруға қатысуы сот арқылы
дәлелденген болса, осындай ұйымдар мен жеке ... ... ... ... ... ... ... жіберу арқылы
тиісті санкция белгілеу қажет. Бұдан басқа, сотқа ... ... ... ... ... және ... науқанын өткізу жөніндегі
шығындарға бөлінген ... шет ... ... мен жеке ... ... көлемін азайту туралы шешім қабылдау құқығын беру
қажет. Мұндай қос ... ... ... ... ... ... ... сомасын белгілеу қажет. Егер сотта ... ... ... ... тиісті санкция қабылдануы керек. Бұл
өзгерістерді Қазақстан ... ... ... зандарына енгізген
жөн.
2 Тарау ... ... ... ... ... ... билігінің қалыптасуы ең алдымен
тарихи объективтік факторлар ... және ... ... Бұл алғышарттардың екеуі де жақындап қалған КСРО-ның ыдырауының
әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... ... ... өзгерістер қажеттігінід өсуімен, бұдан әрі мемлекетті
басқарудың жаңа, кеңестік ... ... ... ... шарттарымен тығыз
байланыста болды.
Қазақстанда президенттік басқару нысанының басым болуы ... атап ... ... ... ... және ... қоғам жағдайында саяси партиялардың ... ... ... оның ... мен дәйекті дамуын ыңғайлы басқаруға
қабілетсіздігінен; өкіметтің күш-жігерін жұмылдыруды қажет ететін құқықтық
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... кұру
жөнінде жедел де қажетті шешімдерді қабылдау арқылы ... ... ... ... елді бір ... ... мінез-құлқынан тұрады. Сондықтан да Қазақстанда президенттік
институттың пайда болуы объективті де, субъективті де факторлардан тұрады.
АҚШ Конституциясында белгіленген ... ... ... қағидасы
мен Европа елдеріндегі "тежемелік пен тепе-теңдік" жүйесінің
америкалық үлгісі қазіргі тавда ... ... да ... ... ... ... атқарушы билікті екі күшті билікке — мемлекет
басының билігі мен ... ... ... қана ... саяси-мемлекеттік
өмір құрылымын өзгерту де қажет болды.
Қоғамның саяси-құқықтық болмысын адам мен ... жеке ... ... ... аударылатын ізгіліктіліктіктің жалпыәлемдік
бағытына сай даму ... ... ... оның құқығы мен
бостандығы қазіргі тавдағы кез-келген конституцияның негзіы қалауда. ... ... ... ... да ... ... ... Қазақстан Конституциясы президенттік институтты жеке адамның құқығы
мен ... ... ... ... ... ... ... жалпыға тең сайлауы (халық
президентті сайлау арқылы оған өзінің құқығы мен ... ... ... ... ... белгілі бір мерзімге сайланады),
ауысуынан (бұл лауазым бір ... екі рет ... ... ... ... президентті қызметтен аластатуға болатын конституциялық
мүмкіндіктерден (парламент президентке ... кәнә ... ... ... ... ... ... асыру барысында
үнемі басты мақсатты ұстануға — жеке ... ... мен ... ... ... ... ... құқығы мен бостандығын стратегиялық қорғау тактикалық
мүдделермен ... ... ... да ... және көп ... ... ... іс-қимылдары мен құқықтарына сай келмейді, бірақ ол
өмірлік қажеттілік, ... ол ... ... жасай отырып, әрбір адам
мен қоғамның ертеңінің негізін калайды.
Президенттік институт ... ... ... ... ... ... механизмде билікті үйлестір ді жүргізеді.
Президенттің қызметі әкімшілік-басқару функциясын ... ... ол ... ... тармағының үйлесімінен, саяси-мемлекеттік
аренада жоғары төрешілік етуден ... ... ... бір тармағына
ішбұру басқа бір жүйеде, мемлекетте, қоғамда тұрақтылықтың бүзылуына ... ... ... ... бар ... атап ... яғни оған ... спиральді айналым түрі тән, оның дәлелі — ... ... ... ... және ... ... Сөйтіп мемлекет басына басты стратегиялық міндеті- өзін ... ... ... ... ... ... құқығы мен бостандығын қорғайтын
президенттік билік келеді. ... да ... ... ... ... ... монархия институтына соқпай өтуі мүмкін емес.
Билікті бөлісу қағидасына негізделген ... ... ... ... ролі мен ... орны ... ... сот
пен прокуротураның жүмысын үйлестіруге және ең ... ... ... ... ... халықтың ерік-жігеріне
негізделген.Оның ... ... ... ... 42 бапына сәйкес қызметке тұрғаннан бастап халық алдында ант
беруі ... ... ... халық алдында қасиетті ант беріп,
оның болашағы үшіы ... ... ... мемлекеттік дамуының ерекшелігі оның көпұлттылығы
жағдайында унитарлық бола отырып, президенттік билікті бір ... ... да алға ... Бұл ... Қазақстанда қысқа мерзім ішінде
нарықтық реформа жүргізуге мүмкіндік берді, қазіргі ... ... даму ... ... ТМД елдері арасыыда алдьщғы
орында келеді.
Отандық заңнама және саяси әдебиеттерде ... ... ... ... біршама талдау жасалынып, кезеңге бөлінген
[16 ]. Алайда ол ой елегінен толық өткізіліп, жетілдірілмеген.
Осы орайда, А.К.Котовтын, ... ... жаңа ... ... қалыптасуы мен ұлттық-мемлекеттіктің дамуының
жалпы заңдылықтарына өмір сүрудің өктемшілдік -әміршілдік ... ... ... және бұл ... ... билікті
енгізу мен оны нығайтуды жатқызуға болады" деген пікірімен келісуге болады
[17 , с 11].
Қазақстанда ... ... ... ... ... өзгешелік беретін маңызды субъективтік сәтке Ж.Х.Жүнісова да назар
аударады. "Достастық мемлекеттерінін, бәрінде,-деп жазады ол,- президенттік
институт, Президенттің ... ... ... ... ... пайда болуы
тарихи жағдай болып қалыптасты" [16,с65].
Ескеретін тағы бір жай, парламентаризм екінші дүниежүзілік соғыстан
кейінгі демократиялық ... ... ... ... 70-ші және 90-шы ... Америкасы, Азия мен Африкадағы демократияны жақтаушылар өздерінің
басты құралы етіп басқарудың таза президенттік ... ... ... отыздан аса елдің тек бірнешеуі ғана парламентаризмді қалады.
Тұтас ... әлем ... ... ... ... ... нысаны парламенттік болуына қарамастан) президенттік қызмет бар.
Мәселен, 1993 жылы БҮ¥-на мүше ... 183 ... 130-ын ... басқарған.
Қазақстанда президенттік институттың қалыптасу кезеңі мен дамуының
саяси-құқықтық тұрғыдағы В.А.Малиновский ұсынған анықтамасы нақтырақ.
Бірінші кезең - кеңестік-парламенттік ... - оның ... ... 24 ... "Қазақ КСР-сы Президентінің қызметін құру және Қазақ КСР-
ның Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгертулер мен толықтырулар ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
КСР-ның Президенті болып табылады" деген формулада көрсетілген.
Екінші кезең - кеңестік-президенттік республика - 1990 жылы 20 қарашада
"Қазақ КСР-ында мемлекеттік билік және ... ... және ... ... ... ... ... өзгертулер
мен толықтырулар енгізу туралы" Заңын қабылдаудан басталады. Онда 114 бап
мынадай ... ... ... ... ... ... жоғарғы атқарушы және өкімдік етуші билігінің Басшысы ... ... ... ... ... - ... Жогарғы Кеңесі бар жартылай президенттік
республика - мерзімі бойынша 1993 жылғы Конституциямен байланысты. Оның 75
бабында ... ... ... ... ... ... және атқарушы биліктің бірыңғай жүйесін басқарады" деп жазылған.
Қазақстандағы төртінші, қазіргі кезендегі ... ... мен ... В.А. ...... ... — деп атайды.
Бұған 1995 жылғы Конституцияны жүзеге асыру кезеңін жатқызған [18, с-30].
Көріп отырғанымыздай, ... ... ... институттың қалыптасу кезеңдерін бөлуі мен негізгі
ерекшеліктері шамамен сәйкес ... Осы ... ... ... ... қарағанда, Қазақстандағы президенттік институттың қалыптасу кезеңінің
басталу уақытын ... ... ... ... жасағанын айта
кеткен жөн. Ал В.А.Малиновскийді "кеңестік республика" (Қазақ КСР-ның
Жоғарғы Кеңесі) және ... ... ... ... ... ... ... қосарлана қолданғаны үшін кінәлауға
болады. Бірінші ұғымға бір партиялы билік , ал ...... ... тән ... ... өкілдік жүйе негізіне депутаттың
өкімдік мандаты ... ... ... және ... мандаты негізінде құрылады.
Алайда, бұл екі ғылыми тұжырымдарға ортақ методологиялық
сипаттағы бір кемшілік бар. Авторлар ... ... және ... ... ... ... өз пайымдаулары
бойынша теңестіре отырып алатын секілді. Алайда, бұл екі ұғым бір емес.
Біздің ... ... ... жаңа ... Орта ... ... ... енгізу мен осы елдерде ... болу ... ... ... ... ... ... емес еді. Себебі ескі номенклатуралық-партиялық
элита болғанымен мемлекет басшылары (тек Тәжікстаннан басқа) жаңа жолға
түскен тәуелсіз мемлекеттерді ... ... алып ... ... билік институтының қалыптасу процесін талдай ... ... ... 1990 ... 24 ... ... мемлекеттің басшысы қызметін
елдің алқалы президенті аталып кеткен Жоғарғы Кеңестің Президиумы [19, с
277] атқарғанын және 90-шы ... ... ... сол кездегі Қазақ КСР-ның
Конституциясына қарқынды түрде енгізілген өзгерістер мен толықтырулар
кезеңін айналып өтуге болмайды. Алайда,
өкінішке ... ... та, ... де ... ... деңгейлік сипаттама жағдайын есепке алмаған.
Мемлекеттегі жоғарғы бірыңғай ... ... ... ... және қазақстандық қоғамның партиялық-кеқестік
ұжымдық жауапсыздықтан бас тартуының алғашқы ... ... 1989 ... оқиғаны ерекше бөліп көрсету қажет. 1989 жылдың 21 қыркүйегінде
Қазақ КСР-ның Жоғарғы ... он ... ... XIV ... ... ... ... одан әрі жүзеге асырудың шаралары
туралы" мәселе қарады. Оның қорытындысы ... ... ... ... КСР-
ның Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгертулер мен толықтырулар енгізу
туралы" Заң ... онда 1978 ... ... ... ... бірге Қазақ КСР-ньщ Жоғарғы Кеңесі Президиумының мүлде өзгеше
ережесі енғізілді. Ол заңға өзгертулер енгізу және нормативтік ... ... ... жағынан алып қарағанда, бұл Заң Қазақстанның мемлекеттік
құрылысында тұңғыш рет заңды ... ... ... ... ... Ол ел ... және ... қатынастарда республиканың өкілі
болып табылатын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы болды [20).
Қазақ КСР-ы ... ... ... ... ... ... ... дауыс беру арқылы бес жылға және екі мерзімнен аспайтын
уақытқа сайлайтындығы бекітілді. Оған сонымен бірге Қазақ ... ... ... ... ... және Жоғарғы Кеңесте төрағалық ету
жүктелді.
Констшуциялық ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесінің
Төрағасына мынадай өкілеттіктер берілді:
1) Қазақ ... ... ... ... жататын мәселелерді
дайындауға жалпы басшылықты жүзеге асыру;
2) Қазақ КСР-ының зандарына және ... ... ... ... ... КСР-ы Жоғарғы Кеңесінің Президиумы қабылдаған
басқа да актілерге қол қою;
3) Қазақ КСР-ы Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатының
қызметі туралы баяндама жасау;
4) Қазақ КСР-ының Жоғарғы Кеңесіне Қазақ ... ... ... бірінші орынбасары қызметіне, Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесі Төрағасының ... ... ... ... ... ... бақылау
Комитетінің жеке құрамы туралы ұсыныс енгізу;
5) Қазақ КСР-ының Жоғарғы Кеңесіне Қазақ КСР ... ... ... КСР ... ... комитетінің
Төрағасы, Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы, Қазақ КСР-
иың мемлекеттік Бас ... ... ... ... ... Қазақ КСР-ның келіссөздерін жүргізіп, халықаралық келісімдеріне қол
қою;
Қазақ КСР-ы Жоғарғы Кеңесі Төрағасының өкім түрінде жеке-дара ... ... ... ... ... КСР ... енгізілген осы өзгерістер мен
толықтырулардан кейін 1989 ... 22 ... ... ... Н.Ә. ... ... бірінші тұлғасы болуға занды мүмкіндік алды.
Республикадағы партиялық биліктің әлсіреуі және мемлекеттік биліктің ... ... ... ... жылғы 22 ақпанда он бірінші сайланған республика Жоғарғы
Кеңесі партиялық топ пен ақсақалдар кеңесінің тапсыруы бойынша Қазақ
КСР-ы ... ... ... ... ... ... ... дауыспен сайлағаннан кейін,
Қазақстанның ... ... ... өз ... сол кезге тән
мынадай сөз айтуды қажет деп тапқан: "Он бірінші ... ... ... ... XVI сессиясында еліміз және республика үшін қиын - қыстау
осы уақытта- халық депутаттары Кеңесінің алдында жаңа билікті ... ... ... ... ... ... осындай үлкен жауапкершілік жүктелгенін
терең сезінемін", - деді ... ... - деп атап ... ... ... ... ... - Кеңестер жоғарыдан іс-қимыл
бостандығын күтуін тоқтатқанда ғана, сондай-ақ өздері мемлекеттік басқару
тетіктерін ... ... ... алғандағана мүмкін"[1].
Республика Жоғарғы Кеңесі Төрағасының алғашқы сөзінде өзге де ... ... ... Н.Ә.Назарбаев Жоғарғы лауазым иесі ретінде Қазақ
КСР-ы Жоғарғы Кеңесінің алдына: "өз аумағына иелік ету ... ... ... ... ... ... қоя ... еді. Ал, екіншіден,
ол " республика тұтас алғанда ел мүддесі үшін біздің федерацияны ... 1922 жылы ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік құрылымы туралы жаңа Заң қабылдау мәселесін ... атап ... 1989 жылы ... ... ... ... 1978 жылғы
Конституцияға енгізген республикада Жоғарғы лауазымды тұлға
институтын ... және оған ... ... ... ... ... өзгертулері, сондай-ақ Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... саяси салмағы мен батыл іс-қимылдары сол кездің
өзінде-ақ (яғни, 1990 жылғы 25 қазандағы еғемендік туралы [21]. және ... 16 ... ... туралы [22]. құжаттарға дейін, сондай-
ақ КСРО-ның ыдырауына дейін) Қазақстандағы президенттік институттың
қалыптасуына ... ... және ... ... ... Республикасында
басқарудың президенттік нысанын бекітуге жасалған алғашқы нақты қадам болып
табылды. Әрине, бұл үшін Қазақстан ... пен В.А. ... ... ... кезеңдерінен өтуге тиіс болды.
Қазақстанда президенттік институттың қалыптасуын кезеңдерге бөлуде
әріптестеріміз ... ... ... ... біз ... ... ... тоқталып қана қоймай, Қазақстан республикасының
1995 жылғы Конституциясында атап көрсетілген және оның ... ... осы ... тән ... ... ... қажет деп санаймыз. Сол кезевдегі "президенттікке" талдау жасау,
Қазақстанда президенттік институттың дамуының ... ... ... ... методологиялық тұрғыдан мүмкіндік береді. Туындап отырған
даму беталысына болжау жасамастан және процесс қозғалысының басты ... ... ... ... ... мәселесі және
мемлекет басшысының конституциялық ролі толық пайымдалған деп айту қиын.
Бүгінде басқару ... ... ... ... 1995 жылғы
Конституцияньщ 2 бабының 1 тармағында жазылғандай, президенттік республика
болып табылады. Алайда осы ... сан ... мен ... және ... жылдарда оның конституциялық тәжірибеден сәтті
өтуіне ... ... ... ... ... ... қоғамдағы орталықтандырылған-демократиялық биліктід бөлінуі мен
қызмет етуінің айрықша жүйесінің логикалық ... түрі ... ... ... 1993 ... Конституция көрсеткендей (онда
Қазақстандағы басқару нысаны жөнінде нақты жауап ... ... ... ... жоқ, ... ... халқының мемлекеттік
бірлігін жүргізуге жұмылдырылды.
Сонымеи, 1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының ... 40 бабы ... (1993 ... ... ... ... 13 ... "Жоғарғы Кеңес" деп аталатын тараудан кейін тұрған еді)
Президент мемлекеттін, ішкі және сыртқы ... ... ... және ел іші мен ... қатынастарда Қазақстанды танытушы
мемлекет басшысы және оның жоғары ... ... ... ... ... ... бірлігі мен мемлекеттік биліктің сенімі кепілі болады
(т.1), екіншіден, ... ... ... ... ... (т.2), және оның ... Қазақстан халқы алдындағы
жауапкершілігін ... ... (т.З). ... ... ... конституцияда бекітілген осы концепциясына сәйкес
басқару жүйесінің барлық басқа элементтері ... ... және ... ... ... ... ... [23].
Қолданылып жүрген Конституцияны жасаушылардың мәселені осы тұрғыдан
шешуі "басқару нысаны" және "басқару жүйесі" ... ... - ... ... ... ... толық жауап береді.
Егер басқару нысаны мемлекеттік билікті ұйымдастыру сызбасын білдірсе және
ереже бойынша, тек бір институттың- ... ... ... қызметін
қамтамасыз ету тәсілімен байланысты ... - деп атап ... ... ... жүйесі мемлекеттік биліктің ... ... заң ... ... ... олардың арасындағы
шиеленістерді шешудің технологиясының, ... ... ... мен
конституциялық қызметі тәртібінің жиынтық түсінігін білдіреді [23, с 29-
36].
Бұрынғы, 1993 жылғы Конституция "тежемелік және ... ... оның ... ... ете ... себебі ол бастапқыда
өтпелі кезеңнің шарттарымен ... ... ... ролі үстем болған
"билікті қатаң бөлу" идеясына негізделген болатын. Соі-ідықтан ол саяси
және ... ... ... ... пен ... ... ... мемлекеттің республикалық басқару нысанының
қайсы үлгісіне бет алу туралы келіспеушілік ... ... [ 24, с ... 1995 ... ... бойынша басқару жүйесінің басты ерекшелігі
президенттік институттың едәуір күшеюі деп атап ... ... ... ... және ... ... "интегралы" ретінде), бұл
дұрыс болар еді [24].
Алайда бұл жеткіліксіз де болады, ... ... ... ... ... ... ... билік тармақтарының үстінен
қарайтын" жаңа мәртебесіне және олардың өзара іс-қимыл механизміндегі оның
үйлестіруші және күш беруші ролінің ... ... ... парламентаризмнің күш-қуаты мен тікелей атқару билігінің
дербестігі күшейіп, сот ... ... ... ... ... Парламент қана емес, сонымен бірге Қазақстан Президенті де
қазақ халқының завды өкілі болып табылады және болуы ... те, ... ... ... пен ... ... ... мемлекеттік билікті
тұлғаландыруды ғана емес, сонымен бірге азаматтардың ... ... ... және ... ... ... ... дамуын
білдіреді. Бұл өз кезегінде Қазақстан мемлекетінің басшысын Қазақстан
халқының өкілі және онын, ... ... ... етіп ... ... ... ... округтарда саяси процестің түрлі субъектілері
арқылы тікелей және жанама сайланып, қалыптасатындықтан Қазақстан ... ... ... ... алады ( 1995 жылғы Конституцияның IV
тарауы). Президент пен ... ... ... ... ... ... нормаларда завды шешімін тапқан.
Қазақстан Президентіне халық пен мемлекет атынан шексіз сөз сөйлеу
құқығы берілген. ... ... ... ... ... ... ... ғана сөйлеуге құқылы (3 бап, 3 тармақ). Сонымен қатар
1995 жылғы Конституция Республикада билікті ешкім де иелене алмайды ... ... ... мәнін дәйектілікпен жалғастыра отырьш, егер
осындай іоәрекет орын алған жағдайда, ол заң бойынша жауапқа тартылады деп,
аталған ... ... ... ( 1995 ... ... 3 бабының 3
тармағын 1993 жылғы Конституцияның ... ... ... ... салыстырыңыз). Өзінің сан алуандығымен біртұтас
Қазақстан халқының толық ... оның ... мен ... үздіксіз және уақтылы қалыптасуына біздің мемлекетіміздің
өкілді органы — ... пен ... ... - Президент, сонымен бірге
Парламенттің де, Президепттің де қатар ... ... ... ... ... Әрине, олар өз қызметтерін тиісті құқықтық шеңберде және
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... отырып жүргізеді.
Конституция бірлікті (Президент) және Қазақстан халқының сан ... ... екі ... ... заңнама шығарудағы
"бәсекелестігін" жоққа шығарады. Парламентке Коиституцияның IV тарауының 61
бабының 3 ... ... ... ... қатынастарды реттейтін және
негізгі қағидалар мен нормаларды бекітетін мына ... ... ... шығару құқығы берілген:
1) жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... мен ... жеке және ... ... мен ... жеке меншік пен өзге де иелік құқықтары;
3) мемлекеттік органдар мен ... ... ... және ... қызметтердің ұйымдық
негіздері мен қызметтері;
4) салық салу, салық және басқа да міндетті ... ... ... ... сот ... мен сот өндірісі мәселелері;
7) білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ... ... және ... ... жеке ... қоршаған ортаны қорғау;
10) республиканың әкімшілік-аумақтық құрылымы;
11) қорғанысты және мемлекет қауіпсіздігін ... ... ... 1995 ... Конституция Қазақстан Республикасы
заңдары реттейтін объектілер қатарында ... ... ... кең және толық қамтылған көлемін белгілеген. Алайда бүл завдарды
тек ... қана ... ... да ... жөн. Жаңа ... ... Қазақстан Республикасының Президенті зандарға қол
қойып, халыққа ... ... ... заң күші бар ... мен ... ... (45 бап, 2 ... Енді осы жағдайды қарастырайық.
Біріншіден, Президент бастамасымен әр ... ... ... ... ... ... ... Парламент өзінің ... ... бір ... ... ... ... өкілеттігі
құқығын береді (53 бап, 4 тармақ). Екіншіден, Президенттің қандай да бір
заң жобасын ... ... ... ... ... ... ... жағдайда Президент заң күші бар ... ... ол ... ... жаңа заң ... дейін
қолданылады (61 бап, 2 тармақ).
Президент ондаған заң ... тез, ал ... ... ... ... ... (мәселен, 1998 жылғы 24 ... ... ... ... ... қауіпсіздік туралы" заңдар) деп
жариялағанына қарамастан мұндай жағдай Парламент тарапынан әлі ... ... да екі ... ... ... етіп ... тұста Президент
заң күші бар жарлықтар шығарған емес, ... ... заң ... ... ... ... тәжірибесінде Қазақстан Республикасының Президенті Конституция
негізінде Республика аумағында міндетті жарлықтар мен өкімдер ... ... 1 ... Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік құқықтық
актілері Конституция нормалары мен оған сәйкес ... ... ... ... ... құрайды (4 бап, 1 тармақ).
Мемлекет басшысының бірден-бір маңызды ... ... қол ... ... ... ... заң қол қойылғаннан кейін күшіне енеді (62
бап, 2 тармақ). ... ... ... ... жүктелген (44 бап, 2
тармақ), алайда Конституцияда да, ... ... ... да ... ... бұл функцияны жүзеге асыруы қандай актімен
жүргізілетіндегі айтылмаған. Кеңестік дәуірден ... ... ... ... ... ... белгілі болатын. Заңдар
баспасөз бетінде басылатын, бірақ мемлекет басшысының жоғарғы еркімен жария
етілмейтін. ... бұл ... ... ... мен ... ... мықтап әсер ететін сәт.
Парламентке завдар немесе оның жекелеген баптары бойынша ... ... ... мен ... ... ... кепілі
ретінде Президенттің қолындағы ықпалды кұралы ... ... ... вето қою ... ... және ... ... болуы үшін
қызмет етеді. 1995 жылғы Конституция бойынша Парламент қызметінің алғашқы
екі жылында Президент төрт рет заң қайтарған, оның үшеуіне ... ... ( ... қоғамдық бірлестіктер , тұрғын үй қатынастары және
нотариат туралы заңдардың кейбір баптарын Президенттің ... ... яғни ... ... мәжілісінде депутаттар Президенттің
қарсылығын тойтара алмаған) және мемлекет ... ... ... заңға тұтас қарсылығын білдерген кезде осы ... ... ... ... Қазақстанда президенттік басқару нысанының жаңа жүйесін
орнатуы атқарушы биліктің ролі мен жауапкершілігін едәуір ... ... ... ... ... оның қызметіне жетекшілік етуді 1993 жылғы
Конституциядағыдай (93 бап) Президент емес, Үкіметтің өзі жүргізетін болды
(1995 жылғы Конституцияның V ... 63 ... 1 ... ... салыстырғанда қазіргі Конституцияның 66 бабы
Қазақстан республикасы Үкіметінің. кұзіретін егжей-тегжейлі көрсеткен. ... ... ... ... оның ... мен ... ... қоғамдық
тәртіпті
қамтамасыз етудің негізгі бағыттарын жасап, оны ... ... ... ... ... және оның ... ... ұсынады, бюджеттің орындалуын қамтамасыз етеді;
3. Мәжіліске заң жобаларын ұсынады және ... ... ... Мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастырады;
5. Республиканың сыртқы саясатын жүргізу шараларын жасайды;
6. Министрліктердің, мемлекеттік ... мен ... ... ... ... ... қызметіне басшылық жасайды;
7. Олардың актілерін толық немесе жекелей-бөлімдері бойынша тоқтата
тұрады немесе түгелдей тоқтатады;
8. Үкімет құрамына ... ... ... ... ... тағайындап, босатады.
Үкімет сонымен бірге Конституция, заңдар және Қазақстан Республикасы
Президентінің актілері ... өзге де ... ... ... ... қолданылып жүрген құқықтық құжаттар
сатысында алатын орны 1995 жылғы Конституцияның 69 бабының 3 ... деп ... ... мен ... ... Конституцияға, заңнама
актілеріне және Республика Президентінің жарлықтары мен ... ... ... ... ... ... өз қызметінде Президент алдында
жауапты екендігін және Парламент алдында есеп бертіндігін де ерекше ... жөн (64 бап, 2 ... Бұл ... ... ... ретінде
Республика Үкіметі қызметінің заңдастырылуынан да айқын көрінеді.
Негізгі ... 65 ... ... ... ... ... Парламенттің келісімімен (53 бап, 5 тармақ) Президент
тағайындаған ( 44 бап, 3 ... ... оның ... ... ... ... ... Республика Президенті құрайды. Премьер-
министрді немесе Үкімет мүшелерін ... ... ... ... ... жүргізеді.
Жергілікті атқарушы органдарға келер болсақ, олар 1995 ... ... ... Республикасындағы атқарушы
органдардың бірыңғай жүйесіне кіреді, оны республика ... ... ... және ... ... ... ... Премьер-министрдің
ұсынысы бойынша Республика Президенті тағайындайды. ... ... ... өз ... бойынша босатады (87 бап, 4 тармақ). Бұдан
бөлек, 1998 ... ... ... ... ... ... ... әкімдер мен өзге әкімшілік-аумақтық
бірліктердің лауазымына сайлану тәртібін өзі белгілей алады .
Үкіметтің Парламент алдында есеп ... оның ... ... Премьер-министрдің Үкімет Бағдарламасы туралы ... оны ... ... кері ... ... Әр ... жалпы санының үштен екісінің көпшілік дауысымен Бағдарламаны
қайтадан қабылдамау Үкіметке сенімсіздік білдіру болып табылады ( 53 бап, ... ... ... ... ... ... дербес, екінші
палата депутаттарының қатысуынсыз, өз депутаттарының ... ... ... ... үкімет мүшелерінің олардың қызметі туралы ... ... және ... ... ... ... ... саыының
үштен екісінің көпшілік ... ... ... ... ... ... Үкімет мүшелерін қызметтен босату туралы
ұсыныс жасай ... (57 бап, 6 ... ... ... ... ... мен
толықтырулар енгізу туралы 1998 жылы 7 қазанда ... ... ... Үкіметпен өзара қарым-қатынаста оның бағытын күшейте түсті.
Енді, егер Президент жоғарыда аталған ... кері ... ... 57 ... 6 ... ... қос ... депутаттарының
жалпы санының кем дегенде үштен екісінің көпшілік ... ... ... ... алты ай ... соң ... ... алдына Үкімет
мүшелерін қызметтен босату жөніндегі мәселені қайтадан қоюға құқылы. Бұл
жағдайда Президент Үкімет мүшелерін қызметтен босатады.
Төрт сессия ... ( ... ... ... ... те, ... та өз отырыстарында қаржы, ауыл шаруашылығы, түрғындарды
әлеуметтік қорғау, білім, ... және ... ... ... сондай-ақ Премьер-министр мен оның орынбасарларының қызметі
бойынша ... да кең ... ... тыңдаған. Баспасөз хабарларына
қарағанда, бұл отырыстарда Үкімет мүшелерін қызметтен босату ... ... ... ... бұл мәселені Президент
алдына қоймаған.
1995 жылғы Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... Президенттің жағдайы оған Үкімет пен
Парламент арасындағы қарым-қатынаста төреші болуға, үкімет ... ... ... ... отырып, олардын, қызметін заңдастыруға немесе
мемлекеттік қақтығыстар мен шиеленістердің алдын ... және ... ... ... ... ... білдірген жағдайда (53 бап, 7
тармақ), ол Президентке өзініқ қызметтен кететіндігін ... ... ... ... Президент (оны қабылдайды немесе кері қайтарады) он
күн ішінде шешуі қажет (70 бап, 3,4 ... ... ... ... ... ... тастаған жағдайда, соңғысына білдірілген
сенімсіздікке байланысты Президент Парламентті ( міндетті емес) ... (70 бап, 6 ... ... ... Президент өз бастамасымен Үкімет
өкілеттігін тоқтату немесе оның ... ... ... ... шешім қабылдауға құқылы.
Премьер-министрді қызметтен босату барлық Үкімет мүшелерін қызметтен
босатуды білдіреді. Бұл ... ... 68 ... ... алқалық жауапкершілігі қағидасы шешімін тапқан.
Конституцияның 61 бабының 7 тармағына ... ... ... ... қабылданбай тастауына байланысты сенім туралы мәселе қоя ... ... ... жылына екі реттен артық пайдалана алмайды. 1995 жылғы
Конституция қолданылғалы бері Үкімет Парламентке ... ... ... ... тек екі рет қана пайдаланған. Мәжіліс "ҚК КСР-ы ... ... ету ... ... ... Заңына өзгертулер мен
толықтырулар енгізу туралы" Заң жобасын алғашында кері қайтарған болатын.
Парламент палаталарының бірлескен ... ... ... ... ... 1996 жылы 12 ... талқылауынан кейін аталған
заңның жобасы Үкіметке сенімсіздік білдіру туралы ... ... ... ... жетіспеушілігінен, заң Сенатта талқылаусыз және дауысқа
салынбай қабылданды деп ... Егер сол ... ... ... ... ... ... берген болса, мәселені ... ... еді: не ... ... ... , ... Парламентті
тарататын. Осындай жағдай "Жер туралы" Заңның жобасын талқылау кезінде де
орын алғаны белгілі.
Президент ... жаңа ... ... ... ... ... ... жағдайларда тарата алады: а) Парламент
палаталары ... ... ... ... ... ... шешуге келмейтін саяси шиеленістер орын алғанда; ә) Премьер-
министрді тағайындауға Парламент екі рет ... ... (63 ... ... ... ... Парламентті тарата алмайтын
шарттары да көрсетілген. Бұл: ... ... ... соңғы
алты айы ішінде төтенше немесе әскери жағдай енгізілгенде; алдыңғы
таратудан кейінгі бір жыл ... ... ... ... ... ... ... тығыз қарым-қатынас орнатьга, ... жол ... ... қиын ... Бұл ... ... ... қоғамдық пікірді зерттеу орталығының сарапшылары да
атап көрсеткен. "Конституцияда көрсетілген үш билік тармағының өзара қарым-
қатынасыньщ ... кең ... ... ... ... алғышарт жасайды ма"
деген сауалға сауалнамаға қатысқан респонденттердід 46 пайызы, ал "жаңа
Конституцияда барлық басқару құрылымының өкілеттіктері ... ... ... ... респонденттердің 42 пайызы "иә" деп жауап берген. РҚПЗО
сарапшыларының ... ... ... дамуына президенттік
республика сәйкес келеді" ... ... ... 76 ... ... ... кепіліне біріншіден, "қосарлы мандатқа"
жол бермеуді жатқызуға болады;
... ... ... ... ... ... өзге де
ақылы қызмет атқаруға, кәсіпкерлікпен айналысуға құқығы жоқ
(68 бап, 2 тармақ), ... ... ... ... ... депутаттарының да өзге ... ... ... құқығы жоқ , ондай жағдай орын алғанда
депутаттық өкілеттілігі тоқтатылады (52 бап, 3 ... ... ... тек екі ... Парламент депутаттары мен
Республика Үкіметіне берілген (1995 жылғы Конституцияның 61 ... ... 1993 ... ... 71 ... салыстырыңыз).
Үшіншіден, Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларына ... беру ... ... аумағында Конституцияның билік құруын
қамтамасыз етуге өкілетті мемлекеттің ... ... ал ... заң ... ... ... Кеңесі -
елдің Негізгі Заңын қоса алғанда, өзі қабылдаған барлық завдарға ресми
түсініктеме ... еді (1995 ... ... 72 ... 4 ... 1993 жылғы Конституцияның 64 бабының 3 тармағын салыстырыңыз).
Төртіншіден, тағы бір маңыздысы, жаңа ... ... ... ... мен ... ... жеке бастамасы немесе
Парламенттің немесе Үкіметтің ұсынысымен Президент қабылдаған ... ... ... ... ... ... 1995 жылғы
Қазақстан Республикасының Конституциясына ... мен ... ... оның ... ... ... ... қарауға
беруді шешкен жағдайда Парламент енгізе алады (53 баптың 1 тармағы және ... 1 ... жылы 30 ... ... ... ... ... мемлекет басшысының Қазақстан халқына жолдауларыида келтірілген
демократиялық қағидалар нәтижесінде заң ... ... ... ... ерік ... ... мүмкіндік туды. 1998
жылғы 7 қазандағы Заң Конституцияның 91 бабының 1 тармағын егер Президент
Конституцияға ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты едәуір толықтырды.
Осындай жағдай орын алғанда Парламент Палата ... ... ... ... ... ... ... көпшілік даусымен ... мен ... ... ... Заң қабылдауға құқылы.
Мұндай жағдайда Президент бұл заңға қол қойып, оны ... ... Оған ... ... ... жартысынан астамы дауыс беруге қатысқан жагдайда
референдум өтті деп саналады. Дауыс беруге қатысқан азаматтардың
жартысынан ... оны ... ... ... республикалық
референдумға ұсынылған Конституцияға енгізілетін ... ... ... деп ... [14, с ... органдарының Президентпен қатынасы, мемлекет басшысының төменгі
жоне орта буын сот корпусын ... ... және ... сот ... ... ... Оның ... құзіретіне, сондай — ақ,
соттарды құру мен тарату да кіреді.
Яғни, ... ... ... елдің Жоғарғы Сот Кеңесінің
кепілдемелеріне ыегізделген мемлекет басшысының ұсынысы ... ... ... ... сайлау және барлық судьяларды Республика
Президентінің тағайындауы (82 бап); ... ... ... ... (80 бап); судья лауазымының ... ... ... да ақылы қызметпен, кәсіпкерлікпен сыйыспайтындығы (79 бап, 4
тармақ); Республика ... ... ... ... сот билігі
тәуелсіздігінің кепілдігін нығайту болып табылады.
Мемлекеттік басқару органдары жүйесіндегі белгілі бір орын ... ... ... ... дәл осы ... ... игіліктерлі
бөлісуге белсенді түрде қатысады, азаматтық және экономикалық істерді
қарайды, қылмыстық ізге түсу ... ... ... ... ... қарайды, сот төрелігін іске асыру кезінде тұтас алғанда заң шығару
және атқару ... баға ... ... қазақстандық
мемлекеттіліктщ даму перспективасын нақ сол сот ... ... жөн. ... алғанда, билікті бөлісу теориясы ... ... сот ... аз ... ... ... 1995 ... Конституция бойынша заң шығарушы және
атқарушы қызметтің қосыльш кетуіне ( кеңес және кеңестік ... ... ... соттарды бақылау мен оларға басшылық ... ... ... тармақтарын ұйымдық және функционалдық бөлісу де "өте
қатаң емес", ... ... ... ... ... ... ... қазіргі билікті бөлісудің барлық жүйесінің
икемділігі мен тұтастығы, - деп ... А.К. ... - ... ... әрқайсысынан бірдей қашықтықта тұрған Республика Президентіне,
халық сайлаған біздің мемлекетіміздің дара ... ... ... ... ... көтерілген мәртебе береді [17, с 157].
Т.С. Донаков пен Ж.Н. Бәйішев ... [25] ... ... ... ... ... ... және "олардан бірдей
қашықтықта алшақтауы" Ғ.С.Сапарғалиевтің ... ... ... ... және В.А.Малиновскийдің "Егемен Қазақстан
мемлекетінің басшысы" монографиясында едәуір қарсылыққа ... ... ... да ... Президенттің "билік тармақтарының
үстінен қарауы", жэне "олардан бірдей қашықтықта алшақтауы" , - дейді ол, -
ғылыми қиял мен ... ... ... Мұндай баға беру бір мақсатқа
- конституциялық мәртебеге сүйене отырып, мемлекет басшысына қоғам дамуыньщ
стратегиясын ... ... ... анықтау мүмкіндігін негіздеуге
бағытталған [18, с 112-113].
В.А.Малиновскийдің пікірінше, "Қазақстандық Конституция ... ... ... ... қояды. ... Мемлекет басшысы Парламент пен
Жоғарғы Сотқа қатысты стратегиялық және тактикалық мүмкіндіктер көлемінің
оннан бір ... де ие ... ... осыны байқамауга қүқығымыз бар ма?" -
дейді автор.
Алайда, біздің ойымызша, Президенттің "билік тармақтарының үстінен
қарауы", және ... ... ... ... ... ... да талассыз емес. ... ... мен ... ... ... ... тікелей ықпал етуі
"мемлекет басшысы атқарушы билікке ... деп ... ... ... ... ... Ең ... басқарудың тактикалық жедел мәселелері шешілуге
тиісті Үкіметтің мемлекеттің атқарушы және өкімдік етуші органы ретіндегі
табиғаты осындай. Осыған ... ... ... елдің дамуына жауап беретін
Президент Үкіметпен жиі және ... ... ... ... ... біздің пікіріміз бойынша, осы таласта авторлар 1995 ... ... ... ... ... мәртебеге ие екендігін
байқамағаны, яғни: біріншіден, мемлекет ... ... ... ... [14]. ... ішкі және сыртқы саясатының ... ... ... ... ... оны ... билік
тармақтарынын, барлығы үшін бірдей дәрежеде жүргізеді, сондықтан да ... ол ... ... ... ... ... ішкі және ... негізгі бағыттарын жүзеге асыра отырып, Республика Президенті
билік тармақтарының әрқайсысымен олардың мақсаттарына тән конституциялық-
құқықтық ... ... ... ... ... ... ... әрине, мемлекет басшысының саясатын ... ... ... қарым-қатынаста болуға, тіпті, аса маңызды
мәселелер бойынша Үкіметтің мәжілістерінде төрағалық ... тура ... ... ... ... және ... ... тікелей ықпал
ететін басқа да кездерде ол жоғары лауазымды тұлға ретінде көрінеді. Сондай-
ақ ҚаруЛы Күштермен қатынаста ... ... ... ... ... [14]. ... ... Республикасы Президентінің
өкілеттілігі кешенінің ... және оның 1995 ... ... ... өмір ... ... ... бізге біріншіден, билік
тармақтарының қызметін үйлестіріп, оларға бағыт-бағдар беретін, олардың
арасындағы ... шеше ... ... ... ... және ... ... қашықтықта алшақтайтын" мемлекет басшысы
ретіндегі құқығы мен міндеттері қосылатын "Президенттің конституциялық
ролінің" жалпы ... ... ... ... Ал екіншіден, мемлекет
басшысы ретінде Президент қойған мақсаттарға жету үшін мемлекеттің атқарушы-
өкімшілік қызметіне ... ... және ... жасау бойынша жоғары
лауазымды тұлға ретіндегі құқығы мен міндеттері. ... ... сан ... ... мәні жағынан бірегей болады.
1990-1994 жылдары Қазақстан құлдырау жылдарын ... ... ... ... күрт ... көліктік тасымалдар азайды, жүмыссыздық
етек алып, мемлекет өзі құрған кәсіпорындарды басқара алмады, ... ... ... ... жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы және
еліміздің алғашқы ... жаңа ... ... ... күрт ... ... тиімді жағдай жасады.
Президент үкіметтің кадр саясатын жүргізеді, Премьер-министрдің, Үкімет
мүшелерінің кандидатураларын іріктеп Парламентке бекіту үшін ... ... ... ... экономикалық айналымның
барлық спектрін қамтиды. Осыған байланысты биліктің басқа тармақтары
атқарушы биліккке ... ... ... ... заң ... ... ... биліктің завды орындауына бақылау жасайды.
Сот билігі атқарушы биліктің ... мен ... ... ... тырысады. Прокуратура ... ... және ... да нормативтік актілердің республика аумағында дәл
және бірыңғай орындалуын қадағалайтын орган ... ... ... ... қадағалайды.
Тек бір ғана билік- президенттік билік — атқарушы ... ... ... ... Алайда Президенттік ... ... ... ... мен ... мүддесін қорғауға негізделеді.
Президенттің атқарушы билікке осылай бақылау ... ... оған ... ... жалпы жеке адамның, мемлекет пен қоғамның дамуына, ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен, мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік
саясатын жүргізуге тиісті. ... да жеке ... ... көп жағдайда
үкіметтің жұмысына байланысты. Атқарушы билік жақсы ... ... ... ... ... қолайлы жағдай жасаса, тиісінше, адам ... ... ... ... ... және ... ... ие бола бастайды.
Олай болмаған жағдайда кері процестер жүруі мүмкін. Яғни, ... ... ... адам ... ... кері ... тигізеді. Сондықтан
да алдағы уақыттағы міндеттер мен стратегиялық мақсаттардың орындалуы
атқарушы биліктің қызметіне тікелей байланысты.
Президенттік ... ... ... осы ... ... ... анықтап, үкіметтің жеке ... ... мен ... ... және ... айналымдарда кеңінен дамуын толық
қамтамасыз етуі үшін оның қызметіне барынша ... ... ... ... өзге бірде- бір билік тармағы, сот, заң шығарушы,
прокурорлық және конституциялы қадағалау ... ... ... ... мен ... ... мен қүқығын қорғауды стратагиялық жағынан
қамтамасыз ете алмайды. ... ... ... билікке тән
жұмылдырушылық, ақпаратттық және батыл шешім шығару жағы жетіспейді.
Осыған байланысты адам мен ... ... ... ... ... ... осы ... өкілеттігі әлсіреген жағдайда президенттік
институттың қорғау функциясы нашарлайды және осының салдарынан президенттік
институт мемлекет пен ... ... роль ... ... яғни өзінің адам
құқығы мен бостандығын қорғаудағы басты функциясынан айырылып, оны биліктің
өзге тармағына беруге мәжбүр болады.
Қазақстанда ... ... бір ... ... әлсірету және
жергілікті билік органдарының ролін күшейту процесінде ... ... Бұл ... ұзақ және ... бірте жүзеге асырылмақ, оған революциялық
әдістер жат.
Президенттік институттың ... ... ... пен ... ... мақсаттар мен ... ... ... ... стратегиялық ойлау қабілетіне тікелей байланысты.
Біздің қазіргі шьшайы жағдайымыз осының ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын халыққа елдің жағдайы туралы Жолдау
қабылдайды. ... ... ... ... ... 2030" Жолдауы
біздің қоғамныд болашағының айқындығы мен болжамдығының жарқын көрінісі
және ерекше оқиға болып ... — 2030" өте ... ... ... концепция, ол қайта
құрулар жүргізілген сайын көптеген ... ... ... ... - тәуелсіз, гүлденген және ұлттық бірлік, әлеуметтік әділдік, барлық
халықтың экономикалық бақуатты тұрмысы тән саяси тұрақты Қазақстан құруды
мақсат ... ... ... ... ... [1, с 113]. ... ... игілікке бағытталған стратегиялық мақсаты - оның ... ... ... жұмылдырады, интеграциялайды және
мемлекет басшысы ... ... ... ... ... билікке тұрақтылық пен
мағына береді. "Қазақстан — 2030" стратегиясын жүзеге асыруда
шешуші жаңа өзгерістердің бірі - ... ... ... 1998 ... ... ... жағдай мен ішкі және
сыртқы саясаттың негізгі бағыттары: ... ... ... ... және ... ... кұрулар" деп аталатын Жолдауы больш
табылады. Мемлекет басшысы саяси ымырашылдық пен өктемшілдіктен мүлдем бас
тартудың жеті басым бағытын ... ... Бұл - ... ... ... және әділ ... ... ету; саяси партиялардың ролін
көтеру; Парламенттің ... ... ... қоғамды жан-жақты
дамыту; тәуелсіз сот жүйесі мен қоғамдағы әйелдердің жағдайы.
Республика Президентінің Қазақстан халқына 2005 ... 18 ... ... ... және ... ... ... жолында» атты
Жолдауының саяси-экономикалық маңызы өте зор. Президент ел ... ...... бес жылғы жағдайына баға бере отырып, осы уақыт
аралығында елімізде қол ... ... ... ... ... ... ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық
реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамаларды жасауға қол жеткіздік.
Бүгінгі ... ... ... жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика бар
[1 ].
Президенттің Жолдауында Қазақстанның саяси-құқықтық
өміріндегі ... ... ... аударылған. Соңғы жылдары
Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қол жетті; Адам құқықтары
жөніндегі Уәкіл институты құрылды; ... адам ... ... ... ... Құрамы жөнінен көрнекті әрі беделді
демократия мен қоғам мәселелері жөніндегі ¥лттық ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік
прогресі мәселелеріне баса тоқталып, елімізде инновациялық экономика қүру
және шикізаттық емес секторды дамыту, шағын және орта ... ... ... ... үй ... секілді халықтың әл-ауқатын
көтеруде маңызды орын ... ... ... ... ... бағыттардың бірі- XXI ғасыр деңгейінде білім беру мен кәсіптік
даярлау бүгінгі ... ... ... екендігі даусыз. XXI ғасырда білімін
дамыта алмаған ... ... ... анық. Біз болашақтың жоғары
технологиялық және ... ... ... үшін ... ... ... Осы ... лайықты білім беру жүйесінсіз, әрі алысты
барлап, кең ауқымды ойлай білетін инновациялық экономика құра ... ... ... жаңа ... ... ... Президент
: «Басқа елдердің тәжірибесі көрсетіп отырғандай, демократия ... ... ... ... тиіс ... ұзақ ... Көптеген
елдердің ғасырлар бойы қалыптасқан либералдық дәстүрлері бар, алайда олар
әлі де шырқау биігіне жете ... жоқ. Біз ... ... ... едік қой
және демократияның өзі — адамның ой-санасы мен ... ... ... жөн» деп ... ой ... ... халқына жеткізген [1 ].
2005 жылғы Президенттік Жолдауда сондай-ақ қолданылып ... ... одан әрі ... ... баса ... Конституциямыз әлемде демократиялық қоғамның негізгі
міндеттеріне сәйкес ... ... Егер ... сын ... ... оньщ
ержелерінің орындалуына ғана қатысты болып жүр. Бүкіл әлемде демократия мен
заңды сақтау ажырағысыз болып табылады.
Республика Президенті атқарушы билік ... ... айта ... одан әрі ... ... басқару жүйесін реттеу мен
оның тиімділігін арттыруға бағытталған атқарушы билікті реформалауды одан
әрі жүргізу ... ... ... ... ... ... ... сайланбалылығын енгізу
қажеттігі айтылған. Бұл процесс үстіміздегі жылдың тамыз айында ... ... ... аудандар әкімдерінің ... ... ... ... ... ... округтер, ауылдар, кенттер әкімдерін
сайлау қолға алынып, кезең-кезеңімен жүргізілетін аталмыш процесс 2007 жылы
аяқталмақ.
Республика Президентінің жолдауында сонымен қатар сот ... ... ... ... ... ... ... бөлінген. «Біз
демократиялық қоғамдастықтағы жалпыға ортақ стандарттарға сәйкес келетін
кең ауқымды сот жүйесі ... ... ... — деп мәлімдеді
Республика Президенті өзінің Қазақстан халқына Жолдауында
Жолдауда сот өндірісін оңайлату, оның объективтілігін, ... ... ... мен ... ... ... ету; сот ... және сот шешімдерін атқару кезеңінде азаматтар құқығына
берілетін кепілдіктерді күшейту; сот ... ... ... ... сот жүйесін XXI ғасырдағы шаруашылық, инвестициялық және
сауда ... ... ... ... сот ... сот шешімдері
шеңберінде адвокаттардың ролін арттыруды қамтамасыз ету, қылмыстық ... ... ... соты ... ... осы мақсатта 2005
жылы «Алқа билер туралы» заң ... «Сот ... мен ... мәртебесі
туралы» Конституциялық заңға өзгертулер мен ... ... ... сот ... ... ... ... [25].
Міне, Президенттің тек бір ғана конституциялық ... ... ... - ... кең көлемдегі функциясы мен өкілеттіктерінің мән-
мағынасын, сан алуан бағыт- бағдарын айқын көруге болады. Бұл ... көп ... ... ... бола отырып, оның
өкілеттіктерінің ерекшеліктерін ... ... тағы бір ... ... ... ... оның бірінші сессиясын және
Парламент Палаталарының бірлескен ... ... ... ... ... ... Бас ... ¥лттық қауіпсіздік Комитетінің Төрағасын қызметке қояды және
оларды қызметтен өзі босатады; Республиканың атынан келіссөздер
жүргізеді және халықаралық ... қол ... ... ... ... атқару органдарын таратады және қайта қүрады
(атқарушы биліктің президенттік бөлігін құра отырып, тікелей
Президентке ... ... ... және ... ... Агенттік; Қазақстанның ¥лттық Банкі; сыбайлас жемқорлыққа
қарсы күрес жөніндегі Мемлекеттік комиссия; тікелей инвестиция
Агенттігі; ¥лттық қауіпсіздік комитеті; Қорғаныс ... ... ... және ... ... ... ... және саяси баспана беру мәселелерін шешеді; азаматтарға
рақымшылдық жасап, ... ... ... да ... ... ... (1995 жылғы Конституцияның "Президент"
тарауының 44 бабы және басқа да нормаларын, ... ... ... бар 1995 жылғы 26 желтоқсандағы "Қазақстан Республикасының Президенті"
Жарлығын қараңыз).
Қазақстан Президентінің конституциялық өкілеттігін ірі ... ... ... ... ... онда олар ... бағыттарға
бөлінеді: а) ұйымдық мәселелерді шешу үшін; б) ... кадр ... ... в) ... ... ... шешу ... г) саяси және
әлеуметтік мәндегі жалпы мәселелерді шешу үшін; д) төтенше өкілеттіктер.
Қазақстандағы ... ... ... бір ... ... басына қол сүқпаушылық, қызметін қамтамасыз ету, оған және
отбасына мемлекет есебінен қызмет көрсету және қорғау. Қызметтен
аластатылғаннан басқа ... ... ... және олар Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өмірлік
мүшесі болып табылады.
Сонымен қатар, қазақстандық ... ... ... ... ... ... басшысын қызметтен аластату демократиялық
институты енгізілді ... ... ... ... ... жоқ). Мемлекеттік ой-таным мемлекет басшысының саяси ерік-
жігерін және оны халықтың қазақстандықтар арасынан ең ... ... ... Республикасының Президенті өз міндетін атқаруы
кезінде мемлекетке сатқындық жасаған жағдайда жауапкершілікке тартылады.
Мемлекет ... ... кінә тағу және оны ... ... ... кем ... үштен бірінің бастамасы бойынша Мәжіліс
депутаттарыньщ жалпы санының көпшілік даусымен қабылданады.
Тағылған айыпты тексеруді ... ... оның ... сенаторлардың
жалпы санының көпшілік даусымен Парламент Палаталарының ... ... ... ... ... Парламент Палаталардың
бірлескен отырысында Жоғарғы Соттың ... ... ... және ... ... ... тәртіптің
сақталуы туралы қорытындысы болған жағдайда әр палата депутаттарының жалпы
санының кем дегенде ... ... ... ... қабылдайды (47 бап, 2
тармақ).
Сонымен бірге ... 47 ... 3 ... ... ... аластату мәселесін ол Парламент ... ... ... ... ... ... ... көтеруге тыйым
салынған.
Өмірдің аты өмір, сондықтан да ... ... ... ... ғана ... ... ... ауруына байланысты өз
міндеттеріи тұрақты түрде жүргізуге қабілеті болмаған жағдайда арнайы
комиссияның қорытындысы және конституциялық тәртіптің сақталуы
туралы ... ... ... ... бірлескен отырысында әр палата депутаттарының жалпы санының
төрттен үшінің көпшілік даусымен қабылданған ... ... ... ... босатылады (7 бап, 1 тармақ).
Осы арада, Республика Президентінің ... ... 1998 ... ... Жолдауьшан кейін Парламентте депутаттар ... ... ... ... ... институт
бірқатар маңызды өзгерістерге ұшырады. Қазақстандық ... ... және ... жойылуының нәтижелері үшін әлеуметтік-саяси
жауапкершілік дәйектілігі тұрғысынан қарай отырып, ... ... ... ... мен толықтырулар енгізген 1998 жылғы
7 қазандағы Заң мемлекет басшысының өкілеттік мерзімін бес жылдан жеті
жылга ұзартты. Ал ... ... ... үшін ... тыс президенттік
сайлаулар институты жойылды (Конституциядан 41 баптың 4 ... ... осы ... ... ... ... мерзімінен бұрын
қызметінен босаған немесе қызметтен аластатылған, сондай-ақ ол ... ... ... 48 ... 1 тармағына сәйкес Президенттің
міндеттерін атқару уақытша Сенат ... ... ал ол ... ... " атқара алмаған жағдайда Республика Премьер-
Министріне берілетін, осыдан кейін Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын
тоқтағаннан ... екі ай ... ... ... ... тыс ... тиіс болса, қазір Президент міндеттерін атқару емес, Президент
қызметін қабылдай алатын лауазым тұлғаларының тізімі Мәжіліс Төрағасымен
толықтырылған, ол ... ... ... конституциялық өкілеттігі
мерзімінің соңына дейін Сенат Төрағасынан кейін, ... ... ... ... ... ... пікірі өзгеше: енді Сенат Төрағасы
мен Мәжіліс Төрағасы қызметіне кандидаттарға палата ... ... ... ... ... қойылуы қажет
дейді. Премьер-министрге қойылатын талаптарды жетілдіру жөнінде мәселе
туындайды, себебі ол халық қалаулысы емес және ... ... ... ... [25, с 5]. Осындай жолмен қызметке келген Республика Президентінің
Қазақстаы Республикасы Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізуге
бастама көтеруге құқы жоқ (48 бап, 2 ... ... ... ... ... адам ... құқығы мен бостандығының кепілі. Мемлекет басшысы жанынан
мемлекеттегі адам құқығы ... ... ...... құрылымы өз
қызметін атқарса, оған қоса арнайы омбудсман институты ретінде адам ... ... ... ... жасайды. Бұл Комиссияның табиғаты аралас
болуы ... ... оны ... қалыптастырады ( 1977 жылғы 22
сәуірдегі ... ... ... ... депутаты
басқарады.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президентінің күрделі конституциялық
ролі оны ... ... мен ... биліктің символы ретінде Нұрсұлтан
Назарбаевтың ... ... ... ... сана мен ... ... бейнемен ажырамастай байланыста болуында. Бұл
ереженің 1995 ... ... ... (40 бап, 2 ... ... ұзақ ... бойы одан ресми емес жалпыхалықтық саяси және рухани
жетекші болуды талап етеді.
Қазақстанда президенттік институттың қызметін қалыптастырып, нығайтатыы
мұндай жетекшілікті 1999 ... 10 ... ... ... ... тәуелсіз және ашық сайлауы бекіте түсті. Ол
қазақстандық халықтардың ерік-жігерін білдіретін парламентарийлердің талабы
бойынша өткізілді. Нәтижесінде, ... рет ... ... ... ... ... ... беруі арқылы Республика Президенті болып
Н.Ә.Назарбаев сайланды. Өзінің егемендігі жылдарында ұлт ... рет ... ... нақты қадам жасауы арқылы көрсетті [1, 63].
Осы уақыттан бастап Қазақстандағы президенттік институттың одан ... ... жаңа ... ... деп ... ... Президент
Н.Ә. Назарбаев 1999 жылы 29 қаңтардағы ұлықтау кезінде (инаугурация) халық
референдумда қабылдаған Республика Конституциясына сәйкес ... ... ... Осы ... негізгі ережелері мен институттары 2005 жылға
дейін күрделі өзгертулерсіз қызмет ... ... Бұл ... ... ... тұрақтылығын, қуаттылығы мен сан
алуандылығын көрсетеді. Ол, сөз жоқ, президенттік ... ... ... ... ... жоққа шығармайды.
1999 жылы ақпандағы Мәжіліс депутаты А.К. Батталов басқарған Парламент
депутаттары ... ... ... ... жалғыз мүмкін болатын жолы
— "тікелей президенттік басқаруды қүру" секілді үндеулерінщ — қолданылып
жүрген Конституция шеңберінде және Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... ... жоқ. ... ұсыныс авторлары тікелей
президенттік басқаруды енгізу ел өміріндегі қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі конституциялық үлгілерінің ерекшеліктерін жете талдамаған (мәселен,
АҚШ-тағы және ... ... ... ... ... ... одан әрі дамуының
басты бағыты туралы пікір бар. Мәселен, В.А. Малиновскийдің ... ... ... ... ... орындалуын мемлекет
басшысының өзіне бірте-бірте ... таза ... ... тұрақты' және тікелей қозғалысты құрайды".
Бұл жайында не айтуға болады? Қадірлі ғалымның бұл ... ... ... ... дерексіз. Президент мемлекет басшысы болып, ірі ... ... ... де ... қозғалыс байқалған емес, ал егер
мұндай қозғалыс болған кезде ол кері ... 1993 ... ... тұсау болатын үлгісіне қарай қозғалыс болар еді. Президент жанындағы
жекелеген басқару, талдау, күш қолдану және ... ... ... құру және ... ... ... ... іс-қимылының конституциялық-
құқықтық шеңберінде өтеді. Сонымен бірге, ол Республика Президентінің
елдегі жедел жағдайларға мемлекет ... ... өз ... бойынша ықпал
етуіне кеңірек заңды мүмкіндіктері барлығын тағыда дәлелдейтүседі.
1995 жылғы Конституцияда бекітілген, 1999 ... 7 ... ... ... және саяси тәжірибеден өткен
Қазақстандағы президенттік институт — жаңа ... ... ... келісімді өмірі мен гүлдене беруі үшін ... ... және ... тиімділік бере алады және береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әр елдерде президенттіктің құқықтық мәртебесі, президенттік ... ... ... мен барысының тарихи-құқықтық аспектілерін зерттеу
Қазақстандағы президенттік институттың алғы ... ... ... ... негізінде жүзеге асырылатын президенттік институт
қоғам өміріндегі тұрақтылықты, ... ... ... ... ... басқару ісіые белсенді араласуын, мемлекеттің
қоғамға бағыныштылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Президенттік институт
өркениеттілікке жетуге, ... ... ... ... ... ... топтар мен тұлғалардың дамуы үшін ... ... ... ... ... Сондықтан да осы аталған міндеттерді ойдағыдай
шешу үшін әлемнің әр алуан елдеріндегі президенттік ... ... мен ... басқару нысанының маңыздылығын ғылыми ... деп ... ... барысында президенттің функциясы, президенттік
сайлаулар жүйесі, президенттің өкілеттіктері сияқты ... ... ... бір ой- ... ... негізгі қызметі: адам игілігіне, оның адамгершілік және
материалдық жағдайыньщ жақсаруына, ... ... және ... ... ... мемлекет алдында тұрған негізгі ... ... ... ... іске ... ... ... табылады.
Қазіргі заманда кез келген қоғамның өмірі ішкі және ... ... ... ... ... ... бағыттарын ішкі және
сыртқы деп бөлуге болады. Президенттің ішкі ... ... ... ... ... әлеуметтік, қаржылық бақылау және қүқық
қорғау ... деп ... ... ... ... халықаралық аренада көрсету
жөніндегі қызметінің басты бағыттарын ... Атап ... ... қарым-қатынасын қалыптастыруды және қолдауды, елді сыртқы
басқыншылықтан ... ... ету ... ... ... шешуге
бағытталғандықтан, сондай-ақ осы мақсаттарға сәйкес, президенттің негізгі
функциясын — басқа мемлекеттермен өзара
ынтымақтастықты дамыту; елді ... ... ... ... етуді атап көрсеткен болатынбыз.
Қазақстан Республикасы Президентін сайлау тәртібіне де тоқталып өттік.
Қазақстан ... ... 41 ... ... республика
азаматтары Қазақстан Республикасының Президентін жалпыға тең және тікелей
сайлау құқығы негізінде жасырын сайлау ... жеті ... ... ... қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген
және Қазақстанда кем дегенде он бес жыл ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентін сайлау жүйесі мен Ресей
Федерациясы Президентін сайлау жүйесін салыстыра ... ... ... ... ... ... практикадан еліміздегі үгіт жүргізу
тәжірибесі өзгеше және ыңғайлы ... ... ... ... туралы" Қазақстан Республикасы Конституциялық
заңының нормаларын зерттеу, саралау нәтижесінде ... ... ... ... ... туралы зандарына өзгерістер енгізуді
ұсындық. Атап айтқанда, сотқа республикалық бюджеттен ... ... ... және ... науқанын өткізу жөніндегі шығындарға бөлінген
қаржылардың, шетелдік ұйымдар мен жеке ... ... ... ... ... ... ... құқығын беру қажет
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы да
мемлекеттің адам мен ... ... ... ... ... ... ... алдындағы міндеттері мен әлемдің қоғамдастық
алдындағы міндеттемелерін белгіледі.
Еліміздід Конституциясы жеке адам - отбасы- ... ... ... ... - халықаралық қоғамдық тәртіп секілді әлеуметтік қатынастар
барлық құқықтық аспектілерін қамтиды.
Мемлекеттік биліктің мәні- оның тәуелсіздігі мен ... ... ... ... ... ... билік- биліктің бастау көзі
- халықпен тығыз бірлікте ... ғана ... жүйе ... ... ... ... ... үш тармаққа
бөлінуін республикада барлық мемлекеттік билік көлемін осы үш тармақ теңдей
бөліп алған ... ұғым ... ... ... бұлай бөлінуінің мәні жүйелік
- тұтастық құрылымдар жүргізіп отырған мемлекеттік ... ... ... ... ... ... елімізде қазіргі заманғы мемлекеттің салааралық ... ... ... ... ... ... да ... бақылау және қадағалау ... ... ... ... да ... Президенті барлық осы тармақтар мен құрылымдардың
жүмысын үйлестіріп отырады. Сөйтіп, мемлекет өзінің ... ... де ... бола ... ... ... ... сипаты мен оны өкілетті және
кәсіби түрде жүзеге асырудың арасындағы ... ...... ... байланысты барлық елдерде кездесетін билік пен қоғам
арасыньщ алшақтауын тек Конституция реттеуі мүмкін емес. Конституция көп
деңгейлі және көп ... ... ... алмастыра алмайды. Сондықтан да ең
бастысы, Негізгі Заңның барлық құқықтық ... ... ... құқықтық жүйе
Конституциядан бастау алып, дамуы шарт.
Осы орайда Конституцияда Қазақстан Республикасының Конституциялық
Кеңесіне ... орын ... ... Кеңес өзі дүниеге келген
уақыттан бері жүзден астам нормативтік қаулылар ... Оның бәрі ... ... ... ... мен қолданудың сан қырлы
аспектілеріне арналған.
Конституцияда қарастырылған «тежемелік және ... ... ... конституциялық бірлікті сақтауда өзара түсіністікке
жол беруге міндеттейді және ... ... ... - ... ... ... етеді.
Тежемелік қағидасын жағымсыз іс - әрекеттер мен соның салдарынан
туындайтын себеп-салдарлардан ... ... ... ... құқықтық шарттар деп түсіну қажет.
Тепе- теңдік қағидасы ретінде бір- біріне бағыныштылығы жоқ мемлекеттік
органдар арасындағы ... ... ... ... болады. Бұған мәселен, ... ... заң ... ... ... қою» құқығын жеңуі, Үкіметтің немесе оньщ
кез-келген мүшесінің отставкіге кетуін талап етуі болып табылады.
«Тежемелік және ... ... ... ... сенімсіздік білдіру құқығын беру арқылы ... ... ... ... қалыптастырудьщ және олардың халық алдындағы
жауапкершілін күшейтудің құқықтық мүмкіндіктері бар.
Конституция мен ... ... ... де ... ... ... ... Кеңес, прокуратура органдары мен сот, сондай-
ақ заң шығару. процесі мен мемлекетті басқарудық заңға бағыныштылығы толық
қамтамасыз ететін конституциялық тәртіп ... ... және ... ... бір ұғым емес,
біріншісі екіншісін зандар мен ... ... ... ... ретінде өзіне қосады.
«Конституциялық» ұғымы кең де пәрменді ... ... ... ... оның ережелерінің ... ... пен ... өмір ... мен ... ... ... ... орай, Конституцияның көптеген нормалары, ... ... пен ... ... сот органдарының тәуелсіздігі
секілді нормалары кейде орындалмай жатады. Жер- жерлердегі атқарушы ... ... ... ... адам бостандығы мен құқықтары талаптарын
орындамайтын жағдайлар да кездеседі. Конституцияның әлеуметтік ... пен ... ... әділ сот ... жүзеге асыру жөніндегі жалпы
нормаларынан ауытқушылықтар да болады.
Адамның кұқығы ол тек бір ғана ... ... ... ол ... ... де ... сыйлауына негізделген теңдік құқығы.
Конституциялық бағалықты қадірлей білетін қоғамда адам құқығын
аяққа басу құқықтық мемлекет идеясьшен мүлдем сыйыспайды. ... ... адам ... ... шынайы мүмкіндіктеріне қарай жеке
бір адамға емес, барлық азаматтарға лайықтап қамтамасыз етеді.
Сондықтан Қазақстанда да адамның құқығы мен бостандығы
Конституцияға ... ... ... ... экономикалық және саяси ... ... ... ... ... өмір сүру құқығы оның қоғам, мемлекет алдындағы тәртіпке
бағыну, адамдар ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Қазақстан халқы қабылдаған Конституцияны
құрметтеу, ұқыпты түрде салык төлеу мен ... ... ... және мәдени
мұраларды қорғау, табиғат байлықтарына ... ... - міне ... өмір ... ... ... ... туындайтын табиғи міндеттер.
Қоғамдағы жеке адамның мүмкіндіктері әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... деп ... да сондықтан,
себебі бұл екі ұғым, жалпы бір-бірімен тығыз байланысты.
Мемлекет тұрғындардың ... ... ... қанағаттандыру үшін
алғышарттар жасауы керек.
Әлеуметтік және қүқықтық мемлекет құруға бет бұрған ... ... ... ... ... ... ... қояды. Олар қоғамның
жалпы объективтік қажеттігінен және жеке адамның жан-жақты дамуынан, ұлттық
татулық пен ынтымақтастықтан, қауіпсіздікті сақтаудан, жалпы ... ... ... ... сақтаудан туындайды.
1995 жылы Қазақстан Конституциясын қабылданғалы бергі он жыл ішінде
республикада жан басына шаққандағы ... өнім екі мың жеті жүз АҚШ ... және ол жыл ... дейін үш мың АҚШ долларына көтерілмек.
Мемлекеттік билікті ... ... оған ... ... ... - құқықтық дамытудың түйінді мәселесі. Билік пен
оның шынайы беделінің арақатынасы ... ... ...
психологиялық критерийі ретінде қаралады. Мемлекеттік билік өз шешімдері
мен іс-қимылдары арқылы жеке адам мен ... ...... ... ... ... оның ... және құқықтық қоғам орнатудағы
мүмкіндігі де арта түспек.
Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігі ерекше ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесі
құқықтық әдебиеттерде және заңнамаларда талданып, кезендерге бөлінген-ді.
Бірақ, бұл зерттеулер толық ... Осы ... біз А.К. ... ... В.А. ... ... шолу жасап, белгілі бір
ой-тұжырымдарға келдік.
Қазақстан Республикасы Президентінін, ... ... ... ... жылдардың және тоқсаныншы жылдардың басынан бастап елімізде
болған кұбылыстар мен өзгерістерді тарихи тұрғыда ... ... ... ... 21 ... ... КСР-ның Жоғарғы Кеңесінің он бірінші
шақырылған XIV ... ... ... ... ... ... мен ... енгізілді. Атаулы өзгерістерден ... ... 22 ... ... ... ... Н.А. ... елдід
бірінші тұлғасы болуға заңды мүмкіндік алған болатын.
Қазақстанда ... ... ... ... бөлуде
әріптестеріміз жіберген кемшіліктерді түзете отырып, біз бұл ... ... ... қана ... ... ... ... Конституциясында атап көрсетілген және оның іс-қимыл ... осы ... тән ... ерекшеліктерін қарау қажет деп санаймыз.
Сол кезевдегі президенттікке талдау ... ... ... ... ... ... бағыттарының жобасын жасауға әдістемелік
тұрғыдан мүмкіндік береді. Туындап ... даму ... ... президенттік институттың қалыптасу мәселесі жәые мемлекеттік
басшының конституциялык ролі толық ... деп айту қиын ... ... ... ... ... келе біз ... жасадық:
Қазақстан Республикасының Президенті Конституция бойынша Қазақстан
халықтарының құқығы мен бостандығының кепілі.
Қазақстан Республикасының ... ... ролі оны ... бірлігі мен мемлекеттік биліктің символы
ретінде Нұрсұлтан Назарбаевтың күнделікті ... ... ... мен ... менталитетінде жинақталған бейнемен ажырамастай байланыста
болуында.
Осы ұсынылған диссертациялық зерттеу нәтижелері мына ... ... мен ... қалыптасуына ықпал етеді:
Президенттік институт біздің еліміздегі және ... ... ... пен ... ... ... ... дамуының кепілі болып табылады;
1. Заңнама шығармашылық ролін ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарын толық
пайдалануға мүмкіндік береді;
3. Қазақстанда президенттік институттың болуы елде мемлекеттік-
құқықтық ... ... ... ... ... ... Ол заңға, құқыққа негізделеді, құқықтық ой тудырьш, дамытады,
құқықтық ... ... ... ... ... субъектісі ретінде тұлғаның мінез-құлқының әлеуметтік
негіздерін қалыптастырады;
5. Президенттік институт ... ... ... ... ... ... ... Президенттік ... ... ... ... ... ... қалыптасады және
белгілі бір дәрежеде мемлекеттің тарихи дамуымен ... ... және ... нышанына
байланысты болады;
8. Президенттік институттың биліктің түрлі ... ... ... ... ... Қазақстанда күқықтық мемлекет
құруға ықпал жасайды;
9. Президенттік институтты қүрудың ... ... ... өз ... ... ... ... мүдделерін білдіретін және ... ... ... ... ... ... ... түрақсыздық жағдайында демократиялық мемлекет үшін ... ... ... идеясын көтеруде қоғам мен мемлекет ісін басқарудың
жаңа нысандарын іздестіру;
П.Осы шеңберде жүргізілетін іс-қимылдар, келешекте Қазақстанда президенттік
институт үлгісінің қалыптасуы мақсатқа сай ... ... ... ... басқару жүйесінің ... ... ... сақталады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.А. На пороге XXI века. Алматы.: ... ... ... Н.А. ... ... ... ... ССР на ХУ сессии Верховного Совета Казахской С
Одиннацатого СР. Созыва// -Казахстанская правда. — 1990, ... Н.А. ... ... ... страны
народу Казахстан. — Алматы.: Білім, 1997. - С 113.
Назарбаев Н.А. Инаугурационная речь Президента РК // ... .-№2, С ... Н.А. ... ... Республики народу
Казахстана. — Казахстанская правда. - 2005, 19 февраля
2 Сахаров Н. А. ... ... в ... ... Юридическая литература, 1994.- 175 С.
3 Крутоголов М.А. Президент ... ... ... ... ... ... Французской республики.- М., 1956.-80 С-
4 Лазарев Б.М. Энциклопедический ... ... ... Сов. ... 1965.- 512 ... Б.М. ... ... государства и право.- М.: ВШ МВДРФ. -
1996.-472 С
5 Большой ... ... М.: ... 2000.- 704 ... ... Ф.М. Правовая система стран мира. N1.: Юрид.лит.,
1996.- 254 С.
7 ... ... ... М.: ... 1980.- 326 ... Дзейтов С.А. Государство и экологическая безопасность
(теоретико- правовые аспекты): Автореф. дисс... канд. юрид.наук.
СПб, б/и, 1994. —33 С.
9 ... М., ... Ф., ... М. Институты и власть во
Франции. - М.:Прогресс, 1977.- 232 ... ... А.Я. ... ... его ... и ... 1992. - 33 С.
11 Заварнов Н.А. Замещение поста президента в странах
тропической Африки//Правоведение.-1976.-№5.-122 С.
12 Новыеые Конституции стран СНГ и Балтии. ... ... ... 1994.- 800 ... ... В. Исторический опыт свидетельствует // Российская
газета, 1992, 9 апреля.
14 Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 года ( ... от 7 ... 1998 ... —Алматы., 2003
15 Конституционный Закон Республики Казахстан О ... ... ... от 6 ... 1999 г.
16 Джунусова Ж.К. РК: Президент. Институты демократии.-
Алматы: Жеті Жарғы, 1996.- 202 С.
17 ... А.К. ... ... ... ... ... конституционного права. —Алматы.: Жеты Жаргы.-
1997.- 288 С
Котов А.К. Государственный суверенитет РК. Политика правовой анализ
становления и проблемы национального-государственного развития:
Автореф. докт.дисс...- Алматы., ... ... В.А. ... ... ... ... . ... Высш. школа право «Әділет», 2003.-402 С.
19 КимВ.А. Годы ... ... 2000, 317 ... ... Верховного Совета Казахской ССР. 1989. - №40-41.-
336 С
21 ... о ... ... Казахской ССР от
5 октября 1990 т.Н Ведомости Верховного Совета Казахской
ССР. 199О.-№44.- с408.
22 Конституционный закон РК «О ... // ... ... ... ... ... А.М. ... разделения власть: Становление,
развития, применения. —Томск.: Издательство Томского Унив.
1988.-100 С.
24 ... Б.А. ... и ... института
Президента Республики Казахстан. Проблемы, тенденции,
перспектива. Алматы., 2001. - 532 ... ... Е.М. ... ... и норм ... ... С. ... власть. Каз. Правда. 1998, 7 апреля.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде»4 бет
Адвокаттар көрсететiн заң көмегiнiң түрлерi42 бет
АҚШ конституциялық құқығының негіздері7 бет
АҚШ Конституциясы5 бет
Ақша-несиелік реттеу60 бет
Демократиялық мемлекет6 бет
Ел ордасы астана6 бет
Жапония5 бет
Конституциялық құқық пәнінен дәрістер78 бет
КСРО - дағы экономикалық саяси дағдарыс (ХХ ғасырдың 90 жылдары)39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь