Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.тарау Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құны және оның ерекшеліктері

1.1 Өзіндік құнның ұғымы, мәні мен түсінігі ... ... .
1.2 Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.тарау «Каменка» асыл.тұқымды мал зауытында өнім өндірудің қазіргі жағдайы мен экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1 «Каменка» асыл.тұқымды мал зауытының технико.экономикалық негіздері

2.2 Сүт өндірудің экономикалық тиімділігі ... ... ..

3.тарау Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын төмендетудің экономикалық ынталандыру жолдары

3.1 Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын төмендетудің негізгі факторы

3.2 Интенсивті технологияларды енгізу ... ... ... ..
3.3 Ауыл шаруашылық өнімдерінің өзіндік құнын төмендету үрдісін ынталандыру жолдары ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Нарықтық экономикаға өту барысында еліміздің экономикасының аграрлық жүйесінде ұйымдық және әлеуметтік-экономикалық күрделі өзгерістердің болып жатқаны белгілі. Олар меншік пен шаруашылық жүргізудің әр алуан нысандары басты сипат болып табылатын көп укладты экономиканы қалыптастыруға бағытталған. Бұл жағдайда Қазақстанның әлеуметтік-экономи-калық және табиғи-климаттық жағдайының нақты ерекшеліктерін ескере отырып ауыл шаруашылық өндірісіндегі әртүрлі өнімді өндіру және оның өзіндік құнын төмендетіп, тұтынушыларға жеткізудің маңызы зор болып отыр. Сонымен қатар өнімнің өзіндік құнын төмендету кәсіпорындардың экономикалық тиімділігін арттырып, оның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатылуға мүмкін-дік беретіні сөзсіз. Осы орайда өнімнің өзіндік құнын төмендету жолында экономикалық тұрғыдан оны ынталандыру агроөнеркәсіп жүйесін одан ары дамытудың негізгі жолдарының бірі болып отыр. Бұл мәселе әсіресе Алматы қаласының төңірегінде орналасқан сүт, ет өндіретін ауыл шаруашылық кәсіпорындарындағы өнімнің өзіндік құнын төмендетіп, қала тұрғындарына арзан да, сапалы өнім ұсынып, олардың бәсеке қабілетін арттыру жолында мәні зор.
Сондықтан диплом жұмысының негізгі мақсаты ауыл шаруашылық кәсіпорынының өнімнің өзіндік құнының қазіргі жадайын зерттеу, талдау және оны төмендетуді ынталандырудың нақты бағыттарын анықтау болып табылады.
Жоғарыда аталған мақсатқа байланысты диплом жұмысында мынадай міндеттер қойылды:
- ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнының теориялық негіздерін, оның ерекшеліктерін және анықтау әдістерін зерделеу;
- «Каменка» асыл тұқымды мал зауытының негізгі экономикалық көрсеткіштерін талдау;
- сүт өнімдерінің өзіндік құнының оның экономикалық көрсеткіштеріне әсерін саралау;
- шаруашылықта өнімнің өзіндік құнын төмендету бағытында экономиканың ынталандыру жүйесін жақсарту;
- өндірілетін өнімнің сапасын және бәсеке қабілетін арттыру жолдарын іздестіру.
Диплом жұмысының нысаны ретінде «Каменка» асыл тұқымды мал зауыты болып табылады. Бұл кәсіпорын Қазақстанда асыл-тұқымды сүтті ірі қара өнімдерін өндіретін мемлекеттік кәсіпорын болып табылады.
Диплом жұмысының теориялық және әдістемелік негізіне нарықтық экономикаға қатысты шет елдің және Қазақстан экономист ғалымдарының ғылыми еңбектері, Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан Республикасы өкіметінің арнаулы шешімдері, мемлекеттік нормативтік актілер және «Каменка» асыл тұқымды ауыл шаруашылық кәсіпорынының әлеуметтік-экономикалық мәліметтері пайдаланылды.
Диплом жұмысын жазу барысында математикалық, статистикалық, экономикалық талдау әдістемелер пайдаланылды
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. “2003-2005ж. Азық-түлік бағдарламасы” Қазақстан Республикасының Президентімен бекітілген. 5 маусым 2002 жыл №889.
2. Қазақстан Республикасының “Астық туралы заң” 19.01.2001ж. №143 -2 ҚР заңы
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. Жалпы бөлім. Алматы: “жеті жарғы” 1998
4. Президенттің қазақстан халқына жолдауы. Астана, 2004 жыл 19 наурыз
5. Қазақстан Республикасының Индустриалды-инновациялық дамуының 2003-2005 жылдарға арналған стратегиясы.
6. Қазақстан Республикасының үкіметінің Элиталық тұқым шаруашылығын және мал тұқымын қаржыландыру ісін сақтауға және дамытуға қаражат төлеудің 2003 жылға арналған ережелер бекіту туралы 20.07.03. № 227 қаулысы/ Ресми газет 2003, 22 наурыз
7. Ахмедуев А. Казенные предприятия: функции, кретерии и механизм хозяйствования// Экономист 1998 №9
8. Дюсембаев К.Ш., Егембердиев С.К. Аудит и анализ финансовой отчетности. Алматы “Қаржы-қаражат”, 1998
9. Жуйриков К.К. “Анализ финансового состояния предприятия”, Москва, 1998
10. Ковалев В.В. Анализ хозяйственной деятельности. Учебник – М: проспект 2000
11. Коваленко Н.Я. Экономика сеьского хозяйства М., 1999
12. Лившищ А. “Введение в рыночную экономику” М. 1998год
13. Маршал А. Принципы политической экономики – М: ПРОГРЕСС, 1984
14. Попов Н.А. “Экономика сельского хозяйства” Москва: 1999
15. Павлова Л.Н. Финансовый менеджмент в предприятиях и коммерческих организациях. Управления денежными оборотами. – М. Финансы и статистика, 1993
16. Родостовец В.К. Финансовый управленческий учет на предприятии. – Алматы: МАК “Ценаудит” 1997
17. Совицкая Г.В. анализ производственно-финансовой деятельности сельскохозяйственных предприятий М.: Инфрам 2003 год
18. Сельское, лесное и рыбное хозяйство Казахстана: стат. Сб/Агенство РК по статистика. Алматы 2003
19. Статистический сборник экономических показателей по итогом 2003 года. Алматы 2004 №9
20. Управление маркетингом 2004 №1//15
21. Транзитная экономика 2001 года №9
22. Цыпкин Ю.А. и др. Агромаркетинг и консалтинг: учебное пособие: М: ЮНИТИ – Дана, 2000
23. Чиркова Е. Гос поддержка и регулирование агропромышленного производства // АКК: Экономика и управление 1998 №7.

Пән: Маркетинг
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1200 теңге
Таңдаулыға:   




²ÀÇÀ²ÑÒÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛÍÛ³ ÁIËIÌ Æ°ÍÅ ±ÛËÛÌ
ÌÈÍÈÑÒÐËIÃI

Ìåíåäæìåíò æ¸íå ìàðêåòèíã ôàêóëüòåòi

Ýêîíîìèêàíû ìåìëåêåòòiê

ðåòòåó
êàôåäðàñû

Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1-тарау Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құны және оның
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Өзіндік құнның ұғымы, мәні мен түсінігі ... ... .
1.2 Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнның ерекшеліктері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2-тарау Каменка асыл-тұқымды мал зауытында өнім өндірудің
қазіргі жағдайы мен экономикалық тиімділігі
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Каменка асыл-тұқымды мал зауытының
технико-экономикалық негіздері ... ... ... ... ..
2.2 Сүт өндірудің экономикалық тиімділігі ... ... ..

3-тарау Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын төмендетудің
экономикалық ынталандыру жолдары
3.1 Ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнын
төмендетудің негізгі факторы ... ... ... ... ... ...
3.2 Интенсивті технологияларды енгізу ... ... ... ..
3.3 Ауыл шаруашылық өнімдерінің өзіндік құнын
төмендету үрдісін ынталандыру жолдары ... ...
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Нарықтық экономикаға өту барысында еліміздің экономикасының аграрлық
жүйесінде ұйымдық және әлеуметтік-экономикалық күрделі өзгерістердің болып
жатқаны белгілі. Олар меншік пен шаруашылық жүргізудің әр алуан нысандары
басты сипат болып табылатын көп укладты экономиканы қалыптастыруға
бағытталған. Бұл жағдайда Қазақстанның әлеуметтік-экономи-калық және табиғи-
климаттық жағдайының нақты ерекшеліктерін ескере отырып ауыл шаруашылық
өндірісіндегі әртүрлі өнімді өндіру және оның өзіндік құнын төмендетіп,
тұтынушыларға жеткізудің маңызы зор болып отыр. Сонымен қатар өнімнің
өзіндік құнын төмендету кәсіпорындардың экономикалық тиімділігін арттырып,
оның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатылуға мүмкін-дік беретіні сөзсіз. Осы
орайда өнімнің өзіндік құнын төмендету жолында экономикалық тұрғыдан оны
ынталандыру агроөнеркәсіп жүйесін одан ары дамытудың негізгі жолдарының
бірі болып отыр. Бұл мәселе әсіресе Алматы қаласының төңірегінде орналасқан
сүт, ет өндіретін ауыл шаруашылық кәсіпорындарындағы өнімнің өзіндік құнын
төмендетіп, қала тұрғындарына арзан да, сапалы өнім ұсынып, олардың бәсеке
қабілетін арттыру жолында мәні зор.
Сондықтан диплом жұмысының негізгі мақсаты ауыл шаруашылық кәсіпорынының
өнімнің өзіндік құнының қазіргі жадайын зерттеу, талдау және оны
төмендетуді ынталандырудың нақты бағыттарын анықтау болып табылады.
Жоғарыда аталған мақсатқа байланысты диплом жұмысында мынадай
міндеттер қойылды:
- ауыл шаруашылық өнімінің өзіндік құнының теориялық негіздерін, оның
ерекшеліктерін және анықтау әдістерін зерделеу;
- Каменка асыл тұқымды мал зауытының негізгі экономикалық
көрсеткіштерін талдау;
- сүт өнімдерінің өзіндік құнының оның экономикалық көрсеткіштеріне
әсерін саралау;
- шаруашылықта өнімнің өзіндік құнын төмендету бағытында
экономиканың ынталандыру жүйесін жақсарту;
- өндірілетін өнімнің сапасын және бәсеке қабілетін арттыру жолдарын
іздестіру.
Диплом жұмысының нысаны ретінде Каменка асыл тұқымды мал зауыты
болып табылады. Бұл кәсіпорын Қазақстанда асыл-тұқымды сүтті ірі қара
өнімдерін өндіретін мемлекеттік кәсіпорын болып табылады.
Диплом жұмысының теориялық және әдістемелік негізіне нарықтық
экономикаға қатысты шет елдің және Қазақстан экономист ғалымдарының ғылыми
еңбектері, Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан Республикасы
өкіметінің арнаулы шешімдері, мемлекеттік нормативтік актілер және
Каменка асыл тұқымды ауыл шаруашылық кәсіпорынының әлеуметтік-
экономикалық мәліметтері пайдаланылды.
Диплом жұмысын жазу барысында математикалық, статистикалық,
экономикалық талдау әдістемелер пайдаланылды.

1 тарау. Ауыл шаруашылығы өнiмiнiң өзiндiк құны және оның
ерекшеліктері.
1. Өзiндiк құнның ұғымы, мәнi мен түсінігі

Ауыл шаруашылығы экономиканың маңызды саласы болып табылады.
Агроөнеркәсiп саясаты бүгiнде оны жоғары тиiмдi, бәсекеге қабiлеттi,
елiмiздi ауыл шаруашылығы өнiмiмен қамтамасыз етуге, оның сапасын
жоғарлатуға бағытталған. Ауыл шаруашылығында экономикалық қатынастарды
түбегейлi қайта құру мiндетi қойлып отыр, оның мәнi ауыл шаруашылығындағы
тұрғындарына дербестiлiк, кәсiпкерлiк, бастамалық көрсету үшiе мүмкiндiктер
туғызу.
Өнiмнiң өзiндiк құны ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң экономикалық
тиiмдiлiгiнiң аса маңызды көрсеткiшi болып саналады. Онда ауыл шаруашылығы
қызметiнiң түрлiжағы бiрiктiрiледi, түрлi өндiрiстiк ресурстарды пайдалану
нәтижелерi жинақталады. Өзiндiк құнның кемуi кез келген қоғамның, әрбiр
саланың, кәсiпорынның бiрiншi кезектегi және өзектi мiндеттерiнiң бiрi
болып табылады. өнiмнiң өзiндiк құны деңгейiне пайданың сомасы,
рентабильдiлiк деңгейi, кәсiпорынның қаржылық жағдайы және оның төлем
қабiлетi, ұлғаймалы өндiрiс қарқыны, ауыл шаруашылығы өнiмiнiң сатып алу
және бөлшек сауда бағалар деңгейi байланысты.
Өзiндiк құн, бұл құнның бөлек бөлiгi, онда өндiрiстегi материалдарды,
құралдарды тұтыну, еңбекке ақы төлеу ақша түрiндегi көрсетiлген. өзiндiк
құн экономикалық категория, ол өндiрiстiк процестiң бастапқы, жинақталушы
көрсеткiшi болып табылады. Демек ауыл шаруашылығы өнiмнiң бағасы мен
өзiндiк құнын салыстыру өндiрiстiң пайдамен немесе шығынмен жұмыс
iстейтiгiн көрсетедi.
Ауыл шаруашылығы өнiмнiң өзiндiк құны барлық жағдайларда да дұрыс,
бұрмаланып көрсетiлмеген болуы тиiс. Ауыл шаруашылығының белгiлi бiр
өнiмiнiң рентабилдiлiгi төмен немесе шығынға бату жағдайында кәсiпорын
салыстырмалы түрде бағасы арзан ресурстарды түсiнiп пайдалануға немесе
оларды барынша аз тұтынуға тиiс.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарындағы жоспарлы қаржы жұмыстарында
өнiмнiң құны оның бағасын есептеу үшiн бiрден-бiр, сенiмдi бағдар болып
есептеледi. Егер мынадай алғы шартты басшылыққа алсақ, кез келген өндiрiс
қызметi шығын жұмсамай, қызмет етпейдi, нарық жағдайында кез-келген өндiрiс
қызметiнен пайда алу көзбеледi. өзiндiк құн мен баға категориясын
пайдалануға осындай тұрғыдан келу қана күллi шаруашылық жүргiзушi
субъектiлердi ауыл шаруашылығы өнiмiнiң өзiедiк құнын бiрыңғай принциптер
бойынша есептеуге мәжбүр етедi.
Қазiргi кезде өзiндiк құнды төмендету мәселесi күрделі мәселелердің
бірі болып отыр оны төмендету резервтерiн iздестiру көптеген
шаруашылықтарға өздерiнiң бәсекелестiк қабiлетiн арттыруға, банкроттықа
ұшырамай және нарықтық экономика жағдайында қызмет етуге көмектеседi.
Бұл жұмысының мақсаты сүт бағытындағы мал шаруашылығы өнiмiнiң өзiндiк
құнын есептеу және шығынның есебiн жүргiзудiң теориялық негiздерiн
қарастырудан, нақты кәсiпорын мысалы арқылы өзiндiк құн мен шығынның есебiн
ұйымдастыруды зерттеуден, шығынның есебiн жетiлдiруде және өзiндiк құнды
калькуляциялауға өзiндiк жолды ұсынудан тұрады.
Агроөнеркәсiп кәсiпорындар өнiм бiрлiгiнiң өзiндiк құнын кемiту
көрсеткiшiнен өзге абсолюттiк сомадағы күллi ауыл шаруашылығының құнын
жоспарлайды. Сүт өнiмiнiң өзiндiк құны бойынша жоспардың орындалуына талдау
жасау кезiнде шын мәнiнде немесе нақты жұмсаған шығынды қарастыру,
жоспардан ауытқұларды табу және артық жұмсауды болдырмау және әрбiр сала
бойынша шығынды одан әрi кемiту бойынша шаралар белгiлеуi қажет. Мұндай
талдау агроөнеркәсiп кешеннiң шаруашылық есептi енгiзумен және нығайтумен
байланысты. Мұның өзi өндiрiстiң жекелеген буындары бойынша өзiндiк құнның
деңгейiн анықтауға және осы аталған участiкте шығынды азайту үшiн жауап
беретiн жекелеген орындаушылырдың атқарған жұмыстарын бағалауға мүмкiндiк
туғызады.[1]
Сүт өнiмiнiң өзiндiк құны бойынша жоспардың орындалуын бағалау есеп
берген жылдың жоспарлы және нақты өзiндiк құнын есептеу бойынша, оның нақты
көлемi және ассориментi жайындағы мәлiметтер бойынша жүргiзiледi.
Жалпы алғанда, сүт өнiмiнiң өзiндiк құны материалдық шығыннан,
жұмысшыларға жалақы төлеу шығынынан және кешендi салалар шығынынан
құралады. Әрбiр элемент бойынша шығынның азаюы немесе өнiмнiң өзiндiк
құнының қамбаттауын немесе арзандауын туғызады. Сондықтан талдау кезiнде
шикiзаттың, материалдардың, отынның және электр энергиясының шығындарын,
жалақыға жұмсалған шығынды, цехтағы, жалпы зауттағы және басқа шығындарды
тексеру керек.
Өнiмнiң өзiндiк құны бұл ақша түрiнде көрсетiлген оны өндiруге және
өткiзуге жұмсалған шағындар.
Нарықтық қатынастар жағдайында өзiндiк құн кәсiпорынның өндiрiстiк-
шаруашылық қызметiнiң аса маңызды көрсеткiшi болып табылады. Бұл көрсеткiш
бойынша жоспардың орындалуын оның қозғалысын бағалау үшiн; ауыл шаруашылығы
өндiрiсiнiң және ауыл шаруашылығы өнiмiнiң жекелеген түрлерiнiң
рентабильдiлiгiн анықтау үшiн; ауыл шаруашылығы өнiмiнiң өзiндiк құнын
кемiту резервтерiн табу үшiн; өнiмге баға белгiлеу үшiн; мемлекеттiң
көлемiнде ұлттық табысты есептеу үшiн; жаңа техникасы, техналогияны,
ұйымдастыру- техникалық шараларды негiзудiң экономикалық тиiмдiгiгiн
есептеу үшiн қажет.
Активтердiң айналымнан шығуы нәтижесiнде (ақша қаржысы, өзге мүлiк)
осы ұйым капиталының кемуiне әкелетiн мiндеттемелердiң пайда болуы
нәтижесiнде экономикалық тиiмдiлiктiң кемуi ұйымның шығынына жатқызылады.
Әдеттегi қызмет түрлерi бойынша шығындарды құру кезiнде оларды келесi
элементтерi бойынша топтастыру қамтамасыз етiлуге тиiстi:
- материалдық шығындар;
- еңбекке ақы төлеу шығындары;
- әлеуметтiк мұқтаждарға жұмсалған шығындар;
- амартизациялау;
- өзге шығындар;
Бухгалтерлiк есепте басқару мақсаттары үшiн шығынның салалары бойынша
оның есебiн жүргiзу ұйымдастырылады. Шығын салалары тiзбесi ауыл
шаруашылығы ұйымында дербес белгiленедi.
Бухгалтерлiк есеп беруде ауыл шаруашылығы ұйымының есеп жүргiзу
саясаты туралы ақпаратының құрамында коммерциялық және басқару шығындарын
тану тәртiбiн ашу жатады.1
Ауыл шаруашылығы ұйымының пайдасы мен шығыны туралы есепте өткiзiлген
сүт өнiмiнiң өзiндiк құны бөлек берiледi, сонымен бiрге коммерциялық
шығындар, басқару шығындары, операциялық шығындар және өткiзуден тыс
шығындар, жағдайға қарай төтенше шығындар көрсетiледi.
Шығындар бапталы тiзбесi, олардың құрамы және сүт өнiмi түрлерi
бойынша болу әдiстерi өндiрiс құрылымы мен сипатын ескерiп, жоспарлау, есеп
жүргiзу және сүт өнiмiнiң өзiндiк құнын калькуляциялау мәселелерi бойынша
салалық әдiстемелiк ұсыныстармен анықталады.
Сонымен шаруа қожалықтары үшiн төмендегiдей типтi статьялар
белгiленген:
1. Әлеуметтiк мұқтаждықтарға ақша аудару, қоса атқарылатын еңбекке ақы
төлеу;
2. Тұқым және отырғызатын материал;
3. Миниралдық және органикалық тыңайтқыштар;
4. Мал мен өсiмдiк қорғау құралдары;
5. Жем, шөп;
6. Қайтадан өндеуге арналған шикiзат;
7. Негiзгi құралдардың құрамы
оның iшiнде:
а) мұнай өнiмдерi
б) негiзгi құралдарды амартизациялау;
в) негiзгi құралдарды жөндеу;
8. Жұмыс және қызмет көрсету;
9. Өндiрiстi ұйымдастыру мен басқару;
10. Несиелер бойынша төлемдер;
11. Мал өлiмiнен шығындар;
12. Өзге шығындар;
Ауыл шаруашылығы ұйымдарында шаруашылық жүргiзудiң нақты жағдайларын
ескере отырып, шығын статьяларының типтi номенклатурасы негiзiнде әрбiр
сала үшiн шығын статьясының нақты номенклатурасы қалыптасады.
Ұйым жұмысының негiзгi көрсеткiшiнiң бiрi өнiмнiң өзiндiк құны болып
табылады. Орындаған жұмыстың және көрсетiлген қызметтiң, өнiмнiң жекелеген
түрлерi бiрлiгiнiң өзiндiк құнын есептеудi калькуляция деп атайды.
Калькуляция, өнiм өндiруге және өткiзуге жұмсалған шығындардың есебiн
жүргiзудiң соңғы сатысы, бұл процесте шығындар топтастырылады және белгiлi
бiр әдiстердiң көмегiмен өнiмнiң өзiндiк құны есептелiнедi.
Өндiрiстiк шығындардың есебiн жүргiзудiң күллi процесi сатыларға
бөлiнедi:
1. Есеп жүргізу нысандары бойынша шығындарды топтастыру.
2. Калькуляциялау нысандары бойынша шығындарды бөлу;
3. Өнiмнiң (атқарылған жұмыстың, көрсетiлген қызметiнiң) бiрлiгiнiң
өзiндiк құнын анықтау.
Өзіндік құнның калькуляциялау үрдісі өндiрiс шығындары туралы және
алынған өнiмнiң саны туралы мәлiметтердi пайдаланудан басталып, нақты
өзiндiк құны бойынша бағалаумен аяқталады.
Нысанның шығынын есептеу өндiрiс түрлерiмен салаларға байланысты.
Ауыл шаруашылығы ұйымдарында шығындарды есептеу объектiлерi: өсiрiлетiн
дақылдар (арпа, күнбағыс, сүт және басқалары) жұмыстың түрлерi (жердi
жырту, негiзгi құрал жабдықтарды жөндеу, қарым-қатынасты тоқтату және
басқалар) болуы мүмкiн.1
АӨК- тiң қайта өндеу салаларында есеп жүргiзу объектiлерi жекелеген
бөлiнулер (сүттi кiлегейге айналдыру, iрiмшiк дайындау және тағы басқа)
болуы мүмкiн.
Аналитикалық есеп шотты әрбiр нысанға емес, топқа ашуға рұқсат
берiледi. Өндiрiсте шығындардың аналитикалық есебi өндiрiс шығындарын
есептеу нысандары калькуляциялау нысандарына барынша сәйкес келетiндей
тұрғыда есептелiнедi. Калькуляциялау нысандары дайын өнiмнiң жекелеген
түрлерi, бұйымдарда, аралық өнім жұмыспен қызымет көрсетудi бiлдiредi. Есеп
жүргiзу нысандары калькуляциялау нысандарына не ғұрлым көбiрек сәйкес
келетiн болса, өндiрiстегi шығындар өнiмнiң нақты түрiнiң өзiндiк құнының
соғұрлым көбiрек кiретiн болады.
Ауыл шаруашылығы ұйымдарда өндiрiстiк шығын есебiнiң нысандарыи және
калькуляция объектiлерi көбiнесе сәйкес келмейдi. Мәселен, нагiзгi
өндiрiстен қосымша өнiмнiң бiрнеше түрiн алады. Мәселен, мал шаруашылығы.

1.1.1 кесте
Сүттi iрi қара мал өнімдерінің шығындарын есептеу нысандары

Шығындарды есептеу өнiмнiң өзiндiк құнын өнiмнiң өзiндiк құнын
объектiсi есептеу объектiсi есептеу бiрлiгi
1. Сүттi малдың негiзгi Төл 1 бас
табыны (сиырлар және сүт 1центнер
бұқалар)
2. Өндiруге және Тiрi салмағының өсiмi 1 центнер
бордақылауға арналған Тiрi салмақ
малдар (бұзаулар, түрлi 1 центнер
жастағы өгiзшелер,
сиырлар, бұқалар және
негiзгi табыннан
шығарылғандар, сауын
сиырлар)

Әрбiр калькуляциялау нысаны үшiн калькуляциялау бiрлiгiн дұрыс таңдай
бiлу қажет, ол өнiмнiң сипатына, оның физикалық қажеттілігiне сәйкес келуi
тиiс. Бұл үшiн негiзiнде заттай (центнер, тонна, мал басы, гектар, жұмыс
күнi, киловат-сағат және тағы басқа) және коэфицентнердiң көмегiмен
есептелген шартты заттай өлшем бiрлiктер қолданылады. Есептi кезеңнiң
соңында 25, 26, 28 есеп шоттарында ескерiлген шығындар 20, 23 және басқа
есеп шоттарға көшiрiлiп жазылады. Есептiк кезен iшiнде 20 және 23 шоттары
несиеден жоспарлы норматив немесе шығырылған өнiмнiң немесе атқарылған
жұмыстың және көрсетiлген қызметтiң шын мәнiндегi өзiндiк құны жазып
алынады. Есептiк кезен соңында дайын өнiмнiң, жұмыстың көрсетiлген
қызметтiң жоспарлы немесе нормативтiк өзiндiк құны және формула көмегiмен
шығын статьяларындағы қалыптасқан нормалардың өзгеруiмен, ауытқулар
ескеріледі.
Өнім өндiру шығынының және өнiмiнiң өзiндiк құнын калькуляциялаудың
есебiн жүргiзу әдiсi деп өнiмнiң жеке түрiнiң, жұмыстың, көрсетiлген
қызметтiң немесе олардың бiрлiгiнiң есебiн жүргiзу үшiн қолданылатын
тәсiлдер жиынтығын түсiнемiз.
Ұлттық тәжiрибеде өнім өндiру шығындары мен калькуляциялау есебiнiң
төмендегiдей әдiстерi қолданылады:
1) Жай (тiкелей)
2) Тапсырысты
3) Бөлшектi (жартылай фабрикаттар және жартылайсыз фабрикат нұсқалары)
4) Үрдістістi
5) Қосымша өнiм шығыннан жалпы шығыннан алып тастау тәсiлi
6) Коэффиценттер тәсiлi;
7) Пропорционалды;
8) Нормативтi;
9) Комбинациялы;
Өнiмнiң өзiндiк құнын есептеу кезiнде шығындарды баланстық жинақтау
қағидасы ауыл шаруашылығы салалары үшiн бiрыңғай, өзгермейтiн қағида болып
табылады. Ол бiр тараптан жылдың басында аяқталмаған өнiмге жұмсалған
шығын мен ағымдағы жылдың шығынының теңдiгiн, басқа тараптан, дайын өнiмнiң
өзiндiк құнына қатысты шығын мен жылдың аяғындағы аяқталмаған өнiм шығыны
арасындағы теңдiктi көрсетедi.
Өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялау әдiсiн таңдау, өндiрiстiң
түрiне, оның күрделiгiне, ерекшелiктерiне, аяқталмаған өнiмнiң болуына,
өндiрiс процессiнiң ұзақтылығына, өндiрiлген өнiмнiң номенклатурасына және
басқаларға байланысты.
Қарапайым (тiкелей) калькуляциялау әдiсi өнiмнiң жеке түрiнiң,
жұмыстың, қызметтiң өзiндiк құнын тiкелей есептеуге негiзделген. Бұл әдiс
өндiрiс өнiмiнiң тек бiр түрiн қана алу кезiнде қолданылады, бұл жағдайда
шығынның есебiн жүргiзу объектiсi калькуляциялау объектiсiне сәйкес келедi.
Мұнда өнiм бiрлiгiнiң өзiндiк құны шығынның көлемін өнiмнiң санына
бөлу жолымен шығарылады. Бұл әдiс қосалқы қызмет көрсетулердiң өзiндiк
құнын және кейбiр өндiрiстiк басқа жұмыстардың өзiндiк құнын есептеу
кезiнде пайдаланылады.1
Тiкелей есептеу әдiсiне тапсырыс әдiсi жатқызылады, мұнда есеп жүргiзу
және калькуляциялау объектiсi жеке өндiрiстiк тапсырыс болып табылады.
Аналитикалық есеп шот тапсырыс түрлерi бойынша ашылады (мұнда тапсырыс, деп
бұйымды жөндеу жұмыстары түрлерiн тағы басқа ).
Бұл әдiс жөндеу, тiгiн шеберханаларында, құрылыста қолданылады.
Тапсырыстың өзiндiк құны оның ашылған күнiнен оның орындалу күнiне дейiнгi
өндiрiстiң барлық шығыны сомасымен анықталады. Демек, бұл әдiстiң кемшiлiгi
тапсырыстың орындалу кезiнде өзiндiк құнды бақылаудың мүмкiн еместiгi.
Өнiмнiң өзiндiк құнын калькуляциялау және шығын есебiн жүргiзудiң бұл
әдiсi негiзiнде АПК-iнiң қайта ұқсату (өңдеу) кәсiпорындарында және ауыл
шаруашылығы ұйымдарының өнеркәсiптiк өндiрiстерiнде қолданылады, мұнда
өңделетiн шикiзат және материалдар бiр iздiлiкпен бiрнеше өңдеу сатысынан
өтедi.
Өндiрiсте шығынның есебiн жүргiзу бойынша аналитикалық есепшот өндеу
сатылары бойынша ашылады.
Шикiзатты және материалдарды қайта өңдеудегi технологияның
ерекшелiктерiне байланысты болу әдiсiнiң аралық өнім және түпкі өнім
нұсқалары қолданылады. Бөлу әдiсiнiң аралық өнімнің нұсқасы әрбiр болу
шикiзат өңдеудiң аяқталған сатысын бiлдiрген кезде қолданылады, осының
нәтижесiнде өз өндiрiсiнiң аралық өнімін алады, бұлар өндiрiсте не өткiзу
үшiн одан әрi пайдалануға, дайын өнiм деп есептелiнедi. Бұл жағдайда әрбiр
бөлуден кейiн аралық өнімнің өзiндiк құны шығарылады, бұл әртүрлi салада
оларды өңдеу кезiнде аралық өнімнің өзiндiк құнын табуға, немесе оның
сатылу барысында өнiмнiң өзiндiк құнына неғұрлым белсендi бақылауды
қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi.
Түпкі өнім алу барысында шығынның есебiн алу қажет. Бұл әдісті
пайдалану барысында аралық өнімнің өзiндiк құны анықталмайды, дайын өнiмнiң
ғана өзiндiкқұнын есептейді.
Үрдістік әдiс – ауыл шаруашылығы кәсiпорындарындағы ең кең таралған
әдiс. Оның мәнi мынада, өндiрiс шығындары оның барлық үрдісі бойында
өнiмнiң белгiлi бiр түрiне қатысты жинақталды.
Қосымша өнiм шығындарын шығарып тастау әдiсi өнiмнiң өзiндiк құнын
есептеу кезiнде қолданылады, оның мәнi сол, өндiрiс өнiмi өз құрамы бойынша
негiзгi немесе қосымша болып бөлiнедi. Бұл жағдайда тек негiзгi өнiм
есептеледi (калькуляцияланады). Ал қосымша өнiм бұдан бұрын белгiленген
баға бойынша бағаланады. Негiзгi өнiмнiң өзiндiк құнын есептеу кезiнде
қосымша өнiмнiң өзiндiк құны жалпы шығын көлемінен шығарылып тасталады.
Бұл әдiстiң кемшілігі тәжірибе жүзінде барлық қосымша өнiм
пайдаланбауында. Демек, негiзгi өнiмнiң өзiндiк құнын қолдан өсiру әрекетi
жасалады. Бұған қоса әр түрлi ұйымда қосымша өнiмдi бiрдей бағалау
байқалмайды.
Коэффиценттер әдiсi бiр объектiлер бойынша шығындар ескерiлген
жағдайда өзiндiк құнды есептеу үшiн қолданылады. Яғни өнiмнiң бiрнеше түрi
арасында бөлу қажет. Демек шығындар есебiнiң нысаны калькуляциялау
нысандарына сәйкес келмейдi. Сондықтан шығындарды бөлу үшiн коэффиценттерi
анықталады. Олардың көмегiмен алынған өнiм шартты өнiмге ауыстырылады.
Осының нәтижесiнде шартты өнiмнiң өзiндiк құны, кейiн заттай өнiмнiң
өзiндiк құны шығарылады.
Пропорционалды әдiс өндiрiстен өнiмнiң бiрнеше түрi алынған жағдайда
өнiмнiң өзiндiк құнын есептеу үшiн қолданылады.
АӨК-тiң қайта өндеу салаларында қолданылады. Бұл жағдайда өндiру
шығындарының жекелеген түрлерi ағымдағы нормалар бойынша ескерiледi,
нормалардан нақты шығындардың жедел есебiн бөлек алу жүргiзiледi. Бұл
орайда шығындардың болған жерлерi, есептерi, жауапты адамдар көрсетiледi,
өнiмнiң нақты өзiндiк құны ағымдағы нормалар, нормалардан ауытқулар,
нормаларды өзгертулер бойынша шығындар самасынан құралады.
Зф=Знорм+А+Ө,
Мұндағы,
- Зф-нақты шығындар;
- Зн-нормативтi шығындар;
- А – нормалардан ауытқу шамасы;
- Ө – нормаларды өзгертудiң шамасы.
Комбинациялы әдiс, өнiмнiң өзiндiк құнын есептеу әдiсi жоғары
келтiрiлген бiрнеше әдiстi көздейдi. Сонымен, ауыл шаруашылығы ұйымдарында
сүттi және төл басын есептеу кезiнде қосымша өнiмге жұмсалған шығындарды
шығыру әдiсiн, кейiн пропорционалды әдiстi қолданады.
Өндiруге және өзiндiк құнды калькуляциялауға жұмсалған шығындардың
есебiн ұйымдастыру аса маңызды жағдай ретiнде операциялық шоттардың
мiндеттi есепшоттарын: жинақтау бөлу (25,26) калькуляциялық шоттарын
(20,23,29) салыстыру (49) қаржы-нәтижелiк (99) шоттарды жабуды көздейдi.
Бұлар есепшотты жабу операциялары деп аталады. Осылардың нәтижесiнде баланс
есеп шотында ешқандай сальдо қалмайды.
Калькуляциялық есеп шоттарды жабу өнiмiнiң жұмысы қызмет көрсетудiң
нақты өзiндiк құнымен есептелiнедi. Осыдан кейiн өнiмдi, жұмысты, қызмет
көрсету жоспарлы бағалау болады, осы бойынша, олар есептi кезең бойынша
бағаланады, аяқталған өнiм бөлiгi, шын мәнiндегi деңгейге дейiн
жеткiзiледi.
Осымен калькуляциялық есепшоттар кредитi бойынша шартты айналымдар
есепшоттардың дебетi бойынша ескерiлген нақты шығындарға дейiн жеткiзiледi.
Ауыл шаруашылық ұйымдарында “малдардың өлiмiнiң ысыраптары” саласы бойынша
мал шаруашылығы өнiмiн өндiру шығындары құрамында бордақылауда тұрған iрiлi-
уақты малдың ысырабы, құстың, аңның, қоянның омартта аралықты ысырабы
ескерiледi. Ауру-сырқауға немесе стихиялық апаттарға байланысты өлген
малдар құны өнiмнiң өзiндiк құнына кiргiзiлмейдi, 99 “пайда және шығын"
есепшотының дебетi бойынша шығындар ретiнде ескерiледi.

1.2 Ауыл шаруашылық өнімінің өзiндiк құнның ерекшеліктері.

Өнiмнiң өзiндiк құны-өнеркәсiп орындары, бiрлестiктерi қызметiнiң аса
маңызды көрсеткiштердiң бiрi, мұнда өнiм өндiрумен, өткiзумен байланысты
кәсiпорынның барлық шығыны ақша түрiнде көрсетiледi.
Өзiндiк құнға өнiмге кеткен еңбек шығындары (негiзгi қорларды
амартизациялау, шикiзат құны, материалдар, жанар-жағар майдың және басқа
материалдық ресурстар) және ауыл шаруашылығы кәсiпорындары қызметкерлерiнiң
еңбегiне төленген шығындар келедi.
Өнiмнiң өзiндiк құнының төрт түрi бар.
Цехтық өзiндiк құнға осы бөлімнің өнiм өндiруге жұмсалған шығындары
кiредi. Жалпы өндірістік өзiндiк құн кәсiпорынның өнiм өндiруге жұмсалған
шығындарын көрсетедi. Толық өзiндiк құн кәсiпорынның өндiруге ғана емес,
өнiмдi өткiзу шығындарында есептесу нәтижесі ескеріледі. Салалық өзіндік
құн жекелеген кәсіпорындардың жұмыс нәтижелеріне ғана емес, тұтас алғанда
сала бойынша өндірісті ұйымдастыруға да байланысты.
Сүт өнімнің өзіндік құнын жүйелі түрде кеміту мемлекетке қоғамдық
өндірісті одан әрі дамыту үшін халықтың материалдық әл-ауқатын арттыру үшін
қосымша қаржылар береді. Сүт өнімінің өзіндік құнын төмендету сүт
өндіретін, кәсіпорындар пайдасы өсуінің аса маңызды көзі.
Агроөнеркәсіп өнімінің шығындары жоспарланады және бастапқы
экономикалық элементтері бойынша, шығындар статьялары бойынша ескеріледі.
Бастапқы экономикалық элементтер бойынша топтастыру, өндіруге
жұмсалатын, шығындар сметасын жасауға мүмкіндік түғызады. Онда
кәсіпорынның материалдық ресурстарға жалпы қажеттігі, негізгі қорларды
амартизациялау сомасы, еңбекке ақы төлеу шығындары және кәсіпорынның өзге
ақша шығындары анықталады. Бұл топтастыруды сондай-ақ бизнес жоспарлардың
өзге бөлімдерімен өзіндік құн бойынша жоспарды келісіп алу үшін, айналым
қаржыларын жоспарлау және оларды пайдалануды бақылау үшін пайдаланады
өнеркәсіпте олардың экономикалық элементтері бойынша келесі шығындар
қабылданған:
- шикізат және негізгі материалдар;
- қосалқы материалдар;
- жанар-жағармай (басқа тараптан);
- энергия (басқа тараптан);
- негізгі қорларды амортизациялау;
- жалақы;
- әлеуметтік сақтандыруға ақша аудару;
- элементтері бойынша бөлінбеген басқа шығындар;
Жалпы шығындағы оның жекелеген экономикалық элементтердің ара қатынасы
(байланысы) өнім өндіруге жұмсалған шығындардың құрылымын анықтайды.
Өнеркәсіптің түрлі саласындағы өндіріске жұмсалған шығындар құрылымы
біркелкі емес, ол әр саланың өзіндік ерекше жағдайларына байланысты.
Шығындарды экономикалық элементтер тұрғысынан шығындарын топтастыру
кәсіпорынның оларды өнімнің жеке түрлеріне бөлінген материалдық және басқа
шаруашылық мұқтаждарын көрсетеді. Бұл жағдайда өнім бірлігінің өзіндік
құнын анықтауға болмайды.
Сондықтан экономикалық элемнттері бойынша шығындарды топтастырумен
қатар өнім өндіруге жұмсалған шығындар жоспарланады және шығын статьялары
бойынша (калькуляциялау статьялары бойынша) ескеріледі.
Шығын статьялары бойынша шығындарды топтастыру олардың құрылу
көздерін, олардың жұмсалу ерекшеліктерін білуге, анықтауға мүмкіндік
береді. Сонымен қатар кәсіпорынға өнімнің жеке түрлерін өндіру және
олардың өзіндік құнын есептеуге қандай факторлардың әсер ететілігі құнның
деңгейін төмендету барысында қандай іс-ерекеттер жүргізу керектігін білу
үшін қажет. Өнімнің нақты өзіндік құнын нормативтік өзіндік құнды формула
көмегімен анықтауға болады. Өнімнің түрі бойынша есептелген шығын оның
нақты өзіндік құнын жоспарлы деңгейімен салыстыру арқылы төмендегі формула
арқылы анықтауға болады.
Өф=Өн+UнQ + (-АнQ)
Мұнда,
- Өф - өнімнің нақты өзіндік құны;
- Өн – нормативті өзіндік құн;
- Uн – нормалардың өзгеруі;
- Ан – нормалардан ауытқу;
- Q – шығарылған өнім саны.

1.2.1 кесте
2003 жылдың ішінде сүт өнімінің өндіруге жұмсалған шығындарқұрылымы
және олардың үлес салмағы
Шығын түрлері %
Шикізат және негізгі материалдар 85,5
Қосалқы материалдар 2,6
Жанар-жағармай 0,3
Энергия 0,6
Амортизациялау 1,6
Жалақы және әлеуметтік сақтандыруға аударылған ақша 8,6
Өзге шығындар 0,8
Барлығы 100

Агроөнеркәсіпте негізгі калькуляциялау статьяларының мынадай
номенклатурасы қолданады:
1) шикізат және материалдар;
2) технологиялық жұмыстарға қажет жанар-жағармай және энергия;
3) өндіріс жұмысшыларының негізгі еңбек ақысы;
4) жабдықты ұстауға және пайдалануға жұмсалған шығындар;
5) цехтағы шығындар;
6) жалпы зауыттағы (жалпы фирмалық) шығындар;
7) өнім сапасыздығынан болған ысыраптар;
8) өндірістік емес шығындар.
Өнімнің өзіндік құнына кіретін ауыл шаруашылығы кәсіпорынның шығындары
тікелей және жанама болып бөлінеді. Тікелей шығындарға өнім дайындауға
тікелей байланысты, оның жекелеген түрлері бойынша ескерілетін: негізгі
материалдар, жанар-жағармай, технологиялық мұқтаждарға жұмсалатын энергия
құны, жалақы және т.б. шығындар жатқызылады. Жанама шығындарға өнімнің жеке
бір түрінің өзіндік құнына тікелей қатысы жоқ шығындар жатады, мәселен,
жабдықты қалыпты деңгейде ұстау және пайдалану бойынша шығындар.
Өндірістік емес шығындар статьясы бойынша дайын өнімді өткізу
бойынша шығындар (өнімді сорттау т.б. шығындар) және стандарттауға және
ғылыми зерттеу жұмыстарға жұмсалған шығындар ескеріледі. Әдетте өндірістік
емес шығындар ауыл шаруашылығы өнімінің жекелеген түрлерінің өзіндік құнына
олардың өзіндік құнына пропорционалды түрде кіреді.
Сүт және мал еті бойынша шығындар, өнім көлемінің есбі бөлек
жүргізіледі.
АӨК-індегі аналитикалық есепшоттар сүт бағытындағы ірі қара мал
бойынша шығындар есебі әрбір нысан бойынша ашылады.
Олар былай аталады:
1. Негізгі табын. Бұл бағыт бойынша сиырларды, бұқаларды бағуға
жұмсалған шығын ескеріледі.
2. Малғды бағуға және бордақылауға байланысты жұмсалған шығындар
ескеріледі.
Негізгі табын бойынша калькуляциялау нысандары сүт және алынған төл,
калькуляциялық бірліктер – 1 сүт, 1 бас төл болып табылады. Сүт пен төлдің
өзіндік құнын анықтау үшін калькуляциялаудың комбинациялы әдісі
қолданылады:
1. Бір жыл ішінде негізгі табынды (атарды) бағуға жұмсалған жалпы
шығынның көлемінен қабылданған бағалау бойынша қосымша өнім (көң, түлеу
жүні) құны шығарып тасталады;
2. Негізгі және ілеспе өнімге (сүт, төл) келетін шығынның қалған
көлемі жемшөптің айырбас энергиясы шығынына сәйкес: 90% сүтке, 10% төлге
бөлінген.
3. Сүт өндіруге және төл алуға жұмсалған шығындар туралы мәліметтер
тиісінше сүт көлеміне және алынған төлдің санына бөлінеді, осының
нәтижесінде 1 ц сүттің және 1 бас төлдің шын мәніндегі өзіндік құны
анықталады.

1.2.2. кесте
Шығынның экономикалық мәні және калькуляциялау статьялары бойынша
жіктелуі.
Шығынның мәні бойынша Шығындарды калькуляциялау салалары бойынша
өндіріске жұмсалған өндіріске жұмсалған шығындарды топтау
шығындарды топтау
Шикізат және негізгі Шикізат және материалдар
материалдар (қайтарма Сатып алынған комплектті бұйымдар, жартылай
қалдықтарды есептеп фабрикаттар жән е кооперацияланған
шығарғанды қоспағанда) кәсіпорын-дардың көрсететін қызметі
Сатып алынған комплектті Қайтарма қалдықтар (есептеп шығарып
бұйымдар және материалдар тасталады)
Қосалқы материалдар Технологиялық мақсаттарға арналған отын
Басқа тараптан әкелінген Технологиялық мақсаттарға арналған энергия
жанар-жағармайдың Өндіріс жұмысшыларының негізгі жалақысы
Басқа тараптан алынған электрӨндіріс жұмысшыларының қосымша жалақысы
энергиясы Әлеуметтік сақтандыруға аударылған ақша
Негізгі және қосымша жалақы Өнімді дайындауға және игеруге жұмсалған
Әлеуметтік сақтандыруға шығындар
аударылған қаржы (ақша) Жабдықты ұстауға және пайдалануға жұмсалған
Негізгі қор амартизациясы шығындар
Өзге қаржылай шығындар Цехтық шығындар
Жалпы зауыттық шығындар
Ақаудың келтірілген шығындары
Өзге өндірістік шығындар
Өндірістік өзіндік құн жиынтығы
Өндірістен тыс шығындар
Толық өзіндік құн жиынтығы

Барлық шығындар біртектілік дәрежесіне қарай жай (бір элементті) және
кешенді болып бөлінеді. Жай шығындардың мазмұны біркелкі болады: шикізат
және материалдар, жанар-жағармай, энергия амортизациялау, жалақы. Кешенді
шығындарға әртүрлі элементтер кіреді. Оған мәселен, жабдықты
бірқалыптыжағдайда ұстау және пайдалану шығындары, жалпы цехтағы шығындар
және басқалар жатқызылады.
Өндіру көлемінің өзгеру белгісі бойынша шығындар ауыспалы және шартты
тұрақты болып бөлінеді.
Ауыспалы шығындар (пропорционалды) өндіріс көлемінің өзгеруіне
пропорционалды түрде өзгеретін олардың мөлшерінің шығындары жатқызылады.
Бұл шығындарға: негізгі материалдар, кесетін аспап шығындары, негізгі
жалақы, отын және технологиялық мақсаттарға арналған энергия және басқалары
кіреді. Шартты – тұрақтыларға (пропорционалды емес) өндіру көлемінің
өзгеруіне байланысты емес олардың мөлшерінің шығындары болып табылады.
Бұларға әкімшілік – басқару персоналаның жалақысы, жылытуға, жарық беруге,
амортизациялауға және басқаларға жұмсалған шығындар жатқызылады.
Өзіндік құн жинақтаушы экономикалық көрсеткіш ретінде кәсіпорын
қызметінің барлық жақтарын: өндірістің технологиялық жарақтану дәрежесін,
өндірісті және еңбекті ұйымдастыру деңгейін, өндіріс қуаттарын пайдалану
дәрежесін; материалдық және еңбек ресурстарын пайдаланудың үнемділігін және
өндірістік шаруашылық қызметті сипаттайтын басқа да жағдайлар мен
факторларды көрсете алады.
Шығынның көлеміне байланысты цехтық, өндірістік және толық өзіндік құн
болып бөлінеді. Цехтық өзіндік құн кәсіпорын жоспарлы есептік бағалар
аралығын анықтау үшін бастапқы база болып табылады. Өндірістік өзіндік құн
кәсіпорынның өнім өндіру шығындарын қамтиды: оған цехтық өзіндік құнынан
басқа жалпы шаруашылық шығындар кіреді және толық өзіндік құн өндірумен,
өткізумен байланысты күллі шығынды қамтиды.

2- òàðàó Êàìåíêà àñûë - ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíäà ¼íiì ¼íäiðóäi ºàçiðãi
æà¹äàéû ìåí ýêîíîìèêàëûº òèiìäiëiãi

2.1 Êàìåíêà àñûë – ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíû òåõíèêî - ýêîíîìèêàëûº íåãiçäåði

Êàìåíêà àñûë – ò½ºûìäû ìàë çàóûòû 1971 æûëû ²àçຠÑÑÐ ìèíèñòðëåð
êååñiíi ºàóëûñû íåãiçiíäå Àëàòàó àñûë – ò½ºûìäû ñèûðëàðäû ¼ñiðóãå
ìàìàíäàíäûðûë¹àí øàðóàøûëûº ðåòiíäå º½ðûë¹àí. Çàóûòòû îðíàëàñºàí æåði –
Êàìåíêà ºûñòà¹û. Îë Àëìàòû ºàëàñûíàí íåá¸ði 8 øàºûðûì æåðäå. Á½ë æà¹äàé
øàðóàøûëûººà ¼ç ¼íiìií ºàëà õàëºûíà ñàòòó ¾øií ºîëàéëû æà¹äàé òó¹ûçàäû.
Çàóûòòû iñ æ¾çiíäå ïàéäàëàíóäà¹û æåðëåði 2739 ãåêòàð, îíû 1736 ãåêòàðû
åãií åãiëåòií æåð, 269 ãåêòàð øàáûíäûº, 447 ãåêòàðû æàéûëûì. Çàóûò
åëiìiçäåãi Àëàòàó àñûë – ò½ºûìäû ñèûðëàðûí ¼ñiðåòií áiðäåí – áið øàðóàøûëûº
áîëûï òàáûëàäû. 2004 æûëäû áàñ êåçiíäå øàðóàøûëûºòà¹û àñûë ò½ºûìäû ìàëäû
ñàíû 658, îíû iøiíäå 254 ñèûð áîëäû. Øàðóàøûëûºòà¹û ìàë àòàóëû òàçà àñûë
ò½ºûìäû. Ñèûðëàð òàáûíûíû 66% ýëèòà êëàññ, ýëèòà – ðåêîðä ñèÿºòû àñûë
ò½ºûìäû ñèûðëàðäàí, àë ºàë¹àíäàðû 1 ñîðòòû ñèûðëàðäàí º½ðûë¹àí. Æûëäû
áàñûíäà íåãiçãi º½ðàëäàðäû ì¼ëøåði 41860000 òåãå áîëäû. ƽìûñøû ê¾øiíi
ñàíû 115 àäàì, îíû 96-û òiêåëåé àóûë øàðóàøûëû¹ûíäà åáåê åòåäi.
Ðåñïóáëèêàëûº ìåìëåêåòòiê Êàìåíêà 1998 æûëäû 15 ñ¸óiíäå ºàáûëäàí¹àí
²Ð-ñûíû Àçàìàòòûº êîäåêñiíi 104 áàáûíà ñ¸éêåñ ìåìëåêåòòiê ì¾ëêi æåäåë
áàñºàðó º½ºû¹ûíà èå ºàçûíàëûº ê¸ñiïîðûí áîëûï òàáûëàäû.
Êàìåíêà àñûë – ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíäà áàñºàðó æ¸íå ½éûìäûº øàðóàøûëûº
ºûçìåòiíi áàðëûº ì¸ñåëåðií äåðáåñ øåøó ºà¹èäàëàðû íåãiçiíäå äèðåêòîð iñêå
àñûðàäû.
Äèðåêòîð ê¸ñiïîðûííû æ½ìûñûí ½éûìäàñòûðàäû, îíû ì¾ääåëåðií
ìåìëåêåòòiê îðãàíäûð¹à ½ñûíàäû, ñåíiìõàòñûç - ຠê¸ñiïîðûííû àòûíàí iñ-
ºèìûë æàñàéäû, ì¾ëiêêå ê¸ñiïîðûííû àòûíàí áèëiê åòåäi, êåëiñiì øàðò
æàñàéäû, áàíêòåðãå åñåïøîò àøàäû, àòºàðóøû àïïàðàòûíû øòàòûí áåêiòåäi,
á½éðûºòàð øû¹àðèäû, áàðëûº ê¸ñiïîðûí ºûçìåòêåðëåði ¾øií ìiíäåòòi í½ñºàóëàð
áåðåäi.
̽íäà¹û áàñºàðó àïïàðàòû ºûçìåòêåðëåðäi äà¹äûëàðû îëàðäû àòºàðûï
îòûð¹àí ëàóàçûìäàðûíà ñàé êåëåäi.
Çàóûòòà¹û ¼ñiìäiê øàðóàøûëû¹û å àëäûìåí ìàë øàðóàøûëû¹ûí äàìûòó¹û
áà¹ûòòàë¹àí. Ñîíûìåí ºàòàð ¼ñiìäiê ¼ñiðó ñàëàëàðû àñà ìàûçäû òàìàºòûº àçûº
- ò¾ëiê ¼íiìií ¼íäiðåäi, àóûë øàðóàøûëûº ¼íiìií ¼äåó ¼íåðê¸ñiái ¾øií
øèêiçàò äàéûíäàéäû. Øàðóàøûëûºòà åãiíøiëiê ñàëàñû íå¹½ðëûì òèiìäi áîëñà,
àóûë øàðóàøûëû¹û æåðií ïàéäàëàíó äà ñî¹½ðëûì òèiìäi áîëìàº.
Êàìåíêà àñûë – ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíäà 2003 æûëû àóûë øàðóàøûëûº æåðäi
ê¼ëåìi 2001 æûëìåí ñàëûñòûðà êåëñåê 7,6% ºûñºàð¹àí. Á½ë ºàëàíû øåêàðàñû
êååþiíåí æ¸íå øàðóàøûëûºòà ºàðæûíû áîëìàóûíà áàéëàíûñòû åãiñòiê æåðëåð
ê¼ëåìiíi àçàþûíàí áîëäû. Îíû êåëåñi êåñòåäåí ê¼ðóãå áîëàäû

2.1.1 êåñòå
Êàìåíêà àñûë-ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíû æåðiíi º½ðàìû ìåí º½ðûëûìû*
Æûëäàð: 2003 жылды
Æåð ò¾ðëåði 2001 жылмен
салыстырғанда
%
2001 2002 2003
ãà % ãà % ãà %
Æàëïû æåðäi ê¼ëåìi
3268 100 3170 100 3170 100 - 3
Îíû iøiíäå:
àóûë øàðóàøûëûº æåðëåð3071 94 2693 85 2739 86,4 - 10,8
åãiñòiê æåðëåð 2674 87,1 1796 66,7 1796 65,6
øàáûíäûº 210 6,8 296 10 269 10 + 28
æàéûëûìäûº 232 7,6 447 16,3 447 16,3 +92
ê¼ï æûëäûº åãiñòiê 135 4,4 181 6,8 227 8,3 +92
Áîñàëºû æåðëåð 135 4,4 181 6,8 227 8,3 + 92

*Êàìåíêà àñûë-ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíû 2001-2003 æûëäûº ì¸ëiìåòòåði áîéûíøà.

Øàðóàøûëûºòà¹û æåðëåðiíi º½ðàìûíäà åãiñòiê æåðäi àëàòûí ¾ëåñ
ñàëìà¹û ¾ëêåí æ¸íå îë 2003 æûëû 65.6% áîëäû, àë æàéûëûìäûº æåðäi ¾ëåñ
ñàëìà¹û 16,3%, øàáûíäûº 10%. Ñîíäûºòàí ìàë øàðóàøûëûº àðíàóëû æà¹äàéäà,
êåøåíäå áà¹ûëàäû. Ñîíäûºòàí ìàë øàðóàøûëû¹ûíà ºàæåòòi, ìàûçäû
æà¹äàéëàðæ¸íå æåì-ø¼ï ºîðûí æàñàó øàðóàøûëûºòà ¾ëêåí îðûí àëàäû. Îñû
ò½ð¹ûäàí àë¹àíäà, øàðóàøûëûºòû åãiñòiê æåðëåðäå ïàéäàëàíó ê¼ðñåòêiøòåði
ò¼ìåíäåãi êåñòåäå êåëòiðiëãåí.

2.1.2 êåñòå
*Øàðóàøûëûºòû åãiñòiê æåðëåðiíi ê¼ðñåòêiøòåði
Æûëäàð: 2003 жылды
Åãiëãåí äàºûëäàð 2001 жылмен
ò¾ðëåði салыстырған-
да %
2001 2002 2003
га % га % га %
ĸíäi äàºûëäàð 1130 60,9 730 50 500 44,7 -55,7
²àíò ºûçûëøàñû 30 1,6 30 2 20 1,8 -33,4
Ìàéëû äàºûëäàð, áàðëû¹û
95 - 30 - 300 - + 315,8
Îíû iøiíäå:
ñàôëîð 65 3,5 - - 200 17,9 + 307,7
ñîÿ 30 1,6 30 2 100 10 + 333,3
ʼï æûëäûº ø¼ïòåð 299 16,2 382 26 50 4,5 -83,3
Ѿðëåìãå àðíàë¹àí
äàºûëäàð 300 16,2 300 20,4 250 22,3 - 16,7
Áàðëû¹û: 1854 100 1472 100 1120 100 39,6

*2001-2003 æûëäûº øàðóàøûëûº åñåïòi ì¸ëiìåòiíåí àëûíäû.

Æî¹àðûäà êåëòiðiëãåí êåñòå ì¸ëiìåòòåði ê¼ðñåòêåíiíäåé, íåãiçiíåí
øàðóàøûëûº ä¸íäi äàºûëäàðäû ¼ñiðóìåí àéíàëûñàäû. Äåãåíìåí ä¸íäi äàºûëäàðäû
åãiñòiê ì¼ëøåði ñî¹û æûëäàðû åä¸óið àçàé¹àí. Ìûñàëû îëàðäû ¾ëåñ ñàëìà¹û
2001 æûëû 60,9% áîëñà, 2003 æûëû 44,7% äåéií àçàé¹àí. Îñûíäàé æà¹äàé ê¼ï
æûëäûº ¼ñiìäiêòåð, ñ¾ðëåìãå àðíàë¹àí äàºûëäàð¹à ò¸í áîëûï îòûð. Ñîíûìåí
ºàòàð ñî¹û æûëäàðû øàðóàøûëûºòà ¼ñiìäiê ìàéû àëûíàòûí äàºûëäàð¹à êûï ê¼ië
á¼ëiíiï æàòºàíû áàéºàëàäû. 2003 æûëû îñû äàºûëäàðäû åãiñi 2001 æûë¹à
ºàðà¹àíäà 2,5-3,0 åñåãå ½ë¹àé¹àí, îíû ñåáåái õàëûºòû ºàæåòòi ¼íiììåí
ºàìòàìàñûç åòó åãiñòiãi 34% ºûñºàðòûëûï 20 ãà º½ðàéäû æ¸íå ìàéëû
äàºûëäàðäû ºàëäû¹û ìàë¹à æåì ðåòiíäå ïàéäàëàíó æà¹ûí êå ê¼ëåì àëûï
êåëåäi.
Êàìåíêà àñûë-ò½ºûìäû ìàë çàóûòûíäà ¼ñiìäiê øàðóàøûëû¹ûíû ò¾ñiìäiëiãi
2.1.3 êåñòåäå êåëòiðiëãåí
2.1.3 êåñòå
*Àóûë øàðóàøûëûº äàºûëäàðäû ò¾ñiìäiëiãi æ¸íå æàëïû ¼íiì

2003 жылды
ÆÛËÄÀÐ 2001 жылмен
Äàºûëäàð салыстыр-ғанд
а (+; -)
2001 2002 2003
Æàëïû Ò¾ñiìäÆàëïû Ò¾ñiìäÆàëïû Ò¾ñiìäЖалпы Түсімд
¼íiì, цiëiê ¼íiì, цiëiê ¼íiì, iëiê өнім , ілігі
цга цга ц цга ц
цга
Îíû iøiíäå:
ʾçãi áèäàé 2465 3,5 7050 23,5 3900 13 +1435 +9,5
Æàçäûº áèäàé 5045 11,7 3885 9,0 1550 7,75 -3495 -3,95
Ñîÿ 140 4,7 370 12,3 1100 11 +960 +6,3
ʼï æûëäûº ø¼ïòåð
50361 115 43030 112,6 7000 140 -27385 +25
Ѿðëåìãå àðíàë¹àí 108000 360 117000 390 98250 393 -9750 +33
æ¾ãåði
²àíò ºûçûëøàñû 4100 136,2 3330 111 2350 132,5 -750 -3,7

*2001-2003 жылдардағы шаркашылықтың есеп жүргізі мәліметтері

Åãåð ä¸íäi äàºûëäàðäû åãiñ ê¼ëåìi ìåí ò¾ñiìäiëiãií 2001 æûëäû
æ¸íå2002 æûëìåí ñàëûñòûðà êåëñåê ò¾ñiìäiëiê 2 åñå àðòºàíûí áàéºàó¹à áîëàäû,
àë 2003 æûëû åãiñòiê ê¼ëåìi 2 åñå ºûñºàðäû æ¸íå äå ò¾ñiìäiëiê êåìiäi. Ñîÿ
äàºûëûíû äà ¸ð ãåêòàðûíàí ò¾ñiìäiëiãiíi ½ë¹àé¹àíû áàéºàëàäû.
Øàðóàøûëûºòà ê¼ï æûëäûº ø¼ï æ¸íå ñ¾ðëåìãå àðíàë¹àí åãiñòiêòi ê¼ëåìi
àçàé¹àíìåí îëðäû ¸ð ãåêòàðûíàí àëûí¹àí ¼íiì ê¼ëåìi æûëäàí-æûë¹à ½ë¹àéûï
êåëå æàòºàíûí àéòó¹à áîëàäû, ÿ¹íè ìàëäû àçûºïåí, æåì-ø¼ïïåí ºàìòàìàñûç åòó
åä¸óið æîë¹à ºîéûëûï æàòºàíûí àéòó¹à áëàäû.
Çàóûòòû Àºá½ëຠòàóàðëû ñ¾ò êåøåíiíäå iði ºàðà ìàë áàñûí ¼ñiðó æ¸íå
äàìûòó iñ-¸ðåêåòòåði øî¹ûðëàíäûðûë¹àí. Á½ë æî¹àðû ìåõàíèêàëàíäûðûë¹àí
êåøåí.

2.1.4 êåñòå
* Åãiñòiê æåðëåðäi ïàéäàëàíóäû ýêîíîìèêàëûº òèiìäiëiãi
¼ëøåì ÆÛËÄÀÐ: 2003æûëäû 2001
ʼðñåòêiøòåð áiðëiãi æûëìåí
ñàëûñòûðó, %
2001 2002 2003
Åãiñòiê ê¼ëåìi, ºîëäà áàðû га 2674 1796 1796 67,17
Iði ºàðà ìàëû, áàðëû¹û бас 893 890 669 78,28
100 ãà åãiñòiê æåðãå бас 33,0 50,0 39,0 116,77
1ñèûðäàí ñàóûë¹àí ñ¾ò кг 4142 4201 2889 69,75
1000 ãà åãiñòiê æåðëåðãå ц 15.5 23.4 16.1
¼íäiðiëãåí: ñ¾ò 103.8

*2001-2003 æûëäûº øàðóàøûëûº åñåïòi ì¸ëiìåòòåði

Øàðóàøûëûºòà ø¼ï, ñ¾ðëåì, ïiøåíäåìå ¾øií ºîéìà áàð. Åáåêòi ê¼ï ºàæåò
åòåòií àóûð æ½ìûñòàð ìåõàíèêàëàíäûðûë¹àí, ÿ¹íè àçûºòû ìàë¹à òåõíèêà
ê¼ìåãiìåí áåðåäi. Ñèûð ê¾íiíå åêi ðåò ñàóûëàäû, á½çàóëàð òóûë¹àííàí êåéií
åíåñiíåí àæûðàòûëûï, àøûº àóàäà æåêå òîðëàðäà áà¹ûëàäû.
Êåç-êåëãåí ê¸ñiïîðûí æàé æ¸íå ½äàéû ¼íäiðiñ ºà¹èäàìåí æ½ìûñ iñòåéäi.
Æàé ¼íäiðiñ äåï ìàë áàñû ¼çãåðìåé ºàë¹àí ¼íäiðiñòi àéòàìûç. µäàéû ¼íäiðiñòå
ò¼ë áàñûíû æûë ñàéûí ½ë¹àþû áàéºàëàäû. Á½ë æà¹äàéäà ½äàéû ¼íäiðiñiíi
øåøóøi ôàêòîðû æàëïû ìàë áàñûíäà¹û ½ð¹àøû-åðêåãiíå, ê¸ði- æàñûíà ºàðàé
òîïòàðäû¹û ¾ëåñ ñàëìà¹û áîéûíøà åñåïòåó æ¸íå áà¹àëàó ºàáûëäàí¹àí. Äåìåê
ìàë øàðóàøûëû¹ûíäà ¸ðáið ñàëàíû ýêîíîìèêàëûº í¸òèæåëiãi å àëäûìåí àíàëûº
ìàë áàñûíû ºàíäàé ¾ëåñ ñàëì຺à èå åêåíäiãiíå áàéëàíûñòû.
Êåëåñi êåñòåäå (2.1.5) øàðóàøûëûºòû íåãiçãi ºûçìåòòi òåõíèêî -
ýêîíîìèêàëûº ê¼ðñåòêiøòåð ê¼ðñåòiëãåí.

2.1.5 êåñòå
*Êàìåíêà ê¸ñiïîðûííû íåãiçãi òåõíèêî-ýêîíîìèêàëûº ê¼ðñåòêiøòåði
2003æ 2003æ
¼ëøåì Жыëäàð: 2001æ 2002æ
ʼðñåòêiøòåð áiðëiëiã салыстырусалыстыру
i àóûòºó, àóûòºó,
(+,-) (+,-)
2001 2002 2003
´íiì ¼òêiçóäåí àëûí¹àí ìû. тг 80153 78444 69401 -10752 -9043
òàáûñ
´òêiçiëãåí ¼íiìíi ¼çiíäiêìû. тг 71943 67915 62511 -9432 -5404
º½íû
Æàëïû òàáûñ ìû. тг 8210 10529 6890 -1320 -3639
Êåçå øû¹ûíäàðû ìû. тг 3291 3494 4025 734 531
Íåãiçãi ºûçìåòòåí àëûí¹àí
òàáûñ ìû. тг 4919 7035 2865 -2054 -4170
²ûçìåòêåðëåðäi îðòàøà àäàì 206 186 115 -91 -71
ñàíû
Îíû iøiíäå: àäàì 174 164 96 -78 -68
æ½ìûñøûëàð
Æàëàºû ºîðû ìû.тг 14897 12404 12581 -2316 177
Îðòàøà àéëûº æàëàºû тенге 7135 6303 10921 3786.4 4618.2
²îð ºàéòàðûìäûëû¹û тенге 1,94 1,85 1,65 -0,288 -0,203
²îð ñèûìäûëû¹û тенге 0,5 0,5 0,6 0,1 0,1

*2001-2003 æûëäûº øàðóàøûëûº åñåïòåí àëûí¹àí ì¸ëiìåòòåði.

Òàëäàó áàðûíäà áàéºà¹àíûìûç øàðóàøûëûºòà ñî¹û æûëäàðû, ¼íiìíåí
àëûí¹àí òàáûñ 2003æûëû 2001æûë¹ûìåí ñàëûñòûð¹àíäà ¼òêiçó ê¼ëåìi 13.4%-¹à,
àë 2002 æûëìåí ñàëûñòûð¹àíäà 11.9% êåìiäi. ιàí ñåáåï áîë¹àí ôàêòîðëàð
ºàòàðûíà á¸ñåêåëåñòiêòi æ¸íå ¼íiì ñàïàñûíû ò¼ìåí áîë¹àíäû¹ûíäà. Á½ë
àòàë¹àí øàðóàøûëûºòû íàðûºòà¹û îðíûí æî¹àëòûï àëóû ì¾ìêiíäiãi áàð åêåíií
ê¼ðñåòåäi. ´íiì ¼òêiçó ê¼ëåìiìåí ºàòàð ¼íiìíi æàëïû ¼çiíäiê
º½íû äà ò¼ìåíäåãåí. Åãåð 2001 æûëû ¼íiìäåðäi æàëïû ¼çiíäiê º½íû 71943.0
ìû òåãå áîëñà, 2002 æûëû îë 67915.0 ìû òåãåãå äåéií ò¼ìåíäåï, òàëäàóäû
ñî¹û êåçåiíäå 8% ò¼ìåíäåäi.
Æàëïû òàáûñûíû ê¼ëåìi äå àçàé¹àí. ιàí ¼íiìíi ¼òêiçó äåãåéiíi
àçàþû ¸ñåð åòòi. 2003 æûëäû 2001 æûëìåí ñàëûñòûð¹àíäà îíû ì¼ëøåði 1320.0
ìû òåãå íåìåñå 16% êåìiï, àë 2003 æûëäû 2002 æûëìåí ñàëûñòûð¹àíäà 35%
êåìiäi.
ʸñiïîðûí ¼íäiðãåí ¼íiì ê¼ëåìiíi ò¼ìåíäåóiìåí ºîñà êåçå øû¹ûíäàðû
àðòûï îòûð. Åãåð 2003 æûëäû 2001æûëìåí ñàëûñòûðñຠîë 734.0 ìû òåãåãå
àðòûï, íåìåñå 22%, àë 2003 æûëäû 2002 æûëìåí ñàëûñòûðñຠ531.0 ìû òåãå,
ÿ¹íè 15% º½ðàéäû.
Íåãiçãi ¼íäiðiñòåí ò¾ñêåí òàáûñºà ¸ñåð åòåòií ôàêòîðëàð, á½ë ¼íiì
¼òêiçóäåí ò¾ñêåí òàáûñòàí êåçå øû¹ûíäàðûí àëûï òàñòàó. ̸ñåëåí, 2001 æûëû
íåãiçãi ¼íäiðiñòåí ò¾ñêåí òàáûñ 4919.0ìû òåãå åäi, àë 2002 æûëû 7035.0ìû
òåãå, 2003æûëû 2865.0 ìû òåãå, ÿ¹íè 2003æûëû íåãiçãi ¼íäiðiñòåí ò¾ñêåí
òàáûñ 2002 æûëäàí 42% ò¼ìåí, 2001æûëìåí ñàëûñòûðà êåëñåê 59.3%.
Íåãiçãi ¼íäiðiñòiê º½ðàëäàðäû îðòàøà æûëäûº º½íû 2003 æûëäû 2001
æûëìåí ñàëûñòûð¹àíäà 712.0 ìû òåãåãå àðòòû, ÿ¹íè 1.7%, àë 2003 æûëäû 2002
æûëìåí ñàëûñòûðûï êåëñåê 258.0 ìû òåãåãå íåìåñå 0.6% ò¼ìåíäåäi.
Àë îðòàøà æûëäûº ê¸ñiïîðûííû æ½ìûñøû ê¾øiíå ê¼ç àóäàðàòûí áîëñàº, îë
2001æûë¹û ºûçìåòêåðëåð ñàíû 2003 æûëû 91 àäàì¹à íåìåñå 44% êåìiäi, 2003
æûëäû 2002 æûëìåí ñàëûñòûðñຠ71 àäàì¹à íåìåñå 38% ºûñºàðäû.
´íiìíi ¼çiíäiê º½íûíû áiðøàìà ºåìói æ½ìûñøû ê¾øiíi ºûñºàðóûíà
áàéëàíûñòû. Á½ë æà¹äàé ¸ñiðåñå ºûçìåòêåðëåð ºàòàðûíäà¹û æ½ìûñøûëàð ñàíûíû
àçàþûíà áàéëàíûñòû áîëûï îòûð. ̸ñåëåí, 2001 æûëäû 2003 æûëìåí ñàëûñòûðñàº
78 àäàì¹à ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру»
Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендету жолдары
Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру
Өнімнің өзіндік құнын талдау
Кәсіпорын құнын бағалау қағидалары
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
Кәсіпорын (бизнес) құнын бағалау
Шығарылатын өнімнің өзіндік құнын анықтау
Кәсіпорын құнын бағалау
Өнімнің өзіндік құнын төмендету
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь