Қылмысты жасауға дайындалу және оқталу үшін қылмыстық жауаптылық және жазаланушылықтың негіздері



КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚТАҒЫ ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

2. ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
2.1. Қылмысқа дайындалудың ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.2. Қылмысқа оқталудың ұғымы және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.3. Аяқталған қылмыс және оның белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

3. ҚЫЛМЫСТЫ ЖАСАУҒА ДАЙЫНДАЛУ ЖӘНЕ ОҚТАЛУ ҮШІН ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПТЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЖАЗАЛАНУШЫЛЫҚТЫҢ НЕГІЗДЕРІ
3.1. Аяқталмаған және аяқталған қылмыстар үшін жауаптылықтың шектері ... 38 3.2. Қылмысты жасаудан өз еркімен бас тарту және оның белгілері ... ... ... ... ..39

4. ҚЫЛМЫСТЫҢ ОБЪЕКТІСІ ЖӘНЕ ЗАТЫ: ОЛАРДЫ САРАЛАУДЫҢ МАҢЫЗЫ
4.1 Қылмысты объектісі бойынша саралау мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47
4.2 Қылмыс заты және оның қылмысты саралаудағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... 56



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
Тақырыптың өзекті негіздері; Зерттеу тақырыбының өзектілігі. 1959 жылғы ҚазССР – нің Қылмыстық кодексінің көптеген ережелері елімізде орын алған экономикалық, әлеуметтік және саяси қажеттіліктерге, сондай – ақ адам құқықтары туралы халықаралық шарттарға сәйкес келмеді. Сол себептен де 1997 жылы 16 шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде қылмысқа дайындалу, қылмысқа оқталу, қылмысты істеуден өз еркімен бас тарту мәселелері жаңаша көзқараспен баяндалған.
Қоғамдық экономикалық формацияның жаңа тұғырына аусықандықтан, сәйкесінше қоғам өмірінде туындап жатқан жаңа қоғамдық қатынастарды реттеу үшін бірқатар жаңа нормативтік құқытық актілер қабылдағандықтан, ескі ҚазССР-нің Қылмыстық кодексінің ережелерін жаңа Қылмыстық кодекстің ережелерімен салыстыра отырып, теориялық тұрғыдан түсіндіруге және оларды қолдануға байланысты ғылыми негізделген нұсқауларды өңдеп шығару қажеттілігі туындады. Қымыстық құқыққа байланысты отандық және ресейлік әдебиеттерде монографиялық сипаттағы еңбектер және қылмысты істеу сатысына қатысты әртүрлі мәселелерді қозғайтын ғылыми мақалалар болғанымен де, олар қазіргі таңда едәуір дәрежеде ескірген. Себебі олардың барлығы да 1958 жылғы КСРО және одақтас республикалардың қылмыстық заңдар Негізінде және 1959 жылғы ҚазССР – нің Қылмыстық кодексі негізінде жазылған.
Осы себептен де жаңа Қылмыстық кодекстің ережелерін қолдана отырып, қылмысты істеу сатыларына талдау жасаудың ғылыми -–тәжірибелік мәселелерін теориялық тұрғыдан қарастыру өте маңызды және өзекті болып табылады.
Осы жоғарыда аталған мән – жайлардың болуы зерттеудің тақырыбын таңдап алуға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты келесіде: 1997 жылғы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің қылмысты істеу сатылары туралы ережелерін ғылыми талдау, қылмыстық заңды жетілдіруге және оның сот – тергеу тәжірибесінде қолданылуын жақсартуға байланысты теориялық тұрғыдан негізделген ұсыныстарды кешенді түрде өңдеу.
- аары үшін жауаптылықты көздейтін Қылмыстық кодекстің нормаларын жетілдіру үшін нақты ұсыныстар енгізу.
Зерттеудің объектісін және зерттеу пәнін 1997 жылғы Қылмыстық кодекстің қылмысты істеу сатылары туралы ережелері, Қылмыстық кодекстің баптарын пайдалануға байланысты сот – тергеу тәжірибесі құрады.
Берілген тақырыппен жұмыс жүргізу барысында салыстырмалы құқықтанудың жекелеген ғылыми әдістері, тарихи және логикалық әдістер қолданылды.
Зерттеудің теориялық негізін аталған мәселе бойынша қылмыстық құқық ғылымында орын алған ережелер мен қорытындылар құрайды.
Жұмысты жазу барысында арнайы әдебиеттер, оның ішінде отандық, ресейлік еңбектер кең түрде қолданылды.
Зерттеудің нормативтік базасын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңы мен сот – тергеу тәжірибесі құрайды.
Жұмыста алғаш рет 1997 жылғы Қылмыстық кодекс қабылданғалы бері қылмысты істеу сатыларының мәселелерін кешенді түрде зерттеуге талпыныс жасалынған. Қылмысты істеу сатыларының түрлері, қылмысқа дайындалудың нысандары, орташа ауырлықтағы қылмысқа дайындалуды криминализациялау мәселесі талқыланылып, қылмыстық заңды жетілдіруге байланысты ұсыныстар мен пікірлер негізделген.
1. Кузнецова Н.Ф. Ответственность за приготовление к преступле¬нию и покушение на преступление по советскому уголовному праву: Ав-тореф. дисс. ... канд. юрид. наук. - М., 2003.
2. Трайнин А.Н. Уголовное право. Общая часть. - М., 2009.
3. Дурманов Н.Д. Стадии совершения преступления по советскому уголовному праву. - М.: Юридическая литература, 2005.
4. Шляпочников А.С. Приготовление и покушение на преступление в советском уголовном праве // Социалистическая законность. 2007.
5. Познышев С.В. Основные начала науки уголовного права. Москва, 2002г.
6. Курс уголовного права. Общая часть. Т.1. Под ред. Н.Ф.Кузнецовой. М., 2009г.
7. Иванов В.Д. Понятие и виды стадий преступной деятельности // Правоведение. 2002.
8. Иванов В.Д. Ответственность за покушение на преступление. - Ка-раганда, 2004.
9. Уголовное право. общая часть. Под ред. Б.В.Здравомыслова. М., 2006г.
10. Герцензон А.А. Уголовное право. Часть Общая. Учебное пособие для слушателей ВЮА. - М., 2008.
11. Тишкевич И.С. Понятие приготовления и покушения в советском уголовном праве: Автореф. дисс. ... канд. юрид. наук. - Минск, 1952.
12. Слуцкий И.И. Обстоятельства, исключающие общественную опас-ность деяния по советскому уголовному праву: Автореф. дисс. ... докт. юрид. наук.-Л., 2004.
13. Уголовное право. общая часть. ЛГУ, 2008г.
14. Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений. М., 2004г.
15. Загородников Н.И. Советское уголовное право. Общая и Особен¬ная части: Учебник. - М.: Юридическая литература, 2005.
16. Курс советского уголовного права. Часть Общая/ Под ред. А.А. Пионтковского. В 6 т. Т. 1. - М.: Наука, 2000.
17. Лясс Н.В. Стадии совершения преступления // Курс советского уголовного права. Часть Общая. Т. 1. -Л., 2008.
18. Колодкин Л.М. Развитие законодательства об ответственности за неоконченное преступление // Проблемы реформы уголовного законода¬тельства Российской Федерации: Сб. научи, трудов. - М, 2002.
19. Назаренко Г.В. Русское уголовное право. Общая часть: Курс лек¬ций. - М.: Ось-2009,
20. Редин М.П. Осуществление преступного намерения и неокончен¬ное преступление // Правоведение. 2009.
21. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Казахстан. - Алматы: Баспа, 2009.
22. А.А.Пионтковский. Учение о преступлении по советскому уголовному праву. М., 2001г.
23. Уголовное право. Общая часть / Под ред. В.П. Петрашева.- М.: Приор, 1999.
24. Трайнин А.Н. Состав преступления по советскому уголовному праву.-М., 2001.
25. Шаргородский М.Д. Вопросы Общей части уголовного права (за-конодательная и судебная практика).-Л.: Изд-во Ленигр. ун-та, 2005
26. Утевский Б.С. Уголовное право. 2-е изд., доп. и перераб. - М.: Гос. издат. юрид. лит., 2000.
27. Уголовное право. Общая часть: Учебник/ Отв. ред. И.Я. Козаченко, З.А. Незнамова.- М.: Инфра - Норма, 1997.
28. Уголовное право Российской Федерации / Отв. ред. Б.В. Здравомы-слов.-М.: Юрист, 2006.
29. Ожегов С.И. Словарь русского языка. - М.: Русский язык, 2008.
30. Хорева Е.С. Социальная обусловленность уголовной ответственно¬сти за предварительную преступную деятельность // Совершенствование мер борьбы с преступностью. - Ташкент, 2009.
31. Горелик И.И. Ответственность зха поставление в опасность по советскому уголовному праву. Минск, 2004г.
32. Иоахим Реннеберг. Объективная сторона преступления.-М., 2007.
33. Мокринский С.П. Приготовление и покушение по новейшим уго-ловным кодексам и проектам // Право и жизнь, 2004.
34. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. 16 шілде 1997 жыл. Алматы, 2005ж.
35. Домаков В.В. Этапы умышленной преступной деятельности и во-просы ответственности // Проблемы неотвратимости ответственности в уголовном праве и процессе. Вып. 4. - Калинин, 2004.
36. Ахмедова М.М. К вопросу о мотивах добровольного отказа от со-вершения преступления до конца // Проблемы совершенствования мер борьбы с преступностью. - Ташкент, 2006.
37. Зелинский А. Добровольный отказ от преступления // Советская юстиция. 1968.
38. Блинова Л.И., Криволапов Г.Г. Основные вопросы Общей части советского уголовного права. - М., 2006.
39. Зубкова В.И. Проблемы совершенствования законодательства о неоконченном преступлении // Вестник Московского университета. Серия II, Право. 2008.
40. Анашкин Г.З. Ответственность за измену Родине и шпионаж. - М., 2004.
41. Гришанин П.Ф. Стадии совершения преступления // Уголовное право. Часть Общая: Учебник / Под ред. Н.И. Загородникова, С.В. Бороди-на, В.Ф. Кириченко. -М.: Юридическая литература, 2006.
42. Н.Д.Дурманов И.С.Тишкевич Стадии совершения преступления по советскому уголовному праву. - М.: Юридическая литература, 1955.
43. А.А.Пионтковский Учение о преступлении по советскому уголовному праву. М., 2001г.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 59 бет
Таңдаулыға:   
МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚТАҒЫ ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ
МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ..8

2. ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ
2.1. Қылмысқа дайындалудың
ұғымы ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

2.2. Қылмысқа оқталудың ұғымы және
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.3. Аяқталған қылмыс және оның
белгілері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... 32

3. ҚЫЛМЫСТЫ ЖАСАУҒА ДАЙЫНДАЛУ ЖӘНЕ ОҚТАЛУ ҮШІН ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАУАПТЫЛЫҚ
ЖӘНЕ ЖАЗАЛАНУШЫЛЫҚТЫҢ НЕГІЗДЕРІ
3.1. Аяқталмаған және аяқталған қылмыстар үшін жауаптылықтың шектері ... 38
3.2. Қылмысты жасаудан өз еркімен бас тарту және оның белгілері
... ... ... ... ..39

4. ҚЫЛМЫСТЫҢ ОБЪЕКТІСІ ЖӘНЕ ЗАТЫ: ОЛАРДЫ САРАЛАУДЫҢ МАҢЫЗЫ
4.1 Қылмысты объектісі бойынша саралау
мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
4.2 Қылмыс заты және оның қылмысты саралаудағы
маңызы ... ... ... ... ... ... ... 56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ..60

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзекті негіздері; Зерттеу тақырыбының өзектілігі. 1959 жылғы
ҚазССР – нің Қылмыстық кодексінің көптеген ережелері елімізде орын алған
экономикалық, әлеуметтік және саяси қажеттіліктерге, сондай – ақ адам
құқықтары туралы халықаралық шарттарға сәйкес келмеді. Сол себептен де
1997 жылы 16 шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының Қылмыстық
кодексінде қылмысқа дайындалу, қылмысқа оқталу, қылмысты істеуден өз
еркімен бас тарту мәселелері жаңаша көзқараспен баяндалған.
Қоғамдық экономикалық формацияның жаңа тұғырына аусықандықтан,
сәйкесінше қоғам өмірінде туындап жатқан жаңа қоғамдық қатынастарды реттеу
үшін бірқатар жаңа нормативтік құқытық актілер қабылдағандықтан, ескі
ҚазССР-нің Қылмыстық кодексінің ережелерін жаңа Қылмыстық кодекстің
ережелерімен салыстыра отырып, теориялық тұрғыдан түсіндіруге және оларды
қолдануға байланысты ғылыми негізделген нұсқауларды өңдеп шығару
қажеттілігі туындады. Қымыстық құқыққа байланысты отандық және ресейлік
әдебиеттерде монографиялық сипаттағы еңбектер және қылмысты істеу сатысына
қатысты әртүрлі мәселелерді қозғайтын ғылыми мақалалар болғанымен де, олар
қазіргі таңда едәуір дәрежеде ескірген. Себебі олардың барлығы да 1958
жылғы КСРО және одақтас республикалардың қылмыстық заңдар Негізінде және
1959 жылғы ҚазССР – нің Қылмыстық кодексі негізінде жазылған.
Осы себептен де жаңа Қылмыстық кодекстің ережелерін қолдана отырып,
қылмысты істеу сатыларына талдау жасаудың ғылыми -–тәжірибелік мәселелерін
теориялық тұрғыдан қарастыру өте маңызды және өзекті болып табылады.
Осы жоғарыда аталған мән – жайлардың болуы зерттеудің тақырыбын таңдап
алуға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты келесіде: 1997 жылғы Қазақстан Республикасының
Қылмыстық кодексінің қылмысты істеу сатылары туралы ережелерін ғылыми
талдау, қылмыстық заңды жетілдіруге және оның сот – тергеу тәжірибесінде
қолданылуын жақсартуға байланысты теориялық тұрғыдан негізделген
ұсыныстарды кешенді түрде өңдеу.
- аары үшін жауаптылықты көздейтін Қылмыстық кодекстің нормаларын
жетілдіру үшін нақты ұсыныстар енгізу.
Зерттеудің объектісін және зерттеу пәнін 1997 жылғы Қылмыстық кодекстің
қылмысты істеу сатылары туралы ережелері, Қылмыстық кодекстің баптарын
пайдалануға байланысты сот – тергеу тәжірибесі құрады.
Берілген тақырыппен жұмыс жүргізу барысында салыстырмалы құқықтанудың
жекелеген ғылыми әдістері, тарихи және логикалық әдістер қолданылды.
Зерттеудің теориялық негізін аталған мәселе бойынша қылмыстық құқық
ғылымында орын алған ережелер мен қорытындылар құрайды.
Жұмысты жазу барысында арнайы әдебиеттер, оның ішінде отандық, ресейлік
еңбектер кең түрде қолданылды.
Зерттеудің нормативтік базасын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңы
мен сот – тергеу тәжірибесі құрайды.
Жұмыста алғаш рет 1997 жылғы Қылмыстық кодекс қабылданғалы бері
қылмысты істеу сатыларының мәселелерін кешенді түрде зерттеуге талпыныс
жасалынған. Қылмысты істеу сатыларының түрлері, қылмысқа дайындалудың
нысандары, орташа ауырлықтағы қылмысқа дайындалуды криминализациялау
мәселесі талқыланылып, қылмыстық заңды жетілдіруге байланысты ұсыныстар мен
пікірлер негізделген.
Осыған байланысты қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер:

1.Қылмысты істеу сатыларының нақты анықтамасы Қылмыстық кодекстің
арнайы бабында көрініс табуы қажет. Яғни, қылмысты істеу сатылары
дегеніміз – қасақана қылмыс жүзеге асырудың нақты кезеңдері. Қасақана ойды
қалыптастыру, қасақана ойды табу қасақана қылмыстың сатысы ретінде
қарастырылмайды.

2.Орташа ауырлдықтағы, ауыр және аса ауыр қылмыстарға дайындалғандығы
үшін тұлға жауаптылыққа тартылады.

Зерттеудің ғылыми – тәжірибелік маңызы зерттеу барысында алынған ғылыми
тұжырымдамалар сот – тергеу тәжірибесінде, қылмыстық заңды жетілдіруге
байланысты қолданыла алады. Зерттеудің негізгі нәтижелері әл – Фараби
атындағы Қазақ Ұлттық Мемелекеттік Универститетінің Хабаршысында басылымда
жатыр.

Дипломдық жұмыс 4 тараудан 7 тармақшадан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.

1. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚТАҒЫ ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ

Заңшығарушы қылмыстың (ҚР ҚК 9 бабы), қылмыстық жауаптылықтың негізі
ретінде қылмыс құрамының (ҚР ҚК 3 бабы), қылмыстың субъектісінің (ҚР ҚК 15
бабы) түсінігін бергенде аяқталған, яғни біткен қылмысқа қатысты береді.
Қылмыстық кодектстің Ерекше бөлімінде сипатталған нақты қылмыс түрлері де
аяқталған қылмыстарға қатысты берілген. Бірақта бәрімізге мәлім, өмірде
белгілі бір себептерге байланысты тұлғаның ойының аяғына дейін жетпей
қалған жағдайлары жиі кездеседі. Мысалы, қылмыскер өлтіру мақсатымен
пистолет салып алды, бірақ та сатып алу барысында ұсталынды. Немесе,
пистолетпен ату барысында мүлт кетті де, жәбірленуші тірі қалды. Осыған
байланысты, қылмыстық құқық теориясы және сот – тергеу тәжірибесі қылмыстық
заңға сүйенен отырып, қылмыстың жасалыну кезеңдерін бөліп қарастырады.
Қылмыстық құқықтың қалыптасуы барысында қылмысты істеу сатыларының ұғымына,
түрлеріне байланысты әртүрлі көзқарастар орын алып отырды. Сондықтан да,
алғашқы қылмыстық қызмет сатыларының түрлерін талдамастан бұрын осы
көзқарастарға шолу жасау орынды.
Қасақана қылмыстық қызмет белгілі бір кезеңдерден тұратын адамның
саналы, бағытталған қызметінің бір түрі болып табылады. Ең алдымен адамда
белгілі бір ой туындап, ол өзінің алдына нақты мақсат қояды. Содан кейін,
ол белгілі бір бағытта әрекет ету үшін шешім қабылдап, тілеген мақсатына
жетуге ұмтыла бастайды. Ойға алғанын орындау үшін ол дайындық әрекеттерін
жасап, кейін іс-қимылды орындауға және алдына қойған мақсатқа жетуге
кіріседі.
Ойдың туындауы және оның қалыптасуы – адамның санасында болатын және
оның бағытталған әрекетінің алдында жүретін процесс, сондықтан да адамның
ойының нақты әрекетте бейнеленуін білдіретін қызметтің кезеңі болып
табылмайды.
Қылмыстық қызметтің сатыларының қылмыстық-құқықтық түсінігі қылмыстың
нақты өмірдегі дамуына сәйкес келіп, объективті процесті бейнелейді.
Қасақана қылмыстық қызмет үш сатыдан: дайындалу, оқталу және аяқталған
қылмыстан тұрады. Осыған сәйкес, қылмыстық қызметтің үш сатысын
ажыратуымызға болады: қылмысты жасауға дайындалу сатысы, қылмысты жасауға
оқталу сатысы және аяқталған қылмыс. Алғашқы екі саты алғашқы немесе
аяқталмаған қылмыстық қызметті құрайды.
Н.Ф.Кузнецова қылмыстық қызметтің даму сатыларын ажыратып, оларға
дайындық әрекеттері мен қылмысты орындауды жатқызып, аяқталмаған қылмыстың
түрлерін – дайындалу және оқталуды жатқызады. Ұғымдардың бұндай екі
түрлілігі тиімсіз. Қылмыстық қызмет сатысы үшін жауаптылық мәселесі
аяқталмаған қылмыстық қызмет жағдайында туындайды, сондықтан да қылмыстық
заңда заң шығарушы қылмысты істеу сатылары терминін қолданбаса да,
қылмысқа дайындалу және қылмыс істеуге оқталу үшін жауаптылық
белгіленген.[1, б 8]
Қылмыстық қызмет барлық жағдайда бірдей барлық үш сатыдан: дайындалу,
оқталу және аяқталған қылмыстан тұра бермейді. Пайда болған ой дайындалу
және оқталу сатысынан өтпей, тікелей аяқталған қылмыста жүзеге асырылады.
Алғашқы қылмыстық қызмет үшін жауаптылық сұрақтары қылмысқа дайындалу
және оқталуды жүзеге асырған соң, кейін аяқталған қылмысты орындаса
туындамайды.
Аяқталмаған қылмыстық қызмет үшін жауаптылық мәселесі қылмысқа
дайындалу және оқталу сатысында, кінәлінің еркінен тыс мән-жайларға
байланысты аяқталмаса туындайды.
Қасақана қылмыстарда қылмысты жасау ойының пайда болуы қасақаналықтың
қалыптасуы, қылмысты ойлау, немесе – жалаң қасақаналық деп аталады.
Құл иеленушілік және феодалдық құқықта жоғары билік өкілдеріне қатысты
қылмысты ойлаудың өзі ауыр қылмыс деп танылады. 1845 жылғы төңкеріске
дейінгі қылмыстық және түзеу жазалары туралы Уложенияда қылмысты ойлаудың
өзі жазаланатын. Осы Уложенияның 241 бабында жоғары мәртебелі
императордың өміріне, денсаулығына және ар-намысына қарсы кез келген
қасақаналық ойлар, оны тақтан тайдыру, бостандығынан және жоғары биліктен
айыру немесе бұл құқықтардан айыру.
Шындығында қасақаналақ ойдың қалыптасуы қылмыстық-құқықтық
қатынастардың пәні болып табылмайды. Қылмыстық құқықтың жалпыға мәлім
қағидасы – ойлар жазаланбайды. Қасақаналықтың қалыптасуының
жазаланбаушылығы ой және сенім бостандығынан халықаралық және
конституциялық құқықтарынан туындайды. [2, б 9]
Қылмысты істеу сатыларының даму кезеңдерін қылмыстық құқық доктринасы
дайындық және оқталу деп қарастырды. А.Н.Трайнин бір іс-әрекеттің әр түрлі
жаңдайда кейде қылмыс болып, кейде қылмысқа дайындық болып келуі мүмкін деп
пайымдаған. Анық емес өзгерулерді қайта қарау арқылы қылмыспен оған
дайындық үстіндегі (қылмыскер атынан) кісі өлтіруге немесе ұрлық жасау
әрекетінде тәжірибе жүргізген. Мәселен, есікті бұзу. Бірінші жағдайда кісі
өлтіруге дайындық, екінші жағдайда сол іс-әрекеттер негізінде ұрлық жасалу.
Сондықтан, заң шығарушы орган, тек алдын-ала бір ғана іс әрекет (қызмет)
негізінде қылмыстың алдын алуға бағытталған, нәтижесінде қоғамға зиянын
тигізбейтін бір ғана топ болуы керек деп тұжырым жасайды.
Ішкі алдын-ала әрекет негізінде әрбір нақты жағдайларда есепке алынып
отыратын кезеңдер мен шектер белең алып отырды. А.Н.Трайниннің пайымдауынша
есеп “заң шығарушы орган арқылы емес, бүтіндей алғанда сот шешімімен жүзеге
асады”. [3, б 9]
Осы мәселеге байланысты А.Н.Трайниннің әр түрлі жағдайлардағы іс-
әрекеттің кейде қылмыс болып, кейде оған дайындық болып келуін теріске
шығарған Н.Д. Дурманов тұжырымы әділ болып көрінді. "Іс-әрекетті дайындауға
негізделген әрекет өзге жағдайда да өзгермейді. Бұл кезеңдегі әр түрлі
мінез - құлық ондағы жағдайға емес, ќол сұѓушылыќ жасаушы адамның адамның,
яғни объектінің қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді іске асырушының мінез-
құлығына байланысты. Сайып келгенде, кезең аралық шектік алдын-ала
анықталып, сот қарауымен шешім қабылдамай, кеңекстік заң шығарудағы,
ғылымдағы, сот тәжірибесіндегі саты бойынша анықтау мен олардың белгілерін
негізге алады". [4, б 10]
А.С.Шляпочников қылмыстық кезең мәселесінің шешімі оның қатысуы
арқылы болған іс-әрекеттен бөлек, оның жеке басының қаупіне негізделіп
шешілмеуі тиіс, - деп сызып көрсетті, әрі өзіндік деликт тудырмайтын
жағдайларда қылмыстық жауапкершілікке дайындық әрекетін алып тастауды
ұсынды. Осыған ұқсас ұстанымдағы (позициядағы) С.В.Познышев "адамдардың
игілікті істерімен мемлекетке қатер төндіретін іс-әрекеттерді, өзге
қылмыстарға дайындық ретінде емес, жеке қылмыс ретінде қарау керек" деген
тұжырымды ұстанды. [5, б 10]
Заң оқулықтарында қарастырылған қылмыстың іске асу кезеңдері жайлы
пікірдің бар болуына қарамастан, заң шығарушы орган "қылмыс сатысы" ұғымына
анықтама бермейді, әрі бұл терминді іс жүзінде қолданбайды.
Толық іске аспаған қылмыстық әрекеттің жалпы мазмұнының әр түрлі
формасын көрсетуде қылмыстық құқық ғылымында термин үш түрі қолданылады:
"қылмыстың іске асу кезеңі", "алдын-ала қылмыстық әрекет", және "қылмыстың
даму кезеңдері". Бұл ұғымдардың мазмұнына байланысты көзқарас жайлы,
терминологиялық түрде ажыратылып, әр түрлі болып келген.
Мәселен, Н.Ф.Кузнецова қылмыстық әрекетпен аяқталмаған қылмыстық әрекет
түрлерінің даму кезеңдерін ажыратып алуды ұсынды. Даму кезеңіне дайындық
әрекетімен қылмыстың іске асуын, аяқталмаған қылмыс түріне – қылмысқа
дайындықпен қылмысқа оқталу әрекетін жатқызды. Н.Ф.Кузнецова "қылмыстың
даму сатысы" түсінігінің толық мазмұнын және өзіндік қылмысқа дайындықпен
оқталуға байланысты қылмыстық жауапқа тартылытын әрекеттерді анықталмаған,
- деп қарады. Ол "Қасақана қылмыс кезеңін қылмыстың даму іс-әрекетінде
басты орын алып, негізді құрайтын – қылмыс жасауға бағытталғандық деп
жазды. Дайындықпен оқталу әрекетіне жауапкершілік, белгілі бір адамның
қылмысты бастап, оның іс-әрекетінің белгілі бір анықталған даму кезеңіне
жетпеуі, яғни аяқталмауы қылмыскерге байланысты емес екендігін, сотта
констатациялау керек". [6, б 10]
Жалпы терминге байланысты "қылмыстың іске асу сатысы" Н.Д.Дурмановтың
пайымдауынша екі мағынада қолданылады: 1) аяқталған қылмыстық әрекет
кезеңдерін анықтау үшін; 2) қылмыстық әрекеттің аяғына жетпей тоқтатылған
кезеңдеріне байланысты, қылмыстық әрекет жауапкершілігін анықтау үшін.
Автор екіншісіне көп мән берген. [7, б 10]
Н.Ф.Кузнецова өз кезегінде бұндай екі түрлі мағынаның заңда
қолданылуын, яғни "қылмыстық кезең" ұғымының қылмыстық үрдіс әрекет кезеңі
және аяқталмаған қылмыстық әрекет (даярлық және оќталу) түрінде берілуін
анықталмаған, шатас тудырарлық жағдай деп қарады. [8, б 11]
Бүгінгі күнде қылмыстың даму әрекетін үш кезеңге бөлу мәселесі өзекті
болып табылып отыр: 1) қылмысқы дайындық, 2) қылмысқа оќталу, 3) аяқталған
қылмыс. Бұндай тұжырымды көпшілік заңгер - ғалымдармен қатар, Қазақстан
Республикасының заң шығарушы органдары да ұстанады 6, 359б..
Қылмыстық кезең жайлы концепцияның жақтаушыларының бірі В.Д.Иванов.
Аталған автордың салыстырмалы зерттеулерінің нәтижелері, алғашында
В.Д.Ивановтың оќталу мен дайындық әрекетін аяқталмаған қылмыстық әрекет
түріне жатқызып – қарама-қарсылық, кінә, жазаға тарту тәрізді белгілердің
бәрі онда бар есептеген. Біршама кейінірек қылмыстың іске асу әрекетін үш
кезеңге бөлу жайлы сөз қозғайды. Сонымен қатар, ол " біршама ертеректе
байқалған қылмыстық іс-әрекет кезеңінің " бар екендігін айтқанмен, ашып
көрсетпейді. Монографиялық зерттеулерінде В.Д.Иванов қасақана қылмыстық
әрекеттің даму кезеңдеріне мыналарды жатқызды: 1) қылмыс жасауға деген
ойдың қалыптасуы, 2) қылмыс жасауға дайындық, 3) қылмыс жасау, аяқталған
қылмыс. Кейіннен автор аяқталмаған және аяқталған қылмыс түрлерінің
кезеңдерін бөліп көрсетеді. [9, б 11]
Екіншісіне – қылмыс істеуге деген ниет, қылмысќа оќталу және аяқталған
қылмыс .
Қылмыстық кезең концепциясын профессор Б.В.Здравомыслов та қолдайды.
Қылмыстың іске асу кезеңін (дайындық, оќталу және аяқталған қылмыс) заң
негізінде қалыптасты.
Бұл тәрізді тұжырымдар нақты жағдайға сәйкес келмейді және бұдан
былайғы Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасының заң шығарушы
органына 1960 жылмен салыстырғанда ауқымды өзгерістер енгізілді, олар
мыналардан тұрады:
- Біріншіден, дайындық әрекетінінің деңгейі біршама кеңейді: оған
мынадай дайындық түрлері, қылмысты жасау құралдарын даярлау,
қатысушы адамдарды іздеу, қылмысты іске асыруға ќолайлы жаѓдай
туындату кіреді (ҚР ЌР 1б.24, РФ ЌР 1б. 30);
- Екіншіден, ауыр қылмыспен өте ауыр қылмыс түрлеріне жауаптылық
(ҚР ЌР 1б.24, РФ ЌР 1б. 30);
- Үшіншіден, оқталудың құрамымен іс-әрекетінде тікелей тұлғаның
әрекеттенбеуі (ҚР ЌР 24 б және РФ ЌР 3б.30);
- Төртіншіден, дайындықтың арнайы түрі енгізілді, ол қылмыскердің
қатысынсыз қылмыстық әрекеттің аяқталмауы (ҚР КР 24б. 1б және
РФ ЌР 3 б. 30);
- Дайындалу мен оқталуға жаза қолдану түрінің түпкілікті
өзгеріске ұшырауы (ҚР ҚР 56б және РФ КР 66 б). [10, б 11]
Кейбір авторлар, мәселен А.А.Герцензон, А.Н.Трайнин, А.А.Пионтковский
оќталудың іске асу кезеңіне қылмысқа деген негізгі, басты ойдың құрылуымен
пайда болу кезеңін анықтауды енгізді. Мәселен, А.А.Герцензон Әскери - заң
академиясындағы дәріс тыңдаушыларға арналған оқу құралында қылмыстың
алғашқы даму кезеңіне негізгі ойдың түрткі болатынын атады, яғни тек ішкі
танымдық үрдіс, адамның ішкі дүниесінің ешқандай даму процесіне
негізделмеген жағдайында, ал А.Н. Трайнин, қылмыстық жауапкершіліктің
субъективті жағдайы қылмыскердің қылмыс жасауға деген ойы, ниеті пайда
болып, бірақ қылмысты іске асырмаған жағдайда да есепке алынады. [11, б 12]
Бұндай көзқарас біздің ойымызша қате болып саналады, себебі Қазақстан
Республикасының қылмыстық заң шығару органында қылмысты істеуге деген ой,
немесе ниет, ішкі сезімнің танымдық жағдайлары емес, субъектінің белгілі
бір іс-әрекеттері, болмаса әрекетсіздіктері, адамның ішкі қылығындағы
белгілі бір әрекеттер жатқызылады.
Қылмыс жасаудың алғашқы сатысы деп қай бөлігінің табылуы жөнінде
Мәскеу университетінің Хабаршысына Кеңестік қылмыстық құқық ЖОО
оқулығының Жалпы бөліміне жазылған рецензия авторларының ұжымы қарсы
тұжырым білдіреді.
Оқулықта көрсетілген алғашқы қылмыстық ойдың қалыптасуын қылмыстың
алғашқы кезеңіне жатқызуын дұрыс сынға ала отырып, рецензия авторлары өз
тұжырымдарын келесі түрде келтіреді: Ќасаќаналыќ ойдың пайда болуы
қылмыстың алғашқы кезеңіне жатқызыла алмайды себебі, ол субьекттің
қылмыстық мақсатына жетуіне еш әсер етпейді және мақсатқа жету жолындағы
қылмыс кезеңінің бір баспалдағы бола алмауымен қатар, керісінше кедергі
келтіреді. Бірақ, көрсетілген дұрыс тұжырымдамаларына қарамастан, рецензия
авторлары тағы мынадай ой келтіреді: Сондықтан қылмыстың дамуының алғашқы
кезеңі болып ќасаќаналыќ ойдың байқалуы емес, ќасаќаналыќ ойдың қалыптасуы,
қылмысты ойластыру болып табылады. Әйтсе де, авторлар бұл кезеңнің
жазалануын талап етпеген керісінше, Кеңестік қылмыстық құқық бойынша
оқулықтағы қылмыстық ниеттің байқалуын жазалауды үлкен қателік деп
тұжырымдайды. Дегенмен, жоғарыда келтірілген рецензия авторларының
пікірлерін жоққа шығара отырып, И.О.Тишкевич, біздің ойымызша, толығымен
негізделген сұрақ қояды: Қылмысты ойластыру қылмыстық мақсатқа жету
жолындағы кезең бола ала ма, ол қылмыстық істі жүзеге асырудың бір кезеңі
ретінде атала ала ма? Ары қарай И.О.Тишкевичтің өзі жауап береді: Қылмыс
жасаудың алғашқы кезеңі, тіпті рецензия авторларының көзқарастары
тұрғысынан да тек қана дайындалу кезеңі болып табылады. Тек қана осы кезең
ғана субьект ойластырылған қылмыстық мақсатқа жету жолындағы іс-әрекеттің
басы бола алады..
Н.Д. Дурманов та, Н.Ф. Кузнецованың – қасаќаналық ойдың пайда болу
кезеңінде, бұл кезеңнің РСФСР ҚК 1 бабына сәйкес дәлелденбейтініне
байланысты сот үшін еш маңызы жоқ екеніне қарамастан, субьект қылмыстың
интеллектуалдық және психикалық мүмкіндігін жасайды деген пікірінің
қателігін мойындайды. Әділеттілік үшін, Н.Ф.Кузнецова өзінің кейінгі
еңбектерінде қасақаналыќ ойдың пайда болуын – қылмыстың дамуының алғашқы
кезеңіне жатқызуға алғашқыдай біржақты келмегендігін атап өте кету керек.
[12, б 12]
Ал, қасақаналық ойдың пайда болуының байқалуына келгенде, бұл мәселеде
автор бұрынғысынша қарсы көзқараста қалып отыр яғни, оны қылмыстық іс-
әрекет кезеңіне жатқызбайды. Сонымен қатар, ойдың пайда болуы құқықпен
қорғалатын нысандарға қауіп тудырмайды және қылмыстық істі жүзеге асырудың
басы болып табылмайды, дей отырып, Қауіп тек қылмыстық іс барысында ғана
емес, ойдың байқалуы және дайындық кезінде де бар себебі, субьект іс-қимылы
арқылы қылмысты жүзеге асырудың бастапқы кезеңінде-ақ нақты қауіптің бар
екеніне дәлел, - деген И.И.Слуцкийдің пікірін жоққа шығарады. [13, б 13]
Сонымен қатар, қылмысқа деген ойдың байқалуын қылмыстың даму
кезеңдеріне жатқызатын авторлар өз пікірлерін келесідей дәлелдеуге
тырысады: Кейбір жағдайларда қасаќаналық ойдың пайда болуы қылмысқа
жатқандықтан ол жазалануы қажет. А.А.Герцензон жалпы ережелер бойынша
ќасаќаналыќ ойдыњ байқалуы қудаланбайды деп жазады. Қасаќаналыќ ой тек
қоғамға қауіп тудыратын пішінде және ерекше қорғалатын қоғамдық
қатынастарға қауіп тудыратын жағдайларда ғана қудаланады. [14, б 13]
Көптеген кеңестік қылмыстық құқық оқулықтарында жауапқа тартылу
мәселесі осыған сәйкес шешіліп отырған.
Қылмыстық құқық бойынша жазаланатын ниеттің байқалуы туралы
көрсетілген авторлар мысал ретінде жазаланатын қоқан-лоққы, оның ішінде
өлтіруге қоқан-лоққы көрсету және денсаулыққа ауыр зиян келтіру сияқты
жағдайларды келтіреді.
Дегенмен, бұл тәріздес көзқарас қате болып табылады, өйткені өлтіру
туралы немесе дене жарақатын түсіру ниетінің байқалуының арғы жағында өзге
адамды өлтіру немес денсаулығына қандай да болмасын зиян келтіру ойы тұр.
Қоқан-лоққы жасауда ниеттің мазмұны болып қоқан-лоққы жасаушы адамның сол
бағытқа қарай бет-әлпет қимылының өзгерісі табылады. Осылайша, қоқан-лоққы
жасалу ниеттің байқалуы болып табылмайды. Ол – белгілі бір қылмыстық
мақсатқа жетудегі іс-әрекеттің ерекше пішіні, психикалық зорлық болып
табылады. Және ол қоғамға қауіп тудыратын салдары бар болса ғана
жазаланады, ал ниеттің байқалуы кезінде бұлай емес. өлтіруге немес зорлық
жасауға бағытталмаған ниеттің байқалуынсыз қоқан-лоққы да тұлғаға қарсы
қылмыстың даму кезеңіне енбейді.
Кейбір ниеттің байқалу түрлерінің жазалануға жататындықтарын
мақұлдайтын біраз авторларды сынға ала отырып, И.С.Тишкевич негізді түрде
ниеттің байқалуы – оның қылмыстың даму кезеңіне жатпайтындығынан қылмыстық
жауапқа тартылмайтындығын жазады. Ниеттің байқалуы емес, ниеттің қылмыста
жүзеге асырылуы жазаланады. [15, б 13]
Осылайша, қоқан-лоққыны белгілі бір қылмыстың кезеңіне жатқызатын қате
пікір, мысалы тұлғаға қарсы қылмыста, тәжірибе жүзінде қате саралауға
әкелуі және бұл дегеніміз өз кезегінде жаза түрін дұрыс тағайындамауға,
сонымен қатар құқықтық дұрыс емес нәтижелерге соқтыруы мүмкін.
Ниеттің байқалуын қылмыстың белгілі бір нақты кезеңі ретінде
есептелуіне қарсы Б.А.Куринов, Н.И.Загородников және т.б. зерттеушілер
қарсы пікір білдіреді. Өз пікірін дәлелдеу мақсатында Н.И.Загородников
ниеттің байқалуы кезеңі - өз кезегінде істелген істің қоғамға немесе
тұлғаға нақты дәрежеде қауіп тудырмайтын кезең - деп атап өтеді. [16, б
14]
Көптеген кеңестік ғалымдардың ниеттің байқалуын қылмыстық кезеңге
жатқызбауына қарамастан, олар ниеттің байқалуының өзінің маңыздылығын атап
өтіп, егер ниеттің жүзеге асуынан қауіп келтірілсе алдын-алу шаралары
жүргізілуі қажет деп жазылған.
Жоғарыда келтірілген пікірлерді қорытындылай отырып, қылмыстық іс-
әрекеттің даму кезеңдері деп нені түсіну керек екенін анықтау қажет.
Бұл мәселеге кеңестік қылмыстық құқық доктриналарында әртүрлі
анықтамалар келтірілген. Н.Ф.Кузнецова өз кезегінде: қылмыстың даму
кезеңіне субьектіні қылмыстық нәтижеге жақындата түсетін кез-келген кезең
түсініледі. Н.Ф.Кузнецованың бұл тұжырымдамасының көптеген оқулықтарда,
монографияларда, диссертацияларда келтірілуі – оның көзқарасымен көптеген
ғалымдардың келіскенін білдіреді. Н.В.Лясс кезеңдерге алдын-ала
ойластырылған қылмыстың нақты кезењдерден, яғни қылмысқа дайындалу, оқталу
және аяқталѓан қылмысты жатқызады. Осы тәріздес пікір Н.Д.Дурманов
тарапынан да келтіріледі. Ол қылмысты жүзеге асыру кезеңдеріне белгілі бір
дайындық кезењдерін және қоғамға қауіп төндіру, нәтижесі, кінәлінің
қылмыстық ниетін жүзеге асыру дәрежесіне қарай ойластырылған қылмысты
жүзеге асыруды жатқызады.
Өзге авторлар (Б.В.Здравомыслов, П.И.Гришаев, Л.М.Блинова, Г.Г.Кр-
иволапов) қылмысты жүзеге асыру кезеңдеріне тура ниетпен жүзеге асырылған
және өзара қылмысты іске асыру кезеңдері бойынша ерекшеленетін қылмысты
жатқызады. [17, б 14]
Осылайша, қылмыстық іс-әрекеттің даму кезеңдері түсінігіне берілген
көптеген әртүрлі авторлардың анықтамаларында, олардың кейбір
айырмашылықтарына қарамастан мазмұны бойынша бір-біріне ұқсас болып келеді.
Кейбір авторлар анықтамаларында мазмұны мен мәніне ғана мән берсе (мысалы,
Н.Д.Дурманов), келесілері (Н.В.Лясс) бұл түсінікті ойластырылған қылмысты
іске асыру кезеңдерін сипаттау арқылы кеңейтеді. Қылмыстық іс-әрекеттің
даму кезеңдері түсінігі туралы айтқанда бұл сұрақтағы маңызды нәрсенің
бірі – осы термин аяқталмаған қылмыстық іс-әрекеттің әртүрлі пішіндерін
белгілеуге келе ме деген сұрақ туады, себебі, заң әдебиеттерінде бұларды
кезең деп емес аяқталмаған қылмыстың түрлері деп атау туралы ұсыныстар
бірнеше рет айтылып келеді. Осы ойды жалғастыра келіп, Л.М.Колодкин былай
деп жазады: Оќталу – қылмыстық іс-әрекеттің кезеңіне жатпайды, өйткені,
тергеу және сот оќталу туралы істерді аяқталған қылмыс ретінде
қарастырады. [18, б 14]
Г.В.Назаренко кезеңдер тұжырымдамасының бірнеше төмендегідей
кемшіліктері барын атап өтеді: біріншіден, істелген қылмыста кезеңдерді
бөліп көрсетудің қылмыстық-құқықтық маңызы жоқ, өйткені істелген қылмыстың
саралауы еш сілтемесіз ҚР ҚК 24 бабымен жүзеге асырылады; екіншіден,
көптеген ойластырылған қылмыстар ешқандай кезеңнен өтпейді; үшіншіден,
аяқталған қылмысты қылмыстық іс-әрекеттің соңғы кезеңі деп есептеуде
ешқандай мән жоқ, өйткені бітірілген қылмыс аяқталған қылмысты білдіреді,
яғни бір конгломератқа жатады. [19, б 15]
Сонымен қатар, М.П.Редин де дайындық пен оқталуды қылмыстық іс-
әрекеттің кезеңдеріне жатқызуды қате деп есептейді. Ол өз кезегінде
қылмтық іс-әрекеттің дамуы немесе қылмысты іске асыру кезеңдері туралы
емес, қылмыстық пиғылдың іске асу кезеңі туралы айтылуы тиіс... - дейді.
[20, б 15]
Қылмысқа дайындалу және оқталу – қылмыстық іс-әрекеттің кезеңдері емес,
аяқталмаған қылмыстың түрлері болып табылады деген көзқараспен келісуге
болады, себебі: біріншіден, көптеген қылмыстар аталған кезеңдерден өтпейді;
екіншіден, кезеңдерді бөліп қарастыру көп дәрежелі аяқталған қылмыс кезінде
ғана қолданылады; үшіншіден, аяқталған қылмысты қылмыс істеудің үшінші
кезеңіне жатқызудың қылмыстық-құқықтың мәні жоқ, өйткені аяқталған қылмыс
оның дайындалғаны және оқталғандығы жөніндегі нормаларынсыз сараланады.

2. ҚЫЛМЫСТЫ ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІНІҢ СИПАТТТАМАСЫ

2.1 Қылмысқа дайындалудың ұғымы

Қылмысты жасаудың алғашқы сатысын ойластырылған қылмысты жасау үшін
қолайлы жағдай туындататын дайындық әрекеттері құрайды. Дайындық
әрекетерінің жобалы тізбегі Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің
24 бабының 1 бөлігінде берілген.
Дайындалуды қылмысты істеуге жағдай жасау және соған арналған жағдайды
тудыру, құралдар мен мүмкіндіктерді іздестіру және дайындау деп
түсіндіретін осыдан бұрынғы заңдармен салыстырғанда, қолданыстағы Қазақстан
Республикасының Қылмыстық кодексі белгілі дәрежеде бұл анықтаманы оның
құрамына өзге де дайындық әрекеттерінің түрлерін қосу арқылы нақтылай
түседі. Қазақстан Республикасының 1997 жылдың 16 шілдесінде қабылданған
Қылмыстық Кодексінің 24 бабына сәйкес қылмысқа дайындалу деп қылмыстыњ
құралы мен ќаруларын іздеу, дайындау және бейімдеу, қылмысқа сыбайлас
іздестіру, қылмыс істеуге сөз байласу немесе қылмыс жасауға жағдай
тудыратын алдын-ала ойластырылған кез-келген іс-әрекетті жүзеге асыру
аталады. Бұл жағдайда қылмысты істеу үшін жағдай жасау әртүрлі әс-әрекетті
қамтиды, олардың қатарында жоғарыда келтірілгендер де бар. Қылмыс құралы
мен ќаруларын іздеу, дайындау және бейімдеу, қылмысқа сыбайлас іздестіру,
қылмыс істеуге сөз байласу сынды дайындық іс-әрекеттерінің түрлері тәжірибе
жүзінде жиі кездесетіндіктен зањныњ бабында атап өтілген.
Дайындық іс-әрекеттері түрлерінің көптеген түрлерінің ішінен кейбір
дайындыққа тән ерекшеліктерді атап көрсетуге болады:
1. Қылмысқа дайындық әрқашанда қылмысты істеуден уақыт бойынша алшақ
болады. Сонымен бірге дайындық іс-әрекеттері нысанға нұқсан келтірудің
алдында немесе одан уақыт бойынша біраз алшақ болуы мүмкін. Дайындық іс-
әрекеттерінің ерекшеліктері уақыт бойынша үлкен маңызға ие, бұл арқылы
істелген қылмыстың қоғамға қаупі дәрежесі мен мінездемесін білуге болады.
А.А.Пионтковскийдің пікірінше, бірнеше апталар мен айларға созылған
дайындық іс-әрекеттері қылмыстың қоғамға деген қаупінің жоғарылығын
білдіреді. Сонымен қатар, мұндай іс-әрекеттер қылмысты жасау ниетінің
нақтылығын білдіреді.
Дегенмен, көптеген жағдайларда дайындық іс-әрекетінің көп уақытты
қамтуы субьекттің сенімсіздігінен де, оның екіұдайылығынан, қылмыс жасаудан
бас тарту ниетінен де болуы мүмкін екенін естен шығармау қажет.
2. Дайындық іс-әрекеттері көп жағдайда қылмысқа оқталудан кеңістік
тұрғысынан алыста болады. Мысалы, өлтіру үшін алынатын ату қаруы көбінесе
қылмысқа оқталу жасалатын нысаннан алыста алынатыны белгілі.
Тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке тартудан бұрын ең алдымен оның іс-
әрекетінде қылмысқа алдын-ала дайындалу белгілерінің бар не жоқ екені
анықталып алынуы тиіс. Мұндай әрекеттерге, әсіресе, қоғамға төндірілетін
қауіп жатады. Тек осы белгінің бар болуы ғана дайындық іс-әрекеттерінің
қылмыстық сипатќа ие екендігін анықтайды. Осылайша, қылмысқа дайындалудағы
қоғамға төнетін қауіп мәселесінің маңызды тәжірибелік мәні бар екенін
анықталады, бұл туралы Н.Д.Дурманованың монографиясына жазған рецензиясында
Т.В.Церетели мен В.Г.Макашвили дұрыс атап өтеді. [21, б 17]
Сонымен қатар, дайындық іс-әрекетіндегі қоғамға қауіп төндіретін
әрекетті анықтау барысында басты маңызға ие нәрсе не және ол қалай
анықталады. Бұл, Н.Д.Дурмановтың пікірінше дайындық кезінде қолданылатын
құрал-ќаруларѓа байланысты болады. Қылмыс жасауға арналғын арнайы құралдар
(зорлық қылмыстарға арналған кастеттер, ұрлыққа арналған құралдар, жалған
құжаттарға арналған мөрлер мен штамптар және т.б.) олардың мұндай дайындық
іс-әрекетері қоғамға төндіретін қаупінің жоғары екеніне дәлел болады.
Автордың пікірінше, тұрмыстық заттар (балта, сіріңке, керосин) қоғамға
қауіп төндірмейді . Біздің ойымызша, бұл заттардың қоғамға қауіптілігі
жөнінде айту бекер, ал бұл заттардың ойластырылған қылмысты жүзеге асыруға
арналғанын дәлелдеу қиын. [22, б 17]
Н.Ф.Кузнецованың пікірінше, ойластырылған қылмыстың қоғамға қауіптілігі
ең бірінші оның оқталу жасалатын объектісімен анықталуы қажет. объект
неғұрлым құнды болса, -деп жазады автор, - алдын-ала ерте даярлық іс-
әрекеттер соғұрлым қоғамға қауіп төндіреді және осыған байланысты қылмыстық
әрекет ретінде жазаланады. Ал неғұрлым құндылығы төмен объектілерге оќталу
қылмыстық әрекетінде қылмыс жасалу алдындағы даярлық әрекеттер қауіпті
болып табылады.. [23, б 17]
Қылмысқа дайындықтың қоғамға қауіптілігін анықтауға қажетті талаптардың
бірі болып, біздің ойымызша, қылмыс жасаудың нақтылық дәрежесі табылады. Ол
өз кезегінде біріншіден, дайындық әрекеттерінің сипаты және көлемімен,
екіншіден, қылмыстық нәтижеге жақындығымен анықталады. Сипаты бойынша
әртүрлі дайындық әрекеттері қоғамға әртүрлі дәрежеде қауіп тудырады.
Төмендегі оқиға бұған мысал бола алады: Т. күйеуін өлтіру мақсатымен жүйелі
түрде ғылыми кітапханаға келіп жүрді. Мұнда ол медициналық кітаптардан
адамды улау тәсілдерін білді. Осыдан кейін Т. дәріханадан ұйқы дәрісін
алып, оны аса көп өлімге әкелетін мөлшерде күйеуіне алдап іштірген.
Келтірілген мысал әртүрлі дайындық әрекеттердің арасындағы қоғамға қауіп
төндіру дәрежесінің әртүрлі болатынын анық көрсетеді. Кітапханаға бару және
у алу – бір ғана оқталу жасалатын нысан кезінде болып тұр. Сонымен қатар,
жоғарыда келтірілгендей, дайындық әрекеттердің қоғамға қауіптілік дәрежесі
олардың қылмыс жасауға жақындығына да байланысты болады. Берілген өлтіру
жағдайында қылмысқа жақыны және қауіптісі удың сатып алынуы болып табылады.
Көрсетілген мысалда дайындық әрекеттерінің уақыт бойынша қоғамға
қауіптілігі осы әрекеттердің сипаттамасы ретінде беріледі және бұл
әрекеттердің қылмыстық нәтижеге жақындығын білдіреді. Дегенмен, қылмыстың
тура алдында орындалатын дайындық әрекеттері әрқашан қоғамға қауіпті
сипатқа ие бола бермейді.
Қылмысқа дайындалудың келесі негізгі белгісі болып қылмыстық әрекеттің
тұлғаның еркінен тыс жағдайларға байланысты аяғына дейін жеткізілмеуі болып
табылады. Келтірілген белгі дайындық түсінігін айқындауда біздің заңда да
бар. Біздің пікірімізше, дайындық сипаты нақтылауды қажет етеді: субьект
дайындық кезінде дайындық әрекеттерін іске асыру жолында кедергі
кездестірсе, оны алып тастау мүмкін еместігін түсінсе және оған қатыссыз
жағдайларға байланысты дайындалған қылмысты жасамаса қылмыстық жауаптылыќ
мєселесін ќалай шешетіндігін анықтауымыз қажет. Н.Ф.Кузнецова бұл мәселеге
ерекше мән бере отырып, өз кезегінде кеңестік криминалистер – И.С.Тишкевич,
Н.В. Лясс еңбектерінде бұл ауқымды мәселенің көтерілмегенін айта отырып,
И.О.Тишкевичпен тұлғаның оған байланыссыз жағдайларға байланысты қылмысты
жасамауы кезінде жауаптылықты кімге арту керек екені жөнінде пікір
таластырады. Бұл мәселеде Н.Ф.Кузнецова бұл міндетті сот құзыретіне
қалдырса, И.О.Тишкевичтің пікірінше: Бұл оқталу мен дайындыќтың кез-келген
түрін жазалай алмаушылыққа әкеліп соқтырады, себебі, сот кінәлінің
қылмыстан өз еркімен бас тартқаны туралы мәлімдемесін жоққа шығара
алмайды, сондықтан, автор бұл міндетті заң шығарушыға жүктейді.
Көрсетілген жағдайға автордың қылмысты ашу кезінде қылмысқа дайындалушының
қылмысты аяғына жеткізуге деген ниетін анықтаудың маңыздылығы туралы келесі
пікірі қарама-қайшылық тудырады. Осы мәселеге байланысты Н.Ф.Кузнецова,
біздің пікірімізше, әділетті түрде соттың басталған қылмыстық әрекетті ашу
кезінде тұлғада оны соңына дейін жеткізуге деген нақты қасақаналық ойдыњ
болғанын айқындау, қылмыстың оның еркінен тыс мєн-жайларѓа байланысты
іске аспағанының және оның қылмыстан өз еркімен бас тартпағанының дәлелі
болады,- деп көрсетеді. [24, б 18]
Осылайша, істің нақты жағдайы мен жайтына негізделе отырып, сот,
тұлғаның іс-әрекетінде қылмысқа дайындық белгілері – қоғамѓа қауіптілік
және қылмыстың тұлғаныњ еркінен тыс мєн-жайларѓа байланысты іске аспауы –
бар не жоқ екенін анықтайды. Көрсетілген белгілерге сүйене отырып, қылмысқа
дайындық деп нені түсіну керек екенін айқындауға болады. И.О.Тишкевич оны
қылмыстың басы болып саналатын қылмыстың құрал-қаруларының алынуы мен
дайындалуымен түсіндірілетін, сыбайлас ізделінетін және жалпы алғанда
аяқталған қылмыстық тізбекті орындауға арналған жағдайды жасауға
негізделген қоғамдық қауіп төндіретін іс-әрекет. Дайындықтың осы тәріздес
ұғымын кеңестік қылмыстық құқық бойынша қылмыстық әрекетті жасау
кезеңдері авторефератында Н.В.Лясс та береді. Келтірілген авторларды сынға
ала отырып Н.Ф.Кузнецова олардың еңбектеріндегі тұлғаның еркінсіз
жасалмаған қылмыстың белгілерінің жоқтығын айта отырып, өз тарапынан
анықтама береді. Ол бойынша қылмысқа дайындалу деген – қылмыстық
жазаланатын әрекет, яғни, ойластырылып басталған қылмыстық әрекет қылмысты
жүзеге асыруға арналған тудыру кезеңіне жетіп, қылмысты орындауға дейінгі
аралықта тұлғаның еркінен тыс мән-жайларға байланысты үзіліп қалуы. [25, б
18]
Келтірілген анықтамаларда дайындық түсінігіне тағы бір сәйкессіздік
енеді. И.О.Тишкевич дайындық қылмысты жүзеге асырудың басы болып табылады
десе Н.Ф.Кузнецованың анықтамасында дайындық қылмысты іске асыру
басталғанда үзіліп қалған қылмыстық әрекет деп танылады. Сондықтан,
қылмысты жасаудың басы болып не табылатыны жөніндегі сұрақ заң
әдебиеттерінде әлі де талас тудыратын мәселе болып отыр. [26, б 19]
Бұл мәселені талқылауға көшпес бұрын, ғалымдардың арасында ортақ шешім
таппай тұрған сұрақтардың бірі – қылмысқа алдын-ала дайындық барысындаѓы
қылмыс құрамы туралы сұрақты қарастыру дұрыс болып табылады.
Қылмысқа дайындық және қылмыстың құрамы. А.Н.Трайнин қылмыс құрамның
бір ғана элементінің болмауы қылмыстық жауаптылыќты жояды дей келе, бірден
өз ойына қарсы шығатын дайындыќта қылмыс құрамның бір ғана элементі –
қасақаналық қана болады, ал өзге элементтер болмайды деп қайшылықты пікір
білдіреді. Осылай дей отырып, А.Н.Трайнин дайындықтың жауапкершілікке
тартылатынын жоққа шығармайды.
Біздің пікірімізше, А.Н.Трайниннің бұл пікірі ғалым-құқықтанушылардың
тарапынан, олардың қатарында Н.Д.Дурманов, Н.Ф.Кузнецова, И.О.Тишкевич те
бар, әділетті түрде сынға алынды.
Н.Д.Дурманов Трайниннің ойын түсіндіре отырып, қылмыс құрамы бар болған
жағдайда ғана қылмыстық жауаптылыққа тартатын қылмыстық-процессуалдық заңға
сілтеме жасайды және былай деп нақтылай түседі: кінәлінің әрекетіндегі
қылмыстық белгілердің барлығы болған жағдайда қылмысқа дайындалу жєне
оқталу жазаланады, бұл қылмысқа дайындалған жєне оқталған тұлғалардың іс-
әрекетінде қылмыс құрамның барлық белгілері бар деген сөз.
Н.Ф.Кузнецова бұл көзқарасқа қайшы пікірді ұстанады. Ол өзінің
диссертациясының авторефератында дайындық әрекеттері қылмыс құрамына
жатпайды деген пікірді ұстанды. Дегенмен, кейінгі шыққан Кеңестік
қылмыстық құқық бойынша дайындық және оќталуды жазалаудың кейбір
мәселелері деген мақаласында автор, бұрынғы көзқарасын қатаң қайталамай,
кейбір сұрақтарда Н.Д.Дурмановтың пікірімен келісе отырып, алғашында
келтірген өз пікірлеріне қарсы шығады.
А.Н.Трайнин дайындық басталғанда нақты объект, субьект және қылмыстың
субьективтік жағы болады деп, яғни ќылмыс құрамның обьективті жағынан
басқа барлық элементтердіњ болатынын атап өтеді. Оның бұл пікірін
И.О.Тишкевич сынға ала отырып: жағдайдың бұл қалпын қылмыстық әрекеттің
бірден бір белгісі болып табылатын қылмыстың обьективтік және субьективтік
жақтарының ажыратылуы деп түсіндіреді.
Өзінің кейінгі жұмыстарында Н.Ф.Кузнецова дайындық әрекеттер қылмыс
құрамына жатпайды деген пікірін жоққа шығара отырып, бұл әрекеттердің
қылмыстың обьективті жағына да жатпайды деген екінші пікірін де жоққа
шығарады. Сонымен бірге сот-тергеу органдары дайындық және қылмыс үшін
жауапқа тартқанда объект, субьект, қылмыстың субьективтік жаќтарын және де
әрекеттің обьективтік жаѓын және дайындық әрекеттерінде белгілері
болмайтындықтан қылмыстық нәтижені де анықтап алуы тиіс. Қылмыстың
обьективті жаѓының қалған барлық белгілері - орын, уақыт, жағдай егер де
заңда көрсетілген болса, анықталуы қажет. Қылмыс құрамы жөніндегі осы
тәріздес көзқарасты И.О.Тишкевич те ұстанады: объект, обьективтік жаќ,
субьек және субьективтік жақты білдіретін қылмыс құрамның элементтері
қылмыс жасаудың кез-келген кезеңінде нақты берілуі керек: тек қана нәтиже
мен кейбір (барлығы емес) қылмыстық әрекеттің элементтері болмауы мүмкін,
- деп орынды түрде көрсетеді. Дегенмен, Н.Ф.Кузнецова мен И.О.Тишкевичтің
көзқарастарының сәйкестігіне қарамастан аздаған айырмашылықтар да бар.
Н.Ф.Кузнецова дайындық қылмыс құрамында обьективтік жаќтың, қылмыс жасаудың
әрекеті, қылмыстық нәтиженің болмайтындығын айта отырып, тек қана оның
факультативтік белгілерінің болатынын жазады. [27, б 20]
Берілген жағдайда, біздің ойымызша, автор нақтыламаған, яғни,
элементтің орнына белгілер деп оқылуы дүрыс, өйткені автор
Н.Ф.Кузнецованың қылмыс құрамның обьективтік жағындағы бір элементтің
дайындық әрекеттерінің мазмұны жөніндегі пікіріне қарсы келген болатын.
Осылай дей келе И.О.Тишкевич, яғни, дайындық әрекеттер қылмыстың
обьективтік жағы болғандықтан оның іске асуының да басы болып табылады
деген, біздің пікірімізше, қате болып табылатын позицияны ұстанады.
Айта кету керек, қазіргі күшінде тұрған Қазақстан Республикасының
қылмыстық заңында да осы тәріздес қателік бар. Заң шығарушылардың тарапынан
дайындық және қылмысқа оқталу анықтамасына мынадай түсініктеме берілген:
егер қылмыс тұлғаның еркінен тыс мән-жайларға байланысты аяғына дейін
жеткізілмесе. Осылайша, аяғына дейін істелмеген деген құрылым Қазақстан
Республикасының қылмыстық заңының қылмысты дайындық кезеңде басталған деп
мойындайтынын білдіреді. Ал бұл дегеніміз болашақта қылмысты жүзеге асыру
үшін жағдай жасау әрекеті деген анықтамаға қайшы келіп, И.О.Тишкевичтің
пайымдауынша аяқталған қылмысқа қарсы келмейді. Осы мәселелерге сүйене
отырып, заңдағы анықтама құрылымын былай деп өзгерту қажет деп табамыз:
егер қылмыс тұлғаның еркіне байланыссыз себептерге байланысты басталмай
қалса.
Дайындықты қылмыс жасаудың алдындағы әрекетке жатқызатындардың
ққатарында белгілі А.А.Герцензон сияқты белгілі ғалым-заңгерлер де бар. Ол
өз кезегінде: дайындық әрекеттер қылмыс істеудің басы болып табылмайды,
белгілі бір мөлшерде субьектінің қылмыс жасауға шешім қабылдағанын
білдіретін белгі болып табылады. Дайындық қылмыстық әрекетті іске
асырудың басы болып табылмайды, өйткені әрекет қылмыс нысанына нақты
қастандық жасамайды - деп тұжырымдайды Н.Д.Дурманов .
Дегенмен, И.О.Тишкевичтің дұрыс көрсетіп кеткеніндей, дайындыққа деген
мұндай көзқарас Н.Д.Дурмановтың дайындықта қылмыс құрамының барлық
белгілері бар деген пікірімен сәйкес келмейді. [28, б 20]
Дайындықтың қылмысты іске асырудың басы болып табылмайтынына дәйек
болып, қылмысқа дайындық пен оған кірісудің обьективті жаѓынан болатыны
яғни, кінәлі тұлға оны қылмысқа бару кезеңінде ғана іске асыра бастайтыны
болып табылады. Дайындық кезінде обьективтік жаќтың аздаған бөлігі де іске
аспайды.
Алайда, Дурмановтың әдiл пайымдауынша Негiзгi бастамалар, шамасы,
басталған қылмыс деген терминнiң баламасы ретiнде қолданылады. (Основные
начала). Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында бұл терминдi де
қате көрсетiп жүргенiн атап өткен артық болмас. Сонымен, қылмысқа
дайындалуды түсiндiруде заң шығарушыларға түсiнiктеме енгiзiлдi - егер
қылмыскердiң еркiнен тыс себептерге байланысты, қылмыс соңына дейiн
жасалмаса, жеткiзiлмесе. Осындай жолмен соңына дейiн жеткiзiлмесе деген
қалыптасып қалған қағида Қазақстан Республикасының қылмыстық заңында
дайындық кезеңiнен басталған қылмысты мойындайды деген қорытындыға келуге
мүмкiндiк туғызады. Заңда көрсетiлген формулировканы бiздiң ойымызша
келесiдегiдей егер қылмыс қылмыскердiң еркiнен тыс себептерге байланысты
басталмаса деп өзгерту керек сияқты.
Iс-әрекеттiң алдын-ала дайындалуын, оның қылмысты жүзеге асырылуын
мойындайтын жақтаушылардың қатарына көрнектi заңгер-ғалымдардың бiрi
А.А.Герцензонды жатқыза аламыз. Ол алдын-ала дайындалған iс-әрекет
қылмысты жүзеге асырудың бастамасы болмай тұрып, белгiлi бiр өлшемде
субъектiнiң қылмыс жасауға шешiм қабылдауының белгiсi болады деп ой
қорытады және Н.Д.Дурманов дайындық қылмыстық әрекеттiң басы бола алмайды,
себебi, әрекет тiкелей объектiге қол сұға алмайды деп пайымдайды. Алайда,
бұл пiкiрдi анық аңғарған И.О.Тишкевич Н.Д.Дурмановтың пiкiрiмен
келiспейдi. [29, б 21]
Тағы бiр аргумент, дайындалған әрекет қылмысты орындаудың басы емес,
қылмысқа дайындық жасаудың, қылмысқа оқталудың арасында айырмашылықтар бар
әрi кiнәлi адам қылмысқа дайындалу кезеңiнде жүзеге асырады. Дайындық
кезiнде қылмыстың объективтi жағы жартылай болса да орындалмайды. Бұған
дәлел ретiнде мынадай жағдайды келтiруге болады, қылмыскер суық қаруды кiсi
өлтiру мақсатында иелендi дейiк, дәл қазiр ол қаруды иемдену ешқандай кiсi
өлтiрудiң объективтi жағы болып табылмайды. Кейiнiрек, егер қылмыскер осы
қарудан оқ атса, бiрақ мүлт кетсе, сонда барып қылмыс жасаудың бастамасы
деуге болады, бiрақ бұл қылмыс емес оған оќталу болып есептеледi.
Ал, қылмыстың басқа да құрамдық элементтерiн сөз еткенде – объект және
субъективтік жақтарын айтамыз.
Қылмыстың объектiсi жайлы мәселе заң әдебиеттерiнде әр түрлі
пiкiрлермен толықтырылған. Атап айтсақ, мысалы Н.Д.Дурманов алдын-ала
дайындық кезiнде әрекет тiкелей объектiге бағытталмайды деп есептесе,
Н.Ф.Кузнецова Н.Д.Дурмановпен пiкiрталасқа түсiп оның соңғы айтылған
пiкiрiнен қылмыстық-құқықтық әрекет, қылмыстық объектiнiң дәл анықталмай
жүзеге аспайтындығы сөзсiз екенiн аңғарады.
И.О.Тишкевич өзiнiң қылмысқа алдын-ала дайындалу әрекетi туралы өз
ойларын сабақтай түсiп: аяқталған немесе аяқталмаған қылмыстық объектiнiң
арасында айырмашылық болуы мүмкiн емес деп есептейдi. Бұл пiкiрден оның
ойынша дайындалған әрекеттер объектiге қауiп-қатер туғызады деген
қорытынды жасауға болады. [30, б 22]
Келесi элемент – қылмыстың субъективтi жағы – бұл барлық авторлардың
пiкiрлерiнде бiрауыздан мақұлданған. Демек, қылмыс жасауға субъективтi
жағынан дайындалу тiкелей бағыттаудың бар болуымен сипатталады: кiнәлi өз
әрекетiмен қылмыс жасауға ниет еткенiн, оны жүзеге асырғысы келетiнiн
саналы түрде сезiнедi. Дурманов өзiнiң монографиясында: Дайындық кезiнде
қылмыс жасау ниетi дамымаған, нақты емес әрi айқын емес сипатқа ие болады
деп жазады.
Теорияда және тәжiрибеде қылмыс жасау ниетiн тура және жанама деп
бөлiнуiмен қатар анықталған және анықталмаған деп бөлiнедi. Анықталған
қасақаналық өз кезегiнде қарапайым және балама болуы мүмкiн.
Қарапайым белгiлi бiр ниетпен қылмыс жасаушы адам өзi зиян келтiргелi
отырған объектiнiң сипаты мен көлемiн анық сезiнедi. Мысалы, тапаншаны
немесе кiсi өлтiру мақсатымен, субъект өлiмiнiң жақындауын алдын-ала
болжап, соның жүзеге асуын тiлейдi.
Ал, балама қасақаналықпен субъект бiрнеше нақты салдарлардың болатынын
болжайдi. Сонымен пышақ, сатып ала жүрiп қылмыскер өзi көздеп отырған
объектi – зардап шегушiнi не өлiм не ауыр жарақат күтiп тұрғанын, оған өзi
кiнәлi екенiн бiледi де.
Сонымен, бiрге оқталу әрекеттердiң мұндай түрлерi алдын-ала дайындалған
қылмыс түрлерiне тән.
Оқталудың нақтылығы дайындық кезеңдерiнiң жүзеге асуынан жиi орын
алады дейдi ол.
Алайда, мұндай пiкiрмен, бiздiң ойымызша жартылай ғана келiсуге болады,
демек арам ниеттi iске асыруды қалыптастыру дайындалған әрекеттердi iске
асырғанға дейiн және субъект қылмыстық мақсатын анық елестете алады,
киллер өте мұқият дайындықтан өтедi.
Қылмыс құрамының соңғы элементi – қылмысқа дайындалу, ол барлық
қасиеттердi меңгерген болуы шарт, (яғни қылмысқа қажеттi субъектiлердi
дайындайды. Осындай көзқарасты ғалым-заңгерлердiң көбi болiп қарастырады.
Жоғарыда аталғандардан қорытынды шығара отырып, қылмыскердi аяқталмаған
қылмыстық әрекет үшiн қылмыстық жауаптылыққа тарту, атап айтсақ, қылмысты
ұйымдастыру үшiн жауаптылыќқа тарту керек деген ой түйдiк.
Қылмыс құрамының 4 элементi бар:
1. Объект
2. Объективтiк жағы
3. Субъект
4. Субъективтiк жағы
Аяқталмаған қылмыстық әрекеттi саралауда құқық қорғау органдарына 4
мәселенi шешуге тура келедi:
1. Қылмыстық әрекетке дайындалудың алдын алу, атап айтқанда кiсi өлтiру
ниетiнiң пайда болуының алдын алу;
2. Қылмысқа дайындалудың және оқталудың алдын алып, саралау;
3. Аяқталмаған немесе аяқталған қылмыстан сақтандыру;
Бiрiншi мәселенi шешу көп қиындық келтiредi, демек жартылай дайындалған
әрекет зиянсыз сипатқа ие болуы мүмкiн, мысалы: пышақты кiсi өлтiру
мақсатымен сатып алу.
Қылмыстық емес, дәлiрек айтқанда, жазаға тартылмайтын болып жоғарыда
айтылып өткендей адамнан қылмыс жасауға деген ниеттi байқау болып табылады.
Мұндайды байқаған соң оны болдырмауға тырысу шарт. Оны шектеу, қылмысқа
дайындалудың алдын алу, мысалы қылмыс жасауға қолданылатын қаруды табу
қиындық келтiрмейдi.
Қасақаналық ой, қылмысқа дайындық жасау, қылмысты жүзеге асырудың ара
жiгiн ажырату әлде қайда қиын.
Сонымен, субъектiнiң қылмыстық әрекет жасауға ойластырған жоспары,
тiптi оны үшiншi адам бiлiп қойса ... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Қылмысқа дайындалу және қылмысқа оқталу
Жазаланушылықтың негіздері және аяқталмаған қылмыстың түсінігі
ҚЫЛМЫС ІСТЕУ САТЫЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІН АНЫҚТАУ
Қылмыстық құқықтағы қылмысты істеу сатылары
АЯҚТАЛМАҒАН ҚЫЛМЫСТАР ҮШІН ЖАУАПТЫЛЫҚ
Қоғамға қауіптілік - қылмыстың объективтік белгісі
Аяқталмаған қылмыс пен аяқталған қылмысты ажырату
Қылмыс субъектісінің ұғымы мен белгілері
Қасақана қылмыс істеу сатыларының қылмыстық құқықтық мәселелері
Аяқталмаған қылмыстардың жалпы сипаттамасы
Пәндер