"Базар батыр" жырының жиналып, жарияланып, зерттелуі


1 "БАЗАР БАТЫР" ЖЫРЫНЫҢ ЖИНАЛЫП, ЖАРИЯЛАНЫП, ЗЕРТТЕЛУІ
ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақ тарихи жырларының ішінде оқиға желісінің күрделілігі, тілінің шұрайлылығы жағынан ерекше көзге түсетін жырдың бірі — "Базар батыр".
Базар батыр жырын жинастыру ісі XX ғасырдың 1935-40 жылдары қолға алынған. Жинаушысы –ақын, жазушы Бәделқожа Тұрсынбаев. Ақын жырды Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты Батбақбұлақ селосының тұрғыны Жангөдей қарттың айтуы бойынша жазып алып, 1941-42 жылдары ҚР ҒА ОҒК қолжазба қорына тапсырған. Жангөдей ақсақалдың дастанды кімнен үйреніп жырлағаны белгісіз. Шығарманың басында қашан, қайда алынғанын туралы қысқаша мәлімет берілген.
Ақын жырдың ел арасына кеңінен тараған нұсқасың жинап, қағаз бетіне түсіруі - ауыз әдебиетінің алтын қорына қосылған үлкен үлес болып табылады.
"Базар батыр" - өсіресе, Алтай қазақтарының ортасында кең тараған. Үш бөлімді жырдың бірінші бөлімі алғаш рет 1940 жылы Алматы қаласында басылып шыққан. Жыр осы басылымнан соң қайта жарық көрмеген.
Бәделқожа Тұрсынбаев құрастырып шығарған Жангөдей варианты Базар батыр туралы жырдың негізгі нұсқасы болып тайылады. Әйткені ол — жырдың ең толық әрі көркемдік деңгейі жоғары дәрежедегі нұсқасы.
"Базар батыр" жыры арнайы зерттеу нысанасына алынбаған. Десек те, зерттеушілердің әр кезде жыр жөнінде білдірген пікірлері бұл туыңдының ғалымдар базарында болғандығын көрсетеді. Жыр туралы алғаш сөз қозғаушылардың бірі — ғалым Есмағамбет Ысмайлов,
ҚР ҒА ОҒК қолжазба қорында ғалымның "Базар батыр" жыры туралы" деген атпен аталмыш жыр туралы жазылған қысқаша пікірі (рецезия) қолжазба түрінде латын әрпіңде берілген.
"...Бұл күнге дейін калың оқушылар жұртшылығына мәлім болмаған Базар батыр туралы жыр - Шығыс Қазақстанның Алтай өңіріндегі ел ішінде өте көп жайылған сұлу жылдардың бірі. Базар талай ірі соғыстарда жауларың тас-талқан етіл жеңеді. Бұлда біздің тарихтағы Сырым, Кеңесары-Наурызбай, Исатай, Махамбет, Жанғожа, Бекет сияқты айбынды халық қаһарманы. Қазақ елінің Шығыс жақ түкпіріне төніп келген жауларға талай ойран салған асқан батыры болған.
1. Ысмайлов Е. "Базар батырдың "жыры жөнінде: (қолжазба)>/ҚР ҒА. ОҒК Алматы, 1941-42, 358 п., 1-3 бб.
2.Әдебиеттану терминдер сөздігі. — Алматы: Ана тілі, 1996. — 240 бет.
3. Сонда.
4. Ғабдуллин М., Сыдықов Т. Қазақ халқының батырлық жырлары. -Алматы; "Ғылым"' баспасы, 1972. —3376ет.
5.Қазақ әдебиетінің тарихы. —Алматы: Қазақ ССР ҒА-ның баспасы, 1960. - 737 бет.
6. Қайсенов 3. Найман шежіресі. — Өскемен, 2001. — 272 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






"БАЗАР БАТЫР" ЖЫРЫНЫҢ ЖИНАЛЫП, ЖАРИЯЛАНЫП, ЗЕРТТЕЛУІ

Отырар Университеті: Ускенбаева А.

Қазақ тарихи жырларының ішінде оқиға желісінің күрделілігі, тілінің
шұрайлылығы жағынан ерекше көзге түсетін жырдың бірі — "Базар батыр".
Базар батыр жырын жинастыру ісі XX ғасырдың 1935-40 жылдары қолға
алынған. Жинаушысы –ақын, жазушы Бәделқожа Тұрсынбаев. Ақын жырды Шығыс
Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты Батбақбұлақ селосының тұрғыны
Жангөдей қарттың айтуы бойынша жазып алып, 1941-42 жылдары ҚР ҒА ОҒК
қолжазба қорына тапсырған. Жангөдей ақсақалдың дастанды кімнен үйреніп
жырлағаны белгісіз. Шығарманың басында қашан, қайда алынғанын туралы
қысқаша мәлімет берілген.
Ақын жырдың ел арасына кеңінен тараған нұсқасың жинап, қағаз бетіне
түсіруі - ауыз әдебиетінің алтын қорына қосылған үлкен үлес болып табылады.
"Базар батыр" - өсіресе, Алтай қазақтарының ортасында кең тараған. Үш
бөлімді жырдың бірінші бөлімі алғаш рет 1940 жылы Алматы қаласында басылып
шыққан. Жыр осы басылымнан соң қайта жарық көрмеген.
Бәделқожа Тұрсынбаев құрастырып шығарған Жангөдей варианты Базар батыр
туралы жырдың негізгі нұсқасы болып тайылады. Әйткені ол — жырдың ең толық
әрі көркемдік деңгейі жоғары дәрежедегі нұсқасы.
"Базар батыр" жыры арнайы зерттеу нысанасына алынбаған. Десек те,
зерттеушілердің әр кезде жыр жөнінде білдірген пікірлері бұл туыңдының
ғалымдар базарында болғандығын көрсетеді. Жыр туралы алғаш сөз
қозғаушылардың бірі — ғалым Есмағамбет Ысмайлов,
ҚР ҒА ОҒК қолжазба қорында ғалымның "Базар батыр" жыры туралы" деген
атпен аталмыш жыр туралы жазылған қысқаша пікірі (рецезия) қолжазба түрінде
латын әрпіңде берілген.
"...Бұл күнге дейін калың оқушылар жұртшылығына мәлім болмаған Базар
батыр туралы жыр - Шығыс Қазақстанның Алтай өңіріндегі ел ішінде өте көп
жайылған сұлу жылдардың бірі. Базар талай ірі соғыстарда жауларың тас-
талқан етіл жеңеді. Бұлда біздің тарихтағы Сырым, Кеңесары-Наурызбай,
Исатай, Махамбет, Жанғожа, Бекет сияқты айбынды халық қаһарманы. Қазақ
елінің Шығыс жақ түкпіріне төніп келген жауларға талай ойран салған асқан
батыры болған.
Қауіпті жаулардан қаймықпай, Базар сияқты батыр, жауынгер болу белуардан
қан кешіп, кеудені оққа төсеп, ерлікпен соғыса белу-бүгінгі Отан ерлерінің
ең зор қасиеті болып отыр.
Базар батыр туралы дастанның көркемдік (геройлық, лирикалық мотивті қатар
суреттеген) қасиеті жырдың өзінен көрініп тұр", - деп, аталмыш туынды
туралы алғаш мәлімет береді (1,1).
Егер "лирика-адамның көңіл-күйін, сезім дүниесін тікелей бейнелеп
көрсетеді және лирикалық кейіпкердің өз жайы, өзінің айналасыңдағы өмірге,
әр түрлі құбылыс-жағдайларға көзқарасы сипатгалады" десек (2,133), жырдағы
Базардың түрмеде жатып айтқан зарынан оның ішкі жан-сезімі, көңіл-күйі, дос
жарын, туған-туыстарына, қоршаған ортасына деген көзқарасы айқын
аңғарылады.
"Лирика жеке адамның жан дүниесін толғанын, тағдырын бейнелеп, сол
арадағы бүкіл ортаны, қоғамды, заманды сипаттап береді. Лирикалық
қаһарманның ой-сезімі, тағдыры өз заманының арман-мүддесі, тілек-
талаптарымен неғұрлым терең байланысты суреттелсе, соғұрлым ол типтік
қасиеттері мол, сомдап жасалған ірі тұлғаға айналып, дәуірдің көрнекті
өкілі болып шығады" (3,133).
Олай болса, батырдың түрмедегі халі оның жан-дүниесін, толғанысын
бідіруімен қатар, Базардың тағдырың да анық бейнелеп береді. Батырдың
зарынан оның тауқыметке толы ауыр тағдыры, үнемі арпалыспен өткен өмірі
көрінуімен бірге, халық тәуелсіздігін, көздеген ізгі арманы, сонымен
қатар, халыққа хан-сұлтандардың жүргізіп отырған үстемдігі, зорлық
әрекеттері, жинақтай айтқанда, сол заманның болмыс-бітімі айқын танылады.
Сол арқылы Базар халықтың мүддесін көздеген жанашыр адам екеңдігі
көрсетіледі. Базар – дәуірінің шындығы бойына жинақтаған тұлға. Яғни,
батырзары - аталмыш жырдағы лиризм элементі. Ғалымның "лирикалық мотибі
қатар суреттеген" деуінің мәнісі осында балса керек.
Ал бүкіл бір дәуірдің ащы шыңдығын Базардың шағын ғана зарына сыйдыру,
бір элемент арқылы бүкіл бір қоғамның, өткен заманның келбетін көрсету —
жырды тудырған жан ақындық шеберлігін айқын танытса керек.
Сол сяяқты ғалым М.Ғабдуллин мен Т.Сыдықов "Қазақ халқының батырлық
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары
«Алпамыс батыр» жырының лексика-грамматикалық ерекшеліктері
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты
Базар Жырау Оңдасұлының шығармашылығы
Базар жырау
Жауғаш батыр
Қазақ фольклорының зерттелуі
Бесік жырының тәрбиелік мәні
Олжабай батыр
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь