Иассауи және оның заманы


XII ғасырларда жасаған атақты сопы, философ, ғұлама ғалым, ақын Қожа Ахмет Иассауи Иасы (қазіргі Түркістан) шаһарының маңындағы Испиджәп (қазіргі Сайрам) қаласында дүниеге келген. Оның анасы шейх Мұсаның қызы Қарашаш болса,1 әкесі Ибраһим2 де өз заманының білікті адамдары еді. Мұндай орта Иассаудиің оқу-білімге ерте жастан-ақ құштар болуына әсерін тигізбей тұрмады. Бір хикметінде "Алты жаста тұрмай қаштым алаяқтан, Көкке шығып дәріс үйрендім мәләйіктен" (14-х)—деп көрсетуі осы жайды анғартса керек. Өзге оқушылардан зеректігімен, ойшылдығымен ерекшеленген Ахмет Иассауиді атақты сопы Арыстан Баб өзіне шәкірттікке алады. Бұл оқиға Иассауи жеті жасқа толғанда болған. Шамасы осы кездері Ахмет Иассауи әке-шешесінен айрылып, жетімдік тауқыметін тартып жүрсе керек. Сондықтан болар Арыстан Баб оның ұстазы, білім сапарындағы жетекшісі ғана емес, сондай-ақ әке орнына әке болып, қанатының астына алып, тәлім-тәрбие беруші, қамқоршысы ретінде кеңінен мағлұм.
Бұл кездесудің Иассауи өмірінің таңдауын белгілеп, болашағына үлкен әсер еткендігі анық. Олай дейтініміз, осы оқиға Иассауиге қатысты аңыздарда да, хикметтерінде де ерекше аталып, жан-жақты сипатталады:
Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым сәлем,
Хақ Мұстафа аманатын қылды әнғәм ,
Осы халде мың зікірін қылдым тәмам,
Нәпсім өліп, Лә-мекенді ашты міне.
Құрма беріп, басымды сыйпап назар қылды,
Бір мұрсатта ақбы сырына сапар қылды,
"Қош" деп, бұ дүниеден кезер қылды,
Мектеп барып, қайнап толып тасыдым міне.(3-х.)

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ИАССАУИ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗАМАНЫ

XII ғасырларда жасаған атақты сопы, философ, ғұлама ғалым, ақын Қожа
Ахмет Иассауи Иасы (қазіргі Түркістан) шаһарының маңындағы Испиджәп
(қазіргі Сайрам) қаласында дүниеге келген. Оның анасы шейх Мұсаның қызы
Қарашаш болса,1 әкесі Ибраһим2 де өз заманының білікті адамдары еді. Мұндай
орта Иассаудиің оқу-білімге ерте жастан-ақ құштар болуына әсерін тигізбей
тұрмады. Бір хикметінде "Алты жаста тұрмай қаштым алаяқтан, Көкке шығып
дәріс үйрендім мәләйіктен" (14-х)—деп көрсетуі осы жайды анғартса керек.
Өзге оқушылардан зеректігімен, ойшылдығымен ерекшеленген Ахмет Иассауиді
атақты сопы Арыстан Баб өзіне шәкірттікке алады. Бұл оқиға Иассауи жеті
жасқа толғанда болған. Шамасы осы кездері Ахмет Иассауи әке-шешесінен
айрылып, жетімдік тауқыметін тартып жүрсе керек. Сондықтан болар Арыстан
Баб оның ұстазы, білім сапарындағы жетекшісі ғана емес, сондай-ақ әке
орнына әке болып, қанатының астына алып, тәлім-тәрбие беруші, қамқоршысы
ретінде кеңінен мағлұм.
Бұл кездесудің Иассауи өмірінің таңдауын белгілеп, болашағына үлкен
әсер еткендігі анық. Олай дейтініміз, осы оқиға Иассауиге қатысты аңыздарда
да, хикметтерінде де ерекше аталып, жан-жақты сипатталады:
Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым сәлем,
Хақ Мұстафа аманатын қылды әнғәм ,
Осы халде мың зікірін қылдым тәмам,
Нәпсім өліп, Лә-мекенді ашты міне.
Құрма беріп, басымды сыйпап назар қылды,
Бір мұрсатта ақбы сырына сапар қылды,
"Қош" деп, бұ дүниеден кезер қылды,
Мектеп барып, қайнап толып тасыдым міне.(3-х.)
Хикметте сөз болатын құрма—Алла аманаты жайында ел ішінде мынадай аңыз
кең тараған: Алла тағала Жәбірейілге жәннәт бағынан құрма теріп кел деп
бұйырады. Ол құрманың бір табағын жинап келе жатқанда, табақ ішінен бір
құрма жерге түсіп кетеді. Жәбірейіл құрманы қайтармақ болып әрекеттенгенде,
Алла тағала былай дейді: "Бұл құрманы Мұхаммед пайғамбар асхабтары арқылы
өзінің үмбеті Ахметке тапсырсын". Бұл жарлықты естіген Мұхаммед пайғамбар
асхабтарын түгел жинап алып, жайды түсіндіреді де, "Алла аманатын кім
тапсырады?" деп сауал қояды. Ешкім батпаған соң іштеріндегі біраз жасқа
келген Арыстан Баб шығып: "Мен табыстар едім, бірақ ғұмырым жетер
емес",—деп жауап қатады. Сонда пайғамбар: "Алла аманатын тапсырғанша жасай
бересің",—деп, құрманы Арыстан Бабқа табыстайды. Сөйтіп аңыз-әңгімелерге
сенсеқ Арыстан Баб құрманы ұртына сақтап, бір аңызда төрт жуз, бір
аңыздарда жеті жүз жыл ғұмыр кешкен делінеді. Иассауидің өз хикметінде
(Төрт жүз жыл ұртыма сақтап жүрдім мен саған (114-х.)) Арыстан Бабтың төрт
жүз жыл ғұмыр кешкені айтылады. Әрине, шындыққа жүгінсеқ мұнша ғұмыр кешу
адам баласына мүмкін емес, бірақ ескерусіз қалмайтын бұл сан мәні неде
деген сұраққа мынадай болжам келтіруге болатын сияқты: Ахмет Иассауи жеті
жасқа толғанда (егер ол 1083 жылы туылған деп есептесек), онда Мұхаммедтің
өлімінен кейінгі уақыт —458 жылға тең. Мұндай оқиға, яғни, Алла аманатын
Арыстан Бабқа тапсыру шамамен ислам діні үстемдік ала бастаған кездері,
яғни, 620 жылдары болды деп болжасақ, онда аралық уақыт 470 жылға тура.
Бұдан байқалатыны жетпіс жасында Арыстан Баб құрманы тапсыруды міндетіне
алса, қалған төрт жүз жыл құрманы Ахметке сақтап, жеткізу үшін берілген
қосымша ғұмыр. Иассауи ұстазы жайында өзінің хикметінде мынадай мәлімет
береді:
Сахабалар айтыпты: Арыстан Баба атыңыз,
Арабтардың ұлысы, пәкиза дүр затыңыз (114-х.)—
Сегізімде сегіз жаннан жол ашылды,
"Хикмет айт" деп, бу басыма нұр шашылды. (14-х.)
Жеті жасымда Арыстан Бабам Түркістанға келділер,
Басым қойып жыладым, халім біліп күлділер,
Мың бір зікірді үйретіп, мейірбандық қылдылар,
Арыстан Бабам сөзін есітсеңіз — тәбәрік. (114-х.)
Жылап айттым: Ай баба жас бөбекпін, білмеспін,
Көріңізді қазармын, көрге қалай салармын,
Хақ Расулдың сүннетін нешік оны білермін. (114-х.)
Бұл хикметтен Арыстан Баб қайтыс болғаннан кейін Ахмет Иассауиді
"тәбәрік", яғни улы бабадан бата алған деп марапаттағанын байқаймыз.
Шамасы Арыстан Баб жас шәкіртіне пір болып үлгірмейтінін
сезгендіктен, Ахмет Иассауиге "тәбәрік" хирқасын кигізіп, сопылық оқуға,
өзінің ізбасарлығына батасын берген. Бұл тәбәрік хирқасының мағынасын
түсіну үшін Иассауи замандасы, атақты сопы Шихабаддин ас-Сухравардидің
жазбасына тоқталайық: "Маған хирқаның екі түрі белгілі—ирада және тәбәрік
хирқалары. Хирқаның бірінші түрін жетекшілер өздерінің шәкірттеріне
арнайды, ал тәбәрік хирқасы алғашқыға ұқсас, бірақ айырмасы — біріншісі
нағыз муридтерге кигізілсе, екіншісі мүтәшәббихке, яғни сопыларға
еліктеушілерге кигізіледі. Хирқаның мазмұны мынада: оны киген шәкірт
әкесіне бағынған баладай, шейхтің қол астына кіреді, ал хирқаны кигізген
шейх құдай берген даналығымен оны тәрбиелеуге міндетті."4 Шамасы
еліктеушілер қатарына көбіне жасы кіші жасөспірімдер жататын болу
керек. Осы мағлұматты ескерсеқ Иассауи өзінің ұстазынан ресми түрде орнына
ие болуға бата алып, діни қызметін жалғастырушысы болып тағайындалған.
Бірақ Арыстан Бабтың өлімінен кейін Ахмет Иассауидің балалығын сылтауратып,
діни орта оны қабылдамай, шеттеткен сияқты. Бұл шеттетілудің мәніне
тереңірек үңілсек, сол кездердегі сопылық идеялардың қудалануына байланысты
екенін білеміз. Суфизмді зерттеуші ғалым К. Тәжікова бұл процестің
қарқындауын ресми дінге қатысты суфизмнің оппозициялық ролінің артуымен
түсіндіреді: "Ортағасырлық Қазақстан жағдайында суфизм оппозициялық
үстем идеологиялық сипат алды, сондықтан да В. В. Бартольд былай деп жазды:
"жазба деректерде сол кезде түріктердің қолына ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абылай және оның заманы
Төле би және оның заманы
Абылай және оның заманы туралы
Шәкәрім және оның заманы
Ахмет Иассауи
ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және оның заманы
Қожа Ахмет Йассауи өмірі
Қожа Ахмет Йассауи
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы
Қожа Ахмет Иассауи туралы
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть