Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру

МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3

І тарау. Оқушылар шығармашылығын қолөнер негізінде дамытудың маңызы 7
1.1. Шығармашылық ұғымының мәні 7
1.2. Қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру 12
1.3. Оқушыларды қолөнерге баулу үрдісін ұйымдастырудың шарттары 20

2 тарау Оқушыларды ұлттық қолөнерге баулудың әдістемелік негіздері 25
2.1. Қолөнерге баулу мазмұны 25
2.2. Жоғары сынып оқушыларына ұлттық қолөнер бұйымдарын әзірлеуге үйретудің әдістері 30
2.3. Қолөнер шеберханасын ұйымдастыру 36

3 тарау. Сырмақ әзірлеу технологиясы 38
3.1. Ою.өрнек және оның бұйымды әсемдеуде қолданылуы 38
3.2. Жүннен әзірленетін бұйымдардың түрлері 47
3.2.1. Киіз басу технологиясы 50
3.3. Сырмақ түрлері және оны әзірлеу технологиясы 55
3.4. Бұйымның өзіндік құнын есептеу 61

Қорытынды 62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 63

Қосымша 66
КІРІСПЕ

Жас ұрпақ алдында «Қазақстан-2030» бағдарламасында көрсетілген «Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы» сияқты ұзақ мерзімдік стратегиясын үшінші мыңжылдықта жүзеге асыру міндеті бүгінгі таңда тұр. Демек, бұл қоғамдық саладағы өзгерістерге сай жоғары талаптар қоя отырып, экономикалық бәсекелестік жағдайында сапалы мамандар даярлау қажеттігін алға тартады.
Білім берудің мақсатын, міндеттерін жүзеге асыруда мектеп ұжымдары, әр мұғалім күнделікті ізденіс арқылы барлық жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашарлық қарым-қатынас жасаулары керек. Оқыту тұрлерін, әдістері мен құралдарын одан әрі жетілдіріп, тиімді тәсілдерді нәтижелі қолданудың жолдарын іздестірілулері қажет. Оның өзі уақыт талабынан туындауда.Қоғамның дамуы адамдардың ой-санасының, мінез-құлқының өзгеруімен қоса сыртқы сымбат, келбетінің де жаңаруына ықпал етуде. Қазіргі заманда қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен әзірлеу заман талаптарынан туындап отырған мәселелердің бірі деуге болады. Бұл осы салада қызмет етуші мамандарға қойылатын талаптардың да жаңғырып, күшейе түсуіне алып келуде. Жаңа талап, жаңаша ойлайтын, шығармашылық қабілеті дамыған, күнде жаңғырып, күнде өзгеріп отыратын бәсекелерге сәйкес туындылар жасай алатын мамандарға зәру. Осыған орай, тарихи археологиялық бағыттағы А.Х.Марғұлан, С.М.Дудин, Б.В.Веймарин, А.Ақышев т.б. еңбектерінде жалпы қазақ халқының мәдениетін сөз еткенде үй шаруасьшда қолданатын заттар мен бұйымдарға сипаттамалар беріп, мәнін пайымдайды.
Қазақ қолөнерінің туындау тарихы мен өмірдегі әлеуметтік маңызын Т.К.Басенов, Е.Р.Шнейдер, У.Джанибеков, М.С.Мұқанов, Ә.Тәжімұратов, С.Қасиманов, Х.Арғынбаев, Қ.Мұқанова, К.Ибраевалар ашып көрсеткен.
Киім үлгілері мода айына емес күніне өзгеріп, небір жаңа киім-кешек, жиһаз, керек-жарақтардың түрі пайда болуда. Сонымен бірге, материалдарды өңдеудің де тың технологиясы, бұрын болмаған әдіс-тәсілдері қолданылуда. Бұрынғы, ескі көркемдеу элементтерін заманалық бұйымдар мен өнімдерде пайдалану, сол арқылы оларға жаңа түр беру де кең орын алуда.
Бұл өз кезегінде бүгінгі оқушылардың шығармашылығын танытып, қалыптастырудың жаңа технологиясы арқылы жүзеге асады.
Оқушылардың шығармашылығын дамыту жалпы шығармашылық үрдістің пайда болуына шарт түзуден басталатыны белгілі. Шығармашылық үрдісті зерттеуші ғалымдар В.И.Андреев, Д.Б.Богоявленская, А.В.Бушлинский, А.М.Коршунов, Я.А.Пономарев, А.Б.Мигдал, А.Н.Лук т.б. оның туындап қалыптасуы, даму жолын қарастырады.
Кейінгі кездерде оқу үрдісінде оқушылардың шығармашылығын дамыту технологиясы, білім жэне тәрбиелеу технологиясы деген ұғымдар туындап, қалыптасып келеді. Бұл ретте А.С.Белкин, А.Бенно, В.П.Беспалько, Э.Ф.Зеер, М.В.Кларин, Г.К.Селевко, Ф.Янушкевич т.б. зерттеуші ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Біз зерттеу жұмысымызда оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру жолдарын қарастыруда осы үрдістің психологиялық тетіктері мен педагогикалық әдістерін жан-жақты талдап, зерделеу мәселесін шешу ілігі туындап отырғанын ескердік.
Халқымызда ежелден қолданып келе жатқан "ісмерлік", орыс тілінде кең тараған "партной" - француз сөзінің баламасы. Орыс тілінде швея - тігінші, қазақ тілінде - ісмер, шебер дегенді пайдалану, осы кәсіптің маңызын дұрыс ашып беретін секілді. Ісмерлік дағдылар дегеніміз тігіншілік дағдылардың, басқаша айтқанда, ине шаншу әдіс-тәсілдерін меңгеріп, маталар және басқа тігіншілікке қажетті ісмерліктерді игеріп, соған дағдылану деп пайымдап, осыны дәлелдеудің педагогикалық жолдары осы уақытқа дейін қарастырылмаған.
Бұлар зерттеу тақырыбын "Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру" деп алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу мақсаты: қазақтың қолөнер бұйымдарын әшекейлеуді шығармашылықпен қолдануға қажетті ісмерлік дағдылар жүйесін қалыптастырудың әдістері мен тәсілдерін педагогикалық негіздеу.
Зерттеу нысаны: технология сабағында оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдылары.
Зерттеу пәні: қазақтың қолөнері оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру үрдісі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер оқушылардың ісмерлік жүйесін айқындап, оның технологиясын белгілейтін болсақ, онда бұл қазақтың қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен әшекейлеуде қолданудың педагогикалық мүмкіндігін ашуға септігін тигізеді. Өйткені, мұнда оқушылар теориялық білім және дәйекті шығармашылық дағдылармен қамтамасыз етіліп, нарықтық жағдайда күнде өзгеріп отырған талаптарға сай қажетті білім, біліктерді меңгереді.
Зерттеу міндеттері:
- оқушылардың шығармашылық іс-әрекеттерін қалыптастыру үрдісіне педагогикалық, психологиялық сипаттама беру;
- қазақтың қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен даярлауда "ісмер" ұғымына анықтама беру және ондағы дағдылар жүйесін айқындау;
- оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастырудың технологиясын анықтау;
- қолөнер бұйымдарын әзірлеудің әдістемелік негіздерін айқындау;
- қолөнер бұйымыны әзірлеудің технологиясын зерделеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- "ісмер" ұғымына анықтама беріліп, алғаш рет жаңа сипатта
қолданылып, ғылыми-теориялық негізделіп, айналымға түсті;
- оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру
жүйесі жасалып, оның педагогикалық, психологиялық тұстары ашып
көрсетілді.
Зерттеудің практикалық мәнділігі:жоғары сынып оқушыларына қолөнер бұйымын әзірлетуде олардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастырудың әдіс-тәсілдері анықталып, бұйымның материалдық және технологиялық ерекшеліктері ашып көрсетіледі.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қашықтықтан білім беру институты
«Кәсіпке ... ... мен ... кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде ... және ... ... ... ... ... |3 ... тарау. | Оқушылар шығармашылығын қолөнер негізінде дамытудың|7 |
| ... | ... ... ... мәні |7 ... ... бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың |12 |
| ... және ... ... қалыптастыру | |
|1.3. ... ... ... ... ұйымдастырудың |20 |
| ... | |
|2 ... ... ... ... ... ... |25 |
| ... | ... ... ... мазмұны |25 ... ... ... ... ... ... бұйымдарын |30 |
| ... ... ... | ... ... шеберханасын ұйымдастыру |36 |
|3 ... ... ... ... |38 ... ... және оның ... әсемдеуде қолданылуы |38 ... ... ... ... ... |47 ... |Киіз басу технологиясы |50 ... ... ... және оны ... ... |55 ... ... ... ... ... |61 |
| ... |62 |
| ... ... ... |63 |
| ... |66 ... ... ... ... ... көрсетілген
«Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының
артуы» сияқты ұзақ мерзімдік стратегиясын үшінші мыңжылдықта ... ... ... ... тұр. ... бұл ... саладағы өзгерістерге сай
жоғары талаптар қоя отырып, ... ... ... ... ... ... алға ... берудің мақсатын, міндеттерін жүзеге асыруда мектеп ұжымдары,
әр мұғалім ... ... ... ... ... мен ... жол ашарлық қарым-қатынас жасаулары керек. Оқыту тұрлерін, әдістері
мен құралдарын одан әрі жетілдіріп, тиімді ... ... ... ... ... Оның өзі уақыт талабынан туындауда.Қоғамның
дамуы адамдардың ... ... ... қоса ... келбетінің де жаңаруына ... ... ... ... ... ... әзірлеу заман талаптарынан туындап отырған
мәселелердің бірі деуге болады. Бұл осы ... ... ... ... талаптардың да жаңғырып, күшейе түсуіне алып келуде. Жаңа ... ... ... қабілеті дамыған, күнде жаңғырып, ... ... ... ... ... ... алатын мамандарға зәру.
Осыған орай, тарихи археологиялық бағыттағы ... ... ... т.б. еңбектерінде жалпы қазақ халқының ... ... үй ... ... ... мен ... ... мәнін пайымдайды.
Қазақ қолөнерінің туындау ... мен ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжімұратов,
С.Қасиманов, Х.Арғынбаев, Қ.Мұқанова, К.Ибраевалар ашып көрсеткен.
Киім үлгілері мода айына емес күніне өзгеріп, небір жаңа ... ... түрі ... болуда. Сонымен бірге, материалдарды
өңдеудің де тың технологиясы, бұрын болмаған әдіс-тәсілдері ... ескі ... ... ... ... мен өнімдерде
пайдалану, сол арқылы оларға жаңа түр беру де кең орын алуда.
Бұл өз ... ... ... ... ... жаңа ... ... жүзеге асады.
Оқушылардың шығармашылығын дамыту жалпы шығармашылық үрдістің ... шарт ... ... ... Шығармашылық үрдісті зерттеуші
ғалымдар В.И.Андреев, Д.Б.Богоявленская, А.В.Бушлинский, А.М.Коршунов,
Я.А.Пономарев, А.Б.Мигдал, А.Н.Лук т.б. оның ... ... даму ... кездерде оқу үрдісінде оқушылардың шығармашылығын дамыту
технологиясы, білім жэне ... ... ... ... ... ... Бұл ретте А.С.Белкин, А.Бенно, В.П.Беспалько, Э.Ф.Зеер,
М.В.Кларин, Г.К.Селевко, Ф.Янушкевич т.б. ... ... ... ... зерттеу жұмысымызда оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын
қалыптастыру жолдарын қарастыруда осы үрдістің психологиялық тетіктері мен
педагогикалық әдістерін жан-жақты талдап, ... ... шешу ... ... ... ... ... келе жатқан "ісмерлік", орыс тілінде кең
тараған "партной" - француз сөзінің баламасы. Орыс ... швея - ... ... - ... ... дегенді пайдалану, осы кәсіптің маңызын дұрыс
ашып беретін секілді. Ісмерлік ... ... ... ... ... ине шаншу әдіс-тәсілдерін меңгеріп, маталар және басқа
тігіншілікке қажетті ісмерліктерді игеріп, ... ... деп ... ... ... ... осы уақытқа дейін қарастырылмаған.
Бұлар зерттеу тақырыбын "Технология ... ... ... ... ... және ... ... қалыптастыру"
деп алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу мақсаты: ... ... ... ... ... қажетті ісмерлік дағдылар жүйесін қалыптастырудың
әдістері мен тәсілдерін педагогикалық негіздеу.
Зерттеу нысаны: технология сабағында оқушылардың шығармашылық, ісмерлік
дағдылары.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... ісмерлік
дағдыларын қалыптастыру үрдісі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер оқушылардың ісмерлік жүйесін айқындап, оның
технологиясын белгілейтін болсақ, онда бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін ашуға
септігін тигізеді. Өйткені, мұнда оқушылар ... ... және ... ... ... ... нарықтық жағдайда күнде өзгеріп
отырған талаптарға сай қажетті білім, біліктерді меңгереді.
Зерттеу міндеттері:
- оқушылардың шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен даярлауда "ісмер"
ұғымына анықтама беру және ондағы дағдылар жүйесін айқындау;
- ... ... және ... дағдыларын қалыптастырудың
технологиясын анықтау;
- қолөнер бұйымдарын әзірлеудің ... ... ... ... ... ... технологиясын зерделеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- "ісмер" ұғымына анықтама ... ... рет ... ... негізделіп, айналымға түсті;
- оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру
жүйесі жасалып, оның педагогикалық, психологиялық тұстары ашып
көрсетілді.
Зерттеудің практикалық ... ... ... ... ... олардың шығармашылық және ісмерлік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері ашып көрсетіледі.
І-тарау. Оқушылар шығармашылығын қолөнер негізінде дамытудың маңызы
1.1. Шығармашылық ұғымының мәні
Шығармашылық ұғымына ... ... оған өз ... /балалардан/ жоғары ақыл-ой қызметімен ерекшеленетін ... ... ... пен таланттылықты синоним ретінде қолданып
жүрген авторлар да кездесіп қалады. Біздің ... ... ... ... жоғары нәтижеге жеткізсе, дарындылық ақыл-ой қызметінің ең жоғарғы
дәрежесімен сипатталады. Әрбір ... ... ... бар да, ... ... ... бірдей талантты болмауы мүмкін. Талантты, дарынды
балаларды арнайы оқу орындарында оқытқанда ғана олар ... ... ... ... ... компоненттердің бірі болса, онда
“тұлға” немесе “жеке бас” ұғымының мәнін түсініп алу қажеттігі ... ... ... дамудың бір сөзбен
айтқанда, тіршіліктің ... ... ... ... жеке ... ақыл-
санасында, іс-әрекетінде, ішкі жан-дүниесінде шығармашылықтың табиғи
процестері үздіксіз жүріп жатады. Бұл процес ... бір ... ... ... ... ... өзі басқарады. Ал сыртқы факторларды
басқару, реттеу жеке адамның ой-санасына, айналысатын ісіне байланысты.
Адамның шығармашылыққа деген жанданысы, оның өз ... ... іске ... ... жолын ашады. Шығармашылықтың мәнін аша
отырып, біз оның “әрекет” ұғымымен ... ... ... ... және ... ... біртұтастықты құрайды.
Психологтар қабілеттердің екі ... ... ... ... ... ... үлгі бойынша қабылдай
алу деңгейі.
2. Шығармашылық-жаңалық ойлап ... ... ... деңгейі.
Енді жұмысымыздағы екінші негізгі категория “шығармашылық” ұғымының
мәнін анықтауға көшеміз.
“Шығармашылық сөзінің төркіні, этимологиясы ... ... ... келіп саяды. Демек, жаңа нәрсе ойлап табу, сол арқылы жетістікке
қол ... деп ... ... ... ... ... тарихи-қоғамдық мәні бар, жоғары сападағы жаңалық ашатын іс-
әрекет”,-деп түсіндіріледі. Көрнекті психолог Л.С.Выготский “шығармашылық”
деп жаңалық ... ... ... Ал осы ... ... ... бірі Я.А.Пономарев оны “даму” ұғымымен қатар қояды. Өйткені
әрбір жаңалық, әсіресе интеллектуалдық тұрғыдағы ... ол ... жаңа ... ... көтереді деп есептейді. Бұл пікір бүгінгі
күнгі педагогиканың талаптарына сәйкес келуімен көңілге қонымды.
Зерттеле келе шығармашылыққа ... ... да ... ... жылдары “шығармашылық” сөзімен “жаңалықпен” қатар “бастамалылық,
белсенділік”, ұғымдары ... ... ... ... жазылған еңбектерді талдай келе мына
төменлегідей қорытындыға келдік.
Шығармашылық-өте ... ... ... Ол ... ... тек адамға ғана тән.
Ұзақ жылдар бойы шығармашылық барлық адамның қолынан келе ... ... ... ... ... жетістіктері қабілетінің мұндай
дәрежесіне белгілі бір шарттар орындалған жағдайда, кез келген ... ... ... көп айтуда. Сондай зерттеулурдің бізді
қызықтырған ... ... ... ... тереңірек зерттеген дәрігер, әрі психолог ... ... ... аударуды қажет етеді. А.Н.Лук әрекеттің нәтижесінің
шығармашылық деңгейі көтерілуі ең алдымен шығармашылық ойлауға ... ... ... ... ... ... ... қырағылық, көрегендік;
-Ақпаратты нерв жүйесіне код арқылы хабарлау;
-Тасымалдай білу;
-Ақылдың икемділігі, ойдың орамдылығы;
-Әрекетті бағалай білуді ... ... ... ... үшін ... ... ... және қорқыныш, жалқаулық, өзін-өзі шамадан тыс ... ... ... ... ... ... ... қабілеттерінің ерекшеліктері, оларды
дамытудың жолдары мен әдістері А.А.Мелик-Пашевтың, ... ... ... ... ... деңгейі дарындылық, таланттылық
мәселесінің теориясына ... ... ... ... осы феноменнің ерекшеліктері, олар мен жұмыс түрлері, дарынды,
талантты балалар экологиясы ... ой ... ... ... байланысты тәжірибелерімен бөлісіп ұсыныстар береді.
Педагогикалық еңбекті шығармашылық процесс ретінде қарастырған
В.А.Кан-Калик, Н.Д.Никандровтың ... ... ... ... ... жеке ... ... талдау жасалады.
Жоғарыда аталып кеткен еңбектерде, шығармашылық қабілеттердің
белгілерін ... ... ... ... ... ... ортақ идеялардың бар екенін байқадық.
Сонымен, біз “шығармашылық қабілет” ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Шығармашылық туралы
айтылған ойлар мен ... ... ... ... оны ... ерекшеліктермен сипатталатын адам әрекеті деген ... ... ... болуы,
-әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы,
-шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы,
-шығармашыл тұлғаның жекелік ... ... ... ... ... ... шешуге бағытталған,
ол үшін жекелік қасиеттердің болуын талап ететін, нәтижеде әлеуметтік ... адам үшін мәні бар соны ... ... адам ... ... Ал ... сынып оқушысының шығармашылығы тек өзіне ғана
жаңалық болып табылатын, субъективті жаңалық.
Оқыту барысында оқушылар шығармашылығын ... және ... ... ... ... кезеңдерден, яғни неден басталып,
немен аяқталатындығын ... ... ... ... ... математигі
Адандар шығармашылық процесті 4 кезеңге бөледі:
1. Дайындық кезеңі.
2. Инкубация, жасырын идеялар, ... ... ... ... жарқ ... ... ... кезеңі.
А.Н.Лук шығармашылық процесті 5 кезеңге бөледі:
1. Айқын және дұрыс ... ... ... ... ... мақсат.
3. Проблемадан уақытша кету. Инкубация.
4. Интуицияның оянуы. Инсайт.
5. Нәтиженің дұрыстығын тексеру.
Жоғарыда келтірілген және басқа да ... ... ... мен ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларына тән шығармашылық процестің кезеңдерін шартты түрде төмендегіше
топтастырдық:
1. Жаңалықпен бетпе-бет келу.
2. Шығармашылық ... екі ... ... жарқ ... ... ... Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.
Шығармашылық процестің әр кезеңінде бала бойында әр ... ... ... ... Мысалы, алашқы кезеңдерде жаңалықты ... ... ... ал ... сәттерде шығармашылыққа деген күдік,
шығармашылы елес орын алады. ... ... ... ... ... ... эрудицияны қалыптырса, еңбектің нәтижесі,
баланы жоғары көңіл-күйге ... жаңа ... ... ... ... мектеп оқушыларында болуға тиісті қасиеттер болып табылады.
Әрине, шығармашылық жұмыстың түріне, мақсатына қарай бұл ... ... ... ... жатуы әбден мүмкін. Оларда қалыптастырып, әрі
қарай дамып отыратын сапалар да бірі анық ... бірі ... ... ... ... Дей ... ... алғанда, әр баланың
бойындағы табиғи, қайталанбас ерекшеліктермен ... ... ... көп ... ... ... таңғажайып үлгісін құрайды.
Шығармашылық педагогикасының басты мақсаттарының бірі де осы.
1.2. Қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың ... және ... ... ... ... министрлігінің тәлім-тәрбие
тұжырымдамасында: “Ұлттық мәдениет пен өнер ... ... беру ... ... ... ... ... бұрын
соңды жасалған мәдени мұраны жүйелі меңгеруге, ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу” деп атап көрсетілген.
Адамзаттың мәдени өмір сүру дәрежесі көтерілген ... ... ... ... мен ... ... ... да күшейе түсуде.
Олардың әрі сәнді, әрі қолайлы болуы адамдардың ... ... ... ... ... ... түспек. Қолөнер бұйымдарының қай-
қайсысын да ... ... ... ... ... болады.
- Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу ... ... ... айтады. “Халықтық қолөнеріне ... ... аң ... мал ... және ... қажетті құрал-
жабдықтар да кіреді. Киіз үйдің сүйегі, ағаш керуерт, кебеже, сандық
жасап, кілем, сырмақ, ... ши, ... ... ... арқан,
жіп есіп, көннен және илеулі теріден қайыс, таспа тіліп, ... әр ... ... адалбақан, асадал, бесік, және т.б.
көптеген заттарды халық шеберлері, өнерпаздар өз қолдарымен ... ... ... ... ХІХ ... және ХХ ... кезінде қазақ халқының қолөнері ішінде киіз үйдің сүйегін, ағаш
төсек жасау, ағаш өрнектеу, кесте ... ... ... киіз басу кең
өріс алды. Бертін ... ... ... ... ... ... жаңа әдіс тауып, жаңа түрге ие болды, кейбіреулерді ... ... ... ... ... ... ... өскен сайын тұтыну бұйымдары мен ... ... ... ... ... әрі ұнамды, әрі сәнді болуын қалады.
Еңбек ... ... ... ... тұрмысқа керекті
заттардың жаңа алуан түрлері жасалып отырды. Халық әлі де ... келе ... ... ... ... мен ... ... жақсы жабдықталған ... мен ... ... ... ... ... ... жасалды. Тігу
ісі мен кестелеу өнері де машинамен орындалды, тастан қашап,
сүйектен оюлап, ... ... ... ... енді ... шығарылды. Бұл айтылғандардан қолөнер халық тұрмысында ежелгі
маңызын жойды, ендігі ... ... ... ... жоқ ... әсте ... ... халық қолөнерінің бай мұраларын жинап,
сұрыптай отырып, заманымызға лайықты сапа, түр беру әдісімен ... ... беру ... - қазақтың ұлттық қолөнер бұйымдарын қазіргі заман үй ішін
әсемдеуде талғаммен орналастыру, оларды ... ... ... ... ... көркемдеп тігу, сөйтіп, жасалған заттың құндылығын ... ... ... бұл оның ... ... қамтамасыз етеді.
Бұған қол жеткізу - тігіншілік өнерінің негізі болған ... ... ... ... ... орай, ғылыми-
педагогикалық, әдістемелік, тарихи-өнертану ғылымдары саласындағы
әдебиеттерді ... ... ... ... ... ... ... Ісмерлік дағдылар - материалдарды (мата, жіп т.б.) үйлесімді
және ұтымды ... ... ... шеберлікпен орындау үшін қажетті
дағдылар жүйесі. ... ... және ... тыс ... ... үлгілерін түрлендіріп жаңа туындылар жасап шықты. Бүл ... ... бір ... ... ... шапшаң, көркем, ұтымды, үйлесімді, тиімді деген секілді іс-қимыл
түрлерімен қатар ине шаншу тәсілдерінен тұратын ... ... ... ... ... ... сай ою, өрнек таңдау секілді компоненттерден де
құралады. Осы ... ... ... не ... ... арта
түседі. Жалпы ісмерлік дағдыларды қалыптастыру мәселесін педагог, психолог
ғалымдар практиктердің іс-қимылын ... ... ... ... ... ... ... (1-кесте).
1 кесте
Ісмерлік дағдылар жүйесі
|Зерде дағдылары |Сенсорлы дағдылар ... ... ... жіктеу, топтау, |Көру, түйсіну арқылы |Ойдағыны затқа ... ... ... ... ... ой мен ... ... |әзірлеуге қолданатын |іс-қимылды байланыстырып|
|таңдап |жүн, ... ... ... - бұл ... т.б. ойлау сипаты -|маталардың қасиеті, ... ... ... ... ... |сапасы, түр-түсін, |ретімен, жылдам ... ... ... ... т.б. ... ... ... байланыстыра |анықтау; бұйымға |дағдылану, ептілікке |
|ойлау, ... ... ... |дағдылану - бұлар ... алу т.с.с ... ... |жаттығу, қимылды көп рет|
| ... ... ... ... |
| ... тоқу. |автоматтандырылған |
| | ... ... алып |
| | ... |
Дағды педагогиканың аса маңызды ... бірі ... ... ... ... және ... білім, іскерлікпен (білік) тығыз байланыста
И.Ф.Харламов. Дағдыны психологтар ... ... ... ... ... Г.П.Щедровицкий, С.Л.Рубинштейн, Е.В.Гурьянов, В.Д.Шадриков,
А.Н.Леонтьев, П.Я.Гальперин т.б. Оқыту теориясында ... ... ... ... ... ... т.б; ... еңбек дағдылары; арнайы немесе заттық картамен жұмыс, приборлар,
материалдар т.б. қолдану; жалпы оқу-кітаппен ... ... ... ... ... оқу, өзін ... т.б ... бөлінеді, дейді Ю.К.Бабанский.
Педагог, психолог ғалымдардың дағдыға байланысты зерттеулерін ескере
отырып, тігіншілік ... ... ... ... ... қолданатын ісмерлік дағдылар жүйесін зерделік дағдылар,
сенсорлы дағдылар, қимыл-әрекет дағдылары деп, оның ... ... ... ... ... ... ... дағдылар,
интеллектуалды дағдылар болып бөлінгенімен олар өзара байланыста, сонымен
бірге дағды білім, ... де ... ... оны ... ... саналады. Ақыл-ой еңбегі, дене еңбегінің сипатына қарай дағды
түрлерінің басымдығы ... ... ... еңбегінде ой ... ... ал, дене ... мен қол ... ... әрекет
дағдылары басым болатыны белгілі.
Дағды - ... ... ... ... сипаты; бұл сатыға қимыл жоғары
автоматтндырылғандығы себепті-саналы бақылау, байқау қиын ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығы мен жеңілдігі,
байланысы соншалықты ... ... ... ... орындалып
жатқандай болып көрінеді. Мұндай саналы, бірақ автоматтндырылған қимыл іске
асуы үшін тұрақты жағдай, өзгермейтін ... оны ... ... ... ... ... ... барысында қимылды меңгеру арқылы
қалыптасады. Шығармашылық дәрежесі қаншалықты ... ... ... ... ... ... болғанда ғана ол нәтижелі болып, таза пайда әкеледі.
Еңбек сипатына, шарттарына байланысты ... ... не ... ... ... Ісмерлік шығармашылықты қалыптастыруда оқу ... ... ... ... ... ... ... керек.
Біз зерттеуге алып отырған нысанамыз қол еңбегімен байланысты болып,
әсіресе, қолдың басы немесе білезігінен ... ... ... зор. Іс ... ісмерлік өнерінде дағдының қалыптасқандығының
критериялары ... ... ... ... ... ... бұлшық еттеріне күш түспеуі, артық қимылдардың болмауы,
қимылдар арасында кідірістің болмауы, ... ... ... ... ... бақылаудың күшейе түсуі, қимылдың орнықты көрінуі, қимылды әр
түрлі тәсілдермен орындау мүмкіндігінің жоғарылығын айтуға болады. ... ... ... - тігілген зат не бұйымның сапасы ісмерлік
дағдылардың ... ... бола ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастыруының өзі
де сол дағдыны олардың тиімді, ... ... ... ... ... ... әрекеттердің кеңістіктегі көлемін, оған кететін
күш пен уақытты зерделеу ... ... ... ... ... ... ... қимылдарды жоюға көмектеседі.
Бірақ, дағды қалыптасып болған соң мұндай санаға салудың ... ... ... да ... ... ... мерзіміне оны алдын-ала
жоспарлаудың әсері бар. Өйткені, жоспарда қимылды орындау реті - қай ... ... ... ... ... ... қалыптастыру барысында оның нәтижесін, кеткен ... ... шығу ... ... ... оны ... де өзіндік орны
бар.
Оқушылардың шығармашылығын дамытудың тиімді жолы - белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тапсырманың шешімін жобалау арқылы ойлау амалдарын
ұйымдастыру оны тиімді ... бір ... ... орай Я.А.Понамарев
орындамақ болып отырған мәселенің не ... ... ... мәнін талдау және бұны сөз түрінде айтып шығу жаңа ойларға
жетелейді; одан соң ... ... ... бірнеше түрленулерін
табу (варианттарын) бұл тәсілді жеңілдетеді деп белгілеген.
Бұлар орындау ретін және себебін ... ... ... нені, қалай
орындайды; соңғы бейнесін көзге елестетіп айтып шығу; ... ... ... табу т.б. Шығармашылық тапсырманы ұжымдық орындауда әр
топ өзіне берген тапсырманы мынадай сөз ... ... ... ... ... ... мынаны былай істесек ... ... оны ... ... ... ... қайтеді..
г)... өткенде былай істеп едік қой...
д)...мынаны ... өзгертсе болатын шығар...
ж) ... олай ... ... салып оған мынаны жапсырса...
и)... сәл ғана өзгертсе...
к)... жоқ, ... ... ... ... емес ... ... болуы керек...
м) ...әрине, басқа түрленуін іздестіріп кору керек...
о) ...күнделікті... үйде... ... ... ... шешу не ... ... ... ... тұйыққа
тірлеген жағдайда ұстаздың көмегі қажет. Ол осы формулаларды реттеу, оның
тапсырманы ... ... ... ... ... айтып жіберу, көрсетіп
жіберу секілді көмегі орынды.
Көрсетілген ... ... ... ... ... ... дағдылары: талдау, жіктеу, топтау, салыстырмалау, ұқсату,
саралау, сараптау, сұрыптау, іріктеу, талғау т.б. барлығын пайдалануға
жұмылдыру;
* ойлау ... - ... ... ... жай, ... қатар,
логикалы ойлау, жүйелі ойлау, байланыстыра ойлау т.с.с
- ойдағыны затқа айналдыру;
- ойдағыны іске асыру.
Бұлар іс-қимыл түрінде жүзеге асады. Осыларға дағдылануда аса ... ... ... ... ғана ... жеткізеді: жүйелі ойлау және
орындау; іс қимылды байланыстыра ойлау және ... ... ... ... ... ... Ептілік дегеніміз ісмерлікте
көркемдікпен тығыз байланысты. Ептілік болмаса бір заттың көркем ... ... Бұл ... мен ... ... ... ... байланысты
қимылдары болып саналады.
Оқушылардың шығармашылық ісмерліктерін дамыту олардың сын ... де ... ... Біз ... алып отырған нысанаға
байланысты оны алдымен біреудің жасаған затына сипаттама айту не ... жөн ... ... ... ... түрлерін қолданға болады:
* біреудің жасаған затына сипаттаулар жазу не ... ... ... ... сын тұрғысында талдау;
* сол затты өзің қалай жасар едің, соны ... сол ... ... ... ... не сөз ... ... шық;
* сол затты жасауда пайдаланған заттарға сипаттаулар жазу;
* оны сен өзің ... ... ... ... соны жазу;
сол заттың қажеттілігін басқаша айтқанда, мәнділігін дәлелде.
Оқу-шығармашылық мәселе және ... ... ... ... ... ... ... дамыту мүмкін емес. Мұнда
мынадай үш ұғымның басын біріктіріп, ... ... ... ... ... ... бұйымдары - қазақтың оюы мен
өрнектері ... ... тігу және ... тігу; нәтижеде жаңа,
заманалық, бірақ ұлттық сипаттағы зат, бұйымдар алу.
Басты мәселе оқушыларды шығармашылық ойлау ... ... ... ... ... бұйым үлгілеріне сай өнім жасауға, оған ұлттық сипат беруде
үйлесімділікті іздестіріп табу ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын тиімді қолдануға шарт түзу.
Бұл жерде біз шығармашылық деп ... ... ... ... заман
технологиялары негізінде орындау, үй ішінде талғаммен орналастыру, оларды
тиімді ... ... ... ... оны көркемдеп тігу, сөйтіп жасалған
заттың құндылығын арттырып, бағасын көтеру, нәтижеде бұл оның ... ... ... Бұған қол жеткізу, тігіншілік өнерінің негізі
болған ісмерлік дағдылардың ... ... ... ... - ... (мата, жүн, жіп т.б.) үйлесімді және
ұтымды орналастырып тігуді асқан шеберлікпен орындау үшін қажетті ... Ол ... ... ... ... ... ... секілді іс-қимыл
түрлерімен қатар ине шаншу тәсілдерінен тұратын технологиялық, жүн түсіне
сай жіп таңдау, ою, ... ... ... ... де ... айтқанда, осы компоненттердің болуынан заттың құндылығы арта түседі
1.3. Оқушыларды қолөнерге баулу үрдісін ұйымдастырудың шарттары
Оқушылардың қолөнерге баулу, ... ... ... ... ... ... ... Олар: ұйымдастыру-педагогикалық,
техникалық-экономикалық, әдістемелік және психологиялық-педагогикалық.
Ұйымдастыру-педагогикалық шарттарға: оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру;
пән бойынша ... ... ... пән ... ... таңдау; оқушылардың оқу-тәрбие процесін педагогикалық басқару
(мұғалімдерінің қызметін үйлестіру, оқу-тәрбиесін ұйымдастыру ... ... ... ... ... жүйелі жүзеге асыру;
оқушылардың жұмыс орнын пәнге байланысты жоспарлы ... ... ... жеке ... ... сәйкестігі; оқушылардың еңбек қауіпсіздігін
қамтамасыз ету.
Оқушылар игеруі тиіс білімдерін, дағдыларын оқу бағдарламалары мен
жоспарларын ... ... оқу ... керекті материалдық-техникалық
жабдықтауға және оны ұйымдастыруға (құрал-жабдықтар, материалдар т.б.) ... ... ... ... оқу ... мен көлемін анықтауға,
әртүрлі жұмыс түрлерін яғни оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастыру формаларын
сәйкестендіруге байланысты ... ... ... пен ... ... ... мектепте директордың оқу ісі жөніндегі
орынбасары, пән бірлестік жетекшілері мен ... ... ... ... ... ... жүйесін құру үшін пән
бойынша педагог кадрлар қажет. Оқу ... ... ... ... және ... ... әртүрлілігі, білгірлілігі, балаларға
деген махаббаты, дүниетанымын кеңейтуге ынтасы сияқты ... ... ғана ... ... қатар оқушылардың оқу жұмыстарын орындауға
байланысты.
Білімді меңгеру, іскерлік пен дағдыны ... ... ... мағұлматтармен іс-әрекеттер сынып ... Жас ... ... бір ... ... және ... ... оқу жұмысына керекті құжаттар дайындалады.
Оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың маңызды педагогикалық-психологиялық
шарты – ол оқушыларды оқу процесіне қатыстыру үшін ... ... ... ... оқу ... ... нормалар және қауіпсіздік
талаптары (физика, химия, биология, ... т.б.) ... ... ... пән бойынша тапсырманы оның психофизиялогиялық ерекшелігін ескере
отырып беру керек.
Ұйымдастыру-педагогикалық ... іске ... үшін ... ... керек. Дайындық жұмыстарына оқушылардың оқу еңбегін
қадағалау, оқу еңбегі нәтижесін бақылауын және ... ... ... ... ... ... олардың арасында жарыстар жүргізіп,
соның табысын ескеру сияқты оқу процесін ұйымдастыру жатады.
Оқушыларды оқу ... ... ... ...... шарттар. Бұның ішінде ең маңыздысы: материалдық-техникалық
базаны дайындау, ... ... ... Бұл топ ... қамтиды: әрбір пән бойынша жұмыс орындарын құралдармен
(құрал-жабдық, прибор, құрылғы), және ... ... ... ... ... ... ... бақылауға қатыстыру;
оқушылардың оқу еңбегін мөлшерлеу; оқушының оқу еңбегіне моралдық күш ... оқу ... ... ... ... ... ... қажетті құралдар (құрал-жабдық, приборлар, инструменттер
т.б.) белгілі талаптарға сай болуы тиіс. Оқу процесі материалдық-техникалық
база кешенімен пән бойынша ... ... ... т.б.) ... ... құрал-жабдықтар қазіргі заман талабына сай, сенімді және ұзақ
мерзімді, қауіпсіз және ыңғайлы болуы ... ... ... ... оқу ... ... және ... құрал-жабдықтармен,
құрылғылармен, құралдармен (кесетін, қосымша және ... ... ... ... ... оқу процесін санитарлық, эстетика және
еңбекті ғылыми ұйымдастыру талаптарын сақтауды қамтамасыз ... ... ең ... ... ... ... ... тексеру болып
табылады. Мұндай тексеруді іске асыру үшін ... ... ... ... және ... ... жүзеге асырылуы керек.
Үшінші топқа әдістемелік шарттар жатады. Олар: оқу ... ... ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетін ұйымдастыру үшін мұғалімдерді дайындау. Бұл
жұмыста ... ... ... пайдалану (оқу ... пән ... оқу ... т.б.); ... ... мен ... ғылым бағдарламаларының арасындағы байланысын
ескеру керек; оқушылардың еңбегін жас ... ... ... ... ... ... ... қатар алдағы оқу жұмыстарын
жоспарлау (лекция, лабораториялық, практикалық жұмыстарды, ... ... ... ... оқу ... дайындау; оқудың
басқа тәрбиелік жұмыстармен байланысын қамтамасыз ету.
Шарттардың соңғы тобы – ... Олар ... ... ... пайдалануды қамтамасыз етеді.
Шарттардың бұл тобы оқу дағдыларының қалыптасу дәрежесін (қолөнерге
байланысты); ... оқу ... ... ... ... ... оқуға қызығушылығын; оқушылардың оқу дайындығының сана-
психологиялық деңгейін сипаттайды.
Оқу процесі ... ... жеке ... ... ерекшеліктерін
ескеру керек. Оқушылардың оқу-іс-әрекеттері кәдімгі оқу шарттарының
принципімен ұйымдастырылуы ... (топ ... ... ... ... және жеке ... ... жарыс ұйымдастыру т.б.)
Жоғарыда қарастырылған оқушыларды қолөнерге баулуда оқу ... ... ... бір-бірімен байланысты.
Оқушыларды оқу процесіне қатыстыруды ... ... ... ... ... беруге болады.
Оқыту жүйесінің компоненттері негізінде сабақты жетілдірудің
төмендегідей педагогикалық шарттарын анықтауға ... ... ... ... пән ... ... ... сабақтығы оқыту әдістері мен мазмұнын іріктеу принципі (яғни,
дидактикалық принциптер, оның мәні, бағыттылығы);
- сабақтың мазмұны (ол ... ... ... ... етеді);
- оқыту әдістері (ол мектеп бағдарламаларын меңгерумен қатар оқушының
жалпы дамуын қамтамасыз етуі);
- сабақты ... ... ... ... ... ... ... сабақтың нәтижелілігін дұрыс айқындау тәсілі;
- ... мен ... ... ... сипаты (оқу
процесіне қатысушыларды эмоционалдық жағдайы қаншалықты қамтамасыз
етіледі);
- оқу құралдары, ең алдымен оқулықтар (қазіргі білім беру ... ... ... ... ... баулудың әдістемелік негіздері
2.1. Қолөнерге баулу мазмұны
«Технология» пәнінің мақсаты: ... ... ... ... ... қажет ететін бұқаралық кәсіпті игеруге көмек ету. Өз
бетінше нарықтық экономика жағдайында бизнес-жоспарын жасауға ... ... ... ... ... экологиялық және кәсіпкерлік
білімдерді меңгеру барысында затты, энергияны, ақпараттық материалдарды
түрлендірудің қазіргі және ... ... ... ... политехникалық дамуы; оқушылардың шығармашылық және ... ... ... тану ... ... әлемін оқып
үйренуін, өзіндегі жеке ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды қамтамасыз ету.
«Технология» оқу пәнін оқытудың басты міндеті: көп тараған ... ... ... ... ... және ... әрекеттері жүйесін қалыптастыру; отбасы шаруашылығы мен ... ... ... ... мен ... ... қазіргі
өндіріс негіздеріне, қызмет көрсету жолдарымен таныстыру; оқушылардың ... ... ... және жеке қабілеті ... ... ... ... есептері шешуін дамыту; кәсіптілікті өзіндік
айқындалу ... ... ... ... және ұлттық
ерекшеліктерді ескере отырып, кәсіптік кеңістігін ... ... ... ... ... ... өзін-өзі ... ... ету; ... ... іскерлікті, ұйымшылдықты, адамгершілік
пен қайырымдылықты, шыншылдықты, жауапкершілік пен ізеттілікке тәрбиелеуді
іске асыру; нарықтық экономика, ... ... ... ... ... ... көрсету мен өз өнімдерін ... және ... ... ... ... бұйымдарын еңбек объектісі ретінде
пайдаланаалуға және оларды дизайн мен ... ... ... сай ... ... ... ... технологияны меңгеру
арқылы графикалық сызуды орындау, іс-қағаздарының жобасын құра білу.
"Технология" оқу пәні - ... ... ... ... ... ... және ... пәндерінен алған білімдерін
синтездеу арқылы өндірісте, энергетикада, байланыста, ауыл шаруашылығында,
жеңіл өнеркәсіпте, транспортта т.б. ... ... ... ... ғылым болып табылады.
"Технология" оқу пәнінің бағдарламалары мына төмендегі ... ... ... ... жалпы білім беретін мектептерінің
оқу жоспарының инвариантты бөлімінде "Технология" білім саласын оқытуға 1-
11 ... ... 2 ... ... ... пәні үш сатыға бөлінген.
I саты бастауыш саты (1-4 ... саты (5-9 ... саты (10-11 ... сыныпта оқушыларға белгілі бір кәсіп саласы бойынша оқытуды
тереңдету ... ... ... ... ... ... ... /қолеңбегі және механикалық жабдықтарды игеруі/ іріктеудің
нәтижесінде көпшілік орындарда жұмыс жасауға қажетті ... ... ... ... меңгеру оқушылардың жалпы ... ... ... ... ... ... тұлғалық,
этикалық және эстетикалық дамуын, өзіндік кәсіптік айқындалуын, ... ... ... ... ... білім саласының басты ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
«Технология» білім саласының негізгі тараулары:
1. Ауыл шаруашылығы техникасы мен ... ... ... ... ... технологиясы.
3. Сәндік қолданбалы өнер элементтері негізіндегі конструкциялық
материалдарды өңдеу технологиясы.
4. Қоғамдық өндіріс және қызмет көрсету, экология және ... ... Үй ... Тұрмыстағы техника.
6. Үй экономикасы және кәсіпкерлік элементтері.
7. Ақпараттық технологиялық элементтері.
8. Жоба.
Білім мазмұнына “Сәндік қолданбалы өнер ... ... ... ... ... және қалалық мектептердегі
қыздарды оқыту үшін ... ... ... ... өнер
элементттері негізіндегі көркем қолөнер технологиясы” тарауы негізінен 5-9
сыныптар үшін, 10-сыныпта «Сәнді-қолданбалы өнердің технологиясы» ... ... ... ... ... 5 ... 24сағат; 6 сыныпта-20
сағат; 7 сыныпта-30 сағат; 8 сыныпта-26 сағат; 9 сыныпта-24 ... ... ... ... ... ... ... әзірлеуде қолданылатын
еңбек операцияларын меңгереді. ... ... ... ... ... қию, ою, ... ... көктеу, әдіптеу, үтіктеу, желімдеу және
т.б., ақпараттар берілген.
Қолөнеріне ... ... ... ... өнер ... ... берумен қатар келешекте адамды өзінің еңбегімен қуантарлық
сондай мамандыққа бағдар беруге ... ... ... ... ... ойларын қосу мен технологиялық орындалуына сәйкес
шығармашыл жұмыс жасауына ықпал етуіміз ... ... ойын ... ... ... ... ... белгілі
ой жүйесіне негізделген бейнелерді, ою-өрнектерді түсіруіне мүмкіншілік
жасау қажет.
8-11 тереңдетілген сыныптарға ... ... ... ... ... ... Шымкент қ.,
2002ж). Бұл бағдарлама жоғарғы сыныптарда еңбекке ... ... ... ... ... ... ... мақсатында түзілген. Мұнда
болашақ мамандардың бұйымдарды ұлттық нақышта сәндеуге, ... ... ... арттыру жолдары қарастырылған. Бағдарламада 11-сыныпта сырмақ
әзірлеу «Аппликация» ... 24 ... ... берілген. Оқушылар қолөнер
бұйымдарын меңгеру барысында ... ... ... сызбасын сызады,
сәндік ерекшеліктерімен танысады, әшекейлейді, өңдеп үйренеді. Біз ... ... ... отырып өз тақырыптық жоспарымызды ұсынып
отырмыз.
10 – сыныпқа арналған тақырыптық жоспар
|Р/с ... мен ... ... ... ... |
| | ... |практика |
|1. |Кіріспе.СҚӨ бұйымдарына тарихи шолу.|2 |- ... | ... ... ... |1 |2 |
| ... | | ... ... түрлері. |1 |1 ... ... ... ою-өрнектер. |1 |3 ... ... ... қию, |1 |5 |
| ... | | ... ... ... оюын әзірлеу, тігу.| |3 ... ... ... |- |6 |
| ... |6 |20 ... ... ... ... ... ... ... әзірлеуге үйретудің
тиімді әдістері
Оқу шеберханаларындағы сабақ мектептегі оқу жұмыстарын ұйымдастырудың
негізгі формасы болып табылады.
Еңбек сабағы келесі ... ... ... ... Оқушыларды ұйымдастыру;
2. Жаңа сабақтың материалымен таныстыру;
3. Нұсқау, оқушының өзіндік ... ... ... ... ... негізіндегі міндетіне байланысты, оның құрылымы мен
кезеңдері өзгеріп отыруы ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болады:
1. Оқушыларда жаңа білімді қалыптастыру сабағы.
2. Дағды мен ... ... ... ... практикада қолдану сабағы.
4. Білімді жалпылау және жүйелеу сабағы.
5. Білім, ептілік және дағдыны тексеру сабағы.
Технология сабақтарының ... ... ... яғни
оқушылар практикалық жұмыстарды атқаратын болғандықтан оқушылардың ... ... ... ... оны ... ... ... болып табылады және ұйымдастыру үшін оқу-материалдық база қажет.
Бұлардан ... ... ... ... ... үшін ... ... және
жұмысты ұйымдастыру керек.
Оқу шеберханасындағы сабақты ұйымдастыру формасы
Қазіргі уақытта мектеп оқушыларына сабақты ұйымдастырудың ... ... Жеке ... ... ... ... және ... бір түрлі обьектіні дайындаған жағдайда фронталды түрі тиімді.
Ұйымдастырудың бұл формасы мұғалімнің оқушылар жұмысын бақылауға ... және ... ... ... ... Бұл форма таза оқу мақсатын
жүзеге асыру үшін тиімді және көбірек ... ... ... - ... ... ... ... ұйымдастырудың негізгі формасы. Бұл форма
оқыту процестеріне педагогикалық талаптармен толық үйлесімділікте.
Мектепте жеке форма тек тапсырмаларды жеке ... ... ... жағдайда ғана қолданылады.
Аралас форма әртүрлі еңбек обьектісін дайындау кезінде тиімді. Әдіснама
(методология) грек сөзінен алынған, әдіс туралы ғылым ... әдіс ... ... ... Педагогиканың әдіснамасы педагогикалық құбылыстар
мен процестерді зерттейді, теория тұрғысынан негізгі білімдер ... бір ... ... әдістері. Оқу процесі оқытудың мазмұны, әдістері және ұйымдастыру
формасының біртұтастығы болып табылады. Оқыту әдісін ... ... ... ... ету ... деп ... ... құралдарында білімдерді, шеберліктер мен дағдыларды алу негіздеріне
қарай ... ... ... ... қолданылып жүр. Осы
классификацияға сәйкес оқыту әдістерін топтарға ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру,
оқулықпен және кітаппен жұмыс істеу.
Түсіндіру деп кейбір ұғымдардың, құбылыстардың сөзбен ... ... ... құралдарын, прициптерін, сондай-ақ сөздер мен
терминдерді түсінуге тиіс. Мысалы, тақырыпқа сәйкес алдымен ... ... ... жаңа ... ... Одан кейін
материалдарды өңдеудегі аспаптарға және технологиялық процестерді орындау
тәртібі баяндалады. Жаңа ... ... ... ... ... ... қалған жағдайда білімді бекіту сабағында түсіндіру әдісін
пайдаланады. Себебі практикалық іс-әрекет барысында ... ... ... ... ... ... ... – бұл оқытудың сұрақ-жауап әдісі. Ол оқу процесінің
барлық буындарына қолданылады.
Әңгімені негізгі төрт түрге ... ... ... жаңа ... ... қолданылатын әңгіме: білімді бекіту мақсатымен
қолданылатын ... ... ... және ... үшін ... ... өткен материалдарды қайталау кезіндегі әңгіме.
Әдетте алдына бұдан бұрын ... ... ... ... ... қандай түрлерін білесің? Сырмақ тігуге қандай материалдар
қолданылады? Матаның қасиеті дегенімізді қалай ... т.б. ... ... ... хабарлау әңгімесі оқушыны индуктивтік жолмен (яғни белгілі
немесе бақылаудағы жалпы процестерден бірлі-жарымды мысалдардан ... ... ... ... ... ... хабарланатын
жалпы жағдайдан жалқы процестерге алып жүруі мүмкін. Мәселен, оқушы ұлттық
қолөнер бұйымдарын дайындау үшін ... ... ... білімді хабарлау әңгімесі. Материал таңдау кезінде материалдың
қандай қасиеттеріне көңіл қою қажет? ... ... ... ... қалай жүргізеді? Пішу қандай аспаппен орындалады? Көктеу қалай
орындалады? т.б. ... ... ... өздігінен қорытынды шығаруға
немесе жинақтауға әкелетін ... ... жол ... ... бекіту мақсатында өткізілетін түрі әрбір жаңа сабақты
қаншалықты түсінгенін анықтауда қолданылады: Сырмақтың қандай түрлері бар?
т.б.
Ауызша ... ... ... басу ... ... ... ... материалды игеруіне дұрыс ықпал етеді. Оқушыларға
материалды таңдау және оларды өңдейтін құрал-саймандарды ... ... ... көрнекіліксіз (түсініксіз) өз дәрежесінде болмасы
анық. Сондықтан ... ... ... ... ... сабақта
өңделетін материалдарды (мата, киіз т.б.) көрсетеді және оларды жұмысқа
сәйкес таңдап алуды ... ... ... ... ... ... түрде көрнекілікті көрсетуі қажет. Себебі мұнда
оқушы өңдеу жабдықтарымен танысып қана ... ... ... әрбір
бөліктің атқаратын функциясын ұғады. Жабдықтар бейнеленген көрнекіліктерді
және бұйымның нақты үлгісін көре ... ... оның ... ... әдісін мұғалім сондай-ақ әрбір ... ... т.б. ... ... ... ... Оқушылар
мұнда тек естіп қана қоймай, көру мүшесімен қабылдайды. Оқушылар еңбекке
баулу ... ... ... ... ... ... ... барысында операцияларды дұрыс игеру үшін тиімді
әдістің бірі ... ... ... ... ... қалай орындау
керектігін ауызша түсіндіргенмен, оның демонстрациясыз бәрі бір оң нәтиже
беруі қиын ... еді. ... ... ... ... демонстрациялауды
орындауда тұрақты т.б. жұмысқа байланысты таңдап алуды, операциялардың
орындалуын түсіндіре отырып, демонстрациялап көрсетеді.
Жаңа ... ... ... ... ... практикалық
бөлімінде оқушылар істейтін жұмысында еңбек операцияларын қалай игергенін
анықтауды қажет етеді. Ол үшін ... ... ... жұмыста
орындалатын іс-әрекеттерді орындап көрсетуін ұйымдастыруы қажет. Қалған
оқушылар жұмыстың барысын ... ... ... ... ... ... Қате жіберу нәтижесінде “ақау” болатынын, одан ... ... ... оны ... алдын алатын болса, онда
оқушының материалды ұққаны.
Практикалық жұмыс алдында қолөнер ... ... ... еске салу үшін ... беріледі. Нұсқау ауызша түсіндіріліп
көрнекіліктермен, демонстрациялармен толықтырылады. Мұнда жұмыс орнын
ұйымдастырудан ... ... ... ... көрсетіліп, ондағы
әрбір операцияның орындалуы демонстрацияланады. Нұсқаудың бұл түрі кіріспе
нұсқау деп ... ... ... ... ... ... мәселен, оқушының матаны пішу барысында, матаны дұрыс қимаса
мұғалім оқушыларға тағы да нұсқау беруіне тура ... ... ... ... нұсқау-ағымдық нұсқау деп аталады. Жұмыстың барысында
қауіпсіздік талаптарын және т.б. сақтауын ... ... ... ... жұмыстың барысында оқушының ақаусыз, жарақатсыз жұмыс
жасауын қамтамасыз етеді. Практикалық ... ... ... ... белгілі бір жұмыстың бөлігін орындауы, операцияны орындауы мүмкін.
Практикалық әдісті пайдалана отырып ... ... ... ... ... ... қарастырады. Оқушылардың өздік жұмысы
біткеннен соң, ... ... ... оюды ... т.б. ... сабақ
соңында жұмыстың нәтижелерін салыстыра отырып бағалайды. Мұнда тапсырмалар
беруіне де болады. Оюды кестелу, пішу, сырмақ оюларын жапсырмалау және ... ... ... ... ... ... ... байланысты тиімді
таңдап алуы қажет.
Түсіндірмелі-иллюстративті оқытудың мақсаты – ... ... ... ... ... іскерлікке үйретеді. Ол ... ... ... жаңа ... ... және заңдар
туралы түсінік береді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... алған білімін қолданады.
Бұл жерде ешқандай ... ... ... ... ... – мұғалім оқушыларды білім жүйесімен, ... ... қана ... ... танымдық және
шығармашылық қабілетін дамытады. ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарды шешудің
дұрыс варианттарын ... ... жаңа ... ... туралы
қорытынды жасайды, оны практикада қолданады.
Проблемалық оқыту – бұл ... ... оқып – білу ... ... ... және ... қабілетінің ... ... ... ... ... ойлағыштық іс-әрекетінің
негізгі түрлерін атайды: репродуктивті және ... іс - ... ... ... ... ... жаңа оқу материалын, жаңа ... ... ... ... ... ... ... оқу тапсырмасын
мұғалімнің ... ... ... яғни ... ... ... әрекетіне сәйкес орындауға ... ... ... ... мен міндеттеріне байланысты
оқыту формаларын қолдана отырып оқытылады. Біз ... ... ... ... ... және ... қабілеттерін
арттыруда қолданылатын әдістерге ... ... Осы ... ... ... белсенділік дәрежесін оңтайлы қалыптастыруы үшін және
ұлттық қолөнер бұйымдарын әзірлеуге үйрету ... ... ... ... сай жоғарыда аталған әдістерді қолдануы мүмкін.
2.3. Қолөнер шеберханасын ұйымдастыру
Мектеп шеберханасын ... ... ... бар:
оқу шеберханаларында мұғалімнің жұмыс орны болуы қажет. Есік ... ... ... ... жазу столы, шкафтар және еңбек
операцияларын көрсететін стол ... ... ... ... ... және орындықтар олардың
жас ерекшеліктеріне сай ... ... ... бұйымдарын, соның қолөнер
бұйымдарын оқыту шеберханаларын жабдықтауды қарастырайық. ... ... ... ... тоқу станоктары, құрал-саймандар, тігін
жабдықтары болуы қажет. Оқу шеберханасында қауіпсіздік ... ету ... ... ... ... түс пен ... ... орналасуы да оқушыларға
әсерін тигізеді. Мысалы: күнгей беттегі бөлмеде суық түстер, ал ... жылы ... ... ... ... түсі ... көңіл-күйіне әсер
ететінін ескеру керек.
Мұғалім ... ... ... үшін ... ... тігу үшін,
моншақтармен, таспа баулармен, қима гүлдермен бірге ... ... төрт ... алты ... біріктіретін болса үстелдерді бір-біріне
біріктіріп немесе айналдыра орналастарыды. Мұндай жағдайда ... сол ... ... ескерген жөн.
Оқу шеберханаларының жарықталуы жеткілікті болуы, безендірілуі мен бояу
түстерінің эстетикалық талғамға сай алынуы адам ... ... ... етеді. Сонымен қатар шеберханалар ғылыми негізге сүйене отырып, табиғи
және жасанды ... ... ... ... сай ... ... оқу құралдары мен бұйымдар сақтауға арналған секциялық оқу
құралдарын сақтаумен ... ... ... үшін де ... жалпы оқушылар санынан артық 10-15% шамасында құрал-саймандар
қосымша сақталуы керек.
Жұмыстың сапалы болуы оқушының ... ... ... ұйымдастыра білуде.
Оқушының бойын реттеп отыруы үшін бұрандалы орындық болуы тиіс. Тігін
машинасында ине сол ... ... ... ... оқушының сол
жағынан немесе алдынан түсіп ... ... зор. ... ... ... ... ... орналасқаны жөн. Бөлмені желдету арнайы ... ... ... немесе кабинетті жабдықтағанда, материалдар ... ... ... оны ... ... ... ... оындауы керек: көрнекі құралдардың нақты түрлерінің
айқын болуы; ... ... ... талғамға сай болуы; ... ... ... ... сай ... ... ... эргономикалық
талаптарға сай болуы қажет.
Оларды оқушыларды еңбекке үйретуде тақырыптық мазмұнында бұйымдар
жасағанда қолданады. Оқу ... ... ... ... мен ... ... әдістерін қолдануына да байланысты. Кабинетті
жабдықтағаннан басқа сабаққа оқытудың ... ... ... ... мен ... арасы 1800 мм, 2 партаның арасы 500 мм
болуы қажет. ... ... ... сол ... және ... машиналарды
мүмкіндігінше табиғи жарық көздеріне жақын ... жөн. ... ... ... ... және оқу – ... ... және оны сабақта қолдануда мұғалім төмендегідей талаптарды
орындауы қажет. Көрнекті - құралдар нақты, дәл, ... ... ... ... айқын болуы қажет. Көрнекті - құралдар эстетикалық талғамға
сай болуы қажет. Сабақтың өз ... өтуі үшін ... ... ... ... ... Тақта әртүрлі схемалар, қажетті құжаттар салу ... ... ... өздері жасаған бұйымдарының ішіндегі ең
үлгілілерінен өзгермелі көрме ... ... ... ... ... ... және оның ... әсемдеуде қолданылуы
Оюлап өрнек салу халық өнерінің бір саласы. Қазақтың ұлттық ою-өрнегі
бізге өзіндік ерекшелігін жоғалтпай жетті. Оның ... ... ... жіті ... ... ... – символдар, әшекейлі әуендер құрайтыны
тегін емес. ... ... бойы ... дамып, халық шеберлерінің ой
елегінен ... ...... ... сұрыпталады. Қазақ халқы өзінің
үлкен ... ... ... мен нәзік сезімдерін кілем, киіз,
ыдыс-аяқ, сәндік бұйымдарда ... ... ... ... ... өзектес, оған қарап отырып қазақ тұрмысының жай-жапсарын аңғаруға
болады. Ою-өрнектің басты ерекшелігі ... ... ... ... ... ornament - ... сәндеу деген сөзден шыққан)
үйлесімділікпен бір қалыпқа түскен элементтерден ... ... әр ... ... ... пластикалық өнер шығармаларын сәндеу
үшін қолданылады.
Қазақтың өрнекті әшекеймен істелетін қолөнерінін түрлері де, ... өте көп. ... ... ... ... ... тарағаны - ою-өрнек. Ою-
өрнек ісі тым ерте ... ... ... ... түріне бірдей
ортақ өсемдеп әшекейлеудің негізі ... ... ... және оның ... ... ... ... сәнді
етіп көрсетуге бағытталып отырған.
Екіншіден, бұл өнердің кең мағыналылығы оның ғасырлар сынына ... ... ... және ... ... ... себеп болды.
Ою деген сөзбен өрнек деген сөздің мағынасы бір. Бұл сөздің ... ... ... ... алып ... ... екі затты оя кесіп қиюластырып
жасау, бір нәрсенің бетіне ойып ... ... ... мағына жатады. Қазақ
көбінесе бір өрнекке салып қиып алған үлгіні, үлгіге салып кескен сырмақтың
қиығын, сондай-ақ барлық ... ... ... де ою ... Ал өрнек
дегеніміз әр түрлі ою, бедер, бейненің, күйдіріп, жалатып, ... ... ... ... ... әшекейлердің ортақ атауы іспеттес.
Сондықтан көбінесе ... деп ... ... береді.
Ертедегі қазақ оюларын мазмұны жағынан іріктесек, негізінен 3 түрлі
ұғымды бейнелейді. ... ... мал ... мен ... ... ... көріністерін, үшіншіден, күнделікті өмірде кездесетін әр
түрлі ... ... ... ... ... ұлттық ою-өрнегіндегі бір
ерекшелік - осы түрлі ұғымның қайсысын бейнелегенде де, ... ... ... мүйіз оюы ... ... ... ... ... ... кейбір элементтері де ою, сызу, бедерлеу,
бейнелеу, өрнектерінің де белгілі орын ... ... ... ... ... ... ... діни сенімдер негізіндегі ай, жұлдыз,
аспан әлемін тұспалдау және тағы басқалары.
Шеберлер халықтық ою-өрнектерден өздері көріп, көңілдеріне ұнағандарын
не қағазға, не ... ... не ... ... ойып алатын. Оюдың
қиындысын "үлгі" дейді. Үлгі қиюмен көп айналысқан және сол үлгі бойынша ... іс ... ... ... ... ою ... өз бетінше жаңа
түр, жаңа буын қосып, оны өзінше ... ... ... Қай ... болса да
ер өнері еліне ортақ. Қарапайым әдістің өзімен неше түрлі ... ... мен ... жағынан көздің жауын алғандай ою-өрнектердін үлгісін
беріп жүрген халық ... ... де ... ... Ғани Иляев кілем, алаша, ... ... ... ... таза ... ... ... астам мүйіз өрнегін жасады. Ол
өзі өрнек жасаумен қатар бүкіл оңтүстіктегі қазақтардың оюларын жинаумен де
көп шұғылданып ... ... ... неше ... ... өрнектері бар.
Біздің бұл ... ... тек ... ізі табылған, әдебиет
беттерінде жұртшылыққа табылған киіз ... ... ... өрнектер
ғана. Оның әлі де болса бізге кездеспеген, не көңілден қақас қалған түрлері
және әр жерде әр түрлі айтылатын ... өте көп ... ... ... зерттеуші этнографтар да ертеден-ақ айтып келеді. Жалпы өрнек
атауларын мағынасына қарай мынадай топтарға жіктеуге ... ... Ай, Күн, ... - көк ... байланысты өрнектер.
ІІ. Малға, малдың денесіне, ізіне байланыстылары.
ІІІ. ... ... ... ... ... ... ... байланысты өрнектер.
V. Құстарға байланысты өрнектер.
VІ. Жер, су, өсімдік, гүл, жапырак, ... ... ... Қару-құралдарға байланысты өрнектер.
VІІІ. Геометриялық фигуралар тектес өрнектер.
Сондықтан біз қазақ өрнектері малшылык, ... ... ... ... ... аңшылықты, геометриялық
түсініктердің сырт тұрпатын байқаудан туған ұғым негізінде дамыған деген
болжамға ... ... ... ... өсіп, кілем мен киіздегі
әшекей күрделене ... ... ... ... ... ... ... сайын бұл өнер дербестікке ұмтыла берген.
Зерттеушілердің қазақ оюларын төрт топқа жатқызуы тегін емес. Өйткені,
қазақ ою мен өрнекті өзі үнемі ... және ... ... ... Сол ... де ою-өрнектер тұтастай алғанда 4 топтан тұруында талас
жоқ.
Ою-өрнектің бірінші тобы жан-жануарлар әлемінен алынған топ. ... ... ... ... мал ... ... ... малға қатысты оюлар біздің тұрмысымыздан елеулі орын ... ... ... мен ... орта ... оюы мен кестесінен орын алмауы
мүмкін емес еді. ... ... ... бүркіт, сұңқар, бөрі мен басқалары
кейде тұтас алғанымен кездессе, кейде ... ... бір ... ... ... тұмсығы, ізі, құйрығы кездесетін болған.
Міне оюлардың бұл тобы ... ... және ... ... ою мен
өрнектің дәл қайдан алынғанын, қапысыз аңғартып тұрады.
«Қошқар мүйіз» – қазақ дәстүрінде ең көп ... ою. ... ... ... қошқар мүйіз оюға деген ықыласы бөлек ... ... ... жайт бар. Бұл мал мен ... ... алынған оюлар мен қазақ еш
уақытта киім безендірмеген. Бұл оюлар тек тұрмыста қолданылған.
Көнеден келе жатқан ... ... тобы – ... ... ... ... ... да қиялы жүйрік халық. Кең дала
төсінде ... ... ... ... Қазақтар ежелгі заманнан ғарыш сырын
ұғуға ... ... ... ат ... олардың әр тобына немесе жеке
өзіне бір емес, бірнеше қиял ғажайып ертегісін ... ... ... ... өздерінің тұрмысындағы заттарды жасауға немесе безендіруге
пайдаланған. Оюлардың бұл ... ... да сан ... ... ... ... әсер ... бұл өнерді қазақ киім безендіруге қолданған.
Өйткені ... ... ... ... ... мағынасы терең,
тұңғиық саналған. Қазақ ою-өрнегінде ... ... ... қисық, доға сызықтар
көптеп кездеседі. Мұның өзі геометриялық оюлар деген үшінші топты ... ... ... оюлар мен өрнектер киім безендіруде молынан кездеседі.
Кейде, өзен, аққан су сияқты ирек ... ... Оны ... қозғалыстағы үзілмес өмір белгісіндей қабылдайды, мұндай
өрнектер ... ... киім ... түсіріледі. Сол себепті біз бұл
өрнекті әйелдер жаулығының, ... ... ... ... ... тобы - ... тектес оюлар. Қазақ ежелден
табиғатты аялаған табиғаттан өзіне пана ... ... өмір ... тектес ою-өрнекті өз кезегінде екі топқа бөлеміз. Олар негізгі
және жанама түрлері. Негізгі ... - ... ... ... ... бадам дегендей атаулар жатады. Әйел және еркек киімдеріне мұндай
өрнектер молынан қолданылады. Оюлардың бұл түрі сан түрлі ... ... ... ... ... ... береді. Мұндай өсімдік тектес
оюларды тығыз және басып кестелеу арқылы түсіріледі. Киімдерді безендіруде
өсімдік тектес топтың жанама ... де ... ... ... ... түр ... - ... тұтас емес, оның бір ғана бөлшегін
қолданылуы. Мәселен, жапырақ тектес безендіру түрі ... ... ... ... гүл, ... ою, түйе жапырақ, қос және үш
жапырақ, бес жапыақ, күлте түріндегі өрнектер ... жиі ... - ... ... ... ... бастарын
бейнелеп салынған, сабақты қияққа ұқсайтын жазық ... ... ... тон, ... тақия сияқты киім-кешектерде, зергерлік істерде,
ағашқа карап отырып, өрнек салуда, түрлі шілтерлі тоқу өрнектерінде ... ... "Су" деп ... ... бөліп тұрған ұзын жолақты айтады.
"Су" өрнегі кейде екі ... ... ... ирек сызық жасай отырып,
дөңгелек төртбұрышты ... ... Ерте ... ... өту қиын
болатын. Көбінесе шекара сондай бір судың бойымен межеленген.
“Жапырақ", "жармагүл”, "жауқазын", "жетігүл", "жұлдызгүл", "үшқұлақ",
"шытырман" деп аталатын өрнектер де ... ... ... ... ... ... ... натуралдық қалпында кестеленсе, кейде "мүйіз"
өрнегімен, кейде геометриялық сынық сызықтар арқылы ... ... ... заттардың бетіне жеке-жеке, кейде көп ... ... келу ... ... бір ... ... ... жазық дала, кең
сахараны) мегзеп жасалады. Кейде осы ... ... ... ... ... ... ... өрнектермен тұтасып, өте күрделі бір
пейзажды бейнелейді. Мұндай өрнектерді кесте мен қол тігісінен, әр ... ... ... ... қапсырмалардан тағы басқа ... ... ... ... тоқылған заттардан кездестіруге
болады.
“Иректер". "Ирек", "ирек су" ... ... түзу ... ... доғал сынықтардың ұштасуы арқылы жасалады, Ондай сызықтар
бірнеше қатар сызықтар түрінде қатарласа ... ... бір ... ... ... ... келіп, төртбұрыштар мен "сағат бау", "саты" ... ... ... ... ... кейде кеп иректі "таңдай"
өрнектерін жасайды. Қазақ шеберлерінің қол ... ... ... ... ... жиегінде, "су" өрнектерінің ішінде, сақина-
білезіктерде, шидің, сырмақтың шеттерінде, ... ... ... әдіп ... ... ... ... облысында болған
Омаралин Түсіпжан деген кәрі құлақ шебер: "Ирек өрнектері адамның өмірін,
өмір жолын меңзейді. Өмір жолы ... ... да ... қой", ... қисық жол дүние бұраңдаған,
Басқа дәулет бақ қайтса құралмаған..."
деген өлең жолдары да ... ... ... ... ... көркемдеп тігуде ағаш бетіне
бедер түсіру сияқты істерде қолданылады. Өрнектің түрі малдың қабырғасына
ұқсас, кейде таңдайланып, ... ... ... ... келеді.
“Қазтабан", "қазмойын", "құсмойын", "құстұмсық", ... ... ... ... ... ... ... құстардың дене мүшелерін тұспалдаудан туған. Бұлар ... ... ... ... "қазмойын" (құсмойын), "құстұмсық", "құсмұрын",
"құс қанаты", "құс-құйрық", "құсжолы" өрнектері иіле келген доғал тармақты
мүйіздерден, ... ... ... Құс ... ... ... ... барлық түрлерінің әшекейіне тән.
Өрнек атауларын түгел қамтып оларды әрқайсысына түсінік беру мүмкін
емес. Сондықтан қазақтың ... ... ... ең ... ... ең көп
түрі және неше түрлі мәнер жасауда ең жиі қолданылатын "мүйіз" ... ... ... өтейік.
"Мүйіз" өрнектері. Бұрын-сонды зерттеуші ғалымдардың барлығы бұл
өрнектің негізі қойдың, архардың, ... ... ... ... деп ... ... де сол дұрыс сияқты, өйткені "мүйіз" өрнегі өте
ескі ... және ол ... мал ... ... ... ... көшпелі елдердің қолөнерінде негізгі мәнер ретінде жиі ... ... ... ... ... кәсібі мен күн көрісі, ұғымы
үнемі өзгеріп, үнемі даму үстінде болғанын еске алған жөн. Халықтың ... де ... ... ... ... Демек, қошқардың екі мүйізін межелеп
бейнелеген жеке нобай оюлар ... ... ... ... төбесін,
құлаѓын, тұмсығын қоса елесте-терлік бұғы мен маралдың мүйізі тәрізді ... ... ... яғни ... ... ... ... әр
түрлі бейнелерін бір үлгіге құрып, ... ... ... тұтас бір
композиция жасайды. Сөйтіп мүйіз кейіптес өрнектердің барлығын қосып "мүйіз
оюы" деп атайды.
"Мүйіз" өрнектерінің ... мен ... өте көп. ... тектес
өрнектер кейде өте ұсақ, кейде өте ірі болып ... Ұсақ ... ... ... сүйек, мүйіз сияқты нәзік істерде қолданылса, ірі түрлері
сырмақ, текемет, ши ... ... ... ... ... архитектуралық
сәулеттеу жұмыстарында қолданылады.
“Қошқармүйіз". Мұндай оюлардың формасы қойдың төбесі мен екі ... ... ... ... келеді де, кейде осы мүйіздің қолтыѓында
қойдың құлағын долбарлаған шолақ мүйіз тәрізді тағы екі буын ... ... ... ... ... бейнесі аңғарылады.
“Арқармүйіз". Бұл "қошқармүйізге" жақын ... ою. ... ... ... өте ... келеді. Кейде тармағы да көбейе
түседі.
"Қырықмүйіз" бірімен-бірі қосылған ... ... көп ... қүралады. "Қырықмүйіз" оюы кейде дөңгелек немесе квадрат ішінде,
кейде бұтақты ағаш тәрізді болып көсіле ... ... ... тон, ... ... ... ... сырмақ, текеметтерде,
архитектура сәулеттерінде молырақ кездеседі.
"Қосмүйіз". Қойдың, ешкінің, сиырдың екі мүйізін ғана бейнелейтін,
кейде ... ... ... деп ... ... ... дейді. Суреті
онша күрделі емес.
"Сыңармүйіз". "Сыңармүйіз" бен ... ... ... бір-біріне өте
ұқсас. Көбінесе жоғарыда айтылған "қошқармүйіз", ... деп ... тек бір жақ ... ғана ... ... ... оюының шебер
композициясы бұл мүйіздің сыңар екенін мүлдем байқатпай тұрады.
"Сынықмүйіз". Қазақтың "мүйіз" оюы ... тік ... ... ... иіріліп тұрады. Кейде оюшының ұнасымды жаңа композиция жасауымен
байланысты не төрткүл, не үшкүл, де шеңбер ... ... морт ... ... ... ... ... барып қайта тармақтанған оюлар
күрделілене ... ... ... ши ... ... ... ... Жүннен әзірленетін бұйымдардың түрлері
Материалды терең зерттеп, оның бар сырын аша білу - ... ... ... ... ... ... ... қасиетіне зер
салып, оны өңдеуде техникалық тәсілінің ... ... ... ... ең ... жақтарын қарастыра отырып, әсемдік,
әдемілік дүниесіне де көңіл бөле ... Күні ... ... ... жоғалтпай келген сондай дәстүрлі ... ... ... басу. Қазақ қолөнерінде пайдаланылған негізгі шикізаттың бірі
және ең ... - жүн ... Төрт ... ... жүні ... халқының
өмір тіршілігінде үлкен роль атқарған және оны ... ел ... ... ... ... ... ... арқан-жіп, киім-кешек, қазақ
үйдің киізін, әр ... ... мен қап, ... сияқты ең
қажетті мүліктер ... ... ... мал ... ең ... ... ... ең көп қолданатыны түйе және қой жүндері, ... оның ... ... ... ... ... түйенің
жүні, шудасы. Жүк артып, күш ... ... ... ... ... ... болып қалады. Оны “жабағы” дейді. ... ... ... деп ... ... жүн өседі де,
жабағы өзінен өзі көтеріледі. Түйе жабағысынан әр ... ... ... күпі ... ... ... түтіп көрпегеде салады, әр ... ... ... неше ... ... ... ... шекпен, қап,
белбеу, құр, кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол ... түйе ... ... ... ... және ... бау- шу ... қолайлы. Түйе жүні көрпеге салуға, ... ... өте ... әрі жылы ... ... шықпайды. “Шуда” деп түйенің
мойнындағы, ... екі ... ... салалы қылшық
жүндерін айтады. Шудадан ... жіп ... ... ... ... мен торсығы, көн ... осы ... ... Түйе ... ... арнаулы бау-шуларға да қосылып
есіледі. Шуда жіп “шертер”, ”керуші” деп ... ... ... ... де ... Қойдың жүнін ”жабағы”, “күзем ... ... ... ... және “шет-пұшпақ” деп бес ... ... жүн - ... күн ... ... ... яғни ... тұрым қырқылады. Жабағы ... ... оның ... тұтас
көтеріле бастаған кезіне сай келуі тиіс. ... қой ... ... ... ... жабағы жүнді көтеріп, біріншіден,
қырқым жұмысын оңайлатады, ... мал ... ... ... ... жол ... ... жүнінен
шидем шапан, күпі күседі, ... ... ... ... күпсек
(бөстек), көпшік, жеңіл байпақ ... ... ... ... ... ... матаның сыртына шықпас үшін қылшықтарын ... Бұл ... ... ... ... үшін де ... жүнді киімнің, көрпенің арасына салады, неше түрлі иіру ... ... тоқу ... ... ... жүннен шүйке
жасалып, бау – шу ... ... ... неше түрлі жиектер
ширатылады. Егер ... жүн ... әрі лас ... ... ... кейін ғана пайдаланылады. Жуылған жабағы жүн қайшымен
ұсақтап қиылады. ... оның ... ... ... қол байлайды.
Күзем жүн қойдан күз мезгілінде қырқылып алынады.Тағы да жергілікті
жердің ауа ... ... ... қара ... ... ... ... рет
тоғытып, жүні кепкеннен кейін қырқады. Ал күзем жүнінен, қозы ... ... ... ... ... киіз ... пима ... – кешектер жасалады. Күзем жүні мен қозы жүні иіруге ... ... ... ... ... да ... жүні - қозы туған жылғы бірінші қырқылған жүн. ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Текемет, киіз басу жұмысына осы жүндерден араластырып пайдалануға
немесе бір маусымдық ... ... да ... ... одан әрі ... кірісу қажет.
Өлі жүн - деп малдың терісінен жұлынып ... ... ... ... ... ... ... жүретін білтеленген
жүндерді атайды.
Шет-пұшпақ жүн - қотанның ортасында түсіп ... ... ... ... ескеннен қалған үзік жүндер. Мұндай ... ... – жіп ... ... жүні ... ... деп екіге бөлінеді . Түбіт ... ... ... шәлі сияқты жеңіл әрі жылы киімдерді ... Оны ешкі ... ... ... жүнмен қырқып алып, түтіп
қылшығынан бөледі. Ешкінің ... ... ... жұмсалады. Қазақ
талғамында ешкі түбіті түйе жүнінен де ... ... ... ... ... деп ... ... көбінесе
арқан-жіп есуге, сүзгі тоқуға, тұзақ ... ... ... ... ... көпшік, жастық, қобызға тағуға пайдаланған. Әрі әсем, әрі
сапалы да мықты бұйым шығу үшін ... ...... сапасы
ерекше орын ... ... ... ... ... адам
денсаулығына пайдалы әсері бар. Оны ғалымдар былай ... ... ... ... ... одан тоқылған киімдер,
бұйымдар жылы ... мен ... ... ... ... жүннің салмағы жеңіл;
-жүн талшығы иілгіш, созылғыш, серпімді ... күн ... ... ... ... ... ... жақсы алады әрі басқа талшықтардай көп оңбайды.
3.2.1. Киіз басу ... рет ... ... шайырынан тазартылып қырқылған қойдың
күзем жүнінен киіз басылады. Киіз ... ... ... ... ... жүннің білтеленіп, ұйысқанын жазу үшін сабаумен сабайды.
Жүн сабау ісіне әйелдер мен бірге еркектер де қатысады. Жүн ... ... ... ... жұмыс болып саналады. Жүн сабау жұмысы қазақ ғұрпында ойын-
сауықпен көқілді өтетін-ді. Жүн сабалап болған соқ ... ... ... ... жастар жиналып тамақ ішеді, ойын кешін өткізеді.
Жүн сабау жұмысына керекті заттар – ... мен ... ... ... талдан, қара мойылдан, майысқақ теректен, жықғылдан июнь-июль
айларында дайындап, ... алып ... ... 1 метр ... ... екі ұшын тегістеп, тұжырады. Онық диаметрі ... бас аяғы ... ... жүн ... санына қарай
әркісіде екі-екіден болады. Жүнді екі сабаумен қос қолдап сабайды. Сабайтын
жүнніқ астына тулақ төселеді.
Ал тулақ деп ... ... ... ... ... шикі ... Жүн ... алдында тулақты аздап сүт бүркіп, ... ... Олай ... ... ... тулақ сабауға шыдамай сынып кетуі
мүмкін. Киізді осы сабалған дайын жүннен ... Ол үшін ... ақ ... су, ... ... қажет. 4 қанат шиді екі қатар жарастыра көктейді
немесе шидіқ шет бауырларын байластырып қояды да ... екі ... ... киіз ... ... екі ... киіздің асты мен үсті немесе
киіздің өңі мен ... ... ... ... ... ішкі ... арналған жүн шабақталады, яғни
бұрын сабалған үлпілдек ... шиге ... екі адам ... ... ...... жаймалау деген сөз). Мұны жабдықтау да
дейді. Осыдан кейін бет тартылады, яғни ... өң ... ... ... ... ... сол қолымен уыстап алып, әлгі шабақталған ... ... ... оқ қолдың қырымен басып қалып үзіп қалдырады. Үзілген жүн
бірімен бірі жалғаса, бір ... ... ... береді. Бұл істі бұрыннан бет
тартып машықталған, жүн ... ... деп ... бір адам ... ... ... адам ... жүн ала-құла тартылады да ... ... Ал ... ... адам киіздің я қалың, я жұқа екенін
бір қолымен-ақ сезіп ... Мұны ... ... ... ... көзі ... дәріптейді.
Егер басқалы отырған киіз сырмаққа арналса, онда онық астыңғы бетіне
бозғылт, ... ... ... ... ... ең әдемі жүн тартылады,
сырмаққа арналған киіз жұқа басылады, егер қалың басылса, сырмақ астарланып
сырыла келе өте ... ... ... ... ... ... ... тартылған соң, жүннің біркелкілігін байқау үшін тағы да бір-бір рет
жүріп ... ... ... ... ... Жұқа жеріне жүн қосады, қалың
жерін жаймалап жұқартады. Содан кейін қайнап ... ... суды ... сүзгімен немесе шөміштің сырт жағымен шашыратып шидің ... ... ... ... ... ... құйылған су өз салмағымен
жүнді басып, шабақталған жүнмен тартылған жүнді ... ... ... су ... ... буландырып жібітеді де, онық өзара
кірігіп, тез киізденуіне жағдай жасайды.
Су себіле бастасымен қатар отырған 3-4 әйел ... ... ... ... ескен тәрізденіп, жинап отырады. Шиды ширатып орап
жинаған сайын әлсін-әлсін ыстық су ... Осы ... жүн ... ... ... соң, оны сыртынан жіппен шандып, жұмырлап байлайды да, ортан
белінен бір жерінен немесе екі жерінен ... ... ... екі басын
тұйықтап бос салып қояды. Бұл шиыршықталып ... шиді ... ... қажет. Осыдан соң бүктеліп әзір жатқан шидің өң бойын ... ... ... үріп келе ... шиге оралуды киізді аяқтармен теуіп отырады.
Бұларға қарама-қарсы бір адам ... оны қой ... ... Ол бүктеліп
әзір жатқан киізді алға қарай (өзіне қарай) домалата ... ... ... бара жатқан киіз тепкіленіп әбден төселенеді. Мұндағы бір
шартты ... – киіз ... ... ... жер ... ... ... киіздің
бір жері кірігіп, бір жері кірікпей босап, жүн қалпында қалып қоюы ... жер ... ... боп ... ... болса, яғни текемет болса 1 сағат тепкеннен ... ... киіз ... ... ... ... оны ... орап, тағы да
тебеді. Жалпы киізді тебу уақыты 2 ... 3 ... ... созылады. Киіз
неғұрлым көп тебілсе, соғұрлым шымыр, тегіс әдемішығады да, ондай киіз ... ... ... ... ... киіз тебу бір ... түгел ортақ көпшіліктің ісі
саналған. Сондықтан киіз тебушілер домалатқан киіздерін ... ... ... ... ... қой ... деп әзілдейді. Үй иесі, қой сойып, ... ... не ... ... алып ... киіз тебушілерді қонақ
етеді. Мұндай әзіл, еркелік үнемі ән, би, ... ... және ... базына боп кеткен.
Киіздің тебуі жетті-ау деген кезде, ... ... ... ... жазып босатады. Содан кейін киіздің асты-үстін
ауыстырып отырып, 3-4 рет шиыршықтап, ... де, екі ... ... ... ... алып, тағы да ыстық су ... ... ... тонмен жылылап, жауып тастап булайды. Мұны булау немесе кірлеу
дейді. Бұл әдіс арқылы кіріккен киіз ... ... дән ... ... ... ... ... бір, бір жарым сағат жатады. Бұл уақытта
киізшілер дем алып ... ... ... ... ... ... өз
байқағанын ортаға салады, киіз иесіне жақсы сөз, жылы лепестер айтылады.
Ыстық буымен балбырап жатқан киізді мөлшерлі уақыт ... соң ... ... ширатып, тағы да жіппен шандып байлайды. ... ... ... үстінде көлденең жатқан киізді өздеріне қарай жұла тартып
алып, тізесіне соғады, білегімен ұрып басады. Мұны ... ... ... ... ... әрлі-берлі домалатып білектегенде үнемі бір ... ... ... ... отырып білектейді. Осы тәртіппен 3-4
ауыстырып ... ... соң, оны ... ... ... ... да, қарпуға кіріседі.
Білектеліп болған киізді ұзынынан екі қабаттап бүктеп, оның екі басын
бір-біріне түйістіре шуда жіппен көктейді. ... ... ... ... да ... ... киіз шұжық сияқты қалыпқа түседі. Киіз басушылар
осы дөңгелек киізді ақ шидің үстіне ... ... ... Қусырылған
киіздің әр жерінен қамти ұстап, оңды-солы ... Яғни ... ... оқға ... жұла серпіп, екінші кезекте солға қарай серпиді. Қарпу
үстінде киіздің шетін қымтап ... ... ... ... ... ... ... Қарпылған киіздің шет-шеті жиналып тегістеледі де, екі жақ
бетіндегі кірікпей қалған бос қылшықтары түседі.
Білектеу мен ... ... ... ... ... киіз ... болып көлемі шағындалады. Енді оны ұзындау қажет. ... ... ... ... оны ... ... тек ... шығара
созғылай есіп шиыршықтайды да әуелі бір жақ ... ... ... ... екінші басына жеткізеді. Одан кейін екінші ... да ... ... ... ... дейн апарады. Сонда киіз молығып, созыла
түседі. Бұл жұмыс ... 10-20 ... ... Киізді білектегенде және
ұзындағанда оның екі жақ басына жуан ағаш, жинаулы ши ... ... ... ... ... ... ... бойының екі жақ шеті олпы-солпы
болмай, тегістеліп шығады.
Ұзындаудан кейін киіз басу ісі ... деп ... да, оны ... қойып
кептіреді. Кепкен киізді тобылғы, қараған сияқты ... ... ... ... бос жүрген қыл-қыбырынан арылтады. Осыдан кейін
киізді тұрмыс қажетіне тұтына береді.
Киізді кейде пісіреді, яғни пысықтайды. Бос басылған ... ... ... киіз ... ... ... ... киізді үйге жабарда,
одан аяққап, киіз ... ... ... ... ... салады да, ыстық су
құйып білектейді. Бұл уақытта киіз ... ... ... Киіз ... бұл ... ... ... деп атайды.
Аттық кежіміндегі, сондай-ақ қалпақ, кебенек, жайнамаз сияқты жұқалаң
келетін киіздерді, әр түрлі ... ... үшін ... ... оюлап
кесілетіндей етіп жасайды, мұны талдырма дейді. Ондай арнаулы киіздерді бір
етіп жұқалап басады, яғни тек ши ... ... ... ... да, ... құйып басады. Киіздің ақ, қара, бозғылт, кейде ... ... ... шығуы
әдейі таңдап алып, бөлек сабалған қой жүндерінің түсіне байланысты. ... ... ... ... ... ... өре, киіз, кесек киіз, текемет
киіз, сырмақ киіз, талдырма, сатымсақ киіз, қозы ... киіз деп ... ... ... ... жүн сабау, киіз басу сияқты ... ... ... ... ... жұмыс саналған. Сондықтан аыл жастары мұндай жұмыстарға
ерікті түрде араласуды, көмектесуді өздерінің міндеті деп біліп, оған ... ... Жүн ... киіз басу ... ... бас ... айтысатын өте көқілді сауық-сайран орны болған. Қазақтың “киіз
басу” биі, “қойбасты” ойыны, жас балаға бір ... жүн ... ... ... және ... да дәмді ас алдырып жеу дағдысы да, еңбектің ... ... ... өз кезінде туған салт-дәстүрлер еді.
3.3. Сырмақ түрлері және оны әзірлеу технологиясы
Үй жиһаздарының бірі - ... ... ... ... бірі ... ... бірге ол - халқымыздың бай қол өнерінің
қайталанбас туындысы, тұрмысымызға көрік берер ... ... ... ... ... ... көркемдігі жағынан кілемнен кем түспейді.
Еденге төсеуге, әрі шаңын қағуға ыңғайлы болу үшін оның ... ... ... ... ... ... ... 4 түрге бөлінеді.
Мұның ең үлкені – көш сырмақ. Бұл ... ... жүк ... үстіне жабуға арнайды, ... ... 3-5 ... ... - ... сырмақ, жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай сырмақтар
кейде киіз ... төрі ... ірге жағы ... ... ал
от жағы бүрілген сияқты ... ... от ... ... ... Ол ... шошаланың, киіз ... ... ... ... ... Үшіншісі - төр сырмақ, көлемі жағынан 2-
5 метр. Бұл ... оюлы ... Мұны ... ... ... ... төсеніш киіздің ... ... ... ... ... - төсек сырмақ ... ... алды ... ... ... 2-2,5 метр, жер төсектің орнына немесе ... ... ... ... 1-1,5 метрлік шағын түрлері де
кездеседі. Олар бір ... ... деп ... ... ... тар, 1,5-1,7 см ... аспайды, ал ұзындығы 3 метр, ... ... бола ...... ... ... ... қолданылатын ең
қажетті мүліктерінің бірі болып табылады. Киіздер ... үй ... ... киіз, түрлі киім – кешекке арналған ... ... ... түрге бөлінеді. Сырмақ киізі жұқалау және өте ... ... ... “ақ ... ... ала сырмақ”, “жиекті сырмақ”,
“дебіске сырмақ” асты–үсті не үсті шымқай ақ киізбен ... ... шуда ... ғана ... ... ... ақ сырмақ. Шымқай ақ
киізбен жабдықталған, бетіне ақ, қара, ... ... көк, ... ... түсті жіптердің бірінен сыңар жиек ... ... ... ақ ... ... ... ... технологиясы
бойынша үш түрі бар:1)түрлі түсті киізден ойыстырып салынған (инкрустация)
немесе ойма-нақышты ... 2) ақ ... ... ... түсті киізге баумен немесе шуда ... ... ... Асты ... үсті шымқай қара киізбен көмкерілген, бетіне тек қара шуда
жіппен ғана ою - ... ... ... қара ... Шымқай қара
киізбен ... ... ақ, ... сары, қызыл, жасыл, ... ... бір ... сыңар жиек арқылы ою-өрнек түсіріліп
сырылған сырылған қара сырмақ.
Беті ... бір ... киіз ... да, ... бір түсті
жиекпен ою - өрнекпен көмкерілген ... киіз ... ... ... қара ... деп ... Бұлай аталу сырмақтың негізгі төсегіне
байланысты. Яғни беті шымқай ақ ... ... бір ... ... ... ою ... бір ... сыңар жиек жіппен
жиектеліп сырылған ақ сырмақ болса, керісінше беті ... қара ... оған бір ... ... ою - ... ... ою ... түсті жиек жіппен жиектеліп, сырылған қара ... ... ... бір ... ... ... бір ... матадан
ойылған оюлар жапсырылады да, ою шеттері ... Киіз ... ... ... ... ою жапсырылғанмен киіз өңіне
(фонға) қарай, ақ сырмақ, қара ... деп ... ... ... ... ақ немесе қара ... ... ... ... ... жиек бастыру арқылы жасайды. Мұны ... ... ... ... алып ... және ... да күнделікті тұрмыста
пайдаланған. Дебіске сырмақты ... ... ... ... ... ... оюлап бастырып, сол ... ... жиек ... ... ... ... матамен тыстап та
дебіс ке жасайды.
Сырмақтың бастырмалы түрі Алматы, Семей, Талдықорған, Шығыс ... кең ... ... ... сырмақтың жергілікті атаулары бар
мысалы, Семей облысында сырмақты сырдақ деп атайды. Көкшетау және Ақмола
облыстарында сырмақты бітпес деп ... ал ... ... сырмақпен
бірге откиіз деп те атала береді.
Сырмақ Махмұт Қашқаридың (ХІ ғ.) «Собрание тюркских наречий ... ... ... ... ... ... ... деген сөз төркінінен
алынған қазақша сыру – «бірнәрсені сырып тігу» деген сөзден алынған ... ... ... бар. ... ... сөздігінің» құрастырушылары орта
ғасырлық автордың «sїrї» сөзінен туындаған ... ... ... ... өз ... киізді бекітуге көмектесті» деп тәржімалайды. Ол
кейбір ғалымдардың ойынша «қызы шешесіне киізді сыруға көмектесті», яғни
«sїrї» ... ... ... ... Міне ... ... - сыру деген
мағынадан алынған деп есептейді. ... ... ... ... ... сәндік бұйым ретінде қабырғаға тұтынған.
Киіз – шығыс халықтарының көшпенділік ... ... ... мүліктерінің бірі болып табылады.Киіздер негізінен: үй ... ... ... ... киім – ... ... ... киіз
деп бірнеше түрге ... ... ... және өте ... етіп ... түрлері: “ақ сырмақ”, “ қара ала ...... ... сырмақ ” асты – үсті не үсті шымқай ақ ... ... ақ шуда ... ғана ою - ... түсіріле
сырылған ақ сырмақ. ... ақ ... ... бетіне ақ,
қара, қызыл, сары, көк, жасыл, тағы ... ... ... бірінен
сыңар жиек арқылы ою - өрнек түсіріле сырылған ақ сырмақтар.
Асты – ... үсті ... қара ... ... ... қара шуда жіппен ғана ою - ... ... ... ... ... қара киізбен қапсырылған, бетіне ақ, ... ... ... көк ... ... бір түсінен ... жиек ... - ... түсіріліп сырылған сырылған қара сырмақ.
Беті шымқай бір түсті киіз ... да, ... бір ... ою - өрнекпен көмкерілген сырмақтар киіз ... ... ... қара ... деп ... ... ... сырмақтың негізгі
төсегіне ... Яғни беті ... ақ ... ... бір ... ою - ... ... ою шеттері бір түсті сыңар жиек
жіппен жиектеліп ... ақ ... ... ... беті ... киіз ... оған бір түсті матадан ою - өрнек жапсырылған, ою
шеттері бір ... жиек ... ... ... қара ... ... ... бір түсті, жақтауына басқа бір ... ... ... жапсырылады да, ою шеттері жиектеледі. Киіз
сырылады. Мұндай ... ... ... ою ... ... ... ... ақ сырмақ, қара сырмақ деп ... ... ... ... ақ немесе қара ... ... ... ... ... жиек ... арқылы
жасайды. Мұны мүлікті тең етіп ... ... алып ... ... да ... ... пайдаланған.
Дебіске сырмақты жасағанда ... ... ... ... ... ... ... сол оюлардың шет-шетіне ... ... ... кестеленген тұтас матамен тыстап та ... ... киіз ... ... алынған соң, сол киіз ... ... бір ... матаға басқа түсті матадан ою - ... ... да осы ... киіз ... ... қаптайды. Сонан соң
ою ... ... ... жиек ... әрі ... әрі ... Мұндай сырмақ үстіне тұтас қапталған мата ... ... ... ... ... ... ... ою - өрнек
бір түсті матадан, жақтауларының ... ... бір ... ... мен ... ... оюлардың мән – мазмұны, мәнері бірін –
бірі ... ... ... жиектеледі, ... осы түрі әрі ... әрі ... ... сән үшін аң мен ... ... ... тұтастай
жапсырған немесе тері мен киізді біріне- бірі ... ... ... ... жүні мықты, тез қырқыла қоймайтын ... мал ... ... ... асты жеңіл матамен астарланады.
Көшпелі, жорықты өмір ... сай ... осы ... төсеніштер көбінесе бірыңғай таза киізден жасалады. Соған ... ... ... ... тіпті қай еденге, оның қай
жеріне салынатын, ... ... ... дейін нақтап, ат қойып,
айдар ... ... ... ... ... сырмақ, төр сырмақ,
төсек сырмақ, от киіз, жамбас сырмақ, ... ... тері ... ... Ал түрі-түсіне қарай – ақ сырмақ, қара сырмақ, ... ... ... ала, сары ала, көк ала ... тағылар болып табыла
береді.
Сырмақ киіз өлшемі пішіліп алынған соң, сол киіз ... ... бір ... ... ... түсті матадан ою - ... ... да осы ... киіз ... ... қаптайды. Сонан соң
ою шеттерін қуалай сыңар жиек жіппен әрі ... әрі ... ... ... ... ... қапталған мата өңіне ... ... ... ... ... ортасындағы ою - өрнек
бір түсті матадан, ... ... ... бір ... ... мен ... ... оюлардың мән – мазмұны, мәнері ... ... ... ... сырылады, жиектеледі, ... осы түрі әрі ... әрі ... ... сән үшін аң мен терілерін ... ... ... ... тері мен ... ... бірі ойыстырған сырмақтарда
болады. Мұндай төсеніштерге жүні ... тез ... ... ... мал ... ... ... асты жеңіл матамен астарланады.
Көшпелі, жорықты өмір ... сай ... осы ... ... ... бірыңғай таза киізден жасалады. Соған ... ... ... ... ... қай ... оның ... салынатын, тасталатын, жататын орнына ... ... ат ... ... ... ... сырмақ, кішкене сырмақ, төр сырмақ,
төсек сырмақ, от ... ... ... ... сырмақ, тері сырмақ,
тері бөстек. Ал түрі-түсіне қарай – ақ ... қара ... ... ... ... ала, сары ала, көк ала ... ... болып табыла
береді.
3.5. Бұйымның құндылығын есептеу
І. Шикізат шығыны:
|Қажетті материал |Өлшем ... ... ... құны ... |бірліктері|шығыны ... ... ... |кг |5 |1300 |6500 ... мата |м |2,30 |100 |240 ... |д |2 |25 |50 ... |д |5 |30 |150 ... | | | |6940 ... ... Негізгі жалақы:
Негізгі жалақы кеткен материалдың 50% құрайды.
Н/ж=(Ш/қ х50%)/100=(6940х50%)/100=3470
2. Қосымша жалақы негізгі жалақының 10% құрайды.
Қ/ж =(Н/жх10)/100 =(3470х10)/100=347
3. Амортизацияның ... ... мен ... ... 2% ... Цех жұмыс А 8% құрайды.
Ц/ж=((Н/ж+қ/ж+А)х8)/100=(3470+347+381,70)х8/100=335,89
5. Жол шығыны н/ж, қ/ж, амортизацияның 4% құрайды.
Ж/ш=((н/ж+қ/ж+А)х4)/100=(3470+347+381,70)х4/100=167,95
Барлығы: 4702,54
1. Бұйымның өзіндік құны.
Бқ=Ш/қ+Н/ж=6940+4702,54=11642,54
2. ... құны 5% ... ... Бұйымның жалпы құны.
Б/қ=Б/қ+Р=11642,54+582,13=12224,67
4. Сатуға қойылатын үстеме баға бұйым құнының 20% құрайды.
С/қ/ү/б=(Б/қх20)/100=(12224,67х20)/100=2444,93
5. Бұйымның толық құны.
Б/т/қ=Б/қ+С/қ/ү/б=12224,67+2444,93=14669,60
6. Бұйымның толық құнына 20% ... ... ... ... + С.қ.қ=14669,60+2933,92=17603,52
Қорытынды
Халықтың мәдени дәрежесі өскен сайын ... ... ... ... ... ... қойып, олардың әрі ... ... ... ... ... үстіндегі шығармашылық ізденудің
нәтижесінде тұрмысқа керекті заттардың жаңа ... ... ... ... қатар жиһаздардың ою - ... де ... ... ... ... ... ... және жиһаз – ... ... ... жаңа ... түрлері жасалып отырды.
Бұл айтылғандардан қол өнер халық ... ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ деген ұғым әсте
тумайды. Қайта халық қол өнерінің бай ... ... ... ... сай ... түр беру ... оларды ілгері
дамыта беру керек. Мысалы, көптеген қол өнер ... әлі ... өз ... ... ... ... жұмысымыздың нәтижесінде мынадай ... ... ... ... қол өнерге ... ... ... ... ... жас ... және педагогикалық мәселелері айқындалды; қол өнерге
үйретудің ... ... ... ... мен ... ... өнер ... әзірлеу технологиясы және бұйымның ... ... ... ... ... әзірлеу барысының күнтізбелік
жоспары мен ... ... үлгі – ... ... Қол өнер
бұйымдарын оқытуға арналған шеберхананы ұйымдастыру мәселелелері ... ... ... ... ... ... ... салынатын ою-өрнек үлгілері ... ... ... болашақ мұғалімдерге және әдіскерлерге көмекші
құрал ретінде қолдануына ... ... деп ...... ... күнтізбелік-тақырыптық жоспар
Р/с |Тақырып атаулары |Сағат саны |Теориялық мағлұматтар |Практикалық
жұмыс, ... ... ... ... ... ... | |
1 ... бұйымдарына тарихи шолу |1
1 |Қолөнердің шығу тарихына шолу, СҚӨ түрлері, бұйымдардың топтастырылуы |
|Альбом, дайын ... ... ... тарихы | | |2 |Жүннен жасалатын
бұйымдардың түрлері |3 |Жүн түрлері туралы мағлұмат, бұйым түрлері |Жүнді
іріктеу, ... ... ... иіру |Коллекция «Жүн түрлері», альбом
|Жануартану | | |3 |Ою-өрнектердің түрлері. Сырмаққа салынатын ою-өрнектер
|6 |Қазақ оюларының тарихы, ... ... ... ... |Ою-өрнектерді салу, қию |Альбом, шаблон |Геометрия, Сурет |
| |4 |Сырмақтың ою-өрнегін қию, бастырмалау |6 |Ою-өрнектерді ою,
бастырмалау әдістері |Сырмақтың оюын ... ... ... ... ... ... Еңбек | | |5 |Сырмақтың шеттік оюын әзірлеу,
тігу |3 |Шеттік оюларды қию, бастырмалау, жиектеу |Шеттік оюларды қию,
бастырмалау, жиектеу ... ... ... Еңбек, Геометрия | | |6
|Сырмақты аяқтау |6 |Сырмақты безендіру |Сырмақты астарлау, ... ... ... | | | |Барлығы: |26 | | | | | | |
Қорытынды
Шығармашылық үрдісті ұйымдастыру жолдары және ... ... ... ... одан соң ... іске ... жолға қою керек екені
белгілі болды. Бұл ретте ... ... ... ... ... ... және оны қалыптастырудың әдістері мен ... ... ... орай ... ... ... және оны
іске асырудың мынадай педагогикалық ықпал ету жолдарын анықтадық:
-шығармашылық әлеуетін дамыту үшін ықпал етуде, ... ... ... ... ... оның ... ... шығармашылығын дамытуда тек қана оның білімі,
кәсіптік ... оны ... ... ... оның қызығуы, сұрау-талаптары, қажеттенулері, бейімділігі,
қабілеті, іс-әрекет мотивтерімен бірге ... ... ... де ... қажет.
* нағыз шығармашылық іс-әрекетте адамның қимыл - әрекетінің
ойша жоспарының маңызы зор. Өйткені, ол еңбек процесінде арнайы
білім, біліктерін ... ары ... ... шарт ... оқыту барысында берілетін білім мен оның құрамына ... ... ... ... ... ... ... мәнін ескеру керек. Бірақ, әр оқу жылында
оқушыларға қойылатын талаптардың, ... ... ... сәйкес келмейтіні байқалады. Шығармашылық - қазақтың ұлттық
қолөнер бұйымдарын ... ... ... талғаммен әзірлеу, оларды
тиімді таңдау ... ... ... оны ... ... ... жасалған
заттың құндылығын арттырып, бағасын көтеру, нәтижеде бұл оның бәсекедегі
ұтымдылығын қамтамасыз етеді. Бұған қол ... қол ... ... ... ... ... ... байланысты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының “Білім туралы заңы” //Қазақстан, 1999ж.
2. Назарбаев Н.Ә. "Қазақстан-2030" стратегиялық ... ... ... ... ... ... 1997, 171б.
3. Қазақстан Республикасы Конституциясы. Алматы, Жеті жарғы, 1996, 176 б.
4. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 5 ақпан, №3, 1993, 2б.
5. Агапов С. Кыдырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. Алматы, Жалын,
1979. -252с.
6. Акишев К. ... ... ... ... ... ... З. Ою - ... ой айтар. -Алматы:Рауан, 1996. – 48 б.
8. Ақышев Қ. Ежелгі ескерткіштер ... ... 1976, ... ... М.И. ... ... ... –234 с.
10. Арғынбаев X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1987, 128б.
11. Әбдуалиева Ш. Халық қол өнері. ... ... 1992, ... ... Ұ. ... ұлттық ою-өрнектері. Алматы, Өнер, 1995.
-125б.
13. Бағдарлама. ... (8-11 ... ... ... ... ... Т.К. Прикладное искусство Казахстана. -Алма-Ата,1951.-269 с.
15. Басенов Т. Орнамент Казахстана. ... 1958, 210с. ... ... беру ... ... Республикаклық ғылыми-
әдістемелік журнал. 2005-2006 жж.
17. Білім стандарты. ... орта ... ... мемлекеттік жалпыға міндетті
стандарттары. Жалпы білім. Алматы, 2002. ... ... Р. ... ... ... ... 1983, 246б.
19. Жанибеков У. Эхо.-Алма – Ата,1990. – 240с.
20. Жанибеков У. Казахские ... ... ... Алма-
Ата,Өнер, 1982,143с.
21. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. Алматы, Жазушы, 1992, 65б.
22. Жарықбаев Қ. Қазақ ... - ... ... 1995. –352 б.
23. Жиентаева Б.Ж. Халықтык дәстүрлі қолданбалы өнер - ұлттық тәрбие
құралы. ... ... 2000. ... ... Б.Ж. ... мұрасындағы ұлттық қолданбалы өнерді оқытудың
тиімді әдістері. Жезқазған, ЖезУ, 2000. – 90б.
25. Ибраева К. Казахский ... ... ... +56 вклейка.
26. Калыбекова А.А. Теоретические и прикладные основы народной педагогики
казахов. Алматы: Баур, 2005. -200 с.
27. Қалиұлы С.Қ. Қазақ ... ... ... мен ... құралы). –Алматы:Рауан, 2003. -280 б.
28. Қалиев С.Қ., Оразаев М., Смайылова М. ... ... ... 1994. -222б.
29. Қазақ ССР тарихы. Т.1. Алматы, Ғылым, 1980. -6-8б.
30. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері.–Алматы:Қазахстан,1995.-240 ... ... К.Ж. ... ... ... ... –Алматы:Ғылым, 1998. -317 с.
32. Қоянбаев М, Қоянбаев С. Педагогика. ЖОО студенттеріне арналған ... ... ... ЕАУ.- ... ... Лук А.Н. Психология творчества. –М.:Наука,1978. -127с.
34. ... А.Х. ... ... ... ... ... 1986. –256 с.
35. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное ... ... ... 1987. –288 ... Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. (История ДПИ,
худ.обработка древесины, металла, кости, кожи ... ... 1986, ... ... А.Х. ... юрта и ее убранство.М., Искусство, 1964.
38. Муканов М.С. Казахские ... ... ... 1978. –120 ... ... М.С. ... юрта. Алма-Ата, Қайнар,1981, 223с.
40. Ниренберг Д.И. ... ... ... ... ... ... Жалпы білім беретін ... ... ... ... ... ... ... Технология. Қазіргі заман талабының ... ... ... ... ... -71 ... Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. - ... ... -288 ... ... ... ... ... –Алматы:”Рауан”,
-574б.
45. Педагогические технологии:Учеб.пособие для студентов пед.спец. /Под
общ.ред. В.С.Кукушина. – Серия ... ... ... “Март”, 2002. -320с.
46. Ибраева К. Казахские орнамент. Алматы, Өнер, 1994,128с.
47. Алимбай Н., Муканов М., Аргынбай X. ... ... ... ... Алматы, 1999,173с.
2.2. Кесте және көркемдік тігу
Кесте және көркемдеп тігу ою-өрнекті әшекейлеудің ертеден келе ... ... ... ... ... және жай инемен әшекейлеп тігу
барлық халықтарга да ортақ өнер. Қазақ халқының дәстүріңде ... ... ... ... пен ... ... мен сауыққойлардың
(салдардың) бас киімі, белбеуі, киімнің жең-жағалары мен ... әр ... мен ... және ... да осы сияқты жол-жорық, үй-іші
мүліктері ... ... жиі ... ... ... мұңдай
өрнектеудің кейбіреулері күні бүгінге дейін сақталып келеді. Оның ... ... ... ою-өрнегінің барлық түріне бірдей қолдануға тиімді.
Міне, осы сияқты бізбен, ... және ... ... ... ... кестелеу (художественная вышивка) деп атайды. Өнер ... ... ... ... ... әсем, аң жүнімен әсем" деп келіп,
"кестені көңіл сызады, қол тігеді, көз ... деп ... ... ... ... ... ... алуан әдісті, таңдауы көп өнер. Кесте
өнерінің қазақ халқына тән байырғы көне ... біз ... ... ... ... ... ... қайып тігу. Біз кестенің шым кесте және
әредік ... деп ... екі түрі ... ... дөңгелек немесе төрт бұрышты етіліп кергіш аѓашқа керілген
материалдың бетіне түсірілген ою-өрнек бойынша ... ... ... ... ... кесте деп тігілетін материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ... өте аз ... ... ... ... ... айтады.
Әредік кестеде материалдың әр жері әшекейленіп, бөлек-бөлек өрнек
салынады.
Шым кесте, түс киіз, ... ... ... ... ... ... ... сәукеле сияқты басқа да көптеген заттарға төгіледі немесе
бөлек материалға төгіп ... ... ... ... балақ, өңір,
жаға, етекке және кең қоныш етіктердің бұрыш-бұрышы, перделердің шеттері
сияқты заттарға төгіледі немесе бөлек төгіп ... ... ... ... инеге сабақталған жіппен ... ... ... ... Ол үшін ... ... матаға әуелі өрнек
түсіріп алады да, сол өрнек ізімен тігеді. Кесте тігетін инелер молтақ,
көздері кең ... ... ... тігу де ... ... ... ең көп тараған түрі.
Мұнда өрнек ізімен біркелкі төрт бұрышты етіп, бір ... ... ... ... ... ... бастырып отырады. Бұл - қазір кесте тігудің
ең қолайлы түрі деп танылып жүр.
Тесіп торлап тігуде өрнектелетін ... ... ... ... тесіп
алады да, оны торлай және ортасын кереге көздеп, санап отырып шалу арқылы
түрлі ... ... ... ... ... ... әдісінде кестенің тесік
аралығындағы жіптерін өрмелеп шалып тоқу түрі де ... ... ... өрнектеу әдісімен көбінесе жастық ... ... ... ... ... ... іш ... кеудесі, етегі,
гүл қойғыш төсеніштер, дастарқандар мен ... ... ... ... қоятын маталар кестеленеді.
Ал кестені бедерлеп тіккенде кестеленген материалда әр түрлі ою-өрнек,
мәнерлі бұдырлар өрнектеледі. Мұндай тігу түрін ... ... ... сызылып алынған өрнектердің үстіне мақта, мата қиындылары, ... ... ... жіптерін, сол заттарды бастыра шалып тігеді.
Соның нәтижесінде матаның ... ... ... ... тігу әдісіне де өрнектің мәнері мен ... ... ... ... жіптер қолданылады. Бедерлеп тіккен кестені көп жуа беруге
болмайды. Оларды көп реттерде шаң сорѓышпен, киім шөткесімен тазалайды.
Көптеген ... ... ... ... картон салмай, маталардың
қиықтарын, мақта, жүн сияқтыларды салып тігіп жүр. Оны ыстық суѓа ... да ... тігу ... әдемілік пен көрнектілік жағынан ... ... ... бірі көпіртіп тігу. Көпіртіп тігу ... ... ... үлгісініњ ізімен тігіледі. Мұнда материалдың үстіңгі
бетіне бүлдіргеленген жіп селпеулері қалдырылып отырады. ... ... ... ... ... Бедерлеп тігу әдісімен алма, жүзім,
бүлдірген, қарақат, ... ... ... ... ... болады. Көпіртіп кестеленген бұйымдар жуыла да өтектеле де береді,
бірақ өтектен шыққан соң оларды қағып, ... ... ... ... ... ... ... шалынған жіптің үстіңгі жаѓында (өң
бетіңде) кейде 1, кейде 2 ... ... ... ... Шебер
кестені тігіп болғаннан кейін әлгі қалған бүлдіргілерді тегістеп қырқады.
Жиі шаншылып, қалың түсірілген ... ... ... тегістелген соң,
кәдімгі кілемнің түгі сияқты түрлі түсті болып құлпырып тұрады. ... ... ... жуан ... ... ... ... шыбықтарын мүйіздеп, ою өрнегіне келтіріп салып тігеді де, тігіп
болған әлгі тігіс астына ... ... ... ... алып тастайды.
Мұндай әдіспен түктеп тігілген өрнектер мінсіз және түгінің биіктігі
біркелкі шығады.
Үлгі бойынша сызылған ... ... ... ... ... алынған әр
түрлі ұсақ маржандар, моншақтар ... ... ... ... ... ... ... сәукеле, өңір, қол дорба сияқты бір киер
киім мен ... ... ѓана ... ... ... немесе
жұмысқа ғана киілетін, сондай-ақ арқан-жіптің тартуына түсетін заттарға
бұл өнер қолданылмайды. ... ... ... ... тез сөгіліп
кетуі мүмкін.
Алтындап, күмістеп тігу сән-салтанат бұйымдарына тән. Бұл үшін ... ... ... қырмызы сияқты бағалы материалдар пайдаланылады.
Мұндай тігістерге, әсіресе, өзіне арналып жасалған ... және ... ... ... ... күміс түстес жіңішке жиек саулары (зер)
пайдаланылады. Бағалы ... ... ... үшін оның ... ... ... санап білу керек. Өйткені бұл жұмыс өзге тігістерден гөрі
ауыр келеді.
Алтыңдап тігуге көбіне бедерлі, бедерсіз басып тігу ... ... тігу ... маржандап тігуді де аралас жүргізеді. Мысалы,
қыздардың камзолдарының омыраулары, өңірлері және тағы да сол ... ... ... тігу Орта Азия ... ... тән ... ... атағы
шыққан әйгілі кестешілер ѓана айналысқан. Алтын кестелі тон, шапан, айыр
қалпақ, кемер ... сал ... ... әдемілік әшекейінің ең асылы
және бағалысы болып есептеледі.
Кимешектің (оны ... ... деп те ... жағын, хатипа
тақиялардың маңдайын, қамзолдар мен шашбауларды, ... ... ... бұл ... де ұнасымды өнер деп танылып жүр. Ескі
деректерде алтын ... ... ... ... сияқты өте көлемді
жиһаздар да кестеленгендігі айтылады. ... ... ... ... ... жіпті тігістермен айналысып жүрген ақтөбелік
Өтегенова Зылиханың есімі көпшілікке аян. Ол 1957 жылғы республикалық
көрмеде ... ... мен ... министрлігінің Құрмет грамотасына
ие болды.
Ұлттық ою-өрнегі мен әшекейлеп тігу ісі туралы айтқанда бізбен кестелеу
мен ... ... ... ... де ... ... кең тарағаньш
ұмытпаған жөн. Әйтседе түстері бірыңғай тұтас, ақ, көк, қара, сары, ... неше ... ... әдемі бұйымдар жасаудың ең тиімді және
жылдам әдісі - кестелеу өнері. ... ... ... ... ... ... ... қатар кесте былғары, шегірен, ақ ... ... ... ... ... кенеп, брезент сияқты заттарға ... ... ... ... ... Осы заманѓы тігін
машиналарының барлығында да кестелеп тігуге арналган жеке ... ... бар. ... ... ... қарай оған
қолданатын біздің, қол иненің, машина инесінің ... ... ... өзі таңдайды. Бізбен, қол инемен немесе машинамен тігілетін кесте
тігісініњ асты мен ... не ... не бос ... ... жиі ... мәні ... басып, айқастырып, қайып, ілмелеп, шалып тігу арқылы ... ... ... ... ... ... негізінде орындалады. Айқаспен тігу
үшін матаның бетін үсақ торкөздерге бөліп, болмаса ... ... ... ... ... ... байқай отырып тіккен дұрыс.
Сондай әрбір түскен жіп айқасы біркелкі шығады.
Кесте ... ... ... ... оның ең күрделі және көп ... түс киіз ... мен түс ... ... ... ... өткен
дүрыс сияқты.
Тұс киіз жөне оны кестелеу. Кестелі түс ... ... ... ењ ... ... үш түрі бар. Оның ... - тұтас матаны әр түсті
жіппен шымқай кесте-леу, екіншісі - әр ... ... ... ... - ... бөлек кестелеп, киіз бетіне оюлап жапсыру.
Сонда мұндай түс киіздің бір жері мата, бір жері киіз ... ... ... кезде қара былғарыны ақ күміспен әшекейлеп те түскиіз
жасаған. Осындай ... түс ... ... ... бір түрі ... өлке тану музейінде сақтаулы.
Тұтас матаѓа кестелегенде түс киіздің көлеміне қарай лайықты мөлшерде
шымқай ... көк, ақ, ... ... немесе қызғылт, сары түстес ... ... ... атлас маталарының бірін ғана алып, ояы түрлі түсті
жіптермен өрнектеп кестелейді. Және айнала шетін өзге ... ... ... түс ... мұндай тұтас матаға жасалған кестесі
киізбен астарланады. Кестелі матаны астар ... ... ... да ... ... арқылы ғана жапсырып тігеді.
Әр түрлі матаны өзара оюластырып ... ... өз ... әр ... ... ... ... бір-біріне оюластырып, сол ою
тігістерін бойлай кестелейді. Кейді тек ою жапсарларын ғана ... ... ішін де ... ... ... жібінің бояу түстері
ұлттық мәнерге қарай кезектесіп (ақ, ... ... ... көк, сары ... с. с.) ... киіз ... көбінесе бір тұтас мазмұндағы бірнеше ою-өрнектердің
жиынтығынан, яғни бірнеше өрнектердің ұнамды үйлескен тұтас ... ... ... ... ... арналған матаның шетін ені 10-12
сантиметрдей өзге ... ... ... ... ... ... көмкерудің
орнына оны кестелейді, кейде ма-шинамен өрнектеп тігеді. Содан ... ... 2-3 ... не ... ... ... ... алып, оның
ішін "гүл", "түйетабан", "қошқармүйіз" сияқты оюлардың бірімен толтырып
кестелейді. Қатар орналасқан дөңгелектердің, ... ... ... ... ... ... Ортадағы дөңгелек
("табақ") өрнектер мен қолтықшалардағы үш бұрыш бейнелес өрнектер тігіліп
болған соң, түс киіздің төрт ... ... ... мүйіздердің
басы ортаға қарай сұғына келетін және бұрышты толтырып тұратын өрнектер
түсіріледі.
Киіз бетін матамен оюлап кестелеу қазақтың дебіске ... ... ... келеді. Оюлап кестеленетін түс киіз ... не ... ақ, ... қара ... Түс киіз ... шебер осы киіздің бетін оюлайтын
маталардың түстерін өз ... ... Бұл ... көшпілігіңде 3-5
түрлі болып, мұнда да түс ... шеті әр ... ... ... бір ... ... ... Көмкеруден кейін киіздің ені
10-15 сантиметрдей жолақ болып ... Бұл ... екі жақ ... ... бір ... ... жиектеп, кестелейді. Жиек кестесін көрнекті
ету үшін, оны екі-үш рет бір-біріне тиістіре қайталайды. Мұны түс киіз
кестелігіңде де "су" деп ... "Су" ... ... қара ... ақ
киізге, сондай-ақ "су" өрнегінің ортасында қалған төрт ... ... әр ... маталардан ою бастырылып, бұл оюлардың да жапсарлары 2-3
қатар әр түсті жіппен ... киіз ... ... тұсына ұсталады. Сондықтан оның төсектен төмен
түсіп тұратын шетін көмкеріп жиек-темейді. Кейде түс ... ең ... де ... оюластырған маталармен жеке-жеке кестеленіп құралады.
Кейде түс киіздің ... ... "су" ... ... ... де, ортасын, яғни ең үлкен бетін өрнексіз ашық ... ... ши ... ... жабады.
Кейбір кестелі түс киіз өрнегінен көк, қызыл, ақ, ... ... ... 5-6 ... ... ... болады. Бірақ осы түстердің бәрі де
үйлесіміне, жүртқа ұнауына қарай кезектесіп отырады.
Қазақтың көне ... ... түс ... "су", "мүйіз", "гүл",
"жапырақ", "шырмауық", "түйе табан", "айбалта", "алқа" ... ... Ел ... ... мен қарт шеберлердің айтуына
қарағанда мұндай өрнекті түс киіздер жазғы жайлаудың ... ... ... гүл - ... ... мал, ағын су ... ... жања өмірдің символы ретінде салынѓан. Сондай-ақ
аңшылыққа және жорық жабдықтарына байланысты ұғымның ... ... ескі түс ... ... де ... ... ... түс киіз, дастархан, үзік, дөдеге, қүрларында көп ... ... ... ... Ә. ... "... ... көне ... тілінде мал-мүлік, сонымен қатар бөлек үй, от болған ошақ, орданың
белгісі ... ... ... ... ... еске ... түс ... "табақ" өрнегінің көбірек кездесуі белгілі бір сюжеттік мазмұннан
туғандығын түсіну қиын емес. Әдетте түс ... ең ... ... ... ... ... жасауларына арнап жасалады.
Алексей Левшин өзінің "Описание киргизо-кайсакских орд" (1832 г.) деген
еңбегіңде "табақ" өрнегі (шењбер) белгілі бір рудың ... ... ... ... ... ... ... екендігін айтады. Осыған
қарағанда "табақ" әуелінде бір ... ... ... ретінде өрнекке
енгендігі байқалады.
Кесте ісімен шұғылданып жүрген ... көп. ... ... ... ... үйінің 1961 жылгы есебі бойынша тізімге
алынѓан 399 кестеші бар еді. ... ... ... ... ... Қазір өзгелерді былай қойғанда, мектеп мүғалімдері мен
оқушылардың 60-70% кесте тігумен ... жүр. Оның ... ... алып ... ... ішінде де (оның ішінде ерлер де бар) кесте
ісін ермек ететіндері көп.
Мал өрісінің жаздық, ... ... ... ... ... ... өмір сүрген қазақ ауылы өнеркәсіп орталыѓынан қашық жатты. Олар
күнбе-күнгі тұрмыс қажеттерін өздерінде бар ... ѓана ... ... ... ... ... жасалатын киім-кешектерді,
саба, торсық, үйге жабатын киіз сияқты заттардың барлығын да қол инемен
тікті. Қолмен тігу семья ... ... ... ... ... де тиімді әдіс саналды. Соған ... ... ... қол ... кестелеп тігудіњ алуан түрлері туды.
Қолмен тігуде негізінен жуалдыз (тебен ине), жуан ине, ... ... ... ине, ... ине ... ... түйенің жабуы, қалың
сырмақ, былғары тоқым ... ... ... Жуан инемен сырмақтың
жиегін, үйдің киіздерін, тері киімдерді және киіз ... ... ... қап, ... ... ... сияқты заттарды, ал бәсең инемен
түйме, ілгек, қадайды, ... ... жұқа ... ... ... ... ... сияқты жүқа материалдарды, одарға салынатын
кестелерді тігеді. Осыларға керекті жуан, жіңішке жіптерді де ... ... ... ... ... Ол үшін керекті жіптің
түсіне ұқсас матаның ... ... 3-4 см, ... — 30-40 ... жыртып алады. Осындай жіп суыруға арналған бір бөлек жыртынды
матаны шеберлер суыртпақ деп атайды. Суыртпақтан жіп ... ... ... бар. ... ... ... ... те дейді) суырады ... шеті ... соң оны ... ... ... тура тартып
суырады. Өйткені шет шашағы молайған сайын ... тез ... ... ... ... ... береді. Суырып алынған жалаң
қабат жіптерді керегіне қарай екіден, ... ... ... ... үшін ... бір ұшын тістеп тұрып, екінші ұшын бармақ пен сұқ қолдың
басымен, не екі алақанның арасына салып ширықтыра бұрап ... Мұны ... деп ... Суыртпаққа көбінесе сирек тоқылған, түксіз маталар
пайдаланылады. Бұлар табыла қоймаған ... ... тігу ісі үшін ... ... ... тоқу ... ... біліктегі жіптерді
пайдаланады. Сонымен қатар жіпті шудадан, жүннен, мақтадан, торқадан,
кендірден ... ... алып ... ... де көп ... ... қол ... өзінің тігілу әдісі мен мәнеріне қарай
бірнеше түрге бөлінеді де, ... ... өз ... ... алтындап тігу, айқас тігу, батырып тігу, бедрлеп тігу, бүгіс
тігіс, бүрме тігіс, есіп ... ... ... жара ... ... ... қабу ... қол инемен тігетін осындай тігістердің бірнеше түрлеріне
арнайы тоқталып өтейік.
Алтындап тігу, айқас тігіс ... ... ... тігу, түктеп тігу,
торлап тігу әдістері кесте тігістері жайындағы тарауда айтылған, сондықтан
ол тігістерді қайталап сөз ... Біз тек ... ... ... жиі ... ... ортақ саналатын тігіс түрлеріне ғана
тоқталамыз.
Солардың бірі батырып тігу. Бұл ... ... ... ... ... ғана ... Оның үстіңгі өң жағы өте жиі ... ... жібі ... ... алыс ... ... ... жіпті сіңіріп отырып
тігіледі. Шебер неѓүрлым жіптің өң бетте көрінбей ... ... тіс", ... ... жағынан қарапайым, жүрдек тігістер. Бұзау
тіс екі жапсарды қосатын тігіс. Бұл ... ... ... ... жабағы
сияқты заттарды шеттестіріп тігеді. "Бұзау тіс" тігісі заттың шетін кезек
түйреп алып, жапсардан өткізіп ... ... ... Тұмарша тігісін
көбінесе орамалдың шетін жинауға, кенерлерін бекітуге ... Бұл ... ... ... ... ... қайта жөрмеу арқылы орындалады.
Бүгіс тігісі киімдердің бой жапсарын, етегін, жең ұштарын, қалтаның
аузын және осы сияқты киім ... екі ... ... ... жағын
ішіне қарай жымқырып бүгу және екі рет тепшіп, озық тұрған шетті тепшуің
үстін бастыра бүгу және тағы ... ... ... әр ... желбірлерді, қос етектерді бүре жапсырғанда,
бүрмелі ... ... ... ... ... ... ... бір
заттың шетін жинай тіккенде қолданылады. Бүрме тігістер көбінесе екі қатар
жүргізіледі. Мұнда иненің әрбір шаншымы ... ... де, ... бүре
тартылуымен жиырыла тігіледі. Бүрмелердің қатпар жасалып тізбелей жиырыла
тігілуі мүмкін.
Есіп жөрмеу — көбінесе су ... ... мес, ... ... ... ыдыс ... ... тіккеңде, кейде орамалдың шетін бүге
тіккенде қолданылады. Ондай заттардың қусырындысын, ... сол ... ... ... ... ... ... Сондай шет бүктесін
тігісі ескен сияқты болып өз-өзіне кіріге жүмырланып түседі.
Жапсырма тігу — бір заттың ... ... ... ... ... ... әдіп орнына лента сияқты кенерелі ... ... ... ... ... ... ... түйреп шыққан
ине астыңғы материалдың ... ... ... ... тек ... ғана) төмен шаншылады да, үстіне қарай жапсырманы қоса түйреп
шығып, алғашқы бағытын қайталай ... ... етіп ... ... шеті ... ... ... дегеніміз қатарласқан екі бөлек затты жапсарластырып ... ... екі ... ... ... етіп ... қос жапсардың қырын
баса орай тігеді. Осы орай тігілген жіптің сирек не ... ... ... ... ... ... ... ширатып барып жөрмеуден тігістің әр түрлі
атаулары ... ... жай ... жиі жөрмеу, ширатып жөрмеу. Жай жөрмеу
арқылы киіз байпақты, киізден тігілетін ... ... екі ... қап, ... ... жұмыстары орындалады. Жиі жөрмеумен саба,
торсық сияқты тері ыдыстарды тігеді. Ал ширатып жөрмеу арқылы ... ... ... ... ... жұқа ... ... заттардың
бүгістерін бекіту жұмыстары атқарылады.
Жара тігіс — ... ... ... ... етіктің
өкшелерінің артындағы сыртқы тігісінде киіз байпақтың қонышын, ... ... тері ... ... Мұнда құрастырылатын екі
заттың шеттерін не астыңғы, не үстіңгі бір жақ ... ғана ... сол ... ортасынан жара шығарып отырады. Жара тігіс өбістіріп
тігудің бір түрі ... ... жүн ... ... ... т. с. с. ... Ол ... бір шанышқан бетінде астынан үстіне қарай түйрей тігеді. Мұндай
тігістің үстіңгі бетіңдегі жібінің ... ... ... де, ... ... түседі. Көрпе сияқты көлемді және көрнекті бұйымдарды кергіштеп алып,
оюлап қабиды. Ол үшін қабылатын материалдың ... ... ... ... ... киімнің бой-бойын астары мен тысының арасындағы тартылған
мақтасын қоса нобайлап тігуді, яғни алыс ... әр ... ... ... ... деп атайды.
"Қабырға" тігіс қол инемен көркемдеп тігу әдісінің бір түрі. "Қабырға"
тігісімен үзынды-қысқалы жарыса тігілген ұзын ... ... ... ... ... тігіледі. Қабырға тігісі екі сызықтың арасымен
немесе матаның бетіндегі тоќыманың белгілі бір жолағымен үнемі ... ... орай ... ... ... арқылы тігіледі. Кейде осы қабырға
тігісімен екі шеттің ... ... баса ... Мысалы, киіз етіктердің
конышын қусыру.
Киімнің бойын, шалбардың балаѓын, жеңді, ... екі ... ... ісін ... деп ... ... ... жөрмеу, тепшу, қаю,
өбістіру, тебе тігу сияқты тігіс әдістерінін түрлері қолданылады.
Қайып тігу әрі беріктік, әрі әдемілік үшін ... Бұл ... жаѓы ... ... ... тігісі тәрізді тізіліп түседі. Сондықтан
қаю киімдердің етек-жеңін, жағасын, ... ... ... ... ... шажамайын тігуге қолданылады. Қайып ... ... ... ... инені ілгері шаншып үстіне шығарған соң, оны
шегіндіре әкеліп манағы шанышқан ізбен ... ... ... де, тағы
ілгері шаншып, үстіне шығарады. Осылай орындалған тігістің бет ... бос ... ... әсіресе киізді, түйе терісін, кейде ... ... ... ... әдіс. Мұнда екі шет бірімен-бірі айқаспай,
тек өбісіп тиісе ... ... ... тіс", жара ... ... бірі ... тігіс — бұл да көркемдеп тігу істерінде қолданылатын әдіс. Оны
үш сызықтың үстімен, ... ... ... ... "қос ... мәнерімен
орындайды. Мұндай кестелі тігістермен кимешектің жақтарьш, жаға-қақпаларды,
жеңнің аузын, кестеленген ... ... ... ... ... ... ... тігілген киімдерді тігуде тебе тігу
тәсілі ... ... ... ... ... ұқсас. Бірақ тепшу
сияқты түйреп алып тігуге келмейтін тұтқыр ... сол ... ... отырып, оң қолдағы инені екі саусақпен әрлі-берлі өткермелеп отырады.
Тігіс жібі тепшуге қарағанда ... ... де ең көп ... ... ... Мұны ... шеттері мен
қоспаларын, жұқа маталардың бүгістерін тігуде ... ... ... ... ... ... 3-4 рет ... бір-ақ тартады.
"Тышқан із" тігісі үш сызық арасымен, не ... ... ... ... ... ... төменгі сызықтан жоғары көтеріп, үстіңгі
сызықтан шаншып матаның астына түсіреді. Бұл кезде сол қолдың ... ... ... қарай тарта басып, іркінді ілмек жасайды да, инені босаңдау
тартады. Ине үшінші шаншымында орталық сызық бойымен екі ... ... ... ... ... ... шығады. Инені келесі кезекте тартқанда
ілмек ортасында сопақтау үш ... ... ... ... ... ... де ... біз кестемен тіккен сияқты қос ... ... ... тігуде шанышқан иненің сабақталған жібін сол қолдың
бармағымен баса бөгеп ... да, ... ... ... әлгі ... арасынан шыѓарып тартады. Келесі жолы ине әлгі шыққан ізімен қайта
түсіп, кейінгі тігісінде бір шаншым ілгерілеп шығады.
Сөйтіп, ... әр ... ... неше түрлі мәні бар ... ... ... ... ... тігіс үлгілерінің көп
екенін көрдік. "Қабырға", "қаю", "таңдай", "тышқан із", "тұмарша", "бұзау
тіс", "бедерлеп ... ... ... деп ... ... ... ... қай халықтың тігіс өнерінен болса да кем түспейді. Мұндай бай
мәнер тиімді әдістермен тұрмыстық жиһаздарды, ... ... ... сияқты көрікті заттарды тізіп кестелеуге де болады.
Ақын Абай:
"Өткірдің ... ... ... сала ... ... ... ... ала алмас",—
деп қолөнерінің кейбір детальдарын тіл өнерінің қасиетіне теңестіре айтады.
Осындағы "Кестенің бізі" кәдімгі қазақ шеберлерінің ... ... ... кестесінің бізі еді. |
-----------------------
Оºушыларды ºîë¼íåðãå áàóëóäû ½йымдастыруды» ... ... ... ж¸не санитарлыº тазалыºты саºтау
Оºу-т¸рбие объектiсiн та»дау
Оºу процесiн ... ж¸не ... ... ... оºу ... -техни-калыº базасын дайындау
Жарыстар ½йымдас-тыру
Оºушылар-ды» оºу-½йымдас-тырушылыº iскерлiктерiн т¸рбиелеу
Оºу процесiнi» ... ... ж¸не ... ... оºу ... ... ... формаларын ж¸не
¸дiстерiн аныºтау

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру43 бет
Жасанды былғары жасау процессінде қолданылатын әдістер6 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет
Ағылшын тілі сабағында жаңа технологияларды пайдалану8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь